Išilginių objektų predikacijos pobūdis. Subjektyvaus judėjimo sąvoka

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIT (2005), 23 -39 Charakter predykacji obiektów podłużnych. Pojęcie ruchu subiektywnego ROLANDAS Lietuviy kalbos institutas MIKULSKAS W wielu językach często charakteryzuje się drogę, ścieżkę lub podłużny obiekt za pomocą czasownika kierunkowego oznaczającego ruch. Artykuł ten przedstawia dość szczegółową analizę takich przypadków przedłużonego trybu predykacji obiektowej, opartą na materiale języka litewskiego. Regularność omawianego zjawiska podważa próby wyjaśniania użycia takich czasowników ruchu jako służącego celom mowy figuratywnej i obrazowania ekspresywnego: musi ono wynikać z głębszych źródeł poznawczych. Poznawczy charakter przedłużonego trybu predykacji obiektowej jest tu analizowany za pomocą pojęcia ruchu subiektywnego Langackera. Zwraca się również uwagę na semantyczne i gramatyczne osobliwości czasowników reprezentujących ten typ predykacji. 0. WSTĘP 0.1. W niejednym języku zwyczajowo opisuje się drogę, ścieżkę lub inny obiekt rozciągający się wzdłuż czegoś za pomocą czasowników oznaczających ruch ukierunkowany. Chociaż predykacja takich zdań nie oznacza żadnego obiektywnego ruchu, użyte w nich czasowniki ruchu nie budzą u użytkownika języka podejrzeń, tzn. Zdania te są uznawane za poprawnie zbudowane. Na przykład całkiem zwyczajnie brzmią takie wypowiedzi: (1) Droga biegnie wzdłuż rzeki LKZ,, 1073 (Dz). (2) Przez równiny biegnie gościniec LKZ, 726 (RS). (3) Skąd ta droga przychodzi? LKZ,, 1080 (Dak). 0.2. Dane Słownika języka litewskiego pokazują, że takie użycie czasowników ruchu w tym znaczeniu jest nieco częstsze w piśmiennictwie niż w języku żywym. Gdybyśmy ten fakt wyjaśniali wpływem innych języków na pisarzy, potwierdzilibyśmy jedynie uniwersalność tego zjawiska językowego. Wystarczająco wiele przypadków takiego użycia odnotowano bowiem również w gwarach. Rozpowszechnienie omawianego zjawiska świadczy o jego systemowości i pewnym bardziej ogólnym charakterze. Z jednej strony predykatami oznaczającymi ruch można określać nie tylko drogę, ścieżkę, gościniec czy rzekę, lecz także pole, łąkę, stok, płot, las, granicę i tym podobne. Ogólnie można stwierdzić, że w ten sposób może być również charakteryzowane położenie wszystkich obiektów ocenianych według wymiaru długości w przestrzeni. Krócej moglibyśmy je nazwać OBIEKTAMI PODŁUŻNYMI. Por.: (4) Przy dworze ciągnęły się największe łąki LKZ,, 1073 (Zp). (5) Góry ciągną się wzdłuż brzegu morza LKZ,, 1073 (K,, 11). (6) Aplink miestq éjo miro siena LKZ,, 1073 (J. BALC). 24 | ROLANDAS MIKULSKAS (7) Te bagna sięgają nawet do innej parafii LKZ,, 1091 (Rpm). (8) Wzdłuż biegną białe i czerwone pasy LKZ,, 1073 (Rpm). Z drugiej strony przestrzenne położenie drogi czy w ogóle obiektu podłużnego w języku określają nie tylko zwykłe czasowniki ruchu. Taka predykacja może być nie tylko według osi poziomej, lecz także według osi pionowej, por. : (9) Droga lekko wznosiła się ku górze LKZ, 793 (PC). (10) Następnie schodził tam piękny stok LKZ,,, 253 (RS). (11) Oto moja droga wyszła z gór na równinę LKZ,,, 683 (Sic). Konfigurację drogi nieprostoliniowej określają czasowniki, których predykacja obejmuje czynność przemieszczania się nie tylko względem osi prostej, lecz także bocznej, por. : (12) Ścieżka skręca do wsi, do zagrody, skupionej pod starymi topolami LKZ 88 (V. Bus). (13) Wydeptana |ścieżka| wiła się tuż nad krawędzią urwiska LRA 467 (J. JABL). (14) Jeszcze kilka wyraźnych zmarszczek wiło się na jego czole LKZ,.,. 461 (J. Ap). (15) Ścieżka owija się wokół mnie LKZ 474 (RS). (16) Kręta dróżka wiła się polami LKZ,, 77(T. Tity). Położenie geograficzne drogi w języku mogą wskazywać nie tylko czasowniki jednoargumentowe, lecz także dwuargumentowe, implikujące agensa i pacjensa, a więc wyrażające nie ruch samoistny, lecz kauzowany, por. : 942 (PNMZ). 942 (I. Simon). (18) Do (17) Ścieżki agrestowe prowadzą przez ogród LKZ.... nadmorskiej wsi prowadzi wiele dróg LEZ yn 0.3. Regularność omawianego zjawiska zmusza do krytycznego spojrzenia na próby wiązania takiego użycia czasowników ruchu z celami języka figuratywnego, tj. z dążeniem do obrazowej ekspresji. Niewątpliwie predykacja obiektów rozciągłych za pomocą czasowników ruchu ma głębsze, kognitywne, przyczyny. Ich ujawnieniu poświęcony jest niniejszy artykuł. Kognitywna natura predykacji obiektów rozciągłych zostaje ukazana na podstawie langackerowskiego pojęcia ruchu subiektywnego. Jednocześnie zwraca się uwagę na specyfikę semantyki i gramatyki czasowników używanych w tej predykacji. 1.0. Naturalnie nasuwa się pytanie, jak to możliwe, że czasowniki ruchu oznaczają statyczne położenie obiektu w przestrzeni? Jaka jest logika takiej predykacji? Przecież zazwyczaj mówi się, że czasowniki ruchu oznaczają zmianę położenia poruszających się obiektów w przestrzeni w miarę upływu czasu. Tymczasem czasowniki oznaczające statyczne położenie obiektu (np.: siedzi, stoi, leży, wisi itp.) nie oznaczają żadnej ewolucji relacji przestrzennych. Pod tym względem są podobne do czasowników stanu, które również nie oznaczają żadnych zmian sytuacji w czasie. Zatem dynamizm vs. stabilność oznaczanej sytuacji przestrzennej stanowiłyby główną różnicę semantyczną omawianych czasowników. Mimo to, wykorzystując czasowniki ruchu do opisu przestrzennej konfiguracji drogi lub innych obiektów podłużnych, język potrafi przezwyciężyć tę zasadniczą różnicę. CHARAKTER PREDYKACJI OBIEKTÓW PODŁUŻNYCH | 25 A priori takie użycie można by wyjaśnić pewną labilnością pojęcia ruchu. Podstawę tej labilności stanowi to, co łączy czasowniki oznaczające ruch i statyczne położenie. Taka wspólność powinna dotyczyć samej istoty kategorii czasowników, jej cech dystynktywnych. 1.1. Zwykle twierdzi się, że główną cechą odróżniającą czasownik od innych kategorii gramatycznych jest jego temporalność, czyli związek z tak zwanym czasem absolutnym (którego nie należy mylić z czasem gramatycznym, mającym naturę deiktyczną i oznaczającym stosunek czynności do momentu mówienia- ). Innymi słowy, czasownik jest zdolny przekazywać dynamikę przedstawianej sytuacji. Tę ostatnią można by sobie wyobrazić jako zmianę chwilowych stanów statycznych albo jako pewne rozmieszczenie sekwencji tych stanów na osi czasu. Trudno jednak nie zgodzić się z Ronaldem W. Langackerem (2002: 59-100), który zauważa, że związki z czasem są właściwe nie tylko kategorii czasownika. Na przykład przyimki prieš i po, przysłówki vakar lub rytoj również oznaczają relacje czasowe. Niektóre przyimki nazywane złożonymi mogą nawet oznaczać zmianę (przestrzennych) położeń w miarę upływu czasu. Langacker jako przykład podaje angielski przyimek across, gdy jest on używany z czasownikami ruchu. Odpowiednio w języku litewskim takimi właściwościami charakteryzują się przyimki skersai, išilgai, įžambiai, per, pro, kiaurai. Por.: (19) Zając biegnie w poprzek drogi. (20) Zając skacze przez ugór. Można więc stwierdzić, że na przykład treść semantyczna przyimka skersai, czasownika kirsti (kelią) i derywatu odczasownikowego (kelio) jest taka sama — wszystkie te czasowniki oznaczają trajektorię przejścia od jednego brzegu podłużnego obiektu do drugiego, której pokonanie niewątpliwie wymaga pewnego odcinka czasu. 1.2. W związku z takim stanem rzeczy Langacker zaproponował poszukiwanie różnicujących cech czasownika nie w treści oznaczanych przez niego sytuacji, względnie konceptów, lecz zwrócenie uwagi na sposób, w jaki treść ta jest postrzegana. Podkreślając temporalny, czyli czasowy, charakter kategorii czasownika, zauważa on, że podstawę tej właściwości stanowi sekwencyjne skanowanie oznaczanej sytuacji. Innymi słowy, część mowy oznaczająca proces implikuje sekwencyjny przegląd wszystkich faz sytuacji rozwijającej się w czasie. Natomiast inne kategorie językowe oznaczające relacje, takie jak przyimki, przymiotniki, przysłówki, bezokoliczniki, imiesłowy, nawet jeśli mają związek z czasem, są jednak atemporalne, czyli nietemporalne, w tym sensie, że treść oznaczanych przez nie konceptów jest postrzegana nie stopniowo, lecz w sposób akumulatywny. Chociaż taki sposób postrzegania implikuje pewną fazę sekwencyjnego przeglądu, stopniowego „zbierania” lub po prostu kształtowania konceptu, to jednak faktycznie zadaniem tych kategorii w języku jest umożliwienie manipulowania całościowymi „produktami” tego kształtowania, czyli gestaltami. Dla tych ostatnich profil czasowy jest nieistotny. 1.2.1. Tak rozumiany czasownik oznacza procesy. Tym różni się od części mowy oznaczających relacje atemporalne. Nietrudno zauważyć, że w tym ujęciu kategorii czasownika szczególne znaczenie zyskuje sam postrzegający, względnie mówiący (słuchacz). Pojęcia postrzegającego, czyli interpretatora, oraz mówiącego (słuchacza) nie są tożsame, jednak po przyjęciu proponowanego przez kognitywistów założenia o izomorfizmie struktur kognitywnych, czyli mentalnych, i semantycznych, czyli lingwistycznych, w niektórych kontekstach dyskursu lingwistycznego pojęcia te mogą się wzajemnie zastępować. 26 | ROLANDAS MIKULSKAS figira’. Odpowiednio Langacker dzieli również czas na CZAS POSTRZEGANY (conceived time) (t) i CZAS PRZETWARZANIA (processing time) (T). Pierwszy czas definiuje się krótko jako OBIEKT postrzegania, drugi zaś — jako ŚRODEK postrzegania. W czasie postrzeganym rozgrywają się znane nam wydarzenia świata i został on wprowadzony w miejsce tradycyjnego czasu absolutnego. Czas procesowy jest nowym pojęciem oznaczającym trwanie operacji kognitywnych. Uwzględniając te parametry, Langacker dla każdej predykacji procesu [rJ/t, proponuje opisać ją formułą C, którą należy czytać następująco: konceptualizator (concepT; ? tualizer) C w pewnym momencie czasu procesowego T aktywuje lub wywołuje koncept relacji statycznej r, a następnie wiąże go z odpowiednim momentem czasu konceptualizatora 1. Cały proces można przedstawić za pomocą formuły: o [he lhe eh T, Formuła ta przedstawia nieprzerwaną serię T₂, T₃, ..., Tₙ, 1, rozmieszczonych na osi czasu konceptualizatora t₁, t₂, t₃,...,tₙ. Sekwencja symboli czasu procesowego T₁, T₂, T₃,..., Tₙ oznacza, że konceptualizator C kolejno przegląda lub skanuje tę złożoną strukturę. Podsumowując, można zauważyć, że rozumiana w ten sposób predykacja procesu różni się od nietemporalnej predykacji złożonej, również oznaczającej ukierunkowaną dystrybucję stanów na osi czasu, tym, że w tej drugiej parametr czasu procesowego faktycznie nie odgrywa żadnej roli, albo, mówiąc słowami Langackera, predykacji tej brakuje profilu czasowego. 1.3. Łatwo zrozumieć, że langackerowskie ujęcie procesu obejmuje również stany. Te czasowniki można uznać za przypadek graniczny, gdy niektóre parametry procesu w toku czasu postrzegającego pozostają niezmienne, jednak parametr czasu procesualnego pozostaje znaczący. Mówiąc prościej, konsekwentnie przeglądany jest ten sam stan sytuacji. Zakładając, że r, = r, + /, wcześniej przedstawioną formułę procesu można łatwo zastosować do opisania semantyki stanów, czyli czasowników stanu: agi 88 Pe roe | Ue a Niezmienną w toku czasu postrzegającego, lecz konsekwentnie skanowaną przez postrzegającego sytuację w tej formule oznacza symbol R. Wielokropki po obu stronach podkreślają imperfektywną naturę czasowników stanu. Langacker odróżnia je od czasowników perfektywnych’, które mogą oznaczać obiektywne zmiany sytuacji zachodzące w określonym przedziale czasu (postrzegającego). stanów T₁, n bl /‘| z Langacker nie wiąże bezpośrednio pojęcia perfektywności z kategorią aspektu i rozumie je jako właściwość czasownika polegającą na sygnalizowaniu zmiany predykowanej sytuacji. Jego czasowniki perfektywne obejmują trzy (z czterech) kategorie klasyfikacji klasycznej Zenona Vendlera (1967) — predykaty czynności (activities- ), predykaty dokonań (accomplishments) i predykaty osiągnięć (achievements). Logika CHARAKTER PREDYKACJI OBIEKTÓW ROZCIĄGŁYCH | 27 1.4. Typową podklasę czasowników dokonanych tworzą czasowniki ruchu. Poruszający się obiekt, samodzielnie lub pod wpływem siły zewnętrznej, w określonym przedziale czasu (postrzegającego) pokonuje odpowiednią odległość, a zatem zmiana sytuacji jest określana przez zmianę położenia obiektu fizycznego w przestrzeni. Analizując właściwość czasowników ruchu polegającą na wyrażaniu nie tylko ruchu obiektywnego, lecz także subiektywnego, Langacker (2002: 149–166) zaproponował opisanie ogólnego charakteru predykacji ruchu za pomocą nieco zmodyfikowanego wcześniej omówionego wzoru: iis ie Lt, n> fies Ll t Jo | [Im] |] t, | n Wzór ten należy odczytywać następująco: obserwator ruchu / postrzegający C w procesualnym przedziale czasu T,, T,,..,T, śledzi trajektorię ruchu /,, L,..., /,, którą w przedziale czasu postrzegającego t,, ty... t, wyznacza poruszający się obiekt m (mover). Rozumiejąc symbole lokalne szerzej, wzór ten nadaje się również do scharakteryzowania ruchu abstrakcyjnego. W trakcie procesu abstrakcyjnego postrzegający myślami śledzi zmiany niematerialnych bytów w miarę upływu czasu. Trajektorię mentalnych zmian tworzą kolejno skanowane położenia na wyobrażonej skali jakościowej lub ilościowej. W języku angielskim czasowniki ruchu są używane do charakteryzowania abstrakcyjnych procesów zmian znacznie swobodniej niż w języku litewskim, jednak przypadki takiego użycia można znaleźć również w naszym języku, por.: (21) Zawody lekkoatletyczne trwały* dwie godziny. (22) Koncert zmierza ku końcowi. (23) Zdrowie brata się poprawia. 1.4.1. Zdania, w których czasowniki ruchu opisują konfigurację drogi lub innego obiektu wydłużonego, częściowo przypominają zdania, w których czasowniki te z punktu widzenia propozycji wyrażają samą ideę perfektywności, oznaczając koniec pewnej ewolucji, lecz bezpośrednio nie oznaczają zmiany, a są wyprowadzane z tej ostatniej idei. Innymi słowy, perfektywność jest implikowana przez zmianę. Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że nie wszystkim wcześniej wymienionym kategoriom predykatywnym z natury właściwe jest oznaczanie zmiany. Na przykład predykaty aktywności nie oznaczają żadnej ukierunkowanej zmiany mającej naturalny koniec, por. : Ojciec spacerował po ogrodzie i myślał. Jednak granicę predykacji takiej czynności może wyznaczyć sam mówiący, na przykład używając delimitatywnej formy czasownika, por.: __ Tévas PAvAIKSCIOI0 po sodq ir vél sédo dirbti. W tym przypadku perfektywność czasownika wiąże się nie z naturalnym zakończeniem czynności, lecz z wyznaczaną przez samego mówiącego, względnie słuchacza, granicą CZASU TRWANIA czynności. Zatem tak szeroko pojmowaną perfektywność czasownika tylko częściowo determinuje jego natura semantyczna. Zdaniem Langackera nawet doświadczane przez nas stany często mają naturalne granice, dlatego również oznaczające je czasowniki w pewnych okolicznościach mogą być interpretowane perfektywnie. Dlatego nie możemy wyznaczyć ścisłej (immanentnej) granicy między czasownikami imperfektywnymi i perfektywnymi. Czasownik vykti, oznaczający abstrakcyjny proces, pod względem semantycznym znacznie oddalił się od swojego poprzednika oznaczającego konkretne poruszanie się. Oznaczany przez taki czasownik proces w zdaniu może być kwalifikowany już nie tylko pod względem czasu trwania, który w przypadku abstrakcyjnego ruchu można by uznać za równoważny pokonanej odległości w przestrzeni w przypadku ruchu konkretnego, lecz także pod względem miejsca lub sposobu, por.: : Atlety varzybos vyko centriniame miesto stadione. Jak dotąd zebranie przebiega sprawnie. 28 | ROLANDAS MIKULSKAS ilustruje abstrakcyjny ruch. Jednakże istnieją również różnice. Przede wszystkim to, co w tych zdaniach „porusza się”, jednocześnie tworzy trajektorię tego ruchu. Jednakże ta trajektoria nie jest mentalna, jak w przypadku ruchu abstrakcyjnego, lecz stanowi całkowicie realny, geograficznie określany obiekt. Z ruchem realnym predykację tych zdań eksplicitiskai juose reiskiama kryptis, plg.: łączy także mniej lub bardziej (24) Jedna [droga] prowadzi do mamusi, druga do Bernia LKŽ,, 1073 (KivD 9). (25) Oboje spojrzeli na gościniec, wijący się przez zagrody ku brzozowemu zagajnikowi LKŽs 462 (L. Dovyp). (26) Za Dargvainiai szosa na Skujinė LKŽ,,, 88 (VSv). Z drugiej strony, treść semantyczna tych zdań nie oznacza żadnego faktycznego ruchu: tak zwany podmiot ruchu z upływem czasu pozostaje stabilny. Zatem czasowniki tych zdań w istocie oznaczają proces imperfektywny, który Langacker proponuje opisać za pomocą wcześniej przedstawionej formuły (ii), zastępując w niej symbol stałej relacji R bardziej określonym symbolem lokalizacji trajektora /M/L: aa [uv L] le [uma L] he ea L] Ale Formuła ta pokazuje, że obserwator, czyli postrzegający, C w każdym momencie czasu postrzegającego t kolejno rejestruje wciąż tę samą przestrzenną pozycję, czyli lokalizację, trajektora M, L. Nietrudno zauważyć, że tak ujmowany trajektor formalnie niczym nie różni się od faktycznego podmiotu ruchu: zarówno jeden, jak i drugi definiowany jest poprzez relację lokalną. 1.5. Leksykograf, przyglądając się omawianemu użyciu czasowników ruchu, dostrzega wyraźny przypadek rozszerzenia semantycznego: z natury perfektywne czasowniki ruchu* zaczynają oznaczać procesy imperfektywne, których treść semantyczna jest równoważna profilowi stałego przestrzennego położenia trajektora. Jednakże z predykacji omawianych zdań nie znika semantyczny komponent kierunku, który jest zasadniczo związany z konceptem ruchu. W przypadku predykacji ruchu faktycznego treść wyrażenia kierunku ivykio veikslo formoms padaryti vartojami skirtingi darybos formantai, plg.: stanowi położenie obiektu w przestrzeni. Ponadto różnią się właściwości gramatyczne czasowników oznaczających ruch abstrakcyjny i konkretny: oto ju Traukinys atvyko iS Kauno. Mecz piłki nożnej jednak się odbył. Formy aspektu dokonanego tego czasownika oznaczającego ruch konkretny tworzy się za pomocą przedrostków at-, nu-, par-, isir; oprócz zakończenia czynności prawidłowo oznaczają one także kierunek ruchu względem percepienta, czyli mówiącego (słuchacza). W przypadku ruchu abstrakcyjnego przedrostkowa forma aspektu dokonanego oznacza jedynie zakończenie czynności. Z drugiej strony fakt, że ruch abstrakcyjny mogą oznaczać tylko formy 3. osoby, wskazuje, iż używane w ten sposób czasowniki zasadniczo nadal wiążą się z konceptem ruchu. Przecież dla predykacji ruchu pojmowanego abstrakcyjnie niezbędna jest perspektywa percepienta. Jej reprezentanci w języku — mówiący lub słuchający — sprawiają, że dla danej predykacji niedostępne są formy 1. lub 2. osoby. ie Należy teraz doprecyzować, że mówiąc o predykatach ruchu ukierunkowanego, faktycznie mamy na myśli tylko czasowniki oznaczające ruch kierunkowy, takie jak eina, béga, suka, (kurlink), a nie ich bezkierunkowe odpowiedniki vaikscioja, bégioja, sukiojasi i in.; te ostatnie należy zaliczyć do kategorii predykatów czynności i z istoty mają charakter niedokonany (choć mogą być poddane perfektywizacji przez dodanie przedrostków o funkcji delimitatywnej; szerzej zob. (2) przypis). CHARAKTER PREDYKACJI OBIEKTÓW WZDŁUŻNYCH | 29 zmiana (w przepływie postrzeganego czasu), oceniana z perspektywy postrzegającego, czyli mówiącego (słuchacza). Gdy czasowniki ruchu opisują sytuację statyczną, sam postrzegający aktywizuje dynamikę przestrzennych położeń, niezbędną do uchwycenia kierunku lokalizacji obiektów wzdłużnych. Mówiąc prościej, sam mówiący lub słuchacz wzrokiem bądź w myślach kolejno skanuje całą konfigurację drogi lub innego obiektu wzdłużnego opisanego w zdaniu, faktycznie w ten sposób przekształcając ją w trajektorię ruchu, której jest ona równoważna. To, jak kierunek takiego przeglądu determinuje odmienny wybór predykatów, wyraźnie pokazują takie pary zdań, w których opisywane jest zasadniczo to samo położenie przestrzenne, lecz implikowane jest przeciwne położenie postrzegających, por. (27) Brzeg tutaj łagodnie opada ku nadrzeczu. (28) Brzeg rzeki tutaj stopniowo wznosi się ku górze. Analizując strukturę omawianej predykacji, należy zwrócić uwagę na szczególną rolę odgrywaną w niej przez postrzegającego, pozwalającą właściwie interpretować treść zdania. Z punktu widzenia kraju, metaforycznie można by stwierdzić, że wzdłuż profilowanego obiektu porusza się sam konceptualizator, nadając tym samym podstawowy wymiar kierunkowy predykacji ruchu wyrażanej przez zdanie. Oczywiście, w normalnych okolicznościach sam twórca lub interpretator takiego zdania nie postrzega siebie jako poruszającego się po wspomnianej trajektorii. Jednakże, choć nieświadomie i tylko abstrakcyjnie, w myślach, przejęta od podmiotu predykacji funkcja ruchu pozwala użytkownikowi języka uznawać podobne zdania za sensowne i właściwie je interpretować. Podstawę tej interpretacji stanowią podobieństwa między sukcesywnym oglądem obiektu podłużnego a postrzeganiem ukierunkowanego ruchu faktycznego. Langacker podkreśla subiektywną naturę takiego ruchu opartego na skanowaniu mentalnym. Predykacja ruchu subiektywnego faktycznie stanowi początkową, czyli akumulatywną, fazę postrzegania sytuacji, która, jak wiemy, jest nieistotna dla interpretacji ruchu rzeczywistego. Właśnie podczas tej fazy postrzegania czasownik ruchu, oznaczający zasadniczo statyczne położenie obiektu, zachowuje wektor kierunku niezbędny dla jego natury semantycznej. Langacker zaproponował opisanie tej fazy akumulatywnej za pomocą formuły: [m] 1] [Im], [m,] [m,] |, a n> [m]1} >}{mJi} 7 > fm c |r, {my [m,] | ) Ss 5k, [m,] |, Cc T n Pokazuje on, że postrzegający C w ciągu przedziału czasu procesualnego T,, T,, T,,..., 7, skanując w określonym kierunku obiekt rozciągły, kolejno aktywuje całą jego konfigurację reprezentującą koncept [M] L, który następnie (w toku czasu postrzeganego) pozostaje stały. Z tej formuły również jasno wynika, że właśnie oś czasu procesualnego umożliwia interpretowanie tego kolejnego przeglądu obiektu rozciągłego jako pewnego (abstrakcyjnego) ruchu. A zatem użycie predykatów obiektów rozciągłych oraz poprawna interpretacja zdań z nimi opiera się na tym, że koncept ruchu z obiektywnej osi predykacji zdania, czyli pro- 30 | ROLANDAS MIKULSKAS filio, zostaje przeniesiony na subiektywną oś interpretacji postrzegającego. Langacker definiuje tę operację kognitywną jako SUBIEKTYFIKACJĘ. 1.6. Omawiając związane z pojęciem subiektyfikacji procesy rozszerzenia semantycznego oraz rozwoju gramatycznego, Langacker (2002: 315-341) szerzej rozwija również właściwie przez siebie rozumiane samo pojęcie subiektywności. Ta ostatnia stanowi nieodłączną część zarówno postrzegania sytuacji dowolnej rzeczywistości, jak i odpowiedniej predykacji językowej. Tak jak postrzegana sytuacja zakłada postrzegającego, tak i zdanie językowe zawsze zakłada użytkownika języka (mówiącego wzgl. słuchającego). Predykacja zdania językowego jest nie do pomyślenia bez zajmowania przez jego twórcę wzgl. interpretatora określonej pozycji wobec przekazywanych wydarzeń, czasu i miejsca mówienia, nowości / dawności informacji, innymi słowy, bez wszystkich tych czynników, które określają okoliczności mówienia. Dlatego treść semantyczna sytuacji profilowanych przez zdania koniecznie obejmuje także kontekst mówienia. Innymi słowy, moglibyśmy stwierdzić, że okoliczności uzasadniające predykację wyrażaną przez te zdania językowe są niczym innym jak określoną PERSPEKTYWĄ związaną z figurą mówiącego wzgl. słuchającego. Perspektywa ta funkcjonuje jako podstawa predykacji i w języku może być wyrażana deiktycznymi środkami gramatyki lub / i leksyki. Jednak zazwyczaj większa część informacji związanej z perspektywą postrzegającego pozostaje poza granicami predykacji zdania, tj. nie zostaje wyrażona explicite. Langacker zauważa, że w przypadku optymalnej perspektywy pozycja postrzegającego pozostaje niezauważalna, a zatem jest maksymalnie SUBIEKTYWNA, nadając tym samym sytuacji profilowanej przez zdanie największy możliwy obiektywizm. Taka sytuacja jest oczywiście idealna. W języku zazwyczaj rozpowszechnione są różne przypadki pośrednie. Na przykład część informacji związanej z figurą mowy, powiedzmy, jej lokalizacja względna, może zostać włączona w zakres predykacji zdania. Wówczas obiektywność sytuacji oznaczanej przez takie zdanie maleje. Por. dwa zdania z czasownikami ruchu: (29) Zitiriu tévas keliu pareina nuo misko. (30) Kartais keliu praeina koks Zmogus. Pierwsze zdanie jest możliwe tylko w takich okolicznościach, gdy jego autor (który tutaj jest zarazem aktualnym obserwatorem sytuacji), ojciec i las znajdują się mniej więcej na jednej linii. Ponadto przedrostkowa forma czasownika pareina wskazuje, że autor zdania najprawdopodobniej obserwuje sytuację z domu. Implikowane domy stają się punktem odniesienia, względem którego w przestrzeni rozmieszczani są pozostali uczestnicy sytuacji. W drugim zdaniu pozycja obserwatora nie jest jasno określona ani względem czasu mówienia, ani względem miejsca. Ta ważna okoliczność pozwala przypisać sytuacji oznaczonej drugim zdaniem większy stopień obiektywizmu niż w pierwszym przypadku. 1.6.1. Samą sytuację profilowaną przez zdania finitywne Langacker określa jako asymetryczną relację między dwoma postrzeganymi elementami, które nazywa terminami TRAJEKTORA (trajector) i PUNKTU ODNIESIENIA (landmark). Terminy te oznaczają najbardziej ogólne pojęcia predykacji, bliskie pojęciom figury i tła w psychologii percepcji. Podobnie jak te ostatnie pojęcia, trajektor i punkt odniesienia definiowane są w kategoriach względnej wyrazistości. Tak więc trajektor i punkt odniesienia są najbardziej wyrazistymi uczestnikami sytuacji profilowanej przez zdania finitywne. Nie należy jednak zapominać, że charakterystykę wyrazistości nadaje im postrzegający, sam najczęściej pozostający poza granicami predykacji (lub na jej obrzeżu). Jeżeli przyjmiemy, że profil sytuacji, definiowany jako asymetryczna relacja między trajektorem a landmarkiem, tworzy poziomą oś predykacji zdania, wówczas druga, pionowa oś predykacji, impliku- CHARAKTER PREDYKACJI OBIEKTÓW PODŁUŻNYCH | 31 kująca perspektywę odbiorcy interpretującego sytuację, powinna być wytyczona prostopadle do syntagmy profilu. Odpowiednio oś pozioma reprezentuje obiektywną stronę predykacji, natomiast pionowa — subiektywną. Podczas wspomnianych operacji kognitywnych — subiektyfikacji — część informacji obiektywnej zostaje przeorientowana na subiektywną oś interpretacji, tzn. część treści semantycznej predykowanej w zdaniu nie jest profilowana, lecz realizuje się poprzez możliwości interpretacyjne odbiorcy. 1.6.2. Teraz, mając na uwadze zdefiniowane przez Langackera rozróżnienie obiektywności i subiektywności predykacji, przyjrzyjmy się interesującym nas zdaniom, w których droga lub inne obiekty podłużne są opisywane czasownikami o znaczeniu ruchu. Nietrudno zrozumieć, że w poprawnej interpretacji tych zdań pomaga fakt, iż większa część treści obiektywnie wyrażanej przez predykaty ruchu zostaje przeorientowana na subiektywną oś odbiorcy. Innymi słowy, sam odbiorca, czyli mówiący (słuchający), wzrokiem lub w myślach kolejno „odczytując” wszystkie położenia przestrzenne zajmowane przez obiekt podłużny, zamiast podmiotu predykacji sam w ten sposób nadaje pojęciu ruchu konieczne charakterystyki temporalne i charakterystyki pokonanego dystansu. Istotę subiektyfikacji w omawianych zdaniach stanowi zatem subiektywny ruch interpretatora wzdłuż opisywanego obiektu. Niemniej jednak należy podkreślić, że w ten sposób, stając się aktantem subiektywnego ruchu, postrzegający nie staje się trajektorem zdania. Ponieważ związane z postrzegającym pojęcie subiektywności jest z zasady niezgodne z charakterystyką wyrazistości trajektora, choć tę właśnie charakterystykę uzasadnia. A zatem zewnętrznie organizacja takiego zdania niczym nie różni się od organizacji zdań profilujących ruch faktyczny. Na przykład w zdaniu Šis kelias veda (eina) į miestą „Ta droga prowadzi (biegnie) do miasta” droga jest trajektorem predykacji (a zarazem podmiotem zdania), natomiast miasto pełni funkcję granicznika. Jednakże treść semantyczna takiego zdania uległa już zmianie. Po przeorientowaniu konceptu ruchu z obiektywnej osi profilu na subiektywną oś interpretacji pozostała obiektywna treść predykacji oznacza jedynie statyczne położenie obiektu, a sam czasownik wyraża proces imperfektywny. Imperfektywizacja z natury perfektywnych czasowników ukierunkowanego ruchu pociąga za sobą poważne konsekwencje gramatyczne, ale o nich nieco później. Tymczasem po raz kolejny chciałoby się zwrócić uwagę na to, że w treści semantycznej omawianych zdań mimo wszystko pozostaje coś istotnego z konceptu ruchu, mianowicie koncept kierunku. Najprawdopodobniej jest to warunek, bez którego użycie predykatów ruchu w zdaniach omawianego typu byłoby w ogóle niemożliwe. Jak już wiemy, wektor kierunku „ruchu” pokrywa się z kierunkiem przeglądu podłużnego obiektu. Dlatego predykacja takich zdań zawsze implikuje lokalizację obserwatora, czyli percepienta. Ta lokalizacja może być wyrażana eksplicytnie, por. : (31) Od progu twojej rodzinnej chaty przez podwórze, przez stary sad, przez łąkę miedzą biegnie biały ścieżynka LKZ,,. 462 (J. MARCIN). (32) Zilaitiené siedéjo i siedéjo, vis žvelgdama pro langg į siaurą keliuką, nuvingiuojantį už alksnyno LKZ,,, 462 (J. Batt). (33) Mógł widzieć drogę polną wijącą się co najmniej pół kilometra od miasteczka LKZ,,, 466 (RS). (34) Z wioski bardzo pięknie widać, jak rzeka meandruje spośród takich, spośród tych wielkich puszcz LKZ,,, 462 (R8)5 Można zasadnie sądzić, że w tym i podobnych zdaniach rzeka jest traktowana jako typowy obiekt podłużny, na przykład droga, tzn. interpretatorowi pomaga tu ten sam ruch skanowania. Jednakże istnieje też różnica. Przede wszystkim ze względu na naturę samego obiektu. Możemy zamknąć oczy na to, że 38 | ROLANDAS MIKULSKAS wydarzenie rozwijające się w czasie. Žinoma, atsiverianti prieš keliautojo akis kelio atkarpa normaliai gali būti nusakoma ir eigos veikslo judėjimo veiksmažodžiais, nors tokie atvejai ir nėra tipiški, plg.: (68) Ir vėl bėga mano kelias. Bėga broliškosios Latvijos link LKŽ, 726 (J. BALT). Tačiau tik kelionės aplinkybėmis, kai stebėtojo žvilgsniu yra nužvelgiama tik tam tikra (kuo nors ypatinga) kelio atkarpa, gali būti sąmoningai pasirenkamos judėjimo veiksmažodžių įvykio veikslo formos. 2.6.1. Galiausiai derėtų pasakyti, kad tokios dinamiškos interpretacijos reikalaujamos įvykio veikslo formos su anksčiau aptartomis eigos veikslo formomis, nulemtomis holistinės, arba visuminės, suvokėjo perspektyvos, tesudaro semantinę priešpriešą. Gramatinė veikslo opozicija, tokia kaip faktinio judėjimo predikacijos atveju, čia mažai tikėtina dėl sunkiai suderinamų holistinės ir keliautojo perspektyvų, plg.: (69) Senelis ėjo ėjo ir priėjo mišką. (70) *Takas ėjo paruge ir išėjo į pamiškę. IŠVADOS 1. Kryptingą judėjimą reiškiančių veiksmažodžių vartojimo išilginių objektų predikacijai pamatą sudaro kognityvinė subjektifikacijos operacija. To z kolei uzasadnia pojęcie ruchu subiektywnego, którego treść stanowi dokonywane przez postrzegającego sytuację konsekwentne, ukierunkowane skanowanie wzdłużnego obiektu, czyli jego przegląd. 2. Czasowniki ruchu, występując w zdaniach jako predykaty obiektów wzdłużnych, w istocie oznaczają jedynie ich statyczne, tj. niezmieniające się w czasie położenie. Tak użyte czasowniki pod względem semantycznym są równoważne czasownikom stanu. 3. W strukturze walencyjnej czasowników ruchu używanych do opisu obiektów wzdłużnych adwerbialny człon kierunku staje się niezbędny. Jest to conditio sine qua non omawianej predykacji. Wektor kierunku modyfikujący predykację obiektów wzdłużnych pokrywa się z wybranym przez implikowanego przez tę predykację postrzegającego / obserwatora, którym faktycznie jest mówiący, względnie słuchający, kierunkiem skanowania, czyli przeglądu, obiektu. 4. Predykatami obiektów wzdłużnych najczęściej są czasowniki ruchu o aspekcie niedokonanym, ponieważ zazwyczaj oznaczają tu jedynie proces imperfektywny. Dlatego, rzecz jasna, jeśli do predykacji tych obiektów wybierane są przedrostkowe formy czasowników ruchu podkreślające względną lokalizację postrzegającego / obserwatora, mogą one występować wyłącznie w czasie teraźniejszym. 5. Przypadki, gdy formy czasowników ruchu dokonanych czasu teraźniejszego mogą mieć znaczenie aspektu dokonanego (np. w zdaniach gnomicznych), są niemożliwe w predykacjach obiektów podłużnych ze względu na jedną ważną okoliczność: konieczne włączenie pozycji postrzegającego / obserwatora w zakres tej predykacji determinuje ścisły związek profilowanej sytuacji z momentem mówienia, dlatego niemożliwe jest uogólnione traktowanie tej sytuacji. 6. W pewnych okolicznościach dla predykacji drogi mogą być wybierane formy aspektu dokonanego czasowników ruchu. Okoliczności te wiążą się z perspektywą etapową, czyli perspektywą podróżnika. Odcinek drogi rozciągający się przed oczami podróżnika może być przez niego in- CHARAKTER PREDYKACJI OBIEKTÓW PODŁUŻNYCH | 39 terpretowany dynamicznie (do jego opisu wybiera się predykat kategorii zdarzenia) w przypadku, gdy konfiguracja tego odcinka lub jego widoczny koniec okazuje się podróżnikowi nieoczekiwany. Formy aspektu dokonanego wymagane przez taką dynamiczną interpretację wraz z formami aspektu niedokonanego uwarunkowanymi holistyczną, czyli całościową, perspektywą percepcji SUTRUMPINIMAI DZ'—Słownik współczesnego języka litewskiego, red. St. Keinys, Wilno: Instytut Wydawniczy momis sudaro ne gramatine, o semantine prieSpriesa. Nauki i Encyklopedii, LKZ,~ Słownik języka litewskiego | (wyd. 2), red. J. KRuopas, Wilno: Mintis, 1968. LKZ ~ Słownik języka litewskiego 2 (wyd. 2), red. J. KRuopas, Wilno: Mintis, 1969. LKZ y—Słownik 2000. języka litewskiego 5, red. K. Utvypas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1959. LKZ vu ~ Słownik języka litewskiego 7, red. J. Knuopas, Wilno: Mintis, 1966. LKZ vn Słownik języka litewskiego 8, red. J. KRuopas, Wilno: Mintis, 1970. LKZ x Lietuvių kalbos žodynas 11, red. K. Ulvypas, Vilnius: Mokslas, 1978. LKZ xiv~ Lietuvių kalbos žodynas 14, red. K. Utvypas, Vilnius: Mokslas, 1986. LKZ xvin~ Lietuvių kalbos žodynas 18, red. V. Virkauskas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1997. LKZ xix Lietuvių kalbos žodynas 19, red. V. Virkauskas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1999. LITERATURA Ambrazas, V., red., 1997: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Trzecie poprawione wydanie, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. AMBRAZAS, V., red., 1999: Aspekt. Encyklopedia języka litewskiego, red. K. Morkūnas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Holvoet, A., Čižik, V. 2004: Typy opozycji aspektowych. Holvoet, A., Semėnienė, L., red., Badania kategorii gramatycznych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 141-162. Janpa, L. A. 2004: Metafora poszukująca domeny źródłowej: Kategorie aspektu słowiańskiego. Cognitive Linguistics 15, 471-527. LanGacKer, R. W. 2002: Pojęcie, obraz i symbol: Poznawcza podstawa gramatyki, wyd. 2", Berlin/Nowy Jork: Mouton de Gruyter. PAULAUSKIENĖ, A. 1979: Kategorie gramatyczne czasownika języka litewskiego, Wilno: Mokslas. VENDLER, Z. 1967: Językoznawstwo w filozofii, Ithaca: Cornell University Press. Rolandas Mikulskas Otrzymano 2005 01 27 P. Vileišio 5, 10308 Wilno [email protected] Lietuviy kalbos institutas