Dėl vienos XVII a. lietuvių asmenvardžių priesagos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 29-38 O jednym przyrostku litewskich nazw osobowych z XVII wieku VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy przyrostka -uitis, poświadczonego w litewskich nazwach osobowych z XVII wieku. Istnieje już pewna liczba badań nad tworzeniem litewskich nazwisk oraz nazwami osobowymi, od których się one wywodzą. W dotychczas zbadanych źródłach historycznych przyrostka -uitis albo nie znajdowano, albo występował on rzadko. Jego frekwencja w siedemnastowiecznych księgach kościelnych parafii gruzdzkiej, gdzie służy on do tworzenia aż 20,5% wszystkich nazwisk, jest zatem uderzającym faktem. Formy te odnotowano w latach 1619–1690 w rejestrze małżeństw kościelnych. Na podstawie porównania z tym, co wiadomo o formacjach patronimicznych w omawianym okresie, możemy stwierdzić, że przyrostek -uitis miał charakter patronimiczny. Do takiego wniosku prowadzą również osobliwości tworzenia nazw osobowych w nowo zbadanych dokumentach źródłowych. Przyrostek -uitis można zatem dodać do zasobu poświadczonych patronimicznych przyrostków XVII wieku. 0. UWAGI WSTĘPNE Stosunkowo nieliczne prace z zakresu litewskiej antroponimii historycznej różnią się pod wieloma względami. W niektórych z nich w takim czy innym celu bada się antroponimię niemal całej Litwy z kilku stuleci. Można tu wymienić studium K. Būgi „O litewskich imionach osobowych”, w którym przeanalizowano strukturę dawnych dwuczłonowych nazw osobowych, omówiono, jak zapisywano litewskie antroponimy w dokumentach z XIII—XV wieku, a na podstawie zbadanych przypadków zastępowania litewskich samogłosek samogłoskami rosyjskimi na początku, w środku i na końcu wyrazów zrekonstruowano autentyczne formy dziewięciu imion książąt litewskich (Būga 1958). Antroponimię różnych miejscowości Litwy i różnych stuleci trzeba było również objąć badaniami zjawisk związanych z kształtowaniem się litewskich nazwisk: rozwojem dwuczłonowego nazewnictwa osobowego, powstawaniem nazwisk i ich ostatecznym ustaleniem się, źródłami pochodzenia nazwisk itp. (Maciejauskienė 1991). W jednych pracach bada się antroponimię kilku źródeł historycznych, w innych — tylko jednego. W takich przypadkach miejsce funkcjonowania analizowanych nazw osobowych jest dość konkretne, a badany okres stosunkowo krótki. Można wymienić pracę poświęconą antroponimii Wilna z początku XVII wieku (Zinkevičius 1977), badanie nazw osobowych parafii Kriaunos z końca XVII i początku XVIII wieku (Maciejauskienė 1993), drugiej a. połowy XVIII wieku ir pracę a. poświęconą nazwiskom powiatu Ragainė z początku XIX wieku (Žemienė lub 2002) badanie nazwisk biskupstwa 1795 m. żmudzkiego 30 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ (Ramonienė 1987) i in. Od wszystkich już wspomnianych znacznie różni się badanie nazw osobowych mieszkańców Kowna. W tym przypadku antroponimia konkretnego miejsca na Litwie została zebrana z licznych źródeł historycznych z XVI–XVIII wieku, a zatem badany okres jest długi (Ragauskaitė 2002). Warto również wspomnieć o studium dotyczącym jednopniowych imion pochodzenia litewskiego z XVI wieku, w którym analizowane są nazwy osobowe zapisane w źródłach pochodzących z jednego stulecia, lecz z wielu różnych miejsc na Litwie (Maciejauskienė 1997). Zrozumiałe jest, że szczegółowość i dokładność wyników badań wspomnianych prac o różnym charakterze również nie mogą być jednakowe. Łatwo sformułować dokładne wnioski dotyczące słowotwórstwa (struktury) historycznych nazw osobowych, tendencji pochodzeniowych, sytuacji nazywania osób i innych interesujących kwestii w przypadkach, gdy bada się antroponimię konkretnego miejsca, pochodzącą z jednego lub kilku źródeł obejmujących krótki okres (por. Zinkevičius 1977, Ramonienė 1987, Maciejauskienė 1993, Žemienė 2002 i in.). Jednak w przypadkach, gdy w jednej pracy, ze względu na jej cel i zadania, należy objąć nazwy osobowe utrwalone na przestrzeni kilku stuleci, pochodzące z różnych miejsc na Litwie i zapisane w licznych źródłach historycznych, badacz, podsumowując wyniki badań, niewątpliwie opiera się jedynie na analizie danych zgromadzonych do tego czasu. Wnioski z takiej pracy nie mogą być ostateczne. To, co powiedziano, szczególnie dobrze odnosi się do badań nad powstawaniem litewskich nazwisk, źródłami ich pochodzenia oraz tworzeniem historycznych nazw osobowych. Ponieważ podczas dalszej lektury źródeł i oceniania ich nazw osobowych z wymienionych lub innych punktów widzenia można znaleźć nowe, wcześniej niespotykane dane. Celem niniejszego artykułu jest ocena jeszcze jednego przyrostka nazw osobowych z XVII w., zauważonego podczas gromadzenia nowych danych z zakresu antroponimii historycznej, oraz wprowadzenie go do kontekstu afiksów słowotwórczych nazw osobowych tego okresu. Jest to przyrostek -uitis. 1. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA TWORZENIA NAZW OSOBOWYCH W XVII W. Badając powstawanie litewskich nazwisk (Maciejauskienė 1991), z różnych punktów widzenia oceniono antroponimię kilku stuleci. Po ustaleniu, że nazwiska najintensywniej kształtowały się w XVII w., szczególnie ważne było omówienie drugich nazw osobowych w ówczesnym dwuczłonowym nazewnictwie. To właśnie z nich miała powstać większość litewskich nazwisk. Wszystkie podzielono na patronimika i nazwy osobowe bez przyrostków patronimicznych. Patronimy dominowały w XVII wieku. Tworzono je za pomocą litewskich (-aitis, -onis, -ūnas i in.) oraz słowiańskich (-evič, -ovič) przyrostków patronimicznych. Zebrane dane świadczyły o tym, że szczególnie częste w tym okresie były litewskie przyrostki patronimiczne. A wszystkie one pod względem produktywności były uporządkowane w następującej kolejności: -aitis, -onis, -ūnas, -ovič, -evič, -ėnas i in. (bardzo rzadkie). Za pomocą tych przyrostków patronimy tworzono: od imion chrześcijańskich różnych rodzajów (pełnych, skróconych, zdrobniałych), np. : Andreiaitis, Gabraytis, Iurgutaytis; Bagdananis, Grigonis, Jonelonis; Alexieiunas, Mikiunas, Pronckielun; Jakubowicz, Mukoeuus, Wolukowicz; Alexieiewicz, Staniewicz, Cmanroneeuu; Powilenas, Kazenas, Stasiulenas itd. ; z różnorodnych nazw osobowych pochodzenia litewskiego, np. : Akmenaytis, Battmiszkaitis, Kieturnitaytis, Szaltnosaytis, Zusinaitis; Burneikonis, Grazulanis, Szyteikanis, Wanaganis; Ak- W SPRAWIE JEDNEGO PRZYROSTKA LITEWSKICH NAZW OSOBOWYCH | 31 meniunas, Medziunas, Rymkunas, Ziamayciunas; Dziugowic, Kiszkielowic3, Trinitowic; Budrewicz, Gilewic3, Juodziewicz; Butenas, Niksztelenas, Plikienas i in.; ; wśród tych ostatnich patronimów są również takie, które utworzono od dawnych dwuczłonowych imion osobowych, np. : Daugwitaytis, Galminaytis, Narwayszaytis; Dawnaronis, Nartawtanis, Waysznaranis; Girdwaynowicz, Kontrymowicz, Narwilowicz pan. ; od różnych słowiańskich lub innych imion osobowych obcego pochodzenia, np. ir : Czebotaraytis, Perwaznikaytis, Žukaytis; Czerniukonis, Stalmakanis; Kowalun, Krowczunas, Zolnierunas; Byczkowicz, Strycharowicz, Szopowatowicz ir pan. Nazwiska bez przyrostków patronimicznych, zapisywane na drugim miejscu w dwuczłonowym określeniu, w XVII w. były bardzo różnorodne. Większość z nich miała pochodzenie litewskie, np. : Akmenis, Auksztawartis, Baltnagis, Grauzyklis, Kierdeykis, Kupstas, Miltakis, Nareykis, Pakarklis, Silpnis, Szaltenis, Taurakis, Toleykis, Trejgis, Wabzda, Wanags itd.; wśród nich są także dawne nazwiska dwurdzenne, np. : Dauginas, Dawnoras, Dowtort, Jogmin, Kiezgit, Kimont, Syrgied, Skawgird, Surkont, Swirbut, Wilbut, Zutowt itd. Nazwiska tego typu innego pochodzenia były rzadkie, np. : Endrykis, Lukszas, Miceykis, Razmis, Tamolis (formy imion chrześcijańskich), Bohumatka, Dobrylo, Merinik, Niewiera; Donmark, Gieyber (inne nazwiska pochodzenia słowiańskiego i germańskiego). Po podzieleniu antroponimów na patronimiczne i pozbawione przyrostków patronimicznych pozostały do omówienia antroponimy z przyrostkami deminutywnymi -elis, -elė, -ėlis, -ėlė, -ulis, -utis itp. Nie były one częste, np. : Dagielis, Gierweta, Awinelis, Awizeta, Burbulis, Mazulis, Kiszkucis, Rudutis itp. Są to antroponimy pochodzenia litewskiego. Istniały również antroponimy tego typu wywodzące się od imion chrześcijańskich, np. : Banelis, Bochdanelis, Janel, Tumkielis, Antulis, Stanulis, Szeputis, Walutis itp. Przyrostki te mogły mieć również znaczenie patronimiczne, jeżeli utworzone za ich pomocą antroponimy pochodziły od któregokolwiek członu określenia ojca (pierwszego, który w XVII wieku był już niemal zawsze imieniem chrześcijańskim, albo drugiego, którego pochodzenie mogło być różne). Z drugiej strony takie antroponimy mogły powstać po prostu od deminutywnych apelatywów lub form imion chrześcijańskich i nie mieć nic wspólnego z patronimami (zob. także Maciejauskienė 1977: 165-166). Tak przedstawia się ogólny obraz drugich nazw osobowych w dwuczłonowym określaniu osób, używanych w XVII w., potencjalnych litewskich nazwisk (szerzej na ich temat zob. Maciejauskienė 1991: 230-243). Można go uzupełnić, uwzględniając nowo zebrane dane antroponimiczne parafii Gruzdžiai (rej. szawelski), z XVII wieku. a. 2. NAZWY OSOBOWE PARAFII GRUZDŽIAI XVII A. Te nazwy osobowe zostały wypisane iš XVII a. (1619-1690 m.) Księgi rejestracji metryk ślubów parafii Gruździe (przechowywane w archiwum tego kościoła). Iš w sumie jų — około 1900 (określeń mężczyzn — 1250, kobiet — 650). Charakteryzując nazwiska osobowe parafii Gruździe, omówione zostaną tutaj jedynie drugie antroponimy w dwuczłonowych określeniach mężczyzn. Czyniąc to, stosuje się ten sam, już wspomniany, XVII-wieczny system oceny nazwisk osobowych. a. W ten sposób łatwo ir dostrzec ir podobieństwa i różnice. Zatem Gruzdžiųskie nazwy osobowe į podzielono na ir nieposiadające patronimików oraz na posiadające przyrostki patronimiczne. Stosunek ilościowy tych grup wskazuje, że zdecydowanie przeważają te pierwsze. Nazwy osobowe nieposiadające przyrostków patronimicznych stanowią około 30%. Ir patronimika omawianego źródła świadczą, że znacznie popularniejsze są litewskie przyrostki patronimiczne, a wszystkie one według produktywności układają się w następującej kolejności: 32 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ -aitis (utworzono z nim około 30,7% patronimików), -evič (8,9%), -ovič (3,296), -ūnas (1,496), -onis (0,08%). Zatem najczęstszym jest przyrostek patronimiczny -aitis, natomiast pozostałe litewskie przyrostki są nietypowe dla nazw osobowych tego miejsca (szerzej o rozpowszechnieniu przyrostków nazw osobowych w XVII wieku zob. także Maciejauskienė 1977). przesł-2:umac: pl: no: source chunk id 32 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖlaskie patronimy liudija, kad kur kas populiaresnės yra lietuviškos patroniminės priesagos, 0 visos jos pagal produktyvumą išsidėsto tokia eilės tvarka: -aitis (z nią utworzono około 30,7% patronimów), -evič (8,9%), -ovič (3,296), -ūnas (1,496), -onis (0,08%). Patronimy parafii Gruzdžiai z wymienionymi przyrostkami są utworzone: od chrześcijańskich imion różnych rodzajów (długich, skróconych, zdrobniałych), np. : Ambroziejaytis, Augustinaytis, Bartlomiejaytis, Ambrazaytis, Grigaytis, Stonaytis, Andrutaytis, Czeputaytis; Brazewicz, Jankiewicz, laskiewicz; Bogdanowicz, Gasperowicz; Grigalunas, Gryciunas, Grinciunas itp. ; od różnych nazw osobowych pochodzenia litewskiego, np. : Balczaytis, Berzaytis, Gaylaytis, Norutaytis; Bangiewicz, Budrewicz, Dargiewicz, Daukfzewicz, Judrewicz, Noreikiewicz; Girdowicz; Noriunas i in. ; wśród tych patronimików są również takie, które utworzono od dawnych dwuczłonowych imion osobowych, np. Daugintaytis, Daujotaytis, Mitwidaytis, Radwitaytis; patronimika utworzone od obcych lub nie całkiem jasnego pochodzenia imion osobowych są stosunkowo rzadkie, np. Ratkunas; Waytonis. Imiona osobowe bez przyrostków patronimicznych są bardzo różnorodne- .но.2025-02-14?`]} tralala}]} NaN refusal Głównie takie, których pochodzenie jest litewskie, np. : Awizius, Balądis, Bauza, Budris, Butkus, Dagis, Daugweydis, Dauksza, Gielzinis,Jodupis, Judrys, Kairis, Kautakis, Lingis, Lepfza, Lokis, Monstis, Wowere, Zogas, Zwilga i in. ; wśród nich niemało dawnych dwuimiennych nazw osobowych, np. : Butowt, Dargaudis, Dowgint, Giedwidis, Geystar, Kantminis, Norgiello, Normątis, Skaudwitaf, Sugowdz, Towgintt, Waybut, Woyszwilt i in. Inne nazwiska bez przyrostków patronimicznych (formy imion chrześcijańskich lub obcego pochodzenia) występują bardzo rzadko, np. : Augustinas, Grinius, Mocius; Duleba, Dulicz, Krupo, Starosta, Szapko i in. Wśród nazw osobowych parafii Gruzdžiai są również takie, które mają litewskie przyrostki deminutywne -ėlis, -ytis, -uižis, -ulis, -utis, -užis i in., które, jak już wspomniano, mogą mieć także znaczenie patronimiczne, np. : Treciokielis; Jonkytis, Karkatytis, Laurytis, Thomaszytis; Piktuyzis; Baniulis, Kibulis; Barutis, Guzutis, Iokubutis, Maniutis; Darguzis ir pan. Jak widać, są to nazwiska powstałe od imion chrześcijańskich albo nazwiska pochodzenia litewskiego. Wszystkie one stanowią około 4 proc. omawianych nazwisk. To, co dotychczas powiedziano o nazwiskach z Gruzd, jakby pozwalałoby stwierdzić, że niczym nie wyróżniają się one na tle ogólnego iš kontekstu a. XVII-wiecznej antroponimii litewskiej. Jednak tak nie jest. Ich naprawdę wyjątkową cechą jest to, że wśród nich znajduje się wiele derywatów z przyrostkiem -uitis. O tym przyrostku w odniesieniu do XVII-wiecznych nazw osobowych tutaj jeszcze nie wspominano, a zatem w źródłach odczytanych wcześniej nie występował on albo był bardzo rzadki. ji O wśród Wśród nazw osobowych z Gruzd derywaty z tym przyrostkiem stanowią 20,5 proc., tj. pod względem częstości zajmują drugie miejsce po derywatach z litewskim patronimicznym przyrostkiem -aitis. Nazwy osobowe z przyrostkiem -uitis (zwykle zapisywanym jako -uytis, w rzadkich przypadkach —-uitis, -ujtis) częściej są tworzone od chrześcijańskich imion w różnych, stosunkowo wyraźnych formach (pełnych, skróconych, zdrobniałych), np. : Roman Adamuytis (podaje się pełne określenie binominalne, co pozwala lepiej ukazać częstotliwość tych nazw osobowych), Aloizius Adomuytis, Izidor Adomuytis, Symon Adomuytis, Simonus Adomuytis, Andreas Andreykuytis, Laurentius Andreykuytis, Simonus Augustinuytis, Martinus Battramuytis, Ge- DEL VIENOS LIETUVIŲ ASMENVARDŽIŲ PRIESAGOS | 33 orgius Battronuytis, Jakobus Battruytis, Paulus Benedyktuytis, Josephus Czepuytis, Paulus Czepuytis, Stephanus Czepuytis, Petrus Dawiduytis, Martinus Gasperuytis, Gasper Grygoruytis, Augustinus Grygujtis, Petrus Hryhoruytis, Philipus Iakuytis, loannes lankuytis, Ioannes Jocubuytis, Georgius Jonuytis, Stephanus lonuytis, Andreas Jonuszkuytis, Andreas Jonuszuytis, Gregorius Josuytis, Nicolaus lozapuytis, Casimirus lozuytis, Philipus [urgietuytis, Hryhory Iusuytis, Martinus Kasporuytis, Adamus Kazimieruytis, Thomas Kazimieruytis, Mathias Krisynuytis, Aloizius Laurynuytis, Stephanus £aurinuytis, Stefanus Lukoszuytis, Nicolaus Macuitis, Stefanus Macuytis, Stephanus Martinuytis, Nicolaus Matutuytis, Nicolaus Matutuytis, Andreas Mikietuytis, Andreas Mikotuytis, Casimirus Mikoluytis,Joannes Mikuytis, Andreas Morkuytis, Stanislaus Morkuytis, Samuel Motiejuytis, Valentinus Petrikuytis, losephis Petruytis, Martinus Petruytis, Stefanus Petruytis, loannes Powituytis, Martinus Sabuytis, Mathias Sabuytis, loannes Sabutuytis, Martinus Sabutuytis, Matheus Sabutuytis, Nicolaus Sabutuytis, Simon Sabutuytis, Casimirus Simuytis, Paulus Simuytis, Andreas Stankuytis, Gasper Stasiuytis, Andreas Stasiutuytis, Sebastianus Staskuytis, Gasper Stasuytis, Martinus Stasuytis, Symonus Stasuytis, loannes Szymkuytis, Andreas Szymuytis, Georgius Szymuytis, Sebastianus Sztoczkuytis, Aloisius Tamoszuytis, Josephus Tamoszuytis, Simon Tamutuytis, Andreas Wayciutuytis, Martianus Wayciutuytis, Stanislaus Waytekuytis, Aderbertus Waytiekuytis, Casimiri Waytiekuytis, Martinus Waytiekuytis, Mathias Waytiekuytis, Joannes Valentinuytis, Josephus Walentinuytis, Casimirus Walentinuytis, Andreas Wenckuytis, Nicolaus Wenckuytis, Matheas Woycutuytis, losephus Woytiekuytis, Samuelus Woytiekuytis, David Woszkuytis i in. Nieco mniej jest derywatów z przyrostkiem -uitis utworzonych od różnego rodzaju innych nazw osobowych. Najczęściej te derywaty mają pochodzenie litewskie, wśród nich są również utworzone od dawnych dwuczłonowych nazw osobowych. Inne są obcego pochodzenia, a pochodzenie niektórych jest niejasne lub nie do końca jasne. Zapewne także dlatego, że ich formy zostały niedokładnie zapisane i zniekształcone. Mając na uwadze, że celem niniejszego artykułu nie jest precyzyjne ustalenie pochodzenia omawianych nazw osobowych, przykłady wszystkich z nich podaje się razem: David Bajoruytis, Iacobus Bajoruitis, Adamus Batezuytis, Josephus Batnuytis, David Batozuytis, Iacobus Batojuytis, Bartholomeus Battonuytis, David Battoszuytis, Casimirus Battozuytis, Adamus Battuytis, Stephanus Barczuytis, Joannes Batwituytis, Gasper Ciatkuytis, Nicolaus Daynuytis, Bartholomeus Dantuytis, loannes Daukszuytis, Laurentius Didinskuytis, Casimirus Dykuytis, Casimirus Dituytis, Stephanus Dym/zuytis, Stefanus Dyrmuytis, Nicolaus Dumszuyltis, Stefanus Dwiluytis, Andreas Galminuytis, Nicolaus Giedwiduytis, Valentinus Gieysztaruytis, losephus Gielzinuytis, Casimirus Gituytis, Josephis Impokuytis, Stanislaus Jodrujtis, Stan. Joduytis, Barthol. loteykuytis, Simonus Iurduytis, loannes Kaczuskuytis, Stanislaus Kanczekuytis, Oliasz Kantminuytis, Nicol. Kielnuytis, Paulus Kintaykuytis, Paulus Konteykuytis, Stanislaus Krepuytis, Nicolaus Kulnuytis, David Kunigzentuytis, Mathias Kupruytis, Petrus Kusuytis, lacobus £aguytis, Antonius L.aukuytis, Casimirus faukuytis, Jacobuf Laumakujtis, Jacobus t.okuytis, Stanislaus £okuytis, Jacobus fuguytis, Stefanus Maszkuytis, Stanislaus Melickuytis, Bartholomeus Milwiduytis, lozephus Narkuytis, Michal Noreykuytis, Matheus Platikuytis, Stanislaus Poduytis, Martinus Poinkuytis, Mathias Ponikuytis, Mathias Pupuytis, Valerianus Rakuytis, Simonus Raubuytis, Izidor Razuytis, Martinus Rymkuytis, Matheas Rukuytis, losephus Sabatuytis, loannes Saguytis, 34 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Ioannes Sakituytis, Joannes Sauguytis, Samuel Skapuytis, Filipus Skupeykuytis, Stephanus Smilguytis, Simon Sorbutuytis, Gasper Sraguytis, Jacobus Strazduytis, Adalbertus Stunguytis, Bartholomeus Swarakuytis, loannes Szansztowuytis, Stanislaus Sziautuytis, Andreas Szlupuytis, Steponas Szukuytis, Andreas Triwatakujtis, Laurentius Urmonuytis, Nicolaus Urmonuytis, Bartholomeus Vaidetuytis, Martinas Wainuytis, Stanislaus Waynuytis, Valentini Wasgirduytis, Petrus Viliszkuytis, Paulus Winksznuytis, Valenti Woyzgirduytis, lacobus Zaguytis, Franciskus Zgsinuytis, Casimirus Zautkuytis, David Zentuytis, Tomas Zoguytis ir kt. Antroponimia źródła świadczy, że często z tych samych nazw osobowych utworzone są także patronimika ze szczególnie produktywnym litewskim przyrostkiem -aitis, np. : Adomaytis, Augustinaytis, Dawidaytis, lakubaytis, lanuszkaytis, Ionaitis, Josaytis, Jozaytis, Iozapaytis, Jurgietaytis, Kasparaytis, Casimieraytis, Lukofzaytis, Martinaytis, Matutaitis, Mikietaytis, Morkaytis, Motiejaytis, Petraytis, Powitaytis, Symaytis, Stasiutaytis, Szimaytis, Tamaszaytis, Tamofzaytis, Waytekaytis, Walentinaytis, Waszkayt, Wenskaytis, Woytiekaitis i in. (od chrześcijańskich imion różnych rodzajów) oraz Baioraytis, Batczaytis, Batozaytis, Barczaytis, Daukfzaytis, Dumfzaytis, Gitaytis, Iodaytis, Iuodraytis, Laukaytis, Eaumakaytis, Mitwidaytis, Norkaytis, Rymkaytis, Szaulaytis, Slupaytis, Urmonaytis, Woyzgirdaytis, Ziogaytis, Zogaytis i in. (od innych, często pochodzenia litewskiego, nazw osobowych). Derywaty z przyrostkiem -uitis od chrześcijańskich imion różnych rodzajów najczęściej, jak się zdaje, powinny być wiązane z pierwszymi nazwami osobowymi w dwuczłonowym nazewnictwie — imionami. I to nie tylko z kanonicznymi formami tych imion, które zwyczajowo zapisywano w źródłach kościelnych, lecz także ze skrótami chrześcijańskich imion oraz formami zdrobniałymi używanymi w żywym języku (szerzej zob. Maciejauskienė 1991: 38-39). Ponieważ w drugim miejscu dwuczłonowego nazewnictwa takie nazwy osobowe występują bardzo rzadko (por. Georgius Augustinas, Jozephus Jurgielis, Martinus Petrutis, Thoma Staniulis, Petrus Stankus, Bartholomeus Stasiulis i in.). Tylko z drugimi nazwami osobowymi w dwuczłonowym nazewnictwie można wiązać derywaty z przyrostkiem -uitis niepochodzące od chrześcijańskich imion. Niektóre z takich nazw osobowych, które można byłoby uznać za wyrazy podstawowe derywatów omawianego przyrostka, są zapisane w źródle, np. : Balcius, Danta, Dauksza, Daukszas, Dikis, Dykis, Dymsza, Dwilis, Geystar, Gielzinis, Giedwidis, Judris, Judrys, Iurd, Iurda, Kantminis, Krepa, Kriepa, Lagis, Laumakis, Lokis, Noreykis, Podzius, Raubis, Rukas, Smilgis, Smylgis, Szlupas, Szukis, Triwatakis, Urmonas, Waydyta, Weysgirdis, Zasinas, Zogas, Zogis i in. Jak widać, podstawowe nazwy osobowe derywatów z przyrostkiem -uitis mają zakończenia -a, -as, -is, -ys, -ius. 3. W SPRAWIE OCENY PRZYROSTKA -UITIS 3.1. Wspomniano już, że we wcześniejszych badaniach litewskiej antroponimii XVII wieku przyrostek -uitis nie był wyodrębniany. Natomiast przy omawianiu nazw osobowych z inwentarza ekonomii szawelskiej z 1673 roku i ocenianiu ich z punktu widzenia przekształcenia w nazwiska bardzo nieliczni mający ten przyrostek drudzy członowie dwuczłonowego nazwania zostali przedstawieni wśród nazw osobowych bez przyrostków patronimicznych. Wśród około 400 tego typu nazw osobowych z przyrostkiem -uitis było zaledwie 12 (Auguytis, Baluytis, Czernuytis, Gatuytis, Gizuytis, Jasuytis, Juzuytis, Mankuytis, Paluytis, Skloruytis, Watuytis i Zakuytis). Około 2450 dwuczłonowych nazwań źródła stanowiły W SPRAWIE JEDNEGO LITEWSKIEGO PRZYROSTKA NAZW OSOBOWYCH | 35 zapisy imienia i patronimiku, a najczęstszym przyrostkiem patronimicznym był -aitis (zob. Maciejauskienė 1991: 91-99). Jedynie przy omawianiu 93 nazw osobowych mężczyzn mieszczan joniskich z XVII wieku, wypisanych z księgi rejestracji metryk chrztu kościoła w Joniškis z lat 1599—1621, wśród innych przyrostków deminutywnych wymieniany jest również -uitis, podawane są przykłady jego derywatów (Biwoynuytis, Busjkuytis, Celkuytis, Gnupetuitis, Janutuitis, Jojuitis, Kiepietuitis, Lasuitis, Mekuytis, Mitkuitis, Pukuytis i in.) (Ragauskaitė 2002: 32-33). Ponadto tutaj, podobnie jak we wcześniejszych badaniach antroponimii tego okresu (Maciejauskienė 1977: 165-166; 1991: 240; 1993: 42), również stwierdza się, że przyrostki deminutywne mogły mieć także znaczenie patronimiczne. 3.2. W pracach poświęconych słowotwórstwu języka litewskiego wspomina się również o przyrostku -uitis i charakteryzuje się go. P. Skardžius twierdzi, że jest on używany głównie w dialektach żmudzkich, i, powołując się na K. Būgę, ocenia go jako kontaminacyjny, powstały w wyniku zmieszania przyrostków -ūtis i -ytis, a zatem paukštūitis może pochodzić od paukstiitis + paukštytis (Skardžius 1943: 365). Taką samą opinię przedstawiają również B. Kabašinskaitė (1996: 27; 1998: 89) oraz S. Ambrazas. Ten ostatni, mówiąc o użyciu przyrostka -uitis w żmudzkich gwarach oraz w gwarach auksztockich położonych bliżej nich, jego derywaty od nazw istot żywych (np.: arklūitis, kiaulūitis, mergūitis) nazywa deminutywami (Ambrazas 2000: 105). Nieco szerzej przyrostek ten omawia się w Gramatyce języka litewskiego. Wspomina się o nim tutaj przy omawianiu deminutywów i ocenia się go wyłącznie jako przyrostek właściwy niektórym dialektom (północnym dialektom żmudzkim i położonym bliżej nich dialektom auksztockim). Ponadto stwierdza się, że deminutywy z jego użyciem tworzy się wyłącznie od nazw istot żywych, oraz wyróżnia się dwie grupy derywatów z przyrostkiem -uitis: 1) właściwe deminutywy, zwykle używane w znaczeniu małości i zdrobnienia (arklūitis, kaluitis, karvūitis, mergūitis, vaikūitis); 2) nazwy młodych zwierząt i ptaków oraz dzieci, mające zarazem znaczenie pochodne (gandrūitis „dziecko bociana, bocianek”, kalakutūitis, katūitis, velnūitis, žąsūitis) (Ulvydas, red., 1965: 282). W obu przypadkach mowa o leksyce ogólnej. 3.3. W kontekście derywacji wyrazów własnych — nazw osobowych — przyrostek -uitis wymieniono w Atlasie języka litewskiego. Mówiąc o przyrostkach nazwisk nieżonatych mężczyzn (chłopców), omówiono tutaj również -uitis. Stwierdzono, że utworzone od niego formy występują głównie w północnych gwarach żmudzkich i w niektórych innych gwarach (już zanikają- ), że tworzy się je od nazwiska ojca mającego dowolny temat, np. : Dantuitis (: Danta), Geédgauduitis (: Gedgaudas), Keršūitis (: Keršys), Raštikuitis (: Raštikis), Rimkūitis (: Rimkus) i ir in. Stwierdza się również, że w niektórych miejscach formy te mają różnice znaczeniowe: używa się — ich do nazywania mniejszych, młodszych dzieci albo mają odcień pejoratywny (LKA,, 119). 3.4. To, że przyrossu tkiem -uitis od iš nazwiska ojca tworzone są nazwiska niezamężnych mężczyzn (chłopców), pozwala oceniać ją jako ją patronimiczną. Potwierdza to użycie ir języka ogólnego, poświadczające derywaty tego przyrostka, będące nazwami młodych zwierząt i ptaków, dzieci, mającymi ir znaczenie pochodzenia ir (por. w Gramatyce języka litewskiego wyodrębnioną drugą grupę derywatów tego przyrostka). Należy zwrócić uwagę, że omawianych niezamężnych mężczyzn (nazwiska) chłopców nie są oficjalne (tych ostatnich w żaden sposób się nie o tworzy, niezmienione są po prostu iš dziedziczone po ojcu). Jų derywacja jest językiem żywym 36 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ fakt, i to w pewnym sensie łączy te nieoficjalne antroponimy z antroponimami XVII wieku. Te ostatnie, odnotowane w źródłach, również nie były oficjalne, często świadczyły o zjawiskach użycia języka żywego, mogły się zmieniać i stopniowo przekształcać w nazwiska albo nawet nimi nie zostać. Tak więc używany w XVII wieku w Gruzdach przyrostek antroponimiczny -uitis należy nazywać patronimicznym, a jego derywaty — patronimikami. Uznanie tego przyrostka wyłącznie za deminutywny uniemożliwiałaby między innymi także jego częstość (jak już wspomniano, jego derywaty stanowią około 20,5 proc. wszystkich drugich antroponimów w dwuczłonowym nazewnictwie, podczas gdy wraz ze wszystkimi przyrostkami deminutywnymi stanowią one około 4 proc.). Ponadto, jak wynika z wcześniej przedstawionych danych, omówione antroponimy z przyrostkiem -uitis niczym nie wyróżniają się ani na tle ogółu patronimików XVII wieku utworzonych z różnymi przyrostkami, ani na tle gruzdzkich patronimików utworzonych z najczęstszym przyrostkiem -aitis. Wszystkie one tworzone są od imion chrześcijańskich oraz od innych antroponimów (najczęściej pochodzenia litewskiego), a więc od pierwszych lub drugich członów dwuczłonowego określenia ojca. W źródle zapisano również znaczną część nazw osobowych o tym samym rdzeniu, bez przyrostka -uitis. Są to niewątpliwie wyrazy podstawowe omawianych patronimików, derywatów z przyrostkiem -uitis. A zatem listę litewskich przyrostków patronimicznych używanych w XVII wieku należałoby uzupełnić o przyrostek -uitis. Oczywiste jest, że był on charakterystyczny tylko dla nazw osobowych niektórych miejscowości Litwy. Na podstawie obecnie dostępnych danych w XVII wieku był rozpowszechniony w okolicach Gruzdžiai, odnotowano go we wspomnianym już źródle z tego okresu, pochodzącym z kościoła w Joniškis, a więc na tych terenach, które wskazuje się również przy omawianiu użycia zdrobnień leksyki ogólnej z przyrostkiem -uitis oraz rozpowszechnienia nazwisk nieżonatych mężczyzn (chłopców) z tym przyrostkiem (zwykle wymienia się obszar gwar żmudzkich, częściej — północnych, oraz położonych bliżej nich gwar auksztockich). Nawiasem mówiąc, oprócz wspomnianych już nazw osobowych mieszczan z Joniškis z przyrostkiem -uitis, jego użycie na tym obszarze poświadczają również przykłady zapisów chrztów zaczerpnięte z tego samego źródła, przedstawione w studium o litewskich formach oikonimów w źródłach XVI-XIX wieku; obok innych nazw osobowych występują w nich także derywaty z przyrostkiem -uitis: Bartlomieus Kraguitis, Vrbons Szariuitis, Joannis Pirtininkuitis (Garliauskas 1998: 152-153). Można przypuszczać, że użycie i częstotliwość tego przyrostka potwierdziłaby również antroponimia innych terenów północnej Żmudzi oraz miejscowości sąsiadujących z tymi obszarami. 4. UWAGI KOŃCOWE Badanie powstawania litewskich nazwisk potwierdziło, że większość z nich musiała powstać w XVII wieku. Najważniejszym źródłem pochodzenia nazwisk były używane wówczas drugie człony dwuczłonowego nazewnictwa — patronimika i inne imiona osobowe. Te pierwsze były znacznie częstsze. Potwierdziła to również omówiona antroponimia XVII-wiecznego źródła kościoła w Gruzdziu. Patronimika, przekształciwszy się w nazwiska, stały się dziedziczne i, przekazywane z pokolenia na pokolenie, powinny były przetrwać do naszych czasów, a zatem znajdować się wśród współczesnych nazwisk. Dane Słownika litewskich nazwisk pokazują, że nazwisk zawierających omawiany przyrostek -uitis jest zaledwie kilkanaście: Adomuitis, Jakūitis, Januitis, Jasuitis, Jonuitis, Juzuitis, Madiuitis, Martynuitis, Motejuitis, Motiejuitis, Petruitis, Prancuitis, Pranuitis, Samuitis, Stasuitis, Tamasuitis (LPZ, 66, 792, 804, 819, 844, 877, LPZ, 129, 169, 273, 274, 447, 503, 505, 671, 810, 1014). Prawie wszystkie zapisano w okolicach Akmenė, Gruzdziu (rej. szawelski), Joniškisu, Karteny O JEDNYM LITEWSKIM PRZYROSTKU IMION OSOBOWYCH | 37 (rej. kretyngski), Kłajpedy, Kuliai (rej. płungiański), Kuršėnai (rej. szawelski), Kurtuvėnai (rej. szawelski), Linkuvę (rej. pakruojski), Meškuičiai (rej. szawelski), Papilė (rej. okmiański), Plungė, Skaistgiris (rej. janiski), Szawle, Šiaulėnai (rej. radziwilski), Užventis (rej. kiejdański), Vaškai (rejon Paswał), Vegerius (rejon Oknia), ir Żagare (rejon Janiszki), t. tj. najczęściej we wspomnianych już miejscach użycia przyrostka -uitis. Jeden czy drugi wyjątek — nazwiska — zapisane w Kownie, Wilnie i Żejmach (rejon Jonawa) — można łatwo wyjaśnić możliwością migracji tych nazw osobowych. Zatem zakładając, że wymienione nazwiska powstały od patronimów funkcjonujących w XVII wieku (lub wcześniej), utworzonych za pomocą przyrostka -uitis, można przynajmniej w przybliżeniu ustalić obszar rozpowszechnienia tego przyrostka. Oczywiście dokładniejszych danych można oczekiwać tylko w wyniku zbadania historycznej antroponimii tych miejsc z XVII wieku (i wcześniejszego okresu). Mając na uwadze częstość i różnorodność patronimików funkcjonujących w XVII w. w parafii Gruzdzie, utworzonych z przyrostkiem -uitis, można postawić pytanie, dlaczego tak niewiele współczesnych nazwisk ma ten przyrostek. Można to łatwo wyjaśnić zjawiskiem odrzucania przyrostków patronimicznych. Jego istota jest następująca: patronimika, przekształcając się w nazwiska, lub nazwiska powstałe z patronimików, często traciły przyrostki patronimiczne. Zostało to omówione w niektórych pracach poświęconych badaniom historycznej antroponimii. Zauważono, że już w XVI w. formy nazw osobowych określających te same osoby, z przyrostkiem patronimicznym i bez niego, mogły być używane równolegle i były równorzędne. Łączy się to z odrzucaniem przyrostków patronimicznych (Jonikas 1973: 207-208). Istnieje pogląd, że w XVII w. przyrostki patronimiczne, które utraciły swoje dawne znaczenie, były odrzucane nie we wszystkich miejscach Litwy, lecz tylko w niektórych, na przykład na Żmudzi (Salys 1933: 1269). Jednak bardziej szczegółowe badanie odrzucania przyrostków patronimicznych jakoby nie potwierdziło wspomnianego twierdzenia (Maciejauskienė 1991: 151-169). O tym, że większość patronimików używanych w XVII wieku w parafii Gruzdžiai lub wywodzących się od nich nazwisk utraciła przyrostki patronimiczne, najwyraźniej świadczy antroponimia księgi rejestracji metryk ślubów tego samego kościoła z XVIII stulecia (1699–1773; źródło jest również przechowywane w archiwum kościoła). Spośród około 1500 drugich nazw osobowych w dwuczłonowym nazewnictwie mężczyzn tylko około 8% ma litewski przyrostek patronimiczny -aitis, a około 1% — przyrostek -uitis (w XVII wieku tych nazw osobowych było odpowiednio 30 i 20,5%). Wyraźnie wzrosła liczba nazw osobowych bez przyrostków patronimicznych — stanowią one około 67% wszystkich drugich członów dwuczłonowego nazewnictwa (w XVII wieku było ich około 30%). Można przypuszczać, że przyrostek -uitis mógł być szczególnie intensywnie odrzucany również dlatego, że stanowił pewien regionalizm, tj. afiks słowotwórczy patronimików funkcjonujący tylko w niektórych miejscach Litwy. Natomiast na przykład litewski przyrostek patronimiczny -aitis w XVII wieku był nie tylko najbardziej produktywny, lecz także najszerzej rozpowszechniony w różnych miejscach Litwy (Maciejauskienė 1977: 160–161). Istnieje nawet pogląd, że w XVI–XVII wieku kształtował się lub był w dużej mierze ukształtowany tak zwany patronimiczny przyrostek nazw osobowych ar su -aitis system, wspólny dla całej etnograficznej Litwy (Zinkevičius 1977: 155). Właśnie to, jak się wydaje, be między innymi spowodowało, że przyrostek -aitis występuje w stosunkowo wielu współczesnych litewskich nazwiskach. To, co powiedziano o odrzucaniu przyrostków patronimicznych, jest kolejnym argumentem pozwalającym XVII a. W parafii Gruzdžiai ir używany gdzie indziej przyrostek antroponimiczny -uitis nazywać patronimicznym.