Liet. „barzdà“ ‘barba’: samplaikos „-zd-“ kilmės klausimu

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 15-27 Lit. barzda ‘broda’: w kwestii pochodzenia zbitki -zdk ROLANDAS KREGŽDYS Uniwersytet Wileński Artykuł dotyczy pochodzenia zbitki spółgłoskowej w lit. barzda „broda, krawędź”. Podczas gdy Būga uważał, że zbitka jest odziedziczona, Endzelins przypisywał jej pochodzenie wpływom słowiańskim. Otrebski określił jej pochodzenie jako niejasne. Formy zapożyczone do języków fenickich wskazują na -d-, a nie na -zd-, lecz mogą wywodzić się zarówno od germańskiego barda ‘barba, securis’, jak i od słów bałtyckich. W niniejszym artykule wysunięto pogląd, że lit. barzda jest odziedziczone i odzwierciedla dialektalne utworzenie praindoeuropejskie. Analiza potwierdza założenia Būgi dotyczące pierwotnej struktury morfologicznej tego słowa. Wynika z tego, że lit. broda, łot. dial. barzda są starsze niż łot. barda. 1. WPROWADZENIE Zbitki -zdw strukturze litewskich wyrazów nominalnych już dawno omawiał Kazimieras Būga. Podał niejeden przykład z -zd-: -zalternantami i zakładał historyczność spółgłoski -z-, tj. nie wątpił w dawność tego połączenia: lit. lizdas „miejsce zakładane w celu składania i wysiadywania jaj oraz wychowywania młodych (o ptakach, owadach- ); gniazdo’ (DLKŽ*5.- v.) — dial. liza “t. p.' ), lit. blauzda “część nogi od kostki do kolan' —dial. blauza ‘t. p.', lit. lazda “wykończony patyczek do podpierania się podczas chodzenia; uderzyć kogoś itp.” —dial. laza “t. sł., lit. barzda „włosy w dolnej części twarzy” — dial. barza „to samo” (Būga 1958: 273). Zigmas Zinkevičius twierdzi, że „w przeszłości sporadycznie litewska zbitka zd przechodziła w z” (1980: 129 i n.), tzn. uważa tę zbitkę za bardzo starą. Funkcjonalność zbitki -zd-(-d-) w systemie litewskich czasowników pokrótce omówił Erdvilas Jakulis. Zauważono, że szczelinowe /z/ jest najczęściej zachowywane, choć nie zawsze jest etymologiczne (Jakulis 2002: 35, 62): bėzda — bėza „bezdzieć; śmierdzieć, gnić, psuć powietrze”, łot. bezdėt, -u, -ėju “t. p.' ; lit. kūza, -ėti, -éjo kūzda, — -ėti, -ėjo ‘$nibzdéti; drżeć, trząść się'; lit. splūzda — splaza „plazdėtir i“ kt. Podobną tendencję do zachowania spółgłoski szczelinowej można prześledzić również w dialektach języka łotewskiego: łot. dial. brazér, -u, -ėju brazdėt — „braškėti” (Jakulis 2002: 92, 108); por. także przykład su w połączeniu -z(Z)g-: łot. dial. bližėėt ‘migotać, drgać' = łot. dial. blizėt (Jakulis 2002: 87). Opierając się na ir danych łotewskich i pruskich, Endzelīns próbował udowodnić późne pochodzenie używanej przez Litwinów nazwy brody su -zdvė (Endzelin 1902a). Por. także. PEŽ,, S4tt. 16 | ROLANDAS KREGŽDYS Cel pracy: 1. ustalić zasięgowe formy języków litewskiego i łotewskiego z -zd-, -z-, -dribas; 2. zreinterpretować znaczenie zapożyczeń fińskich w ustaleniu prabałtyckiej formy nazwy brody; 3. ustalić przyczyny, dla których mogły powstać różne morfonologiczne warianty z -zd-, -z-, -d-. 2. ANALIZA MATERIAŁU Jeden z dotychczas niewyjaśnionych problemów dotyczących bałtyckich nazw brody — niezgodność strukturalnego modelu rdzenia w języku litewskim i odpowiednio łotewskim oraz pruskim, ponieważ w dialektach wschodniobałtyckich używane są formy ze zbitką rdzeniową -zd- (w języku łotewskim także -d-), natomiast w języku pruskim — wyłącznie forma z -d-: lit. barzda, względnie łot. dial. būrzda — łot. būrda, względnie pr. bordus E 101. Istnieją dwie hipotezy wyjaśniające tę niezgodność: 1. Formy ze zbitką -zdsą stare, odziedziczone z ide. języka praindoeuropejskiego, dlatego należy je traktować jako reliktowe, porównywalne z st. i. bhrstis „ostrze, krawędź- ”, st. isl. i st. w. a. burst „szczecina”, st. ang. byrst ‘szczecina’ i in. (Būga 1958: 273; ME, 273; LEW 36; Kurytowicz 1935: 118; Vasmer I 196) — do rekonstrukcji prabałt. *barzda-- ‘it. s. (LEV, 108). Rekonstrukcja takiej formy zakłada również korektę ide. prajęzyka: zamiast dotychczas powszechnie uznawanej ide. *bhar-dha* należy rekonstruować *bhars-dha (ME ibd.), od której dotychczas wywodzono słowiańskie wyrazy oznaczające „bruzdę” (ESSJ 220); 2. Formy z -zdyra są późne, powstały pod wpływem podobnych wyrazów jak sł. *borzda® ‘bruzda’ > ros. borozda ‘t. s.' i in. (Endzelin 1902; ESSJ, 198; Varbot 1984: 216; PEŽ, 151), albo wywodzą się z bałt. *bard-+ *-da > *barzda (Skardžius 1943: 99; Endzelynas 1957: 100) —rekonstruowana prabałt. *barda-‘- broda’ (fem.) (Trautmann 1923: 27). Z taką rekonstrukcją zgadzają się Toporow (PJA, 241), Mažiulis (PEŽ, 151; por. też ESS, 198, 220), chociaż niektórzy lingwiści określają zmianę -zd-/-zkpo prostu jako niejasną (Otrębski 1958: 334 n.). 2 Według hipotezy Marksa ide. *bhardha jest innowacją w znaczeniu brody, która zastąpiła ide. *smonkru "broda". Forma ta pod względem struktury morfologicznej jest bliska s.i. bhrstis 'ostrze' (fem.), łac. far “chleb, mąka', goc. barizeis „jęczmień; Hordeum sativum- ”, s. isl. barr „ziarna; jęczmień” i in. Przypuszcza się, że ten termin rolniczy został zapożyczony przez mieszkańców zachodniej ide. strefy dialektalnej od Semitów jeszcze przed migracją do Europy. Zwolennicy takiej hipotezy ide. *bhardha wyjaśniają jako złożenie: pierwszy człon *bhar interpretuje się jako starą indoeuropejską nazwę jęczmienia (Hordeum sativum — hipoteza Markiego), pochodzącą z hebr. bibl. bar „ziarno poddane bejcowaniu”, arab. burr „zboże”, południowoarab. bor, barr „ziarna, zboże” (Otkupščikov 1963: 89). Uważa się również, że ta nazwa zboża mogła zostać zapożyczona w późnym okresie ide. prajęzyka (początek rozpadu na dialekty), a nie po jego rozpadzie na dialekty (Ivanov 1985: 162 i n.). Hipotezę zapożyczenia z arabskiego wcześniej wysunął Meillet (1914: 143). Przedstawiciele lingwistyki borealnej twierdzą, że ide. Późność sememu ide. *bhardha „broda” zamiast starszego, „roślinnego” znaczenia potwierdza rekonstruowana borealna forma *bardkrimynas® —gruz. bard-'t. p.' i in. (Klimov 1988: 153). Zdaniem Porciga, ide. *bhardha od samego początku oznaczało „pokrytą szczeciną część twarzy (część ciała [zwierząt]); szczecina”, funkcjonująca w języku praindoeuropejskim jako nomen collectivum, później zastąpiła ide. *smek-(Porcig 1964: 302). Opiera się on na hipotezie, że ide. *bharrekonstruowalna jest jako semem „ostry” (por. Otkupščikov 1963: 89). „Tradycyjnie rekonstruowana forma praindoeuropejska *bhardha traktowana jest jako indoeuropejskie dziedzictwo < ide. *bhar- „wystający do przodu; Serys; spiczastość; akuotas' (Pokorny 110; Fraenkel 36) < verb. ide. *bhertrinti; ciąć; rżnąć; bić, uderzać; łupać, rozszczepiać' (LEV, 108) > czasownik. tamże. *bhar-*kySoti, być wystającym' (Pokorny 110; ESSJ, 197) — szczecina“ (Porcig ibd.; Gamkrelidze, Ivanov 1984: 69). 3 Podejmuje się również próbę powiązania z ros. dial. borozdavka 'brodawka'", kšb. barzovka ‘t. p." (Nepokupnas 1983: 20, 47; Endzelin 1902b/1971: 221). LIT. broda WZORCE -zd-POCHODZENIE | 17 W związku z dowodem drugiej hipotezy pojawiają się wątpliwości, ponieważ nie zawsze panuje zgoda co do strukturalnego modelu rekonstrukcji rdzenia nazwy brody w języku pruskim CVR C. Na podstawie pruskiego materiału onomastycznego rekonstruuje się rdzeń *barsd-, tzn. zakłada się pruski strukturalny model brody CV RCC, o którym wspominają V. Toporow* (PJA, 197 i n.) oraz A. Kaukienė* (1999: 21), por. pr. Barsde (nazwa bóstwa), pr. Claus Barsde (nom. prop. —Trautmann 1925: 17), kuroń. Barsdemin (nom. prop.) (Toporov PJA, 199) i być może prus. nom. prop. Borssythe —Herman Borssythe 5a, 51 = 5b, 62 Schalwe —Trautmann 1925: 20 (więcej na temat pochodzenia tego imienia zob. Kregždys 2004: 35). Zanim przystąpi się do zgłębiania przyczyn pojawienia się alternantów -zd-/-d w językach bałtyckich oraz możliwości rekonstrukcji formy prasłowiańskiej, najpierw należałoby określić granice arealne, na ar których używana jest jedna lub druga forma. W starych pismach litewskich słowo barzda „włosy na dolnej części twarzy; pęk włosów na pęcinie konia; broda” (LKŽ, 673t.) jest podawane wyłącznie ze zbitką -zd-: barfda (acc.sg.) BB Ez 5,1; Barzda, -os f. ‘broda’ R, 13, R, 52, 219; Gaidžio Barzda ‘grzebień’ MZ, 281 = R, 211; Barjda, -6s, f. MZ? 27, Barzda SD’ 19; barzda “grzbiet kosy, odchylany przed rozpoczęciem koszenia trawy* MZ? 292; Stréla su Barzda "grot strzały’ R, 276 = Strélos barzda K, 107; barzda BzF 99; barzda K, 167, 675; barzda ‘broda’ M 28; barzda Leskien B 214; Barzda, barzdėlė 1SPL 84; barzda ‘broda’ ZCh 183, 184....; barzd’6s (gen. sg.) P 230, barzd’éms (instr. pl.) V 444 (Buch 1961: 41); arba -z-: barze MPDP 149; barza SG II 59; barza, -as Jrk 62; barza BsP 1 99. Na podstawie danych LKZK, LKZKP i TA można stwierdzić, że forma z połączeniem -z-djest używana na znacznie większym obszarze: barzda — u Żmudzinów zachodnich (SG), u Żmudzinów północnych kretyngiskich (bazda Prt, barzda PLN, barzda ŽEM, Ms), telszewskich (SARK [barzda EI1G, Lk; barzda V GR, SKD, TRS]), u Żmudzinów południowych warniškiaińskich i rasejniškiaińskich (barzda Sti, RDN, KRKL), u Auksztotów zachodnich szawelskich (barzda Sk, Skt; barzda Sk, Kdn), kaunaskich (Zp, JRB [bazda BLB]), u Auksztotów wschodnich poniewieskich (Rp, MLN [barzda SLC; barzda KRIAUš, GEI, ANG, Ps, NMR)), kupiszkėnów (KP [barzda PD, DRS]), anyksztėnów (Sv [barzda AND, LDK]), uteniskich (LLN [barzda Uzs, Sp)), wilniškich (DKST), u Auksztotów południowych (Vs, AUK, DRSK, DG, VRN [bazda VLKN, McL]) oraz w gwarach peryferyjnych (LZ, Ps). Formy z rdzeniem -z są używane na znacznie mniejszym obszarze: ERZ, VDZ, SAUK, KRŽ —barza, VIKš, VDK, J-E; PGR?) (TA), GRv (Kardelytė 1975: 114), por. też. LKT 102, 442. W LKŽK odnotowano, że takie formy są używane w okolicach Jurbarku (GRDŽ — 4 Pr. bordus "broda' E 101 -zbrak Toporow wyjaśnia używaniem innych wyrazów oznaczających brodę, bez spółgłoski szczelinowej: sł. s. brada, s. v. a. bart itp. ir (PJ I 241). Opierając się na pr. Barsde (imię bóstwa), pr. Claus Barsde (nom. włas. — Trautmann 1925: 17; PJ I 199), który. Barsdemin (mian. właśc.) przy toponimem górnego Dniepru Borzna < *Borzdna (?) [pochodzenie i ir derywacja niejasne], Toporow ostrożnie rekonstruuje pr. *barsd-/barzd-/ (PJ I 197). Kaukienė wywodzi pr. bordus od *barzda i podaje odsyłacz do PEŽ, 150, jednak Mažiulis tak nie twierdzi. Przeciwnie, zakłada wtórne -zdėl sl. wpływu *borzda. Jonikas wskazuje, że w gwarze Pagramantis zbitka spółgłoskozd wa przechodzi w į z we wszystkich słowach, tylko ne w analizowanym barza (Jonikas 1939: 28). 18 | ROLANDAS KREGŽDYS Zinkevičius 1966: 179) oraz w Skirsnemunė. Zinkevičius wspomina również, że barza jest używana także na wschodnim krańcu obszaru języka litewskiego — w Lazūnach (Zinkevičius 1966: 180). A zatem forma bez -d jest używana nie tylko w peryferyjnych gwarach południowo-wschodnich Żmudzinów, lecz także w gwarze południowożmudzińskiej raseiniškiai oraz na przylegającym do niej zachodnioaukštaitskim obszarze peryferyjnym, a także w gwarze zachodnioaukštaitskiej kauniškiai, na pograniczu z gwarą wschodnioaukštaitską vilniškiai — w Lazūnach. Fonetycznie zjawisko to można zapewne scharakteryzować jako zmianę spowodowaną asymilacją progresywną, por. lit. dial. laza = lit. b. k. lazda i in. (por. Zinkevičius 1966: 180). MAPA 1: CZARNE TRÓJKĄTY OZNACZAJĄ FORMY Z SAMPLAIKĄ -zd-WARTOJIMA, BIAŁE -Z -z-. Szawle A Poniewież A A Niektórzy łotewscy lingwiści traktują morfologiczne rozbieżności między językiem litewskim a łotewskim dotyczące słowa „barzda” jako wpływ litewskich gwar na łotewskie gwary pogranicza. W ten sposób zakłada się późne powstanie form z rdzeniem -zvėlyvumas (Staltmane 1981: 65; Steinbergs 1996-1997: 24), natomiast pochodzenie łotewskich nazw osobowych zawierających pierwszy komponent bard wiąże się z procesem apelatywizacji, ponieważ nie mają one pejoratywnego odcienia właściwego odpowiednim przykładom litewskim: łot. barda “broda' —> bardina “bródka' —Bardins (nazwisko), Barzdainis <—barzdainis ‘brodaty’ (-zdaiš wyjaśniany jako dialektyzm). Należy wspomnieć, że twierdzenie Staltmanés, iż warianty nazwisk z -zd mogły wpłynąć na łot. dial. pojawienie się brody, trudne do udowodnienia (por. Staltmane, tamże). Taki wariant leksykalny mógł być używany równolegle z łot. būrda lub traktowany jako archaizm (por. Nilsson 1998: 124). Oczywiście, taki sposób rozwiązania problemu byłby bardziej przekonujący, gdyby w języku łotewskim te formy były używane wyłącznie w dialektach pogranicznych (np. Bsk (235)), jednakże takie formy są używane daleko od granicy z Litwą: barzda“ —KND (84), VNP, ARLV (65), LIT. barzda SAMPLAIKOS -zd-KILME | 19 b'rzda? — PRZED (439), KRTP (357), broda? DND (63), VND (75) (por. też łac. dial. buorzda „barzda” (dialekt łotewski) — przykład www.ailab.lv — Zob. dalej) albo oddalone o 2-3 $nektas: byzda* — SNK (353) (ME, por. 273), także łac. dial. būorzda „broda; długi pęk końskiego włosia przy nogach; długi pęk szczeciny w dolnej części ciała zwierzęcia’ (KV, t.), 167 przykłady z folkloru iš łotewskiego: Borzda izauga, gudreibys a nav 527 33449; Boarzda koa krivam 1268 793 (przykład iš z obszaru gwar selijskich, gdzie a (-r- < -ar — LEV, 108) > oa (Rudzite 1993: 237). 2 MAPA: WE WSKAZANYCH MIEJSCOWOŚCIACH UŻYWANE KSZTAŁTY SU PRÓBKA -zd-; TRÓJKĄTY OZNACZA MIEJSCE, GDZIE TAKIE KSZTAŁTY MOGŁY BYĆ UŻYWANE (NA PODSTAWIE ZBIORÓW ŁOTEWSKIEGO FOLKLORU) Dundaga Ventspils Vandzené Arlava Kandava Krustpils Preiliai Bauske Sunaksté Kalupé Forma ze zbitką rdzenia -zdyra jest używana w toponimice łotewskiej i litewskiej: łot. Barzdaini, Barzdeni < nom. wł. łot. Barzda ~ lit. Barzdai, Barzdiné (Endzelins 1956: 93). Teorii o pojawieniu się dubletowych form wyrazów Toporowa sprzeciwia się również takie rozwiązanie problemu; zgodnie z nią ślady form z rdzeniowym -d- (a nie -zd-) powinny występować także w gwarach litewskich (na pograniczu łotewskim) — na pograniczu Litwy z Łotwą nie odnotowano formy *barda (bez -z-). Spośród wszystkich litewskich nazw własnych z rdzeniami wiązanymi z wyrazem barzda tylko pvd. Bardišius, Bardyšius (używane w różnych regionach Litwy — Maciejauskienė 1991: 98) mogłyby odzwierciedlać rdzeń *bard-, jednakże te wyrazy traktuje się jako zapożyczenia z języków słowiańskich, tj. wywodzi się je od le. Bardyszewski ~ le. bardysz —> lit. bardišius “topór z długim trzonkiem do rąbania wrogów; tępe narzędzie; duży człowiek; kiepskie zwierzę' (LPZ, 194; LKZ, 657), por. też litewskie toponimy Bardiskeéliai (UKM), Bardiskiai (PKR, Rs), Bardziai (SLL) i in. (LAZ 27) bez rdzeniowego -z-, które mogą być 20 | ROLANDAS KREGŽDYS pochodzenia osobowego i związane z już wspomnianym substratem języka polskiego, jak top. Barzdiinai (w., SLU), z litewskim nazwiskiem Barzdiinas (Razmukaitė 1993: 154). Podobnie, jak się wydaje, można byłoby wyjaśnić również pochodzenie litewskiego pvd. Bardžius (ALvT), używanego obok Barzdžius (por. Barzdis UKM) (LPZ, 195), choć można je traktować jako jedyny przypadek -znykimo na obszarze języka litewskiego. Pojawienie się morfonologicznych wariantów Barzdos Būga wyjaśnia jako cechę językową południowo-wschodnich Żmudzinów polegającą na upraszczaniu struktury wyrazu w zależności od tego, czy połączenie dźwiękowe było morfologicznie istotne: „zd sokratilos' v z vo vsech tech formach, v kotorych d ne imelo morfologičeskoj cennosti“ (ibd.). Przykłady podobnych zmian w innych gwarach, gdy zamiast oczekiwanego -zdstosuje się frykatywne -z-, zdaniem Būgi, należałoby wyjaśniać jako występujące sporadycznie. Połączenie wszystkich tych wyrazów -zdkilintinas iš praliet. *-zd-(Būga 1958: 273). Takie rozwiązanie popierają Mažiulis (PEZ,, 55) i Derksen (2003: 12). O użyciu dawnego związku mówi również Endzelīns (1974: 267-268). Zinkevičius po prostu stwierdza, że „część południowych Żmudzinów i ich bliżsi sąsiedzi Auksztotowie wymawiają d między z a samogłoską” oraz że „zanik spółgłoski d między z a samogłoską zaobserwowano jeszcze na wschodnim obrzeżu obszaru języka litewskiego” (1966: 179 i n.). Jednym z argumentów, którym można by poprzeć pochodzenie prabałtyckiego *-sdzwiązku, mogłyby być przykłady toponimiczne wskazujące na istnienie starszych właśnie form -zdzwiązku: lazda — Lazdėnai, łot. lazda ‘leszczyna’ — Lazduone (zob. też Gerullis 1922: 254). Forma lit. *Lazėnai nie istnieje. Podobnie rozumuje również Zinkevičius — ilustrując tę zmianę fonetyczną, przytacza litewski dialektalny przymiotnik barzyla „brodaty” (JRB) oraz litewski dialektalny czasownik barzūoti < lit. barzdūoti „trzeć coś brodą” (Zinkevičius, ibd.). Dogodnym przykładem ilustrującym złożoność tego problemu mogłaby być para czasownikowa lit. bėzda —bėza, w której -z jest etymologiczne (por. Jakulis 2002: 87, 107, 109), dlatego przypuszczanie, że mamy tu do czynienia z innowacją uwarunkowaną fonologicznie lub rozwojem semantycznym, nie jest wiarygodne. Jakulis próbuje wyjaśnić powstanie tych inwariantów dźwiękowych przez przyłączenie rozszerzenia -d do rdzenia ide. *pesar *bes-(Jakulis op. cit., 109), chociaż na podstawie wyłącznie lit. pėza, -ėti, -ėjo trudno uznać za wiarygodne formułowanie takiego twierdzenia, zwłaszcza w odniesieniu do ide. Rekonstrukcja prapostaci — przykłady z innych języków wskazują, że infiks ten istniał już w ide. języku praindoeuropejskim (LEW 42; Vasmer I 163). Rzadziej występują przykłady z zachowaniem spółgłoski zwartej, w których szczelinowe /z/ jest wyraźnie spółgłoską paratetyczną: spūrzda —spūrda ‘spurda’. Nawiasem mówiąc, Jakulis nie analizuje szczegółowo przyczyn tego zjawiska, lecz wskazuje, że użycie takich połączeń spółgłoskowych jak -zdobok -zmoże być uwarunkowane czynnikiem semantycznym — zakłada się funkcję ikoniczności (Jakulis 2002: 42). Można zatem stwierdzić, że w gwarach języka litewskiego połączenie -zdmoże przechodzić w -z-. W systemie rzeczownikowym tę zmianę można wiązać z fonetyczną zasadą „wygodniejszej wymowy- ”, jeśli oczywiście nie narusza to praw morfologii języka litewskiego, por. barskutis ‘brzytwa’ DP 563, < *barzd-skutis (Otrgbski 1958: 367). W języku łotewskim pojawienie się formy bez -z mogły uwarunkować te same przyczyny, które próbuje się przywołać dla uzasadnienia pojawienia się -z w lit. barzda. Można przypuszczać, że formy bez zbitki -zd używane przez zamieszkujących w sąsiedztwie Słowian i Finów mogły zadecydować o pojawieniu się i umocnieniu się łot. būrda, a także o wyparciu starszej formy ze zbitką -zd z użycia- LIT. barzda POCHODZENIE ZBITKI -zd | 21 nosa. Za takim przypuszczeniem przemawia nie tylko użycie formy z -zd w gwarach liwskich, lecz także szczególnie częste jej użycie w starych łotewskich zbiorach folklorystycznych publikowanych na stronie internetowej www.ailab.lv. Stosunek między formami ze zbitką -zd i -d można określić jako 2,3/1 — znacznie częściej używana jest forma su -zd-’. Zatem zmiany lit. -zd-> -z-, łot. -zd-> -dmożna ostrożnie wiązać z zasadami „wygody” i „oszczędności” języka oraz z wpływem innych języków. Wszystkie te czynniki mogły przesądzić o powstaniu i rozpowszechnieniu analizowanych wariantów w różnych dialektalnych strefach tego samego języka. Dlatego takie warianty fonetyczne nie mogą być stare ani bezpośrednio wiązane z podobnymi wyrazami innych języków indoeuropejskich oznaczającymi brodę, na których formowanie mogły wpływać zupełnie inne czynniki, por. Próbę Fraenkla archaizowania analizowanego problemu jako indoeuropeistycznego: st. w. a. bart ‘broda’: burst ‘szczecina’, st. a. beard ‘broda’: byrst ‘szczecina’, których budowa może być różna (pochodzenie werbalne -st-?) (LEW 36). Wpływ sąsiednich języków słowiańskich i fińskich na zmianę bałtyckiej nazwy brody należy omówić osobno i szczegółowo, ponieważ na podstawie danych tych języków próbuje się poszukiwać słowiańskiej samogłoski -zdDowodów pochodzenia. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że zwolennicy hipotezy o słowiańskim pochodzeniu zbitki lit. barzda -zd podkreślają wyłącznie znaczenie czynnika morfologicznego, który może być przykładem przypadkowej zbieżności —nie pokrywa się leksykalno-semantyczny paradygmat tych rzeczowników, por. st. cerk. sł. brazda „bruzda- ”, bułg. brazda „t. p.', s.-ch. brazda „t. p.’, dial. „rów, pełen wody”, słow. brdzda „bruzda, zmarszczka", pol. brozda ‘bruzda’, ? [przysłowia]: Broda rośnie, ale sam nie rośniesz 1225 12801; 699 191; Stridas ka gar keizara barzdu 382 39; ina <... Piecigadi barzdu dzina...> (14999); <... Ka Zidam liela barzda..- .> (34300); [bajki]: ..taki brodacz, tylko wielki głupiec! ; <... starzec z siwą brodą...> (Zwierzęta poszły grzechy złożyć i wpadły do dołu. A. 1.47.20. 31. R. K. Porietis Sélpils Aizupés, Zin. Kom. skrót LP, VI, 43, 1. AS, II, 3c. ); <... Tobie najwyraźniej broda, ja nie mogę cię wpuścić... > (Koza i wilk. 123. L. Ivanovskis, okręg dyneburski, Kapiny, kraj Rancany); <... starzec z siwą brodą...> (Wilki rozszarpały zaczarowanego człowieka. 1. LP, V, 83, I. AS, II, 41c.); <... przybył Spiczastobrody..- .> (Bohater uwalnia trzy porwane księżniczki. 9. A.301 A. A. Maturs, Gravendale. I.P, VI, 115, 15 d. przyp. AS, 11,86 f.); <... mały człowieczek z tak długą, gęstą brodą...> (Bohater uwalnia trzy porwane księżniczki. 10. A. 301 A. P. Lielupis, Vec-Piebalga, okręg Brivzemnieka. LP, VI, 115, 16. AS, II, 86 h.); <... Trzeciego dnia pozostał ten najsilniejszy i ten staruszek z brodą...> (Córka księcia Zemgale, Skaistite. 5. A. 301A. J. Ozols, Sauka, okręg Brivzemnieka. LP, VI, 115, 24. Tamże. AS, II 86 b); <... mały staruszek z długą, długą brodą...> (Stiprinieks ze swoimi towarzyszami. 3. A. 301B. J. Ozols Secé, Brivzemnieka Sbornik, 99 przyp. LP, VII, II, 18, 6.); <... mężczyzna z tak długą brodą...> (Stiprinieks ze swoimi towarzyszami. 4. A. 301 B. (650 A.) J. Bergmanis Barta, Magazyn literatury łotewsko-litewskiej. Gesellschaft, XVIII, 1887, 17. ); <... mężczyzna z długą, długą brodą...> (Stiprinieks ze swoimi towarzyszami. 12. A. 301B. T. Staueris Iecava. LP, IV, Iv, 5. AS II, 87¢. ); <... tam mały mężczyzna z bardzo długą brodą...> (Siłacz ze swoimi towarzyszami. 13. A. 650 A. 30t B. J. Gobzinš Durzupe. LP, IV, 1,4v. AS, 11, 8if. ); <... chłopak chwycił wrzeciono i przebił jego brodę drewnianym kołkiem...> (Siłacz ze swoimi towarzyszami. 16. A. 301B. L. Makevica Nogalé. LP, VI, 115, 24 dalej. AS, II, 87 d.); <...mały mężczyzna z długą, białą brodą...> (Syn kowala. 6. A. 301B. Nameitu Juris, Frankar Jkr. II, 2. LP, VII, II, 18, 4, 3. AŠ, II, 92 a.); <... tūds virinš jak burak, z brodą długą jak ogon konia. (Dzelzs déls. 2. B. 301A. Dzirciema, LP, VI, 115, 19 piez.); <... gars virinš z brodą długą na łokieć.. (Dzelzs dels. 5. A. 30113. J. Sarzants Garlené. LP, VII, II, 18, In, l.); <... virinš wielkości ikša i z brodą...> (Laca déls. 4. A. 301B. M. Simin (Pérkons) Kurzemes Brukna. Jkr. II, 1. LP, VII, II, 18, 5. AS, II, 90d. ); <... ar olekti garu barzdu un liidzies maizes...> (Lata dels. 8. A. 301B. Pogu Janis, Bechmanis, 1879. Bramberga un Ezeré, Brivzemnieka Kr. LP, VI, 115, 10a. AS. II, 90h.); <... mazs s virinš ar garu barzdu...> (Kéves déls. 3. A. 303. 300. 301A. 513A. Lauris Bikstos. LP, VI, 115, 2b. AŠ, II, 92c.) oraz kilkaset innych przykładów, których z powodu mnogości nie sposób tutaj przytoczyć. 22 | ROLANDAS KREGŽDYS ros. borozda „bruzda wyorana przez konia” < prasł. *borzda (Brückner 1957: 42). Przypuszczenie to byłoby znacznie bardziej wiarygodne, gdyby ten słowiański rzeczownik w którymś z dialektów oznaczał „brodę” lub jakiś organ ciała. Niestety, takich danych brak (por. ESSJ,, 220). Nie można również założyć, że semem „bruzda” jest w jakiś sposób związana z wyglądem rozpatrywanej części ciała, ponieważ w językach słowiańskich nazwy części ciała utworzone od tego rdzenia zachowują swoje znaczenie denotacyjne: s.-ch. (czak.) brazgotina ‘blizna’, słow. brazgotina ‘t. s.' < s. sł. brazda < prasł. borzda (zmiana fonetyczna -zd-> -zg-) (Kurkina 1982: 182). Zatem w językach słowiańskich zachowywany jest składnik denotacyjny „to, że jest nacięte; poorane- “, który nie ma żadnego związku z denotatem lit. barzda „włosy w dolnej części twarzy“. Zwolennicy wpływów języków słowiańskich często opierają się na refleksowanej w tych językach protosememie „roślina- ”, por. ros. boroda ‘broda’ w dialektach języka rosyjskiego może oznaczać: 1. „obejście podczas koszenia siana lub żęcia żyta (i innych roślin zbożowych)” (obwód pskowski); 2. „najważniejszy atrybut wschodniosłowiańskiego rytuału przeznaczonego dla „brody” — sztuczna broda wykonana ze słomy, będąca rekwizytem (związanym z żęciem zbóż)”; 3. „ostatni snop zbóż, żyta” (Ternovskaja 1977: 80nn). Przypuszcza się, że może to mieć związek z mitologiczną brodą wykonywaną z ostatniego snopa zboża lub żyta podczas święta dożynkowego. Rytuał ten był szczególnie charakterystyczny dla ludów słowiańskich, por. rosyjskie wyrażenia zavit' Velesu borodu oraz zavit' borodu „zakończyć prace żniwne (żęcie żyta)” (Dal' I 116). Przypuszcza się, że podczas sakralnych obrzędów człowiekowi (zapewne kapłanowi) doczepiano brodę — rytuał symbolizował antropomorfizowane bóstwo (szerzej zob. Ivanov 1985: 163nn). Twierdzi się, że podobny rytuał istniał również w obrzędach bałtyjskich (Greimas 1990: 479, 484n), jednak jego wpływ na zmianę struktury morfologicznej słowa nie został udowodniony. Trudno uwierzyć, że podobny proces nominacyjny, związany z mitologiczną brodą, istniał również w dialektach germańskich —s. w. a. burst „szczecina“ pod względem wartości semantycznej jest znacznie bliższe wschodniobałtyckim przykładom oznaczającym brodę niż wyrazom słowiańskim należącym do innych paradygmatów znaczeniowych. Hipoteza morfonologiczna substratu słowiańskiego również nie jest zbyt wiarygodna, ponieważ nie uwzględnia budowy wyrazów w innych ide. językach: s. i. bhrstis “ostrze, krawędź- ), s. isl. ir s. v. a. burst ‘Seriar’, s. angl. byrst “t. p.' pochodzenie. Dlatego trudno nie uznać możliwości istnienia ide. *bhars-dha. Prawdą jest, że do tej pory rdzeń germański -jest ignorowany przy rekonstrukcji pragerm. *barda-(- Kluge 1975: 54). Karulis, opierając się na przypuszczeniu Endzelina (DI, 251) i Vasmera dotyczącym skupienia -zd, wskazuje, że jego pochodzenie może być związane z wtrąceniem -sdo ide. prolytę (LEV ibd.). Opinia ta jest znacznie bardziej wiarygodna, ponieważ w języku litewskim nie używa się form bez rdzennego -z-, przeciwnie — w niektórych dialektach występuje zanik rdzennego -d-, -r-, ale nigdy -z- (zob. omówione wcześniej litewskie dialektyzmy barza, bazda). A zatem nie ma żadnych podstaw, by rekonstruować praliet. *barda (Trautmann 1923: 27; Mažiulis I 151). Nie można również wykluczyć możliwości, że forma z -zistniała także w języku pruskim (zob. przypis 4). Na podstawie opisanych tu faktów językowych można by stwierdzić, że właśnie litewskie rzeczowniki oznaczające brodę zachowały starszą strukturę morfologiczną, dlatego słowiań- LIT. barzda SAMPLAIKOS -zd-POCHODZENIE | 23 Czynnik analogii należy zastosować do przykładów języka łotewskiego, a dialektyzmy tego ostatniego języka su -traktować jako archaizmy. Innym ważnym problemem jest traktowanie bałtyckich zapożyczeń w językach fińskich, gdyż przypuszcza się, że Finowie zapożyczyli nazwę brody od Bałtów: fiń. parta ‘broda’, estoń. pard ‘t. s.’, weps. bard „t. s. (Sabaliauskas 1966: 6; 1990, 9; PJA, 242 z literaturą). Formy z -dautentiškumui wzgl. -zdantrinei kilmei paremti pasitelkiama fińska forma parta ‘broda’, której zapożyczenia z języków bałtyckich jakby się nie kwestionuje. Niemniej jednak nie jest to jedyna nazwa brody w językach fińskich. W gwarze liwickiej języka karelskiego używana jest forma barde ‘broda’ (Barancev 1967: 8). Gwara liwicka lokalizowana jest w granicach dorzecza jeziora Onega (Bubrich 1971: 4), tj. graniczy z północnymi gwarami języka rosyjskiego, których wpływ jest szczególnie wyraźny w zmianach słowotwórczych leksyki tej gwary. Bardzo istotną okolicznością dla fonetycznej interpretacji zapożyczenia jest to, że w tej gwarze nie występuje opozycja spółgłosek bezdźwięczna <> dźwięczna (konsonantyczna harmonizacja) (Bubrich op. cit., 5). Dlatego właśnie na tym obszarze można lokalizować przykłady użycia formy starszej niż w bałtycko-fińskich językach, dla których ta zmiana jest charakterystyczna. Zatem należałoby stwierdzić istnienie w grupie języków fińskich dwóch różnych zapożyczeń na określenie tego samego obiektu. Trudno byłoby w to uwierzyć. Ponieważ adaptacja tego zapożyczenia nie jest całkowicie jasna, można by sądzić, że liud. barde ‘broda’ nie pochodzi z języków bałtyckich, lecz od innych ludów zamieszkujących sąsiedztwo. Możliwych jest kilka źródeł zapożyczenia — północne dialekty słowiańskie oraz północne i zachodnie dialekty germańskie. Zapożyczenia te mogły dostać się do dialektu liudzkiego za pośrednictwem Wepsów, od których się je wywodzi (Salo 1971: 57; Serebrennikov 1971: 25, 30). Analiza zapożyczeń dotyczących brody nie została przeprowadzona —A. Sabaliauskas bardzo ostrożnie suo. parta, est. pard, vep. Bard utrzymuje za bałtyzmy (1963: 124), być może z tego powodu później nawet o nich nie wspomina (1966: 65). Oto powody, dla których warto omówić je jak najdokładniej, gdyż od tego będzie zależeć, czy będą mogły być traktowane jako bałtyzmy. Mogą to być germanizmy: wok. Bart ‘broda’ (< pragerm. *barda-‘- toż samo', Kluge 1975: 54)š. Wspomniany tu przykład liw. skłania do powątpiewania w hipotezę bałtyzmu, ponieważ est. pard, (gen.) parra ‘broda’ z pewnością nie jest formą używaną przez Liwów. Jak więc wyjaśnić przyczyny pojawienia się tego słowa używanego w gwarze liwickiej? Trudno byłoby uwierzyć, że mogło je spowodować ros. boroda ‘broda’, t. y. barde morfologicznie bardzo różni się od tego słowa, wymiana morfonologico zna -oro- > *-or-", później przechodzącego w į -ar-, nietypowa dla zapożyczeń fińskich, por. Przykład struktury CVRC bałtyckich Finów laudus “drewniany pływak < sieci” ros. dial. lovdus, lovdas, lovda, lovtus “t. s.” (Matveev 1959: 14). Jeśli założylibyśmy, że vep. broda ‘broda’, fonetycznie najbliższe lit. barde, mogło zadecydować o powstaniu nazwy brody w dialekcie liudzkim, przede wszystkim należałoby wyjaś8 Por. także norw.-duń. Bart, n.v. a. Bart (s.v. a. bart) = w.w. a. bart, ags. beard, s. skand. bard (neutr.) „broda, lamówka, obwódka, krawędź, brzeg’ (NDW 52). Oboczność samogłosek rdzenia zapożyczeń z języków fińskich jest bardzo częsta — /o/ może zmieniać się tylko ne į /a/, lecz w /e/ ir (por. Kregždys 2003: 34). Jakąkolwiek ir przyczynę tej zmiany można byłoby uzasadnić, ją znając prawidłowości struktury morfonologicznej tego dialektu. Endzelin ustalił, że zamiast słowiańskiej podstawy /o/, w fińskich zapożyczeniach pochodzenia słowiańskiego występuje /a/ (Endzelin 1911: 106t).