Lietuvių kalbotyros bolševikmečiu keistenybės. Keli atsiminimų epizodai

345Spostrzeżenia / insights zigMas zinkeViČius Kierunki badań naukowych: bałtystyka, historia języka litewskiego, dialektologia, onomastyka. Osobliwości litewskiego językoznawstwa w okresie bolszewizmu. Kilka epizodów wspomnień: pod koniec drugiej wojny światowej wszyscy językoznawcy teoretycy, pracujący w dziedzinie historii języka, wycofali się z Litwy na Zachód, ratując się przed nadciągającym terrorem bolszewickim. Na Litwie pozostali w zasadzie tylko praktycy języka, z których najważniejszy był prof. Juozas Balčikonis. Jonas Kruopas i Juozas Senkus – jedyni spośród pozostałych, którzy byli w stanie wykładać na uniwersytecie teoretyczne dyscypliny lituanistyczne. Jednak byli prześladowani przez bolszewików i w końcu całkowicie usunięci z uniwersytetu. Po tym teoretyczny poziom wykładów z lituanistyki znacznie się obniżył. Jednym z najważniejszych „apostołów” bolszewizmu na Litwie, którzy przyczynili się do wyrzucenia z uniwersytetu J. Kruopy i J. Senkusa, był Stanislovas Lazutka. Urodził się na Syberii, był potomkiem zesłańców z 1863 r. Jesienią 1945 r. pojawił się na Litwie i wstąpił na Uniwersytet Wileński. Studiował historię. Był moim kolegą z roku, dlatego wtedy dobrze go znałem, tym bardziej że musiałem przez niego niemało ucierpieć. Początkowo mówił po litewsku słabo. Oficjalnie nazywał się Stanislav Lazutkin. Już podczas studiów pracował jako wykładowca marksizmu-leninizmu. szybko został partyjnym organizatorem uniwersytetu (student!). odtąd Stanislav Lazutkin ponownie stał się Stanisłowem Lazutką. dążąc do zbolszewizowania i zrusyfikowania Litwy oraz zaszczepienia wszystkim Litwinom „wiary“ w bolszewizm, działał bez skrupułów i z nikim się nie licząc. poświęcał wiele uwagi szkolnictwu wyższemu. Usuwał z niego wszystkich tych wykładowców, których poglądy nie były bolszewickie. Najbardziej chyba przeszkadzali mu naukowcy lituaniści. Tych wszędzie prześladował. S. Lazutce pomagali „włóczędzy ze świata z rozległej ojczyzny“, tacy jak W. Kuleszow i Walentin Nieupokojew, którzy przez pewien czas byli partyjnymi organizatorami wydziału i prześladowali litewskich wykładowców. wielu przybyszów na Litwę osiedliło się na Uniwersytecie Wileńskim. nawet nie zamierzali uczyć się języka litewskiego. wykładali dyscypliny marksistowskie, oczywiście po rosyjsku. Studenci tego języka wówczas jeszcze prawie go nie rozumieli. egzaminowali za pośrednictwem litewskiego tłumacza, wśród których byli porządni ludzie. świadczą o tym takie ich wskazówki dla egzaminowanego studenta: „ty opowiadaj, co chcesz, a ja przetłumaczę, jak należy”. 346 acta Linguistica Lithuanica LXXI byli też tacy przybysze, którzy jakby wyrażali chęć zigMas zinkeViČius uczenia się języka litewskiego, lecz nic dobrego z tego nie wynikało. świadczy o tym następujący przykład. otrzymałem „społeczne zobowiązanie”, by nauczyć litewskiego profesora Henriego Gabrieliana, który przybył z Armenii (mówi się, że został wypędzony za jakieś „odchylenia” od linii partii). Podjąłem się tej pracy z entuzjazmem. ale po kilku lekcjach profesor oświadczył, że litewskiego już umie wystarczająco i więcej na lekcje nie będzie uczęszczał. wkrótce potem wydarzył się kuriozalny przypadek. Otóż Gabrielian wymagał, aby egzaminowany student pokazał sporządzony przez siebie konspekt dzieł marksistowskich „koryfeuszy”. kiedy taki konspekt pokazał lituanista Kazys Pakalka, Gabrielian, rzuciwszy okiem na okładkę zeszytu, zaczął besztać Pakalkę za to, że przyniósł nie swój, lecz innego studenta, o nazwisku Santrauką, konspekt. Po tym wydarzeniu na wydziale długo wyśmiewano znajomość języka litewskiego przez Gabrieliana. nie ma wątpliwości, że radziecka i rusyfikacyjna „działalność” przybyszów kierowanych przez Lazutkę na długo zahamowała rozwój nauki lituanistycznej (bałtystycznej) na Litwie. Publikowana za granicą literatura naukowa i językoznawcza początkowo niemal nie docierała do Litwy. Przysyłane z zagranicy książki lituanistyczne trafiały do tak zwanego funduszu specjalnego i stawały się dla badaczy niemal niedostępne. Później otrzymywaliśmy nieco literatury bałtystycznej od zachodnich bałtystów, zazwyczaj tych, którym udawało się uzyskać pozwolenie i przyjechać na konferencje naukowe na Litwie. Wśród nich nie było Litwinów, dlatego zagraniczna literatura litewska, która najbardziej nas interesowała, niemal wcale do nas nie docierała. Oczywiście zdarzały się wyjątki. Pojawiali się odważni ludzie, którzy poświęcali się tej świętej pracy. Opowiem o jednym z nich, z którym miałem okazję dużo obcować. Mniej więcej od lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia zaczęli odwiedzać mnie w katedrze zachodni turyści odwiedzający Wilno, którzy wręczali wydane na Zachodzie książki lingwistyczne, w tym także litewskie. Nie wiedzieli, kto wysyłał te książki. Mówili, że otrzymali je od nieznanej osoby. Ponieważ książki były bardzo cenne, najczęściej pisane przez emigrantów litewskich i bardzo nam potrzebne, czułem, że tę konspiracyjną dystrybucję książek organizuje człowiek dobrze znający litewskie językoznawstwo. Dopiero po pewnym czasie wyjaśniło mi się, że był to Aleksandras Dundulis. W 1983 r. odwiedził Litwę wraz z litewską grupą z USA. Powitałem go na lotnisku. Udało mi się zabrać go na kilka godzin do swojego domu (nie było to dozwolone). Wtedy miałem okazję bliżej go poznać. Później spotykaliśmy się jeszcze nie raz. Podczas jednej z wizyt A. Dundulisa u mnie, chcąc mu się odwdzięczyć, zapytałem, czego najbardziej pragnie. „Odwiedzić grób rodziców w Twereczu” – taka była jego odpowiedź. Zwróciłem się do ówczesnego ministra spraw zagranicznych LTSR Vytautasa Zenkevičiusa, którego nazwisko różniło się od mojego tylko jedną literą. Obaj byliśmy mieszkańcami Wiłkomierza, ale nie byliśmy krewnymi. Uczyliśmy się w jednej klasie. Nie ukończył gimnazjum i został znanym działaczem bolszewickim. Na moją prośbę pozwolił A. Dundulisowi pojechać do Twerecza, ale zażądał, żebym sam zawiózł go własnym samochodem i po drodze nigdzie się nie zatrzymywał. 347 Dziwactwa językoznawstwa litewskiego w czasach bolszewickich. kilka epizodów wspomnień na cmentarz dotarliśmy szczęśliwie. nie mogę zapomnieć Spostrzeżenia / insights poruszającego mnie wówczas widoku – klęczącego w błocie (mżył deszcz) przy grobie rodziców Dundulisa, trzymającego grudkę ziemi wziętej z grobu i zawiniętej w chusteczkę. Obok przejeżdżał traktor. zatrzymał się przy nas. był to syn zmarłego już brata A. Dundulisa. zaoferował się odholować mój samochód przez rozmokły teren do rodzinnego domu Dundulisa, którego ten nie widział od ponad 40 lat. Oczy Dundulisa błyszczały z radości. Postanowiłem zaryzykować. Na szczęście nie ugrzęźliśmy. W drzwiach chaty powitała nas żona zmarłego brata Dundulisa, która wielce wzburzona zaledwie wyjąkała: „O Jezu, o Jezu”. – „Nie Jezus, lecz Aleksander” – spokojnie powiedział Dundulis. Posadzono nas przy stole. Zebrali się sąsiedzi. Święcie dotrzymali mojej prośby, by nikomu nie opowiadać o tym spotkaniu. Szczęśliwie wróciliśmy do Wilna. nikt nie doniósł. kiedy w 1985 r. leczyłem się po zawale serca, Dundulis bardzo się o mnie troszczył i wysyłał mi leki z USA. pod koniec tego samego roku miałem wziąć udział w Światowym Sympozjum Nauki i Twórczości Litwinów w Chicago. na lotnisku O’Hare powitał mnie Dundulis z przyjaciółmi. Pobyt w Chicago (początek grudnia 1985 r.). siedzą: Janina Zinkevičiūtė-Rupeikienė, Aleksandras Dundulis, Stasė Vaškelienė, Aleksandras Tornau; stoją (od lewej): Bronius Kviklys, Zigmas Zinkevičius, Gražutė Šlapelytė-Sirutienė, Julija Švabaitė-Gylienė, ks. jezuita Juozas Vaišnys, z boku stoją – Sofija Jelionienė i in. 348 acta Linguistica Lithuanica LXXI przyszło mu zigMas zinkeViČius uczestniczyć w przyjęciu z okazji jego 75. jubileuszu. wzruszył go urządzony w jego mieszkaniu, wynajmowanym u przyjaciół Tamuliów, „kącik Zinkevičiusów”, w którym był także dział MiMi (moich wnuków Mindaugasa i Mildutė). Dundulis stał się swego rodzaju członkiem naszej rodziny. Gdy rozpoczęło się odrodzenie, Dundulis nie posiadał się z radości i nieustannie do mnie dzwonił. Po ogłoszeniu przez Radę Najwyższą kierowaną przez Vytautasa Landsbergisa (później nazwaną Sejmem Odrodzenia) przywrócenia niepodległości Litwy tego samego wieczoru w moim mieszkaniu zadzwonił telefon. Dundulis gratulował nam i mówił, że jest szczęśliwy, iż doczekał tej chwili – najradośniejszej w swoim życiu. „Teraz mogę spokojnie umrzeć” – zdołał wyszeptać słabym głosem chorego człowieka. A. Dundulis zmarł wkrótce potem w Chicago. Inżynier Arvydas Tamulis spełnił jego ostatnią prośbę – przywiózł urnę z prochami zmarłego, którą pochowaliśmy w grobie jego rodziców. Tę urnę sam wykonał jeszcze przed odrodzeniem – pudełko w kształcie książki z napisem „Boże, ratuj ojczyznę Litwę“. Przekazałem działowi rękopisów Uniwersytetu Wileńskiego spuściznę rękopiśmienną i innego rodzaju A. Dundulisa, przysłaną mi z Chicago. Grób A. Dundulisa na ziemi trockiej po raz ostatni odwiedziłem 18 października 2003 r. wraz z członkami Klubu Święciańskiego w Wilnie. Aleksander Dundulis przez całe życie po cichu wykonywał niezwykle ważną pracę. Nie reklamował się. Dla lituanistyki dał nie mniej niż ci, których nazwiska są powszechnie znane. Organizując u nas, pod rządami bolszewików, rozpowszechnianie zakazanej literatury, wykazał się niezwykłą pomysłowością. jak bp. Księgarz biskupa Valančiusa. Pełna konspiracja! otrzymana literatura była rzadko komu pokazywana. tylko w razie koniecznej potrzeby. ale przyniosła lituanistyce ogromną korzyść. odciętych od świata litewskich językoznawców zaopatrywał w wydawaną na emigracji literaturę lituanistyczną, zwłaszcza językoznawczą, dla nas wówczas cenniejszą niż złoto. Nadesłano 14 października 2014 r. zigMas zinkeViČius Justiniškių 41-24, LT-05127 Wilno, Litwa [email protected] aleksandras dundulis