Intranzityvinio subjekto žymėjimas vardininku ir / arba kilmininku

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 67–82 Oznaczanie podmiotu nieprzechodniego mianownikiem i/lub dopełniaczem’ LORETA SEMENIENE Instytut Języka Litewskiego, Wilno W niniejszym artykule analizowane są czynniki determinujące użycie mianownika i dopełniacza jako wykładników podmiotu nieprzechodniego w języku litewskim. Sformułowano następujące wstępne wnioski: podmioty prototypowe pod względem właściwości kategorialnych są oznaczane mianownikiem, choć reguła ta może zostać uchylona przez inne czynniki związane z liczbą, referencyjnością itd. Mniej prototypowe podmioty mogą być oznaczane mianownikiem lub dopełniaczem; żywotność nie jest najważniejszym czynnikiem determinującym wybór. Określoność i szyk wyrazów są ważnymi czynnikami. Podmioty określone w zdaniach z nieznakowanym szykiem wyrazów wykazują wyraźną preferencję dla mianownika. W mniej typowych konfiguracjach, takich jak VS,,, lub S,,,.,V, mianownik i dopełniacz są często używane odpowiednio jako wykładniki określoności i nieokreśloności. 0. UWAGI WSTĘPNE 0.1. Podmiot litewskich zdań nieprzechodnich przeczących! wyrażany jest trojako: i) w przeczących zdaniach nieprzechodnich, podobnie jak w zdaniach nieprzechodnich twierdzących, używany jest mianownik podmiotu nieprzechodniego (dalej również podmiotu), np. : (1) Jonas śpi. (2) Jonas nie śpi. Artykuł zaczęto przygotowywać do druku w 2003 roku podczas stażu w Niemczech (Uniwersytet Carla von Ossietzky’ego w Oldenburgu). Autorka serdecznie dziękuje kierownikowi stażu prof. hab. dr. Gerdui Hentscheliui za wszelką pomoc i rady, a także finansującej staż fundacji DAAD (Niemcy). Prof. hab. dr. Axelowi Holvoetowi dziękuję za uwagi wygłoszone podczas seminarium z gramatyki. Za uważną lekturę artykułu, cenne uwagi i poprawki jestem serdecznie wdzięczna dr. Rolandowi Mikulskui oraz recenzentom artykułu. W badaniach gramatyki języka litewskiego stosuje się pojęcia podmiotu jako kategorii syntaktycznej oraz subiektu jako kategorii semantycznej (Balkevičius 1963: 74nn.; Paulauskienė 1994: 107nn., 115). W jednych pracach gramatycznych mianownik podmiotu i dopełniacz podmiotu w zdaniach intranzytywnych twierdzących i przeczących uważa się za podmioty (Ambrazas, ed., 1997: 476; Balkevičius 1963: 77), w innych dopełniacz podmiotu w przeczących zdaniach intranzytywnych interpretuje się syntaktycznie jako dopełnienie, natomiast mianownik podmiotu w twierdzących zdaniach intranzytywnych uważa się za podmiot (por. Ulvydas, red., 1976: 291; Ambrazas, red., 1994: 606, 625; Labutis 1998: 220; Sirtautas, Grenda 1988: 25, 107; Paulauskienė 1983: 190 i n.). Podmiot tradycyjnie definiuje się na podstawie formalnego — przypadkowego — kryterium i typu związku syntaktycznego: zwykle uważa się zań rzeczownik wyrażony w mianowniku, który jest związany z orzeczeniem relacją wzajemnej zależności (uzgadnia się z nim w szerokim znaczeniu) (Ambrazas, red., 1994: 487; por. Jablonskis 1957: 453 i n.; Ulvydas, red., 1976: 279 i n.; Sirtautas, Grenda 1988: 54, 57, 86; Ambrazas, ed., 1997: 475 i n.; Labutis 1998: 211 i n.). Używane w artykule pojęcie podmiotu intranzytywnego (podmiotu) rozumiane jest z typologicznego punktu widzenia; taki podmiot intranzytywny oznacza jedyny argument predykatów jednoargumentowych, który z syntaktycznego punktu widzenia może być wyrażony nie tylko mianownikiem, lecz także innymi przypadkami (dopełniaczem, celownikiem, biernikiem itp.) (szerzej zob. Holvoet 1991: 50 i n., 80). 68 | LORETA SEMENIENE ii) mianownik podmiotu w twierdzących zdaniach intranzytywnych zastępuje dopełniacz podmiotu’, np. : (3) Jonas jest w domu. (4) Jono nie ma w domu’. ili) w przeczących zdaniach intranzytywnych, w przeciwieństwie do twierdzących, co do zasady może być używany zarówno mianownik podmiotu, jak i dopełniacz, por.: (Sa) [Na początku, gdy pożegnałem się z „Žalgirisem”, było trudno.] Jeszcze grając, żywiłem nadzieję: skończę — zajmę się pracą trenera. Ale wtedy w Kownie nie znalazł się człowiek, który mógłby zaproponować mi takie stanowisko. Jeśli nie zapraszają — czyż miałbyś sam się prosić? KT (5b) Po zastąpieniu lekarki Reginy Valatkiene przez kolegę ze Szawli niejeden medyk dziwił się: dlaczego R. Valatkiene nie może już być lekarzem naczelnym, czyżby w Kownie nie znalazł się człowiek, który mógłby ją zastąpić? Naczelny lekarz powiatu K. Stankaras mówi dziś, że żałuje odwołania R. Valatkiene. KT (6a) Artysta został pochowany na cmentarzu Rasų, lecz grób nie zachował się, chociaż miejsce, w którym chowano naukowców, wybitnych artystów i działaczy społecznych, jest znane. KT (6b) Poeta i oświatowiec zmarł w 1897 r. w Warszawie, gdzie wówczas się leczył. Jego grób nie zachował się. W czasach sowieckich nazwisko S. Gimzauskasa było przemilczane, ani jeden jego wiersz nie został opublikowany. KT (7a) Przed Francuzami, Polakami i Niemcami nie stało zagrożenie wymarciem, co więcej — asymilowali oni inne narody, ich kosztem rośli. I nie nasuwało im się pytanie: kim jesteśmy? Było to jakby rzeczą samą przez się zrozumiałą. KT (7b) Czytając listy Jurgisa Jankusa, ani razu nie nasunęło się pytanie: ile jest tu codzienności człowieka i ile jest pisarza, to znaczy człowieka, któremu talent pomaga na wszystko patrzeć [...] z góry. KT 0.2. Jak stwierdza się w literaturze, w tych ostatnich przypadkach użycie jednego z przypadków zależy od semantycznego typu zdania nieprzechodniego. Leonardas Babby (1980a; 1980b: 225 i n.), uwzględniając to, jakim przypadkiem w przeczących zdaniach nieprzechodnich oznaczany jest podmiot, wyróżnia przeczące zdania konstatujące (ang. negated declarative sentences) z podmiotem w mianowniku oraz przeczące zdania egzystencjalne (angl. negated existential sentences) z podmiotem w dopełniaczu. W negatywnych zdaniach egzystencjalnych dopełniaczem oznaczony podmiot jest nieokreślony, a takie zdania są zazwyczaj beztematowe, choć czasami możliwy jest fakultatywny temat oznaczony określeniem miejsca. W negatywnych zdaniach konstatujących temat zdania wyrażany jest mianownikiem określonego podmiotu, natomiast predykat wraz z obowiązkowym określeniem znaczenia miejsca oznacza 2 O przypadkach, gdy mianownik zdania twierdzącego zastępowany jest dopełniaczem zdania przeczącego (dopełniaczem negacji), zob. Ambrazas, red. (1994: 584), Sukys (1998: 107 i n.); por. Ambrazas, red. (1997: 668 i n.). 3 Por. stwierdzenie Jonasa Sukysa (1998: 68): „Pod wpływem języka niemieckiego w pobliżu dawnej granicy pruskiej i na pograniczu żmudzkim błędnie mówi się także Ji nér namie (= Jos nér(a) namie), [...| a zatem pomija się fakt, że negacja powinna tu zmieniać przypadek”. W Akademickiej gramatyce języka litewskiego (Ambrazas, red., 1997: 666 i n., por. Ambrazas, red., 1994: 625) stwierdza się, że zdania nieprzechodnie, w których zaprzecza się istnieniu czegoś (przede wszystkim zdania z biti), częściej wymagają dopełniacza niż mianownika. OZNACZANIE PODMIOTU CZASOWNIKÓW NIEPRZECHODNICH | remat zdania 69. Za zdania przeczące stwierdzające uważa się także takie przypadki, gdy referencyjnie określony podmiot oznaczany jest dopełniaczem negacji (por. zdanie (4)). Zdaniem Vladimira Borscheva i Barbary Partee (2002a: Stt, 2002b: 8tt; 2002c: 8tt), zdania egzystencjalne zawsze wiążą się z eksplicytnym lub implicytnym, tj. wynikającym z szerszego kontekstu, określeniem miejsca, oznaczającym w zdaniu temat. Innymi słowy, z semantycznego punktu widzenia egzystencja zawsze wiąże się z przebywaniem w pewnym miejscu (ang. being in a location). W odróżnieniu od Babby’ego autorzy są zdania, że różnica między przeczącymi zdaniami lokatywnymi (według Babby’ego zdaniami stwierdzającymi), w których podmiot zazwyczaj oznaczany jest mianownikiem, a przeczącymi zdaniami egzystencjalnymi, których podmiot typowo wyrażany jest dopełniaczem, wiąże się raczej nie z różnicą między tematem a rematem, lecz z perspektywą zdania, tj. różnice zdań nieprzechodnich opierają się na wybieranym w sytuacji egzystencjalnej- /lokatywnej (ang. existence /location situation) centrum perspektywy (ang. Perspectival Center) (mówiąc terminami Babby’ego — na temacie). Centrum perspektywy zdań egzystencjalnych stanowi miejsce, a zdań lokatywnych — rzecz. Istnieją zdania, które można interpretować jako przypadki pośrednie między zdaniami lokatywnymi a egzystencjalnymi. Za takie można uznać zdania lokatywne z podmiotem w dopełniaczu (zob. także Holvoet 2005: 3t)’ . 0.3. Nie wdając się bardziej szczegółowo w historię zagadnienia oraz opinie różnych badaczy, z jednej strony można by twierdzić, że wybór dwóch różnych przypadków do oznaczania podmiotu w zaznaczonych przeczących zdaniach nieprzechodnich typu (5a) —(7b) wskazuje na jakąś (semantyczną, syntaktyczną lub inną) opozycję między zdaniami. Innymi słowy, twierdzenie takie opierałoby się na założeniu, że oznaczanie funkcji syntaktycznej (podmiotu) należącej do jądra zdania® różnym przypadkiem nie jest przypadkowe, lecz jest umotywowane. Z drugiej strony można by sądzić, że różnice między zdaniami oznaczanymi dwoma różnymi przypadkami są zasadniczo nieistotne, a użycie dwóch przypadków obok siebie jest w istocie synonimiczne i równoważne, tj. mianownik i dopełniacz podmiotu zdania nieprzechodniego są używane jako warianty morfosyntaktyczne’. Opierając się na założeniu, że przy pewnych semantycznych Elena Paduéeva (1997: 103) dzieli przeczące zdania nieprzechodnie z dopełniaczem negacji na dwa typy zdań — egzystencjalne i percepcyjne. W zdaniach egzystencjalnych stwierdza się, że „X (przedmiot) nie istnieje w określonym miejscu ani w ogóle w świecie”; w zdaniach percepcyjnych stwierdza się, że „X nie znajduje się w polu percepcji obserwatora (ros. nepyenmueHoe npocmpaucmeo Cy6sexma co3zHanua)- “. W zdaniach percepcyjnych X (podmiot) może być oznaczany nie tylko dopełniaczem, lecz także mianownikiem; w zdaniach egzystencjalnych X (podmiot) zwykle (ale nie zawsze) jest oznaczany dopełniaczem (tamże: 106tt). Aldony Paulauskienė Zdaniem (2001: 159), istnieją takie przypadki, gdy negacja pozwala na synonimiczne użycie mianownika i dopełniacza. Dzieje się tak, gdy podmiot logiczny nie pokrywa się z podmiotem gramatycznym i jest wyrażony celownikiem: Ar neliko ir man koks kqsnelis (kokio kasnelio) ?“ W celu odmiennego wyjaśnienia użycia biernika/- dopełniacza i mianownika/dopełniacza w negatywnych zdaniach przechodnich i negatywnych zdaniach nieprzechodnich zob. przegląd w Hentschel (1992a). Zob. także bibliografia dotycząca użycia biernika/- dopełniacza w zdaniach negatywnych przechodnich opracowana przez Greville’a G. Corbetta (1986) niuose rusy kalbos sakiniuose. a W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Ambrazas, red., 1994: 587 i n.) jądro zdania definiuje się jako gramatycznie niezbędne dla każdego zdania formy wyrazów, tj. orzeczenie (predykat) wraz z gramatycznie niezbędnymi częściami zdania. Opiera się na koncepcji wariantów morfosyntaktycznych Gerda Hentschela. Warianty morfosyntaktyczne to kilka (co najmniej dwie) różnych morfosyntaktycznych form tego samego argumentu semantycznego, używanych w jednej ustalonej pozycji strukturalnej, związanej z tą samą perspektywą sytuacji, które mogą wzajemnie się zastępować bez różnicy znaczeniowej (szerzej zob. Hentschel 1992a; 2001; por. Valiulytė 1992: 50; Švambarytė 1992: 7t). Według Babby’ego (1980a: 66tt), nawet w tych przypadkach, gdy możliwe jest użycie obu 70 | LORETA SEMĖNIENĖ ze względów semantycznych i/lub formalnych warunków zdania bardziej prawdopodobny, lecz niekonieczny jest jeden lub drugi przypadek podmiotu nieprzechodniego, należałoby wyjaśnić, co może wpływać na częstszy wybór jednego z przypadków w konkretnym przypadku. W dalszej części artykułu pomija się zdania typu (1)—(4) i, uwzględniając badania innych języków oraz wnioski poszczególnych badaczy, bardziej szczegółowo omawia się korelację kryteriów semantycznych (żywotny/nieżywotny, określony/nieokreślony) i syntaktycznego (szyku wyrazów) z przypadkiem podmiotu w zdaniach typu (5a)—(7b). 1. KORELACJA ŻYWOTNOŚCI I OKREŚLONOŚCI Z PRZYPADKIEM PODMIOTU NIEPRZECHODNIEGO 1.0. W wielu badaniach, omawiając wpływ negacji na użycie przypadka (dopełnienia lub podmiotu), często poszukuje się związku między żywotnością (lub indywidualnością) i określonością a nieżywotnością (abstrakcyjnością) i nieokreślonością*. 1.1. Często hierarchię żywotności wyróżnia się na podstawie uogólnionej cechy żywotności: żywe vs. nieżywe. Analizując sposoby wyrażania podmiotu nieprzechodniego w języku litewskim, uznano za celowe omówienie wpływu hierarchii żywotności na przypadek podmiotu zdania przeczącego z uwzględnieniem trzech różnych hierarchii (osobowej, typu rzeczownika (lub słowa używanego rzeczownikowo), cechy żywotności) (szerzej zob. Croft 1990: 111tt, 127tt; por. Comrie 1989: 128, 185tt): 1, 2 OSOBOWY ZAIMEK > 3 OSOBOWY ZAIMEK > NAZWA WŁASNA > RZECZOWNIK POSPOLITY OZNACZAJĄCY ISTOTĘ ŻYWĄ (OSOBĘ > ZWIERZĘ) > RZECZOWNIK POSPOLITY OZNACZAJĄCY RZECZ NIEŻYWĄ (KONKRETNĄ > ABSTRAKCYJNĄ). Uwzględniając hierarchię żywotności lub indywidualności’ stwierdza się, że mianownikiem (lub biernikiem w przeczących zdaniach przechodnich) skłonność ma się wyrażać referent oznaczany przez rzeczownik (lub słowo używane rzeczownikowo) możliwie najbardziej żywy lub indywidualny (por. Babby 1980a: 11t; Timberlake 1986: 339; Behnke 2005: 88tt). 1.1.1. Rzeczywiście widać, że gdy podmiotami przeczących zdań nieprzechodnich są zaimki osobowe znajdujące się najwyżej w hierarchii żywotności, niezależnie od tego, czy wskazują one na rzeczy żywe (osoby, zwierzęta), czy nieżywe (konkretne, abstrakcyjne), zazwyczaj oznacza się je mianownikiem, np.: (8) Chciałbyś nauczyć mnie tej gry, zadzwoń. Numer telefonu do Arting.,, Vaida A. z,,Exemplum“, Ten list jest przeznaczony dla ciebie. AS w twoim życiu już nie istnieję, jednak ty jesteś niczym eliksir dla mojej duszy, pogrążającej się codziennie w gęstwinach rzeczywistości“. Jeśli chodzi o użycie przypadków w KT w zdaniach przeczących, istnieją pewne (czasami subtelne) różnice funkcjonalne zdań, dlatego z punktu widzenia składni nie można mówić o „wolnych wariantach“ przypadków (angl. free variation) (por. także Haiman 1985: 19, 71). O wpływie hierarchii żywotności i/lub określoności na przypadek podmiotu w przeczących nieprzechodnich zdaniach języka rosyjskiego zob. Babby (1980a); Hentschel (1992a); Behnke (2005); o wpływie wspomnianej hierarchii na przypadek dopełnienia w przeczących przechodnich zdaniach szerzej zob. Hentschel (1992a); Ueda (1992); Mustajoki, Heino (1991); Schaller (1978); Svambarytė (1992); Timberlake (1986); por. Holvoet (1991: 99 i n.). Por. Krytykę prac Mustajo1998). kiego, Heino (1991) i Uedy (1992) zob. w: Hentschel (1996, Hierarchię indywidualności (ang. individuation) według cech żywotności (w wąskim znaczeniu), określoności, liczby, konkretności i innych wyróżnia Alan Timberlake (1986). OZNACZANIE PODMIOTU NIEPRZECHODNIEGO | 71 (9) W miejscowości Petroniškiai, niedaleko grodziska, znaleziono skarb pieniężny. On nie przetrwał. KT (10) Piosenkarz Deivis figuruje aż w trzech nominacjach: najlepszego wykonawcy, albumu oraz piosenki. , taka uwaga jest naprawdę bardzo miła. Myślę, że nie pojawiło się ono bez powodu, ponieważ wystarczająco długo pracowano, abym znalazł się tam, gdzie jestem teraz”. KT Zaimek osobowy 3. os. lp. znajdujący się w pozycji podmiotu jest wyrażany nie tylko mianownikiem, lecz także dopełniaczem w tych przypadkach, gdy ma nacechowaną formę liczby mnogiej. Dlatego można by sądzić, że w tym ostatnim przypadku użycie dopełniacza wynika raczej nie z cechy żywotności, 0 właśnie z nacechowanej formy liczby mnogiej, por. zdania (11) —(13) (por. Paduéeva 1997: 112)". Za takim stwierdzeniem przemawia fakt, że nazwa własna zajmująca niższą pozycję w hierarchii żywotności jest zwykle wyrażana prototypową formą podmiotu — mianownikiem (por. Timberlake 1986: 339; Babby 1980a: 11t) (zob. także dalej), por. zdania (14) —(15). (11) T Kościuszko przedstawiony jest z profilu, a przy jego nogach — kosy zastępujące powstańcom broń. A. Vivulskis skomponował i więcej dzieł, jednak nie zachowały się. KT (12) Trudno powiedzieć coś bardziej konkretnego o prostytucji na Litwie na początku XIX wieku. Przede wszystkim brakuje faktów. Dzieje się tak nie tylko dlatego, że się nie zachowały, lecz także dlatego, że wówczas kontrola policyjna była słaba; nie sporządzano ani wykazów prostytutek, ani domów publicznych, jak czyniono to w drugiej połowie wieku. KT (13) Oba te rzekome przyimki są zapożyczeniami z sąsiednich języków słowiańskich (vardan — starszy, ženklan — nowszy). W gwarach nie występują, zwłaszcza ženklan. Użycie vardan jako przyimka lub postpozycji (KKP uznaje je tylko za przyimek) jest skłonne tolerować. KT (14) Rajmond ma żonę, dzieci, matkę. Musimy wiedzieć, gdzie on jest. |...| Rajmond nie pojawił się również rano. Matkę naszła myśl, żeby sprawdzić, czy wszystkie helikoptery są na swoich miejscach. Jednak pojechała nie do miejsca ich rozmieszczenia, lecz do zakładu naprawczego. KT (15) [Gwiazdoczyt] przekazał jej również straszną wiadomość o Czarnym Księżycu. Widząc przerażenie Duni, Gwiazdoczyt wyjaśnił, że Czarny Księżyc nie istnieje w codziennej rzeczywistości, ale mimo to nieubłaganie wpływa na los człowieka. Dunia pomyślała o swojej Czarnej Dziurze, która również nie istniała w rzeczywistości. KT W przypadkach, gdy podmiot nieprzechodni wyrażany jest rzeczownikami pospolitymi, używa się niekiedy zarówno mianownika, jak i dopełniacza (por. zdania (Sa) —(7b)). Widać, że w zdaniu przeczącym nieprzechodnim żywotne rzeczowniki pospolite jeszcze częściej oznaczane są nieprototypowym przypadkiem podmiotu (dopełniaczem) niż mniej prototypowe podmioty — nieżywotne rzeczowniki pospolite (zob. tab. 1; zob. też dalej). © Por. Šukys (1998: 70; zob. też tamże: 100 i n.) twierdzi w pewnym sensie przeciwnie: „dopełniacza nieokreślonej ilości należy używać, gdy po raz pierwszy przedstawia się grupę przedmiotów, zjawisk oraz osób o nieznanej lub nieistotnej do poznania liczbie, a czasem także nieokreśloną część pewnej całości. [...] Gdy nieokreślona grupa została już przedstawiona czytelnikowi lub słuchaczowi, dalej mówi się o niej jako o określonej i używa się mianownika”. Dalej (Šukys 1998: 101) stwierdza się, że „dopełniacz części (ilości) najczęściej wyrażany jest przez rzeczownik konkretny mający formę liczby mnogiej. Zwykle takiego dopełniacza używa się tylko wtedy, gdy grupa jednorodnych przedmiotów o nieznanej lub nieistotnej do poznania liczbie jest wymieniana po raz pierwszy. Dalej o tej grupie mówimy już jako o znanej i używamy mianownika. [...] Przy wyborze dopełniacza częściowego decydujące znaczenie ma przede wszystkim znaczenie czasownika, niemałe — także liczba rzeczownika i jego znaczenie; poza tym ważny jest kontekst*. 72 || LORETA SEMENIENE 1 TABELA. KORELACJA ŻYWOTNOŚCI I PRZYPADKA INTRANZYTYWNEGO PODMIOTU WYRAŻANEGO RZECZOWNIKAMI POSPOLITYMI" Żywy (osoba, zwierzę) Nieżywy (konkretny, abstrakcyjny) i dt, ile al aa) GEN ‘71 (56%) GEN 125 6%) Z tego, co powiedziano, wynika, że rzeczowniki znajdujące się najwyżej w hierarchii żywotności (zaimki osobowe, nazwy własne) są zwykle oznaczane mianownikiem podmiotu intranzytywnego, natomiast rzeczowniki znajdujące się niżej i najniżej w hierarchii mogą być oznaczane zarówno mianownikiem, jak i dopełniaczem. W tym ostatnim przypadku mianownik i dopełniacz podmiotu intranzytywnego są używane jako warianty morfosyntaktyczne. Uznając krytykę Gerda Hentschela (1996: 276 i n.), zgodnie z którą wyjaśnianie przypadku negacji na podstawie hierarchii żywotności jest jedynie opisem faktów i należy szukać innych przyczyn wyboru przypadków negacji, poniżej omawia się korelację określoności i przypadku podmiotu intranzytywnego. 1.2. Określoność, według Babby’ego (1980a: 12; por. Hentschel 1992a; Gladrov 1992: 240 i n.; Plungian 2003: 286 i n.), informuje nas, jak mówiący ocenia wiedzę słuchacza” Określony rzeczownik (rzeczownik lub słowo używane rzeczownikowo) rozumiany jest jako wspomniany już w dyskursie. Referent oznaczany przez taki rzeczownik jest zazwyczaj znany słuchaczowi, który może go zidentyfikować i wyodrębnić spośród innych referentów tej samej klasy. Za pomocą takiego rzeczownika przekazywana jest już posiadana, tj. stara, informacja. Określoność rzeczownika może wynikać nie tylko z kontekstu językowego, lecz także z sytuacji lub wspólnego dla rozmówców zasobu wiedzy (ang. general knowledge- ). W tych ostatnich przypadkach, mimo że rzeczownik nie jest wymieniony we wcześniejszym kontekście językowym, jest on implicytnie „aktywny”, tj. wynika z kontekstu sytuacyjnego. Referent oznaczany przez rzeczownik nieokreślony jest zazwyczaj niezidentyfikowany w odniesieniu do kontekstu: za pomocą takiego rzeczownika przekazywana jest nowa informacja; referent oznaczany przez rzeczownik jest jeszcze nieznany słuchaczowi. '' Tabele opracowano na podstawie danych korpusu współczesnego języka litewskiego Centrum Lingwistyki Komputerowej VDU w Kownie (dostęp przez internet: http://donelaitis.vdu.It- ). 2 Więcej o określoności zob. Lyons (1999a; 1999b); Givon (1978a). Christopher Lyons (1999a: 253nn.) wyjaśnia określoność jako kategorię gramatyczną; określoność jest gramatykalizacją identyfikowalności (ang. grammaticalization of identifiability). Talmy Givon (1984: 399nn., 427) rozróżnia opozycję określony vs. nieokreślony, uwzględniając zdolność słuchacza do ustalenia określoności referenta rzeczownika (ang. specifity) i tożsamości referencyjnej (ang. referential identity). O oznaczaniu określoności vs. nieokreśloności w języku litewskim napisano niewiele (zob. Ambrazas, ed., 1997: 142nn.; Ambrazas, red., 1994: 174nn.; Grenda 1979; Valeckienė 1986; 1998: 261nn.; Rosinas 1980; Kalėdaitė 2002: 169nn.; por. Lyons 1999a: 83). Lars Behnke (2005: 78 i n.), opierając się na pojęciu aktualności (ang. topicality) Givéna, wyróżnia trzy jej stopnie: nowa informacja (rzeczownik po raz pierwszy wspomniany w dyskursie); informacja implicytna (rzeczownik nie jest wspomniany we wcześniejszym kontekście, ale jest implicite domyślany (poprzez asocjacje) z sytuacji- ), informacja stara (rzeczownik wspomniany we wcześniejszym dyskursie). Wyciąga się wniosek, że żaden ze stopni aktualności nie ma decydującego wpływu na użycie przypadka podmiotu nieprzechodniego. INTRANZITYVINIO SUBJEKTO ZYMEJIMAS | 73 Hierarchia określoności (OKREŚLONY > NIEOKREŚLONY)'* jest związana z hierarchią żywotności: im bardziej żywy (bardziej zindywidualizowany) jest przedmiot, tym bardziej określony jest oznaczający go rzeczownik (rzeczownik lub wyraz używany rzeczownikowo). I odwrotnie, im bardziej określony jest rzeczownik oznaczający przedmiot, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo użycia dopełniacza negacji (Timberlake 1986: 339, 342; por. Babby 1980a: 60 i n., 67 i n.; Paulauskienė 2001: 160, 162)". 1.2.1. Zaimki osobowe 1. i 2. osoby znajdujące się w pozycji podmiotu nieprzechodniego są inherentnie określone; one, jak wspomniano (zob. 1.1.1.), zazwyczaj oznaczane są mianownikiem (por. zdanie (8))'®. Na oznaczenie przypadkiem zaimków osobowych 3. osoby, które również są określone, może wpływać liczba: zaimki osobowe 3. osoby liczby pojedynczej oznaczane są mianownikiem (por. zdania (9)–(10)), zaimki osobowe 3. osoby liczby mnogiej oznaczane są zarówno mianownikiem, jak i dopełniaczem (por. zdania (12)–(15)) (por. Timberlake 1986: 342). Podobnie jak zaimki osobowe używane są również rzeczownikowe zaimki wskazujące tas, šis itp., a także zaimki względne kuris, kuri, kurie występujące w zdaniu podrzędnym w pozycji podmiotu, również są określone: podmiot nieprzechodni jest często wyrażany mianownikiem (por. Hentschel 1992a), np.: (16) Edvardas czekał na Ignasa w gabinecie, lecz gdy ten się nie pojawił, sam poszedł do pokoju syna. Ignas już przygotowywał się do snu. —Dlaczego nie poszedłeś? —zapytał ojciec. —A po co? —zapytał obojętnie syn. —Jestem zmęczony. KT (17) Apostoł, który już wcześniej, oprócz wspomnianego nam I-qjj listu, napisał do tej wspólnoty list, nie zachował się do naszych czasów. List do Koryntian (I) został napisany w Macedonii jesienią 57 roku. KT Dopełniacza częściej można oczekiwać w tych przypadkach, gdy rzeczownikowymi zaimkami wskazującymi albo zaimkami względnymi występującymi w pozycji podmiotu w zdaniu podrzędnym oznacza się przedmiot niereferencyjny (por. zdanie (13)), por.: (18) K. Regelis przewidział to już w grudniu 1922 r., ogłaszając w prasie zagranicznej, że potrzebny jest specjalista na stanowisko ogrodnika, ponieważ na Litwie taki się nie znalazł. Tymczasem tymczasowym starszym ogrodnikiem został mianowany K. Grybauskas, a od 1924 r. —P. Martynaitis, który do tego czasu pracował jedynie jako koniuszy w majątku Freda. KT (19) Moskwa zaproponowała odznaczyć jubileuszowym znakiem również pracowników sztuki, jeżeli w swoich dziełach przedstawili działalność radzieckiej milicji. Tacy na Litwie się nie znaleźli. KT 4 O hierarchii określoności (określony vs. nieokreślony) szerzej zob. Croft (1990: 11Stt). 8 Zdaniem Babby’ego (1980a: 12tt; por. Hentschel 1992a; Padučeva 1997; Behnke 2005) dopełniacz negacji w zdaniach nieprzechodnich jest wykładnikiem nieokreśloności. x Na szczególną uwagę zasługują takie przeczące zdania nieprzechodnie (lokatywne), jak: nejaugi tu vakar nebuvai namie; nejaugi tavęs vakar nebuvo namie, w których zaimek osobowy (lub inna referencyjnie określona nazwa) może być oznaczany mianownikiem albo dopełniaczem. Pozostaje pytanie, czy mianownik i dopełniacz zawsze oznaczają różnice semantyczne. Jeśli tak, to jakie, a jeśli nie — kiedy oba przypadki mogą być używane jako warianty morfosyntaktyczne. Szerzej o różnicach semantycznych referencyjnie określonego podmiotu, oznaczanego mianownikiem albo dopełniaczem, zob. Paduejeva (1992: S6tt); Borschev, Partee (2002b: 25 i n., 32 i n.; 2002c: 10 i n.); Holvoet (2005: 3t). 74 | LORETA SEMENIENĖ (20) Zdaniem Skinnera nie można czynić rozróżnienia między moralnymi i niemoralnymi ustrojami społecznymi, lecz tylko między tymi, które przetrwały, a tymi, które nie przetrwały. Przetrwanie jest najwyższą wartością społeczną. KT (21) W malarstwie wazowym utrwalono wiele przedmiotów codziennego użytku, które ze względu na swoją nietrwałość nie przetrwały. Są to także wysokie lekyty, w których Grecy podczas uczt, podobnie jak w łóżkach, ucztowali w pozycji półleżącej. KT Referenci oznaczani nazwami własnymi są zazwyczaj określeni; do oznaczania podmiotu nieprzechodniego najczęściej używa się mianownika (por. zdania (14)—(15)) (por. Gladrov 1992: 255). W pewnych przypadkach możliwy jest również dopełniacz negacji, por.: (22) Historycy twierdzą, że kultura materialna Prusów była nawet wyższa niż Litwinów. Ale nie mieli własnego państwa, byli jedynie zlepkiem plemion. Nie pojawił się wśród nich Mindaugas. Można tylko rozważać, co by się wydarzyło, gdyby, powiedzmy, Herkus Mantas pojawił się na arenie dziejów nie w 1260 roku. KT Tutaj, w odróżnieniu od wcześniejszych zdań (14) -(15), nazwą własną oznaczony jest przedmiot nieindywidualny; w zdaniu nie mówi się o konkretnej (identyfikowanej, indywidualnej) osobie o imieniu Mindaugas, lecz o tym, że wśród Prusów nie pojawił się człowiek tego typu co litewski król Mindaugas. Z podobnych przyczyn, tj. ze względu na oznaczanie przedmiotu nieindywidualizowanego, niereferencyjnego, dopełniaczem negacji może być oznaczana nazwa własna także wtedy, gdy jest używana wraz z zaimkiem wskazującym, por. : (23) Gdyby go zobaczyli, być może zmieniliby swoje decyzje.,, Widocznie wcale nie masz serca, skoro obchodzisz się ze sobą jak kat“, —V. S. wyreżyserował sonet. Niestety, nie pojawił się taki Hamlet, odważny, wyniosły prorok-filozof. Dla katolika kwestia „być albo nie być” jest rozstrzygnięta. Być! Z punktu widzenia określoności największą opozycję wobec zaimków osobowych i nazw własnych tworzą rzeczowniki pospolite oznaczające przedmioty abstrakcyjne, które często są nieokreślone. W tym ostatnim przypadku można by oczekiwać częstego dopełniacza negacji (por. Gladrov 1992: 255). Jednakże, jak widać w zdaniach (24)—(25), używany jest zarówno mianownik, jak i dopełniacz negacji (por. także zdania (7a)—(7b)): prototypowy przypadek podmiotu — mianownik — występuje nawet częściej niż dopełniacz!’. Por.: (24) Wydawałoby się, że jakieś wydarzenie codziennie w biznesie upada wiele negocjacji i zrywa się setki transakcji. Tymczasem na Litwie o mało nie wybuchła panika. Przede wszystkim dlatego, że wszystko, co wiąże się z „Mažeikių naftą”, wywołuje niemal takie same emocje jak zbliżające się Boże Narodzenie. KT (25) Już w przyszłym tygodniu zamierza się ogłosić obowiązkową oficjalną ofertę nabycia pozostałych akcji browaru w Kownie. Chociaż na rynku nie wybuchła panika, maklerzy papierów wartościowych intensywnie rozważają, ile za akcję zapłaci estoński holding. KT 17 Rzeczowniki pospolite oznaczające przedmioty abstrakcyjne są oznaczone Nom w 97 (61%) zdaniach, a 0 GEN — w 62 (39%) zdaniach. INTRANZITYVINIO SUBJEKTO ZYMEJIMAS | 73 W przeczących zdaniach nieprzechodnich mianownik i dopełniacz negacji są używane obocznie, także w przypadkach, gdy rzeczowniki pospolite oznaczające przedmioty abstrakcyjne są z punktu widzenia kontekstu określone, por.: (26) Czy kapitanowi Henrikasowi Zalandauskasowi nigdy nie przyszła do głowy myśl, żeby wszystko tutaj rzucić i zostać tam, gdzie docenia się pracę człowieka? Nie — mówi on — taka myśl nie przyszła mu do głowy. Kapitan zapewnia, że nie rozumie, dlaczego ludzie opuszczają Litwę. KT (27) Przecież ona strasznie się zezłości, zacznie się awanturować i nazywać mnie egoistą. Trzeba poczekać na okazję, żeby nie widziała i nie słyszała. A taka okazja wciąż się nie nadarza. KT (28) Ale na ziemiach zamieszkanych przez Litwinów wciąż pozostały relikty pogaństwa. Stąd sami Litwini stanęli wobec pytania, kim właściwie są. Takie pytanie nie pojawiło się na przykład u Polaków, ponieważ w swoim państwie stanowili wówczas większość, a do czasów reformacji niemal wszyscy mieszkańcy Polski byli Polakami. KT Tylko dopełniacza negacji można oczekiwać z przeczącym zaimkiem nieokreślonym nic, oznaczającym rzeczy abstrakcyjne (por. Hentschel 1992a). Jednak, jak widać ze zdań (29)–(30), używany jest nie tylko dopełniacz podmiotu czasownika nieprzechodniego, lecz także mianownik, por.: (29) Wiedziałem, że ryzykuję. Jednak lęk, odpowiedzialność — wszystko znika, gdy pojawia się chęć kradzieży. Nic nie istnieje. KT (30) Sztuce musisz oddać większą część siebie, swoich uczuć i przeżyć. „Tworząc, jakby trafiasz do własnego świata, a wokół ciebie nic nie istnieje” — przekonuje A. Deltuva. KT Podobnie jak określone i nieokreślone rzeczowniki pospolite oznaczające rzeczy abstrakcyjne (lub zaimek nieokreślony nic), określone i nieokreślone są rzeczowniki pospolite oznaczające rzeczy żywe (osoby, zwierzęta) i nieożywione (konkretne). Widać, że niezależnie od określoności i żywotności używany jest zarówno mianownik, jak i dopełniacz (zob. także (Sa) —(6b) zdania), por. : (31) Przyrząd przeznaczony do demonstrowania ruchu planet wraz z ich satelitami wokół Słońca, a więc zgodnie z systemem M. Kopernika. Do naszych dni ten interesujący przyrząd nie zachował się. W późniejszych czasach do nauczania nabyto inny, który obecnie można zobaczyć w Muzeum Nauki Biblioteki Uniwersyteckiej. KT (32) Próbuje polemizować z niektórymi twierdzeniami Cycerona, przedstawionymi w dziele „O mówcy“. Całe to dzieło Cezara nie zachowało się, a na podstawie jego fragmentów można sądzić, że Cezar był zdecydowanym zwolennikiem analogii w języku, próbującym ustalić jednolite formy łacińskie. KT (33) Każde istnienie zaczyna się w Czasie: dopóki rzecz nie istnieje, nie może istnieć również jej czas. KT (34) Tak bardzo chciałbym być jutro na Waszym przedstawieniu, że uciekam się do ostatecznego środka — przeszkodzić Wam. Prawdziwy pech, że w teatrze nie znalazł się dla mnie bilet... Piszę na wszelki wypadek i proszę wybaczyć moją czysto dziecinną natrętność. Duchem wierny J. Baltrusaitis. PS. Jutro przyślę człowieka po odpowiedź. KT Z tego, co powiedziano, wynika, że w zaznaczonych przeczących zdaniach nieprzechodnich prototypowe oznaczenie podmiotu mianownikiem jest właściwe w tych przypadkach, gdy pod- 82 | LORETA SEMENIENE VALECKIENE, A. 1986: Kategoria określoności / nieokreśloności i pierwotne znaczenie zaimkowych przymiotników. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 168–188. VALECKIENĖ, A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VALIULYTĖ, E. 1992: Z zakresu synonimiki składniowej. Lituanistyka 4 (12), 50–55. Loreta Semėnienė Otrzymano 2005 03 29 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa [email protected]