Tariamosios nuosakos skaida: sinchroninės morfologijos problemos

Acta Linguistica Lithuanica LXI (2009), 31 ~ 40 Rozczłonkowanie trybu przypuszczającego: problemy morfologii ASTA BALCIUNIENE synchronicznej Uniwersytet Kłajpedzki Niniejszy artykuł dotyczy morfologicznej segmentacji litewskich form trybu przypuszczającego z synchronicznego punktu widzenia. Omówiono podejścia przedstawione we wcześniejszych publikacjach. Alternatywa polega na pominięciu faktów diachronicznych i uznaniu jednego afiksu -t-/-¢-(*tj) albo na uznaniu dwóch sufiksów -cia i -ty /-tum, co wiąże się z uwzględnieniem faktów allomorfii. 0. UWAGI WSTĘPNE We współczesnym językoznawstwie niemało problemów wynika z powodu niejasnych kryteriów rozgraniczania diachronicznej i synchronicznej oceny określonych realiów językowych w aspekcie morfologicznym. Kwestia ta szczególnie wyraźnie zarysowała się na poziomie systemu czasownikowego. Myśl wyrażona w artykule Jolanty Vaskelienė (Vaskelienė 2006: 83-93), że w morfologii synchronicznej lepiej uważać wygłos tematu czasowników w 3. osobie za końcówkę, wywołała dyskusje (Ambrazas 2006: 109-110; Holvoet 2006: 112-166). Pokazuje to, że oddzielenie diachronii od synchronii wciąż stwarza (przynajmniej w systemie czasownikowym) pewne trudności zarówno merytoryczne, jak i metodologiczne!'. Problematyczne jest również ujęcie niektórych innych czasowników. Jeżeli przyjmuje się stanowisko, że po dokonaniu ponownego podziału tematów wygłos tematu utożsamił się z końcówką (dlatego synchronicznie może być uznawany również za końcówkę), to nieuznawanie wygłosu tematu 3. osoby za końcówkę jest sprzeczne z pierwszym twierdzeniem. Twierdzenie Holvoeta, że nieuznawanie końcówki 3. os. czasowników za końcówkę jest niepoprawne, ponieważ w systemie rzeczownikowym czyste wygłosie tematu uznajemy za końcówkę (por. Zmond, gdzie -a <*-@ < -eh,-#), wskazuje, że nie ma jednolitego systemu oceny zjawisk morfologicznych (Holvoet, 2006: 112-115). W związku z tym powstają zarówno trudności rzeczowe, jak i metodologiczne (nawet w systemie umownych znaków morfemów należałoby wprowadzić dodatkowy znak oznaczający wygłos tematu, a rozróżniania wygłosu tematu należałoby uczyć już w szkołach). Budowa morfologiczna form czasowników atematycznych”. W literaturze lingwistycznej występują różnice w morfologicznej analizie 31 ASTA BALCIONIENE trybu przypuszczającego, nierozstrzygnięta pozostaje kwestia kodyfikacji paradygmatu*. Celem niniejszego artykułu jest ujawnienie problemów związanych z wydzielaniem i interpretacją przyrostka / przyrostków trybu przypuszczającego we współczesnej morfologii oraz zaproponowanie pewnych sposobów ich rozwiązania. 1. PRZEGLĄD BADAŃ Tryb przypuszczający jest dość szczegółowo badany w różnych pracach morfologicznych: szczególnie konsekwentnie zbadano znaczenie tego trybu i jego status w systemie kategorii trybu (Holvoet, Judžentis 2004: 76-104; Paulauskienė 1979: 148-153; Paulauskienė 1994: 316-318; DLKG: 342-343; Holvoet 2002: 39-49; Holvoet 2007). Badano różnice i podobieństwa w wyrażaniu trybów w językach litewskim i angielskim (Usonienė 2004). Końcówka 3. os. -tt jest powszechnie wydzielana, choć jej funkcje i znaczenie są identyczne z końcówką 3. os. odmiany tematycznej. Oto dlaczego wciąż istnieją różne opinie na temat zbieżności form trybu warunkowego i form trybu przypuszczającego. 2 Na przykład wątpliwości budzi niekonsekwentne włączanie form celu do systemu czasownika. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1994: 385; dalej — DLKG) ta forma czasownika jest opisywana, natomiast w Morfologii języka litewskiego Aldony Paulauskienė (Paulauskienė 1994) nie jest wymieniana, chociaż odnotowuje się inne fakty gwarowe. Gwary są integralną częścią języka litewskiego (są używane w przestrzeni niepublicznej), a ich ochronę zapewnia Ustawa o języku, której artykuł 19 stanowi, że „Państwo troszczy się o prestiż poprawnego języka litewskiego, stwarza warunki do ochrony norm językowych, imion i nazwisk, nazw miejscowości oraz gwar”. Dlatego potrzebna byłaby również taka gramatyka języka litewskiego, w której konsekwentnie przedstawiano by także fakty języka niepublicznego. W DLKG fakty gwarowe są odzwierciedlane, na przykład wspomina się używane w gwarach formy trybu przypuszczającego suptau, suptai (DLKG: 343), jednak czyni się to niekonsekwentnie. 3 Problem ten podniósł Sergejus Temėinas, twierdząc, że w literackim języku litewskim powinna zostać skodyfikowana paradygmatyka trybu przypuszczającego: lp. 1 os. bii¢iau, 2 os. biitum, 3 os. bity; dgs 1. a. biitume, 2 a. biitute, 3 a. bdty. W ten sposób ułatwiłaby się również analiza morfologiczna tego trybu. Z tą myślą rzeczywiście można się zgodzić, jednak chcąc skodyfikować paradygmat, należy zbadać częstość użycia form konkurencyjnych, na przykład biitute //batuméte //bitumét, we współczesnym języku litewskim. Według danych korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej —LKT) najczęściej używana jest forma 1. os. l. mn. bitume (łączna liczba użyć —2022, por. biitumém —88, biituméme —9, 0 l. mn. 2. os. biituméte —300, por. biitumet —166, bitute —5. Dlatego, opierając się na kryterium frekwencyjnym, skodyfikowana forma 2. os. l. mn. trybu przypuszczającego najprawdopodobniej powinna brzmieć biituméte (stanowczo można to stwierdzić dopiero po zbadaniu większej ilości materiału). Analiza trybu przypuszczającego: problemy morfologii synchronicznej Co do podstawy słowotwórczej trybu przypuszczającego, w ujęciu synchronicznym panuje zgoda — ma on temat bezokolicznika. г. 2. forma biituméte —300, por. biitumet —166, bitute —5. Dlatego, opierając się na kryterium frekwencyjnym, skodyfikowana forma 2. os. l. mn. trybu przypuszczającego najprawdopodobniej powinna brzmieć biituméte (stanowczo można to stwierdzić dopiero po zbadaniu większej ilości materiału). 32 Analiza trybu przypuszczającego: problemy morfologii synchronicznej Co do podstawy słowotwórczej trybu przypuszczającego, w ujęciu synchronicznym panuje zgoda — ma on temat bezokolicznika. Nie ma zatem pełnej jasności co do afiksu słowotwórczego. W różnych badaniach morfologicznych odnotowuje się, że tryb przypuszczający ma temat bezokolicznika i /,,końcówki“ (Jablonskis 1997: 83) /,,sufiksy fleksyjne“ (Valeckienė 1998: 362) /sufiksy (DLKG: 342,) /,formanty trybu“ (Paulauskienė 1994: 316),,,względnie stabilny wykładnik* (a relatively stable marker) (Holvoet 2007: 35) /sufiks® (LKG,: 138140). Takie zróżnicowanie terminologiczne wskazuje, że kryteria rozróżniania słowotwórstwa tego trybu oraz sufiksu lub sufiksów (formantu /formantów) nie są jednolite. Oczywiście nie ma podstaw, by mówić o końcówkach -čiau, -čia, -tumei, -tum..., -ty i in. itp. (por. Jablonskis 1997: 83). Twierdzenie Jablonskiego o końcówkowym tworzeniu form trybu jest nieuzasadnione, jeśli przyjmuje się założenie, że czasowniki nie mają słowotwórstwa końcówkowego. Dlatego we współczesnych gramatykach koncepcja ta została odrzucona. Mimo to powstaje kilka pytań dotyczących wspomnianych końcówek. Po pierwsze, czy wyróżniamy jeden, czy kilka przyrostków trybu przypuszczającego. Po drugie, jaki przyrostek / jakie przyrostki wyróżniamy synchronicznie, jakie są granice tej morfemy / tych morfemów. 1.1. Wyróżnianie przyrostka / przyrostków Współczesne prace morfologiczne nadal obfitują w kontrowersje dotyczące przyrostka / przyrostków trybu przypuszczającego. Szczególnie utrudnia ocenę tej analizy morfologicznej fakt, że analiza ta jest uzasadniana bardzo lakonicznie. Po dokonaniu przeglądu głównych badań wyłaniają się zasadniczo dwa stanowiska: jedno wyróżnia kilka przyrostków trybu przypuszczającego (ich liczba jest różna), drugie — jeden przyrostek omawianego trybu. *Žinoma, čia neįtraukiami diachroniniai tyrinėjimai, kuriuose dėstomas istorinis tariamosios nuosakos raidos aspektas — tariamoji nuosaka buvo padaroma iš siekinio (supinum), išplėsto formantu -b(i) ir asmenų galūnėmis* (Zinkevičius 1981: 122-124; plg. dar Dini 2000: 329; Kazlauskas 1968: 385-404; Stang 1966; Endzelynas 1957: 5 Vadovėlyje aukštosioms mokykloms Lietuvių kalbos morfologijoje (Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 150; toliau — LKM) gana abstrakčiai teigiama, kad prie bendraties kamieno pridedamas formantas, kurį dabartinės kalbos požiūriu ne taip jau lengva skirti — visas formas vienija ¢ elemento buvimas“ ir asmenų galūnės. 193–194, Holvoet 2003: 39–49 i in.). 1.1.1, Išskiriama keletas tariamosios nuosakos priesagų Aldona Paulauskienė Lietuvių kalbos morfologijoje (Paulauskienė 1994: 316) nurodo tokią tariamosios nuosakos asmenavimo paradigmą: Vienaskaita Daugiskaita 1. nėš-Cia-u 1. 33 ASTA BALCIONIENE a) nėS-tu-me_ 3. nés-ty-—3. b) nés-tumé-me 2. nés-tum-(ei) 2. nés-tu-te nés-tumé-te nés-ty-—neés-ty-— Morfemos -¢ia-, -tum-, -tu-, -ty-, -tumė nurodomos ir kitame šios autorės veikale (Paulauskienė 1979: 149).8-124; plg. dar Dini 2000: 329; Kazlauskas 1968: 385-404; Stang 1966; Endzelynas 1957: 5 Vadovėlyje aukštosioms mokykloms Lietuvių kalbos morfologijoje (Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 150; toliau — LKM) gana abstrakčiai teigiama, kad prie bendraties kamieno pridedamas formantas, kurį dabartinės kalbos požiūriu ne taip jau lengva skirti — visas formas vienija ¢ elemento buvimas“ ir asmenų galūnės. Twierdzi się tutaj, że historycznie ten podział jest niezbyt dokładny, ale synchronicznie inaczej się nie da. Z tego stwierdzenia nie wynika jasno, czy wyróżnia się kilka rzekomych przyrostków trybu przypuszczającego -Cia, -tum, -tu i -tumé, czy też uważa się je za warianty jednego morfemu. Nawiasem mówiąc, argumentów, dlaczego synchronicznie nie można dokonać podziału inaczej, przedstawiono niewiele. Jednym z nich mogłoby być stanowisko Žulio (Žulys 1974, 1988), że trzecia osoba w istocie nie istnieje, a zatem -y nie może być końcówką osoby formy bezosobowej, jednak stwierdzenie to słabo uzasadnia taką zasadę wyodrębniania przyrostków. Końcówkę atematyczną -ti (és-ti) uznaje się za końcówkę, choć ona kia skaidyti ir traktuoti laikantis vienody principy. Struktdralistinj poZitri, również reprezentuje „formę bezosobową“. Oczywiście argument, że we współczesnym języku litewskim mamy jedynie relikty odmiany atematycznej, jest niepodważalny, ale zarówno formę késti, jak i néša rzeczywiście trzecią osobę, która w istocie jest „nie-osobą- “, należałoby doprecyzować. We współczesnej literaturze typologicznej operuje się tak zwaną hierarchią indeksowania osoby (por. Croft 2003: 156, na podstawie Greenberg 1966: 42-44), odzwierciedlającą względne różnice w zakresie nacechowania w kategorii osoby zakodowanej w formach czasownika. Hierarchię tę przedstawia się w następującej postaci: 3. osoba < 1 osoba < 2 osoba Zatem 3. osoba jest najmniej nacechowanym członem, często mogącym otrzymać afiks zerowy, ale nie oznacza to, że nie jest członem kategorii osoby. Jeżeli uznamy możliwość wyróżnienia końcówki 3. osoby w ogóle, to synchronicznie swoista końcówka trybu przypuszczającego mogłaby być uważana albo za -y (ei-t-y), albo za zerową (ei-ty-0). Na pytanie, czy Paulauskienė wyróżnia pięć odrębnych przyrostków, czy też przedstawia warianty jednego przyrostka, trudno odpowiedzieć. 34 Podział trybu przypuszczającego: problemy morfologii synchronicznej Podobną koncepcję przedstawia Adelė Valeckienė w Funkcjonalnej gramatyce języka litewskiego, gdzie wyróżnia się trzy „fleksyjne przyrostki” trybu przypuszczającego: -Cia-, -tuméir -ty- (Valeckiené 1998: 362). Argumenty dotyczące wydzielania tych przyrostków nie przedstawiono. [Twierdzenia wymienionych autorów nie ir iy wyjaśniają wzajemnych relacji przyrostków. Jeśli traktujemy przyrostki jako warianty jednego morfemu, wówczas zupełnie nie jest jasne, na jakich kryteriach moglibyśmy się opierać, podejmując taką decyzję. Przy wydzielaniu i afiksów należy przede wszystkim uwzględnić kryterium fonetyczne (zarówno wymiana samogłosepriebalsiu k, jak i wymiana w wariantach morfemów jest możliwa, ale musi być regularna). O wymienionych Przyrostkach -tu, -cia, -tum, -tumé nie sposób dostrzec regularnej wymiany ir spółgłosek. Dlatego nie ma wyraźnych podstaw, by uważać je za warianty jednego przyrostka. Z drugiej strony, jeżeli uznajemy te przyrostki za odrębne afiksy, problematyczne jest uzasadnienie statusu wykładnika trybu przypuszczającego. W DLKG (342) zmniejszono liczbę przyrostków trybu przypuszcz- — ającego; wyróżnia się dwie morfemy przyrostkowe -¢iair -tum(é)-, choć wskazuje ir 3 a. się przyrostek -ty, pokrywająsu cy się z bezokolicznikiem. Takie wyjaśnienie jest uzasadnione fonetycznie (-tum ir -ty abi < *tun®) ir całkowicie akceptowalny, z wyjątkiem wariantu su é -tumé- (-épojawienie się Nie da się tego niczym wyjaśnić, choć moglibyśmy zinterpretować to jako rozszerzenie). Mimo to najbardziej zaskakuje, że różne przyrostki -cia ir -tum(é) są przypisywane tej samej kategorii trybu przypuszczającego, w ogóle bez wyjaśnienia dlaczego. Jeśli założylibyśmy, że tryb przypuszczający tworzy się su za pomocą różnych przyrostków, trudno byłoby zrozumieć system tworzenia trybu przypuszczającego, ponieważ oczywiste jest, że dana kategoria gramatyczna oznacza stałe, właściwe tylko jej afiksy’. Axelowi W monografii Holvoeta Mood and Modality in Baltic stwierdza się, że wykładnik trybu przypuszczającego -tum- / -ty dodaje się do tematu bezokolicznika, do 0 którego jo dołącza się końcówkę ir czasu teraźniejszego preteritum. 1 a. Osobno omawiana jest forma su -čiau, sen. lie. -čia, -čio problema (Holvoet 2007: 35), tik taip lieka ir neaišku, autorius ar Šiuos baigmenis laiko priesagomis, ar juose dar išskiria galūnes. ir ®Žinoma, morfemoje -tumpriebalsio atsiradimas m vietoje taip pat turėtų n būti paaiškintas (apie tai išsamiai rašoma Zinkevičius 1981: 123). „Tylko kategoria evidencjalności nie ma bitentu Afiksy charakterystyczne dla tej kategorii (Holvoet 2004: 107-113). Możemy stwierdzić, że ir tryb rozkazujący może być wyrażany przyrostkiem -k- (ei-k), ir przedrostkiem te- (te-daro), lecz taka sytuacja jest uzasadniona nieoddzielaniem trybu życzącego. 35 ASTA BALCIONIENE Po dokonaniu przeglądu tych badań wynika, że z matyti, perspektywy synchronicznej szczególnie słabo argumentowany jest problem analizy formy liczby pojedynczej 1 osoby (zarówno ze względu na odmienny przyrostek, jak i na ir wyznaczanie granicy między przyrostkiem a końcówką). Na jakiej podstawie io wyróżnia się końcówkę osoby -u, 0ne -au? Niewystarczająco ir i zagłębiono się w problem rozróżniania formy liczby pojedynczej 2 ir 3 osoby: zgodnie ze wspomnianą koncepcją DLKG obie te formy są formalnie końcówkbe ami, — niezależnie od tego, a. że w formie 2 ei-tum musimy uznać końcówkę zerową, o 3 a. forma ei-ty z zasady i§ nie może jej mieć, ponieważ tworzy czysty ja (supletywny) temat. Ale wtedy pojawia się ar pytanie, formalnie Czy te formy rozróżnia jedynie fonetyczny wariant przyrostka? 1.1.2. Wyróżnia się jeden przyrostek trybu przypuszczającego Istnieją opracowania gramatyczne, w których synchronicznie wyróżnia się jeden przyrostek (formant) trybu przypuszczającego -t-/-¢-(*t)) (LKG,: 138; LKM: 1976, 150). W pracach tych zasadniczo przyjmuje się jednolite stanowisko — za końcówkę uważa się to, co się zmienia (szerzej zob. Paulauskiené 1994: 35-36), a za sufiks to, co pozostaje »nuo galiinés gramatinés priesagos skiriasi tuo, kad yra nekintamos“ (ten stabilne: pat, 35). Oczywiście, również wyróżnianie w systemie czasownika nietypowych końcówek, na przykład -y (eit-y), -uméme (eit-uméme), jest problematyczne. Jest oczywiste, że w badaniach morfologicznych opinie dotyczące liczby przyrostków oraz kryteriów ich wyróżniania są zróżnicowane. Powstają więc pytania: co determinuje taką różnorodność opinii, który sposób analizy morfologicznej jest bardziej racjonalny i czy rzeczywiście racjonalne jest odrzucenie koncepcji jednego przyrostka przedstawionej we wcześniejszych pracach? 2. ASPEKT DIACHRONICZNY Jedną z najważniejszych przyczyn problematycznego rozbioru morfologicznego trybu przypuszczającego byłoby najprawdopodobniej unowocześnienie derywacji tego trybu, które doprowadziło do pojawienia się niemałej liczby nietypowych wariantów w gwarach litewskich. Zatem złożona historia kształtowania się tego trybu przyczyniła się do pewnego zamieszania we współczesnej morfologii. Jak wiadomo, we współczesnym języku litewskim nie mamy form trybu przypuszczającego z dawnym formantem -b(i)-(ne nufidetumbiau AK 56,, fchweftumbi Mz. 19,,, szerzej zob. Zinkevičius 1981: 122). Właśnie z powodu utraty tego formantu w morfologii synchronicznej przyrostek celownika -ty < “tun należy uznać za afiks derywacyjny trybu przypuszczającego. Nie powstałyby z tego 36 Tariamosios nuosakos skaida: sinchroninés morfologijos problemos powodu problemy, ponieważ celownik nie jest podstawową formą czasownika, a więc nie twierdzi się, że tryb przypuszczający tworzymy z tematu celownika. Nie sprzeciwiałby się temu również aspekt historyczny, ponieważ według Holvoeta forma identyczna z supinum została przyjęta jako forma bazowa dla odmienianych form 1. i 2. osoby trybu przypuszczającego: „trzecia osoba musiała odegrać ważną rolę w rozwoju form na -tum z form NIEOSOBOWYCH w formy OSOBOWE” (Holvoet 2003: 43). Wydawałoby się, że tworząc formy tego trybu z -ty /-tum od tematu bezokolicznika, rozwiązujemy wszystkie kwestie, ponieważ w formach 3. osoby można dostrzec końcówkę zerową®, podobnie jak w formie 3. osoby czasu przyszłego ei-s-9. Mimo wszystko forma 1. osoby z zakończeniem -ciau nie ma pod względem fonetycznym nic wspólnego z wymienionymi przyrostkami. Dlatego w badaniach DLKG, Valeckienė, Paulauskienė i Holvoet uznaje się ją za odrębny przyrostek. Chociaż kryteria wyodrębniania tego przyrostka nie są uzasadniane we wszystkich pracach, oczywiste jest, że zostały przejęte z gramatyki historycznej języka litewskiego. Opiera się to mianowicie na materiale diachronicznym, w którym stwierdza się, że „supletywne 1 sg. formy w tekstach z XVI–XVII w. występują w trzech wariantach: rasyciau, rasycio i rasycia* (Zinkevitius 1981: 124). Jednak badania diachroniczne również nie odpowiadają na wszystkie kwestie morfologicznego podziału 1 a. Najważniejsze aspekty wskazujące na niewiarygodność wielu hipotez wyjaśniających rozwój 1 a. są, jak się wydaje, następujące: (1) czy w tak niedawnej paradygmacie trybu (jest to paradygmat charakterystyczny tylko dla języków wschodniobałtyckich) można oczekiwać formy supletywnej i heteroklitycznego przyrostka, implikujących dość archaiczną sytuację (w systemie czasownikowym języka litewskiego nie ma już innego takiego zróżnicowanego sposobu wyodrębniania 1 a.)°; (2) dlaczego ten przyrostek ma postać -¢ia-, a nie -¢-(<*tj), ponieważ końcówka może być przejęta również z czasu przeszłego'® (jak wiemy, formy trybu prostego nie są wiązane z konkretnym czasem, tzn. nie odmieniają się przez czasy). Wpływ form czasu przeszłego wskazywałaby również forma lm. Formy 1 os. lp. i 2 os. lp. *Zulys zajmuje stanowisko, że wyróżnianie końcówki zerowej jest nielogiczne (Zulys 1983: 136-137), ale jeśli włączymy 3 os. lp. do paradygmatu osobowego, to takie formy jak eity musimy uznać za mające końcówkę zerową. W przeciwnym razie zostaną utożsamione z formami nieodmiennymi, na przykład aust-ant, aus-ti. Propozycja Zulysa, aby formy 3 os. lp. uznawać za morfologicznie niepodzielne (zob. tamże), w praktyce się nie przyjęła. °Chr. Pogląd Stanga, że ta forma 1 os. lp. jest pierwotną formą rzeczownika, również niewiele wyjaśnia różnicę omawianej formy od innych form osobowych (Stang 1966: 252). © Nawiasem mówiąc, że forma typu badiau (utrwalona w literackim języku litewskim) ma końcówkę preterytalną, twierdzą również Zinkevičius (1981: 124; 1987: 222-223), Kazlauskas (1968: 401) i in. 37 ASTA BALCIUNIENE warianty dłuższych końcówek rasytum-- éme i rasytum-- éte, w których -é najprawdopodobniej również pochodzi od preterytu, por. także lp. 2 os. dłuższą końcówkę pisalibyśmy -ei (por. formy czasu przeszłego: rašėme, rašėte, rašei). Najprawdopodobniej paradygmat końcówek tych dłuższych form trybu przypuszczającego uzupełniono później i wprowadzono je według modelu tworzenia form preteritum. To nie ne tylko potwierdza 1 a. wydzielenie końcówki -au, lecz także podaje w wątpliwość zasadność przyrostka -tumė, wskazywanego w niektórych wspomnianych pracach morfologicznych. Jeżeli uznalibyśmy, że końcówka 1 os. może być -aw (w dialektach, przy ocenie synchronicznej — -a (eidia), a nawet zerowa (eie’)), to warto się zastanowić, czy synchronicznie nie byłoby jaśniej wyróżniać jeden przyrostek trybu przypuszczającego -t oraz jego wariant fonetyczny -¢- (< *4). Przyrostek supinum -ty < *-tun, patrząc z perspektywy współczesności, również można byłoby rozłożyć, ponieważ synchronicznie tryb przypuszczający tworzymy od bezokolicznika, a nie od supinum (więc dlaczego jedną rzecz możemy wyjaśniać synchronicznie, a drugiej — już nie). W tym przypadku nie ma związku z historycznym rozwojem trybu przypuszczającego, lecz ocena synchroniczna może nie pokrywać się z diachroniczną". Wybraws tę drogę, nie należałoby już dostrzegać w systemie tworzenia trybu przypuszczającego dwóch różnych przyrostków, co nawet historycznie trudno wyjaśnić. Tym bardziej przy ocenie synchronicznej trudno sobie wyobrazić, jak dwa lub więcej różnych przyrostków może należeć do paradygmatu koniugacyjnego tej samej kategorii gramatycznej. Oczywiście argument, że takich końcówek jak -y nie ma w systemie koniugacyjnym czasownika języka litewskiego, jest ważny, ale przecież w systemie koniugacyjnym nie ma również heteroklitycznych przyrostków. A zatem przy synchronicznym wyodrębnieniu przyrostka trybu przypuszczającego -t-/-¢-(< *tj) proces tworzenia i rozpoznawania trybu przypuszczającego byłby prostszy. Oczywiście nie oznacza to, że powinniśmy zrezygnować z gramatyki historycznej. Proponuje się jedynie ściślej rozgraniczyć te poziomy. Inna droga, niewykluczająca całkowicie oceny diachronicznej, mogłaby wyglądać następująco — tradycyjnie wyróżniać dwa przyrostki tego trybu: -¢iair -ty/-tum-. W takim przypadku należałoby uzasadnić, co odróżnia l.poj. formy 2 os. l. poj. i 3 os. l. poj., natomiast synchronicznie jest to trudne do wykonania. Wydaje się, że nie dałoby się uniknąć dostrzeżenia w formie ei-tum zerowej końcówki, a w formie ei-ty — czystej podstawy supinum. Trzymając się przykładu 4, twierdzimy, że supinum tworzy się od tematu bezokolicznika, chociaż historycznie bezokolicznik jest nowszy od supinum (zob. Zinkevičius 1981: 163-164). Nie moglibyśmy więc mówić o tym, że supinum ma temat bezokolicznika (w ujęciu diachronicznym), chociaż nawet w gramatyce historycznej napisano, że „supina <...> są utworzone od tematów infinitivu” (Zinkevičius 1981: 162). 38 Tariamosios nuosakos skaida: sinchroninés morfologijos problemos W związku z tym należałoby skorygować podręczniki szkolne, wprowadzając inny podział trybu przypuszczającego, ponieważ morfologia synchroniczna powinna opierać się na jednolitych zasadach. SKRÓTY DLKG — Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. Ambrazas, V., Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994. LKG,, — Gramatyka języka litewskiego, t. 2, red. Ulvydas, K., Wilno: Mintis, 1971. LKM Morfologia języka litewskiego, Jakaitiené, E., Laigonaité, A., Paulauskiené, A., Wilno: Mokslas, 1976. LKT —http://donelaitis.vdu.lt/ LITERATURA AMBRAZAS, V. 2006: O nowych poszukiwaniach końcówek 3. os. czasowników. Acta linguistica Lithuanica 55, 109-110. CROFT, W. 2003: Typology and Universals, 2. wyd. Cambridge: Cambridge University Press. D1nNI1, P. U., 2000: Języki bałtyckie. Historia porównawcza. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ENDZELYNAS, J. 1957: Dźwięki i formy języków bałtyckich. Wilno: Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. GREENBERG, J. 1966. Uniwersalia językowe, ze szczególnym uwzględnieniem hierarchii cech. Haga: Mouton. HOLVOET, A. 2003: Uwagi o rozwoju litewskiego i łotewskiego trybu przypuszczającego. Linguistica Baltica 10, 39-49. HOLVOET A., JUDZENTIS A. 2004: Struktura kategorii trybu. W: HOLVOET A., SEMENIENE L., red., 2004, 77–104. HOLVOET A., SEMENIENE L., red., 2004: Badania kategorii gramatycznych. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. 39