Rita Miliūnaitė. „Ką manote apie nepriesagines moterų pavardes?“

324 acta Linguistica Lithuanica LXIX aLdona PauLauskienė Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: teoria gramatyki, historia nauki o gramatyce, lingwistyka społeczna. rita Miliūnaitė CO SĄDZICIE O NIEPRZYROSTKOWYCH NAZWISKACH KOBIET? Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013, 359 s. isbn 978-609-411-090-0 tytuł studium – aktualna i warta uwagi kwestia. dlaczego jest ona tak aktualna, skoro od ponad dwóch dziesięcioleci jesteśmy wolni i niepodlegli? dlatego że nieprzyrostkowe (odmienne i nieodmienne) litewskie nazwiska kobiet są obce naszemu językowi, ich tworzenie z końcówką -ė jest sprzeczne z litewskimi zwyczajami i utrwalonymi normami językowymi. W 1979 r. Justinas Marcinkevičius poetyckim słowem przemawiał do narodu: Mali my, mali! idzie i twoje imię: przez nam umieścić przez pragnienie życia, mali, gdzie ukryć, o swoją nadzieję na istnienie? „łza ablingos” gdzie nagle zniknęło to wielkie pragnienie idzie obejmuję nasze żyta, gdzie nasz język – swoje mali, jesteśmy jak wielkie pragnienie przetrwania! przetrwania? dlaczego zastąpiło je pragnienie nieistnienia, zniknięcia w szerokim świecie? dlaczego teraz wielu wydaje się, że nasz język jest brzydki i ubogi, brzydkie są nazwiska naszych kobiet, i w ogóle, dlaczego nie chcemy pozostać sobą? jeżeli nie będziemy sobą, zubożymy nie tylko siebie. zniknięcie języka i kultury któregoś narodu jest wielką stratą dla całego świata. Niewrostkowe nazwiska kobiet to tylko mała cząstka tego wielkiego litewskiego pragnienia, by zniknąć. Rita Miliūnaitė wręczyła nam znakomite studium o tym, co kto sądził i nadal sądzi o nazwiskach litewskich kobiet, jakie są motywy ich zmiany lub zachowania. Po jej przeczytaniu chce się, przekształconym zdaniem z pierwszej litewskiej książki, zwrócić do wszystkich: Weźcie ją i czytajcie! I czytając to, pojmijcie! Nie tylko pojmijcie, lecz także pracujcie, jeśli chcecie przetrwać. Teraz jesteście błędnie przekonani, że językowi litewskiemu nic złego nie może się przydarzyć, ale już się przydarzyło. I przede wszystkim ocknijcie się, językoznawcy! Uczcie się, studiujcie: tak jak medycyna rita Miliūnaitė Ką manote apie nepriesagines moterų pavardes? 325recenzijos / reviews Poznawajcie historię swojej ojczyzny i jej mieszkańców, zwyczaje, język, wpływy języków i kultur obcych oraz trzeźwo oceniajcie wszystko to, co już się wydarzyło i nadal się dzieje. teraz jesteście tylko biernymi obserwatorami. Władze ogłosiły język litewski językiem państwowym, utworzyły przy Sejmie Republiki Litewskiej Państwową Komisję Języka Litewskiego i umyły ręce, nie troszcząc się ani o to, czym komisja ma się zajmować, ani o to, co może zrobić. Miliūnaitė napisała aktualną i pod każdym względem piękną książkę. jakże czysta, wysoka kultura grožybė viršelyje! Viršelis atspindi ir knygos grožį, tobulumą: puiki kompozicija ir pisarska kobiety decyduje o jej obiektywizmie i atrakcyjności, ponieważ jasno określono przedmiot badań, przedstawiono cele i zadania, a także możliwe konsekwencje nieudanej kodyfikacji. Samym tytułem książki zadane zostaje pytanie: „co państwo sądzą o nieprzyrostkowych nazwiskach kobiet?”. Jednocześnie nasuwa się wiele innych pytań: Czy po oficjalnym zezwoleniu kobietom na posiadanie nieprzyrostkowych nazwisk można jeszcze obronić ich wcześniejszy system? Jeśli można, to jak? Jeśli nie można, to dlaczego? I dlaczego tak nierozsądnie porządkuje się język ojczysty według wzoru języków obcych? Na uwagę zasługuje doświadczenie autorki wyrażone w dedykacji książki: „[...] pozostawione na ćwierć wieku panieńskie nazwisko w życiu nie wywołało żadnych doświadczeń dyskryminacyjnych, przeszkód ani tym bardziej kompleksów”. a na podstawie nauki i ludowej lingwistyki, na końcu przeprowadzonego studium pojawia się niepocieszający wniosek: „[...] feministyczny bunt przeciwko przyrostkom w nazwiskach kobiet z czasem przerodził się w dojrzewający bunt przeciwko całemu systemowi litewskich nazwisk jako części litewskiej tożsamości” (s. 319). nie bójmy się terminu językoznawstwo ludowe z powodu słowa lud, którym przez ponad pół wieku wycierano sobie usta. Słowo to jest litewskie, używał go Simonas Daukantas, zapisano je także w okolicach Duset i miało znaczenie ʻtłum, duża gromada ludzi’ (Lietuvių kalbos žodynas Vii 391). Obok medycyny profesjonalnej istnieje także medycyna ludowa, a obok profesjonalnego językoznawstwa istnieje także językoznawstwo ludowe, ponieważ człowiekowi wydaje się, że o sobie samym już wszystko wie: może sam się leczyć, sam rozstrzygać, jaki powinien być jego język, a odziedziczone nazwisko uważa za swoją własność, jak jakiś przedmiot. Każdy zdrowy człowiek ma język, ale język ten nie jest własnością jego jednego, lecz społeczeństwa, dlatego także jego nazwisko jest własnością języka. Z własnej woli jednostka może stworzyć sobie tylko pseudonim. Trafnie stworzony pseudonim znanego człowieka często ukrywa przed ludźmi jego prawdziwe nazwisko. Dlatego niektórzy mogą nie znać prawdziwych nazwisk Maironisa, Vaižgantasa, Krėvėgo, Vienuolisa i Žemaitė. ludowa nie może zastąpić medycyny profesjonalnej, tak i ludowa lingwistyka nie może zastąpić profesjonalnej. Motywy ludowej lingwistyki, by zmieniać nazwiska, nie mają nic wspólnego z profesjonalnym językoznawstwem. czyż ze zmiany nazwisk może wyniknąć jakakolwiek równość płci? dążąc do równości, tworzy się nierówność, ponieważ przyrodzone przeznaczenie mężczyzny i kobiety nie jest i nie może być takie samo: mężczyźni nigdy nie będą rodzić dzieci. Kobiety w wielu krajach doświadczają dyskryminacji niezależnie od swojego nazwiska. dlaczego więc potrzebne jest takie powstanie przeciwko nazwiskom litewskich kobiet? 326 acta Linguistica Lithuanica LXIX Z uwag Zigmasa Zinkevičiusa i Antanasa Salysa aLdona PauLauskienė wynika, że był czas, gdy także nazwiska kobiet litewskich różniły się od nazwisk mężczyzn tylko końcówkami (Daugirdas – Daugirda, Derkintis – Derkintė), ale nie wiadomo, jak szeroko było to rozpowszechnione. terytorium graniczy z Łotwą, gdzie konsekwentnie tworzy się łotewskie nazwiska kobiet za pomocą dwóch końcówek (-a i -e) (Ozols – Ozola, Kalnačs – Kalnača, Rozenbergs – Rozenberga; Balodis – Balode, Ru dztis – regularne tworzenie żeńskich nazwisk za pomocą końcówki. Litewskie Rudzte, Cepltis – Ceplte), nerodančios priklausymo šeimai. ir niekas iš lietuvių kalbininkų neatkreipė dėmesio į paprastesnes latvių vyrų pavardes, leidžiančias przyrostki i końcówki męskich nazwisk są bardziej zróżnicowane niż łotewskie. dlatego na ich podstawie nie można regularnie tworzyć żeńskich nazwisk z proponowaną jedną końcówką -ė. Ciekawe, że przyrostek -ienė pasuje do wszystkich litewskich nazwisk mężczyzn, ale czy któraś z młodych, pięknych kobiet chciałaby nosić nazwisko z tym przyrostkiem, który zyskał już w naszej świadomości niemal niezmazywalne piętno mężatki. W studium Miliūnaitė znajdujemy zarówno propozycję używania go dla wszystkich nazwisk kobiet, jak i uzasadnienie, że przypomina ono starą, zgrzybiałą babę, choć po ślubie kobieta bywa jeszcze młoda i piękna, a wszyscy bez wyjątku się zestarzejemy. Dziś nauka o języku jest tak odległa od litewskojęzycznego społeczeństwa (a nawet od niektórych językoznawców), jak gwiazda od gwiazdy. co można powiedzieć o językoznawcy, który wiąże bezprzyrostkowe nazwisko kobiety nawet z prabałtyckim językiem, skoro w ogóle litewskie nazwiska pochodzą z dość późnego okresu (książęta litewscy nie mieli nazwisk), a nazwiska kobiet są jeszcze późniejsze niż mężczyzn? Studium Miliūnaitė rozpoczyna się od określenia przedmiotu, metod i celów jego badania, od nauki wyjaśniającej powstawanie litewskich nazwisk. Wykorzystano prace naukowe Zygmunta Zinkevičiusa, Meilutė Ramonienė, Vitalii Macijauskienė, Almy Ragauskaitė i in. W bibliografii znajdziemy wszystkich językoznawców i niejęzykoznawców, którzy publicznie wyrażali swoją opinię na temat nazwisk kobiet. Z opowiadań odnotowano również pogląd ojca naszego języka, Jonasa Jablonskisa, na temat bezsufiksalnych nazwisk kobiet. Ale opowiadania nie są dokumentami: z jednych wynika, że Jablonskis odnosił się do nich przychylnie (s. 50). Z Juozasem Senkusem rozmawiał o dość tęgiej dziewczynie Deveikytė, mówił, że bardziej pasowałoby jej nazwisko Deveikė i że nazwisk dorosłych dziewcząt należałoby używać bez przyrostków deminutywnych. Jablonskis również miał nazywać Vosylytė Vosylė, tylko nie wiadomo, w jakich okolicznościach: czy mówił tak bezpośrednio do niej, czy tylko rozmawiał o tym z innymi. Miałam okazję bardzo długo i blisko obcować z Bronė Vosylytė, słyszałam wiele opowieści o Jablonskisе, ale nigdy nie wspomniała, że Jablonskis nazywał ją Vosylė. Senkus przekazuje opinię Jablonskiego: mieszkańcy wsi dobrze zrobili, nazywając małego Senkusa Senkiukiem, ale szkoła podstawowa źle zrobiła, gdy jeszcze małego brzdąca nazywała Senkum. We współczesnych dyskusjach Albinas Petrulis przypomina całkowicie przeciwne twierdzenie Jablonskiego (s. 54), że przezwiskami bez przyrostków nazywa się tylko rozwiązłe kobiety. rita Miliūnaitė Ką manote apie nepriesagines moterų pavardes? 327recenzijos / reviews jablonskis galėjęs sakyti ir vienaip, ir kitaip, nes jis ne tik rašęs gramatikas, bet i wsłuchiwał się w codzienny, potoczny język ludzi. a ludzie mogli dorosłą i jeszcze tęgą kobietę nazwać również nazwiskiem bez przyrostka, mogli utożsamiać przyrostki nazwisk dorosłych dziewcząt z deminutywnymi i pieszczotliwymi przyrostkami wyrazów pospolitych oraz odczuwać ich niestosowność wobec tęgiej kobiety. Małych chłopców rzeczywiście nazywano i nadal nazywa się Senkiukami, Vitkauskiukami, Jonaičiukami, pokazując, że nie są dorośli, niesamodzielni, że nadal należą do rodzin Senkusów, Vitkauskasów, Jonaitisów. jednak nikt nigdy nie proponował wpisywania do dokumentów zdrobniałych form nazwisk męskich dlatego, że nadejdzie czas, gdy chłopcy dorosną, ożenią się, odłączą od rodziców, staną się głowami innych rodzin, a wtedy od ich nazwisk będą tworzone nazwiska ich żon i córek; małych chłopców w ich rodzinach również będzie się nazywać zdrobniałymi formami nazwisk, dopóki nie dorosną i nie założą własnych rodzin. Jablonskis, profesjonalny językoznawca, miał podstawy, by twierdzić, że w ustabilizowanym systemie nazwisk nie można przeprowadzać żadnych reform, że nazwiskami bez przyrostków przezywa się tylko rozwiązłe kobiety. i trzeba w to wierzyć, ponieważ za życia Jablonskiego wartości moralne litewskich rodzin były jeszcze bardzo silne. Deminutywne przyrostki litewskich nazwisk nie mają znaczenia zdrobniającego. U kobiet wskazują na przynależność do rodziny, natomiast u mężczyzn są całkowicie pozbawione znaczenia: Labutis, Seibutis, Urbutis, Gražulis, Balčytis, Saulytis, Antanėlis, Kunigėlis i in. Aby lepiej zrozumieć różnicę znaczeniową między nazwami własnymi a pospolitymi, porównajmy dwa, pozornie po prostu przeciwstawne znaczeniowo, nazwiska – Didžiulis i Mažiulis. Bardzo mały człowiek może nosić nazwisko Didžiulis, a Mažiulis może być także rosłym mężczyzną. Nazwiska należą do tego samego systemu nazewniczego co nazwy miast, rzek i jezior, a cechami semantycznymi różnią się od rzeczowników pospolitych. s. 117. Miliūnaitė pisze, że w dyskusjach z początku XXI w. nie wykorzystano całego potencjału argumentów przedstawianych w dyskusjach XX w. Już tacy jesteśmy, że najbardziej zależy nam nie na tym, co niegdyś ktoś powiedział lub nadal mówi, lecz sami chcemy wystąpić z naszą jedyną prawdą. To studium Miliūnaitė jest pierwszym, w którym przedstawiono bardzo różnorodne argumenty, ale czy ktoś skorzysta z potencjału racjonalnych argumentów, które ona uwypukla, jest jeszcze wątpliwe, ponieważ bardzo często nie dostrzegamy pojedynczych umysłów. W dyskusji z 1967 r. najrozsądniej pisał Kazys Ulvydas (s. 62–63). kto mógłby powiedzieć, jak należało przekazać społeczeństwu jego rozum? Poparł go Jonas Kazlauskas, ale na przykład Aleksas Girdenis nie dostrzegał tu nawet problemów lingwistycznych: dodawaj, ile chcesz, tę końcówkę -ė. Może początkowo Degutė, Girdenė, Vanagė, Skiauterė, Kačerauskė będą wyglądały dość dziwnie, ale „ponieważ w tych nazwiskach nie ma nic nielitewskiego, z czasem łatwo by się przyjęły” (s. 65). Ulvyda nie popełniał błędów, a Girdenis popełniał. zależało to od czasu, w którym żyli i dojrzewali, oraz od wieku i stopnia zgłębienia istoty danej kwestii. 328 acta Linguistica Lithuanica LXIX Ulvydas nie widział żadnej potrzeby ani aLdona PauLauskienė możliwości ingerowania czyjąś wolą w naturalne procesy kształtowania się i rozwoju zjawisk językowych. jest przekonany, że to, co w języku rodzime, specyficzne i piękne, zasługuje na docenienie i ochronę. nie nazwiska, lecz ustrój społeczny zmienia stosunek do kobiet zamężnych i niezamężnych. nie utożsamia nazw osobowych z parami nazw zawodów (doktór – doktórka), tym bardziej ze zwierzętami (wilk – wilczyca), natomiast Girdenis twierdzi, że właśnie te przykłady pokazują, iż nieprzyrostkowe nazwiska kobiet nie są sprzeczne z naturą języka litewskiego (s. 64). Zdaniem Girdenisa tylko jeden szczegół językowy byłby niekorzystny: gdyby nazwisko mężczyzny brzmiało Dirsė, Lapė, Kupė, Rutė, Ružė, Tupė, Žylė, wtedy nazwisko kobiety nie różniłoby się już od nazwiska mężczyzny. Ale ostatecznie także wniosek Girdenisa nie zapowiada przewrotów, ponieważ przyczyna zmiany nazwisk kobiet nie jest językowa, lecz społeczna, i dlatego wszystko pozostanie tak jak było (s. 64). A zatem Ulvydas jest bliższy lingwistyce społecznej niż Girdenis. W studium Miliūnaitė przedstawiono również opinię, jakoby to Polacy narzucili nam odmężowskie nazwiska kobiet z przyrostkami, a potem sami z nich zrezygnowali. Lingwistyka społeczna by temu zaprzeczyła, ponieważ bada nie tylko język, lecz także historię, obyczaje, tradycje i folklor społeczeństwa, które się nim posługuje, z czego widoczne są normy życia społecznego i moralności rodzinnej. Litwini mają starą mitologiczną baśń „Eglė, królowa węży”. Pochodzi ona zapewne z czasów pogaństwa, gdy Litwini czcili drzewa i nie mieli jeszcze nazwisk, a już odzwierciedlają się w niej normy zawierania małżeństwa. Žilvinas jest królem węży, a Eglė, jego żona, królową węży. ich Kinder – drei Söhne und eine jüngste Tochter – tragen Baumnamen: Eiche, Esche, Birke und Zitterpappel. Die Hochzeit von Žilvinas und Eglė beruht keineswegs auf Liebe, sondern auf Täuschung und Zwang. Eglė versprach dem Žaltys zu heiraten, um ihr Hemd zurückzubekommen, und erst beim dritten Mal gelang es den Žalčiai, sie gewaltsam aus dem Elternhaus fortzubringen. Eglė war in ihrem Zuhause glücklich, sehnte sich aber auch nach ihren Eltern, Brüdern und Schwestern und wollte sie lediglich besuchen. Mit Hilfe einer Zauberin und nachdem sie schwer zu überwindende Hindernisse bewältigt hatte, wurde sie von ihrem Mann unter der Bedingung freigelassen, dass sie seinen Namen nicht erwähnen dürfe. Sie erwähnte ihn auch nicht, ebenso verrieten ihn die Söhne nicht, sondern die Tochter verriet ihn. Nach Žilvinas’ Tod kehrte Eglė dennoch nicht in das Elternhaus zurück, weil es für eine verheiratete Frau keinen Weg zurück in die Familie der Eltern gibt. Sie verfluchte die Tochter, verwünschte die Söhne und sich selbst, und sie alle verwandelten sich in Bäume. oto jaka jest struktura rodziny. synowie pozostają wierni ojcu, a córki wychodzą z domu rodzinnego. Język litewski odzwierciedla różnicę między naturą i pozycją mężczyzn i kobiet w rodzinie: mężczyźni żenią się, a kobiety wychodzą za mąż (opuszczają dom rodzinny), przyjmują nazwisko męża, stają się własnością męża. odpowiada to także dziesiątemu przykazaniu bożemu. nawet teraz, gdy to przykazanie jest zredagowane nieco inaczej, bez podkreślania, że żona jest taką samą własnością męża jak osioł czy rzecz, mężczyznom nadal nie podoba się, gdy dziewczyna się im narzuca, wiesza im się na szyi, chce rządzić mężczyzną. taka jest dla nich nieinteresująca, ponieważ ich natura wymaga zdobycia żony poprzez pokonywanie przeszkód. w naturze samce walczą o samice. Widzicie, jak daleko lingwistyka społeczna może odejść od rozumianej przez nas wszystkich nauki o języku. System nazwisk litewskich kobiet ukształtowało społeczne (socjalne) podejście do rodziny jako do naturalnego tworu, a nawet rzeczy świętej. i było to słuszne. Zbadajmy rita Miliūnaitė Ką manote apie nepriesagines moterų pavardes? 329recenzijos / reviews nasze zwyczaje weselne. pokażą one, że najważniejsza nie jest miłość, lecz mądrość: dbano o to, aby założona rodzina mogła żyć normalnie, miała dach nad galvos ir duonos kasdieninės. tėvai dažniausiai parinkdavo, ką vesti ir už ko tekėgłową: dziewczętom przygotowywano posag, a do rodziny mężczyzny jeżdżono na oględziny, aby sprawdzić, czy swat nie nakłamał. panna młoda podczas swojego wesela zawsze płakała, ponieważ u teściowej nie będzie tak dobrze jak u matki. rzadko kto zawierał małżeństwo z miłości, lecz rodziny były liczne i silne: Za dobrym mężem jak za murem. odpowiedzialność za rodzinę i dzieci dzieli się po połowie, a obowiązki wykonuje się zgodnie z możliwościami. Mężczyźni orali ziemię, siali zboże, żęli żyto, budowali domy, zakładali sady, zajmowali się wszystkimi cięższymi i nieodpowiednimi dla kobiet pracami gospodarczymi, ale nigdy nie kręcili się z chochlą przy garnkach. Kobiety przygotowywały jedzenie, przędły, tkały, były bliżej dzieci i domu. jeszcze w pierwszej połowie XX wieku na Litwie nie było feministek dążących do równości mężczyzn i kobiet. i przy zawieraniu małżeństwa miłość nie była na pierwszym miejscu. Moi rodzice nie wybierali już dla mnie męża, bo nastały inne czasy, ale kiedy wychodząc za mąż, zapytałam mamę, co się dzieje, gdy miłość przemija, odpowiedziała: „nie patrz na to, co przemija, tylko patrz na to, co nadchodzi.” „a cóż to nadchodzi?” „nadchodzi odpowiedzialność za męża i dzieci, nadchodzą troski oraz zależne od ciebie domowe ciepło.” „Paskenduolė” Vienuolisa z pierwszej połowy XX wieku. jak głęboko i subtelnie Vienuolis wczuł się w położenie nieszczęśliwej Weroniki, że czytelnikom wydaje się, iż wokół Weroniki żyli tylko bardzo straszni, nieczuli, okrutni i niesprawiedliwi ludzie (nawet ojciec i chłopcy, którzy niegdyś tak kochali Weronikę). a w rzeczywistości ludzie otaczający Weronikę, żyjący w społeczeństwie, w którym pozamałżeńskie stosunki seksualne uważano za rozpustę i grzech śmiertelny, byli całkiem normalni. ksiądz również nie udzielił rozgrzeszenia: na oczach całego kościoła odprawił Weronikę od konfesjonału. w czasach sowieckich, kiedy wraz z nauczycielką literatury i wykładowczynią Uniwersytetu Wileńskiego Bronė Katinienė egzaminowałyśmy ustnie przyszłych studentów, odpowiadając o „Paskenduolė” Vienuolisa, wszyscy bez wyjątku potępiali ustrój burżuazyjny, ciemnotę ludzi i mówili, że oto w czasach sowieckich Weronika nie musiałaby już popełniać samobójstwa, ponieważ władza wspiera także samotne matki i nikt ich nie potępia. wtedy Katinienė pytała: – a czy już w czasach sowieckich dziewczyna z klausiamasis nežinodavo, ką atsakyti. jausdavo, kad negerai, bet žinodavo ir tai, kad tokių moterų yra nemažai, kad į jas jau kitaip žiūrima, ir jų vaikų niekas ypadzieckiem jest czymś dobrym? leniwy nie odróżnia od innych. w czasach sowieckich wiele się zmieniło: ludzi wypędzono z miejsc, w których mieszkali, ziemię skolektywizowano, sprofanowano kościoły, zburzono utrwalone normy życia i zrównano prawa mężczyzn i kobiet. Kobiety, podobnie jak mężczyźni, w kombinezonach kryjących wszelkie piękno i uwydatniających mankamenty, mieszały cement, nosiły cegły, tynkowały ściany domów, budowały i asfaltowały drogi, prowadziły traktorNie 330 acta Linguistica Lithuanica LXIX torius. Przez cały Związek brzmiało imię Paszy aLdona PauLauskienė angeliny, pierwszej traktorzystki stachanowki. Czy takiej równości pragną również nasze współczesne feministki? czy one chcą być samotne z gromadką dzieci? Miliūnaitė zauważyła, że we wszystkich dyskusjach i uchwałach dotyczących bezsufiksalnych nazwisk kobiet nie było motywów lingwistycznych. Nie wystarczyłyby motywy czystej lingwistyki. Potrzebna była lingwistyka społeczna. Na przykład podczas dyskusji na temat nazwisk kobiet, która odbyła się w 1967 r., Girdenis, jeden z najwybitniejszych litewskich językoznawców, nie dopatrzył się żadnej lingwistyki. Normalizacja języka przeprowadzana w czasach sowieckich nie mogła jeszcze zastąpić lingwistyki społecznej. Teraz jakby się pojawia, ale tylko w formie konstatacji. Nie stara się i nadal nie może odpowiedzieć na pytanie, czy w ogóle warto zrezygnować z odziedziczonych sufiksów w nazwiskach kobiet i dziewcząt, jeśli nie mają one znaczenia ani zdziecinnienia, ani staropanieństwa. ma czego się wstydzić ani z powodu bycia mężatką, ani niezamężną, ponieważ przyrostek -ienė nie wskazuje, że to zgrzybiała baba, a przyrostki nazwisk panieńskich nie oznaczają, że ich posiadaczki są nieszczęśliwymi starymi pannami. Odwrotnie – panieńskie nazwiska już tradycyjnie zachowują zamężne słynne kobiety sceny: Vosyliūtė (Dauguvietienė), Dauguvietytė, Mironaitė, Juodytė, Kymantaitė, Oželytė, Pleškytė, Kazragytė, Teišerskytė, Kochanskytė, Leitaitė, Rubackytė, Starošaitė, Ibelhauptaitė, Prudnikovaitė i in. Zachowując panieńskie nazwiska z przyrostkami, najważniejsze nie jest ani wyjście za mąż, ani nawet narodowość, ani kraj, w którym obecnie mieszkasz! O wyborze nazwiska decyduje szacunek dla ojczyzny i wrodzonej kultury, do której należysz i której jesteś przedstawicielem nie tylko na Litwie, lecz także na całym świecie. Wieloletni nauczyciel języka i literatury litewskiej, pisarz podróżujący po Litwie śladami twórców, benjaminas kondratenka świadomie wybrał nazwisko kondratas. Motyw zmiany jego nazwiska: „nie ma nic złego w tym, jeśli w małżeństwie splatają się narodowości lub religie, ważne jest, jak postępujesz w kraju, w którym się urodziłeś, mieszkasz i mówisz jego językiem, w krainie, która jest teraz jak Matka rodzona” (kondratas benjaminas. Kūrėjų pėdsakais 6. Vilnius, 2010, s. 138). Już wypowiadałam się, że feministki dążące do równych, a nawet szerszych praw powinny zatrzymać się na nazwiskach panieńskich i nie zniekształcać utrwalonych form nazwisk kobiet (s. 117), i teraz to powtarzam. Nie zgadzam się z uchwałami nakazującymi zapisywać obce nazwiska w języku oryginału. Łotysze tego nie zrobili, zachowali tradycyjny zapis zgodny z wymową, choć trzeba było nawet wystąpić do sądu. Nie zgadzam się również z przekształcaniem nazwisk kobiet litewskich poprzez ištekėjusi už kitataučio ir įėjusi į jo šeimą, nepasiėmė vyro pavardės, bet susitrumusuwanie ich przyrostków. Jedna śpiewaczka operowa, która zdobyła światową sławę, przekształciła swoje posiadane litewskie nazwisko z Urmanavičiūtė na Urman. Ta ostatnia forma nie jest sprzeczna z normami językowymi, przynajmniej wskazuje na rodzaj żeński i podlega odmianie. ale inna primadonna, często widywana w litewskiej telewizji, zmieniła nazwisko Kazlauskaitė na nieodmienne nazwisko Kazlaus. To nazwisko w kontekście języka i kultury litewskiej jest po prostu niemożliwe, a już istnieje. rita Miliūnaitė Ką manote apie nepriesagines moterų pavardes? 331recenzijos / recenzje Litewki za granicą zgodnie z ustawodawstwem innych państw były zmuszone przyjąć nazwisko męża. Było to uwarunkowane językiem obcym, który w ogóle nie rozróżnia rodzajów gramatycznych. W kontekście języka i kultury angielskiej zgodnie z prawem żona Drąsutisa również musiała nazywać się Drąsutis. Teraz także na Litwie, gardząc własnymi wartościami, własnym językiem, kulturą i prawem, zupełnie nie bacząc na to, że nazwisko męża nie pasuje kobiecie, jest nieładne, że oddziela się ono od nazwiska męża jako nieodmienne, niektórzy wybierają nazwisko męża nawet bez końcówki wskazującej na rodzaj żeński. Mówiąc o tym, mam na myśli nazwisko bardzo pięknej kobiety Bosas. Wyobraźmy ją sobie w kontekście językowym. Litwini także sąsiadów częściej nazywali nazwiskami niż imionami: „Šarkus sam jedzie na targ i zaopatruje całą rodzinę, a Šarkuvienė żyje jak jakaś dama i nigdzie nie wychodzi z domu”. Teraz w tym kontekście użyjmy nazwiska kobiety Bosas. cóż więc otrzymamy? i jakie litewskie ustawy legalizują takie nazwiska? jeżeli mówię „To dom boso“, ludzie, którzy nie utracili jeszcze wyczucia języka litewskiego, zrozumieją mnie wyłącznie jako mówiącą o domu mężczyzny, a przecież chciałam powiedzieć, że to dom jego żony. wystarczy już o nazwiskach kobiet! Na zakończenie trzeba powiedzieć, że są one tylko małą częścią bardzo wielkiego przewrotu w życiu społecznym, że w ogóle upada nasza kultura. Wszystko, co teraz nazywamy nowoczesnym, nie ma nawet odrobiny narodowego charakteru. Na poparcie tego twierdzenia istnieje mnóstwo przykładów: wszystkie rodzaje sztuki, oficjalne i nieoficjalne napisy publiczne, ogłoszenia, reklamy, nasze sposoby mówienia, wykrzyknienia, słowa emocjonalne i ekspresywne. Język litewski ma ich sam tak wiele (rozróżnia wykrzykniki i wyrazy dźwiękonaśladowcze, czego inne języki nie rozróżniają), a okazuje się, że własnych nam nie wystarcza: krzyczymy super, yes, vau! a więc czy obrońcy naszego języka państwowego i kultury narodowej naprawdę nie mają już czym się zajmować? w przyszłości tych obrońców będzie jeszcze bardziej brakować, bo kto mógłby teraz powiedzieć, kiedy lituanistyka stanie się prestiżową specjalnością, kiedy wybiorą ją sami najzdolniejsi absolwenci szkół średnich. będąc w Związku Radzieckim, zachowaliśmy jeszcze pragnienie wolności i dumę z ojczyzny, a teraz chyba tylko podczas meczów koszykówki wspólnie wołamy: LietuVa! teraz nasza ojczyzna jest ojczyzną ojczyzn, jak powiedział na wielkim dziedzińcu Uniwersytetu Wileńskiego prezydent Unii Europejskiej, pozdrawiając Litwę z okazji przewodnictwa w Parlamencie Europejskim. nie potrafię porządnie nawet dokończyć recenzji książki Rity Miliūnaitė. mogę tylko odpowiedzieć na jej pytanie zapisane na okładce. Uważam, że nie są nam potrzebne nieprzyrostkowe moterų pavardės. Įteikta 2013 m. spalio 27 d. aLdona PauLauskienė Vilniaus universitetas ul. Balio Sruogos 8-1, LT-10220 Wilno, Litwa [email protected]