Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai

193straipsniai / articles riMa bakŠienė Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptys: dialektologija, geolingvistika, ekspefonetyka eksperymentalna, fonologia. VakarŲ aukŠtaiČiŲ kauniŠkiŲ dVigarsiai: stosunki ilościowe W gwarach występują różne alofony akcentów: w gwarze mariampolskiej the diphthongs of West highlanders in kaunas area: Quantitative ratio anotacija straipsnyje eksperimentiniais metodais analizuojama vakarų aukštaičių kauniškių (Vak) trijų šnektų – Marijampolės, Vilkaviškio ir Šakių – mišriųjų dvigarsių kiekybė. tiriamosioms wydłużane są elementy i, u dyftongów o akcencie inicjalnym, gwara szacka ma tak zwany akcent kontynuacyjny, natomiast gwara wyłkowyska nie ma żadnej z tych cech, dlatego prozodyczna struktura jej sylab dyftongicznych jest najbardziej zbliżona do języka ogólnego. W artykule omawia się również interpretację ilościową dyftongów Vak i ich oznaczanie w tradycji litewskiej dialektologii. a, e. W gwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej są one znacząco dłuższe od tyrimo rezultatai parodė, kad visose šnektose ilgiausi yra tvirtapradžiai dvigarsiai su dėmenimis odpowiednich dyftongów o akcencie finalnym, natomiast w gwarze szackiej ta różnica długości jest niewyraźna. Całkowity czas trwania dyftongów z elementami i, u jest krótszy. Visose šnektose skirtumas tarp šios grupės tvirtapradžių ir tvirtagalių dvigarsių yra labai mažas. Pirmojo dėmens trukmė neabejotinai yra svarbus dvigarsių su dėmenimis a, e priegaidžių požymis Marijampolės ir Vilkaviškio šnektose. Šakių šnektoje pirmojo dėmens trukmė nelaikytina esminiu priegaidžių požymiu. tai susiję su šnektoje egzistuojančia tęstine priegaide. dvigarsių su dėmenimis i, u grupėje pirmojo dėmens trukmė aiškiai skiria priegaides tik Marijampolės šnektoje, o Vilkaviškio ir Šakių šnektose šis požymis nesvarbus. Elementy a, e dyftongów o akcencie inicjalnym we wszystkich gwarach należy oceniać jako półdługie, natomiast elementy i, u w gwarach mariampolskiej i szackiej – jako półdługie, a w wyłkowyskiej – jako krótkie. Elementy wszystkich dyftongów o akcencie finalnym w gwarze szackiej należy oceniać jako półdługie, wydłużone pod wpływem akcentu kontynuacyjnego. Słowa kluczowe: dialektologia, dialekty litewskie, dyftong mieszany, akcent, cecha ilościowa. słowa kluczowe: dialektologia, dialekty litewskie, półdyftong, akcent sylabiczny, cecha ilościowa. 194 acta Linguistica Lithuanica LXXI adnotacja wydłuża pierwsze komponenty akcentów akutowych riMa bakŠienė za pomocą i oraz u; Poddialekt szacki charakteryzuje się tym, że wyniki badań wykazały, iż najdłuższe dyftongi to dyftongi akutowe zawierające a i e, co jest typowe dla wszystkich the article analyses the quantity of semi-diphthongs in three subdialects of West highlanders in kaunas area (hereinafter referred to as Vak) namely: Marijampolė, Vilkaviškis and Šakiai. the researched subdialects feature various syllable accent allotones: Marijampolė subdialect poddialektów. są one znacznie dłuższe w poddialektach mariampolskim i wyłkowyskim niż warianty called continuous accent, meanwhile Vilkaviškis subdialect has none of the aforementioned features thus the prosodic composition of diphthong syllables is closest to the standard language. the article also discusses the the interpretation of Vak diphthongs quantity and marking in Lithuanian tradition of dialectology. cyrkumfleksowe; tymczasem w poddialekcie szackim różnica ta pod względem długości nie jest tak wyraźna. wspólna długość dyftongów z i oraz u jest krótsza. różnica między dyftongami akutowymi i cyrkumfleksowymi tej grupy jest bardzo niewielka. Składniki dyftongów akutowych a i e uznaje się za półdługie, natomiast składniki i i u różnią się w poszczególnych poddialektach: w mariampolskim i szackim uznaje się je za półdługie, tymczasem w poddialekcie wyłkowyskim są the length of the first component of diphthongs with a and e is an important accent feature in Marijampolė and Vilkaviškis subdialects. the duration of the first component in Šakiai subdialect is not considered as a crucial feature of accent. it is related to the existing continuous accent prevailing in the subdialect. in the group of diphthongs with i and u the duration of the first component clearly distinguishes accents only in Marijampolė subdialect, meanwhile in Vilkaviškis and Šakiai subdialects this feature loses importance. krótkie. Wszystkie składniki dyftongów cyrkumfleksowych w poddialekcie szackim uznaje się za półdługie i wydłużone wskutek akcentu ciągłego. 1. Uwagi wstępne Eksperymentalnych badań mieszanych dwugłosek1 zachodnioaukštaitskich kauniškiai do tej pory jest niewiele. W pracach litewskich dialektologów ich właściwości dotyczące długości są opisywane tik iš klausos. akivaizdu, kad dvigarsių ir jų dėmenų kiekybė priklauso ir nuo sudaromųjų elementų kokybės, ir nuo priegaidės įtakos. bendrinėje kalboje turima gana głównie w wyraźnej korelacji z intonacjami: do półdługich wydłużają się składniki a, e dwugłosek z akcentem inicjalnym; Składniki i, u oraz obcego pochodzenia , ɔ pozostają krótkie2; we wszystkich dyftongach o intonacji rosnącej drugi składnik wydłuża się do półdługiego (szerzej zob. Pakerys 2003: 134–135, 220). W literaturze dialektologicznej najwięcej dyskutuje się o ilości pierwszego składnika dyftongów o intonacji opadającej w gwarach zachodnioauksztockich. Badacze są zgodni, że składniki a, e we wszystkich zachodnioauksztockich W artykule 1 analizowane są tylko dyftongi pierwotne, o wtórnych się nie mówi. 2 Mimo wszystko należy przyznać, że taki model istnieje tylko jako idealny cel, wielu użytkowników języka ogólnego ma tendencję do wydłużania także składników i, u dyftongów o intonacji opadającej. Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai 195artykuły / articles w gwarach ulegają wydłużeniu, jednak to wydłużenie uważa się za niejednakowego stopnia. wcześniej jak długie (ká·lnas, kǽ·lmas). Takie se darbuose labiau įprasta manyti, kad kirčiuoti dėmenys a, e Vak realizuojami oznaczenie znajdujemy w wielu publikacjach drugiej połowy XX wieku (zinkevičius 1966; 1994; Lkt 1970; Lka 1982: 68 map.; Markevičienė 20013). W nowszych pracach składniki a, e zachodnioauksztockich dyftongów o intonacji opadającej częściej uważa się za półdługie4 (ká.lnas, kǽ.lmas) (Lktf 2003; bacevičiūtė 2004; Vakka 2005; ŠŠt 2006; gat 2008; jat 2013). tylko w tekstach wschodniej części obszaru kaunaskiego częściej oznacza się długie a·, e· (Jaroslavienė 2010). Oznaczanie tych elementów w pracach dialektologów jest najczęściej uogólnione i ujednolicone, tylko w „Lietuvių chrestomatijos“ (Lktchr 2004) rengėjų stengtasi žymėti pagal konkretų tarimą, kalbos tarmėse” dominują elementy półdługie a., e., ale zdarza się także pojedynczy element długi. Elementy dyftongów o akcencie inicjalnym i, u na logų darbuose taip pat žymimi nevienodai. tradiciškai manyta, kad šiaurvakarinėje kauniškių dalyje šie dėmenys nepakinta nei kiekybiškai, nei kokybiškai. tokią obszarze zachodnioaukštajckim są bardziej zróżnicowane. Tę opinię dialektologiczną i odpowiadające jej oznaczenie (prmas, kúrmis) znajdujemy w wielu wcześniejszych pracach (Zinkevičius 1966; 1994; Lkt 1970; Lka 1982: mapa 20; Markevičienė 2001). W niektórych miejscach wspomina się, że na obrzeżach zdarzają się także pojedyncze przypadki półdługich elementów i., u. Na początku XXI wieku, po przeprowadzeniu większej liczby badań eksperymentalnych (o nich zob. dalej), zaczęto wysuwać myśl, że także w tej części obszaru kaunaskiego elementy i, u wymawia się nie jako krótkie, lecz półdługie; mają one jednak być bardzo otwarte, dlatego jakościowo wyraźnie różnią się od samogłosek długich (p.rmas, k.rmis). takie oznaczenie znajdujemy w wielu nowszych pracach (Lktf 2003; bacevičiūtė 2004; Lktchr 2004; ŠŠt 2006; jat 2013). w niektórych tekstach zapisanych w uproszczonej transkrypcji, zwłaszcza przeznaczonych dla szkół, to wciąż będące przedmiotem dyskusji przedłużenie nie jest odnotowywane, zapisywane są krótkie składniki i, u (Vakka 2005; gat 2008). według danych wcześniejszych źródeł (zinkevičius 1966; 1994; Lkt 1970; Lka 1982: 20 map), przedłużenie składników i, u dyftongów z akcentem na pierwszym składniku (do samogłosek długich) zaczyna się od przybliżonej linii gražškiai–Šunska–kazlų rūdà–agukiškė–kaũ nas5 również powszechnie odnotowuje się przedłużenie składników i, u, jednak (žr. 1 pav.) ir apima visą pietrytinę Vak dalį. naujesniuose darbuose šiose šnektoich długość jest zróżnicowana – częściej występują przypadki długie, ale odnotowano także półdługie (Lktf 2003; Lktchr 2004; Vakka 2005; jaroslavienė 2010). 3 chociaż publikacja została wydana już na początku XXi w., większość tekstów nagrano jednak pod koniec XX w., autorka publikacji trzyma się zasad transkrypcji bliższych starszemu pokoleniu dialektologów. 4 niestety, większość nowszych źródeł opracowano dotąd jedynie z północnej części Vak, dlatego nie ilustrują one całego systemu dyftongów Vak. 5 Należy zauważyć, że na mapach chrestomatii gwar języka litewskiego izoglosy wykreślono na podstawie pagrindu. Lka rengėjų žemėlapiai braižyti tik pagal duomenis, surinktus iš klausos, eksperimentiniais badań map Lka, przy czym nie opierano się wówczas na tych badaniach. dlatego mapy Lka (zwłaszcza poświęcone właściwościom fonetycznym) nie zawsze odzwierciedlają rzeczywisty stan z połowy XX w., a także w XXi w. lokalizacja wielu izoglos mogła ulec zmianie. w przyszłości mapy będzie trzeba uściślić, opierając się na wynikach badań eksperymentalnych. 196 acta riMa bakŠienė Linguistica Lithuanica LXXI 1 P a V. Obszar Vək i najważniejsze izoglosy6 6 Mapa opracowana przez autorkę artykułu na podstawie mapy podgwary kowieńskiej zamieszczonej w chrestomatii dialektów języka litewskiego (Wilno, 2004). Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai 197 artykuły / articles Wymowa w Vək dwugłosek z akcentem tvirtagalė oraz ich oznaczanie w pracach dialektologów również nie są jednolite. Problemów nastręcza północna część obszaru kowieńskiego, mająca wyraźny aloton akcentu tvirtagalė – akcent kontynuowany (zob. rys. 1). Aloton ten opisano w wielu pracach poświęconych temu regionowi, niestety, również we wcześniejszych źródłach jego cechy określa się wyłącznie na podstawie sio dėmenis, kurių ne tik antrasis, bet ir pirmasis gauna tam tikrą spūdį ir yra pasłuchu. Podkreśla się, że akcent tvirtagalė jest kontynuowany przez obie części dyftongu lub dwugłoska jest wydłużana (Zinkevičius 1966: 36; 1994: 32; Lkt 1970: 29; Lka 1982: 125). W pracach dialektologów ten wariant intonacji sylabowej do dziś oznaczano trojako: 1) wydłużenie i otwartość elementów nie są oznaczane7 (vkas, kũpas) (Lkt 1970; Markevičienė 2001; Vakka 2005); 2) oba elementy oznacza się jako półdługie, otwartość i, u nie jest oznaczana (v..kas, kũ..pas) (zinkevičius 1966; 1994); 3) oba elementy są półdługie, oznacza się otwartość i, u (v..kas, k..pas) (Lktf 2003; bacevičiūtė 2004; Lktchr 2004; ŠŠt 2006; gat 2008; jat 2013). A zatem większość badaczy uważa oba elementy tych dyftongów za półdługie, wątpliwości dotyczą jedynie otwartości i, u (szerzej zob. bacevičiūtė 2005: 42). W południowej części Vak, gdzie nie występuje intonacja ciągła, dyftongi akcentowane tvirtagališkai wymawia się mniej więcej wszędzie jednakowo, z podkreśleniem i wydłużeniem drugiego elementu; najczęściej uważa się go za półdługi. 2. eksPerYMenTALne baDania dYfTongów ZaCHodnioauKSzTaiTów KAuNiSZKIs eksPERymentalnymi mEtodami dOtĄd bAdano szCzegÓłOwiej jedYnie dYftongi pÓłnocNeJ CzęśCi Vak (gWary Šaki). Ustalono, że stosunki długości dyftongów tvirtapradžių i tvirtagalių (zarówno całkowitej, jak i poszczególnych elementów) są niestabilne, choć nieco częściej dłuższe bywają dyftongi tvirtapradžių. Cechy długości nie mogą mieć znaczenia dla różnicowania intonacji sylab dyftongicznych tej części Vak; ważniejsze są dla nich parametry tonu podstawowego: zakres (w dyftongach tvirtapradžių jest on znacznie szerszy) oraz czas wzniesienia się do szczytu (w dyftongach tvirtapradžių szczyt pojawia się znacznie wcześniej) (szerzej zob. bacevičiūtė 2004: 86–113). więcej uwagi eksperymentatorów poświęcono dwugłoskom twardopoczątkowym północnej części zachodniej z elementami i, u. Elementy te porównano z oddzielnymi samogłoskami krótkimi i, u oraz długimi i·, u·. ustalono, że elementy dwugłosek są w przybliżeniu 1,7 raza dłuższe od samogłosek krótkich i tylko 0,8 raza krótsze od samogłosek długich. dla badaczy raśeiniškiai) bardziej typowe są półdługie, otwarte, twardopoczątkowe elementy dwugłosek ., . (szerzej zob. Bacevičiūtė 2001: 12–19; Bacevičiūtė 2004: 89; Bacevičiūtė, Leskauskaitė 2004: 12–14; Vaišnienė, daroma išvada, kad didžiajai daliai šiaurinių Vak šnektų (kaip ir pietų žemaičiams Bacevičiūtė 2005: 292–302). 7 miejscami nad oboma elementami zapisuje się dwa znaki cyrkumfleksu, miejscami jeden długi. jest to najprawdopodobniej wariantywność wynikająca jedynie z pojawienia się technicznych możliwości drukarni. 198 riMa bakŠienė acta Linguistica Lithuanica LXXI 3. tyriMo tiksLas, MedŽiaga, Metodika Šiame straipsnyje išsamiai analizuojama trijų Vak šnektų – Marijámpolės, ilość dwugłosek mieszanych w Vilkavškis i Šakiai. do badania wybrano gwary, reprezentuojančios Vak arealus, turinčius skirtingus dvigarsinių skiemenų prozodinius požymius (žr. 1 pav., 1 lentelę). 1 TabelaLė. Prozodyczne cechy sylab dyftongicznych w zachodniej części Vak Šnekta PoŽyMis Mrj 8 Vlkv Šk tvp dėmenų i, u ilginimas + – – intonacja ciągła – – + Głównym celem artykułu jest szczegółowe omówienie ilościowej struktury sylab dyftongicznych w zachodniej części Vak oraz jej korelacji z elementami prozodycznymi (intonacjami). szczegółowe zadania: 1) ustalić ilościowe cechy dyftongów z komponentami a, e w badanych gwarach Vak; 2) ustalić relacje su dėmenimis i, u kiekybės požymius; 3) pateikti trijų skirtingų arealų dvigarsių ilościowe dyftongów w badanych gwarach Vak oraz określić ogólne prawidłowości ilościowe sylab dyftongicznych w zachodniej części Vak. Medžiaga įrašyta šiose vietovėse: Marijampolės rajone – Marijampolės seniūnijos svetlcos kaime, esančiame maždaug 10 km į pietvakarius nuo Marijampolės; Vilkaviškio rajone – Pãjevonio seniūnijos trlaukio kaime, esančiame maždaug 20 km į pietvakarius nuo Vilkaviškio; Šakių r. – Lukši miestelyje, esančiame maždaug 8 km rytus nuo Šakių (žr. 1 pav.). tyrime dalyvavo po 6 diktorius iš kiekvienos vietovės (po 3 moteris ir 3 vyrus, mokančius gimtąją šnektą; stengtasi, kad tarp jų reprezentantów zarówno młodszego, jak i starszego pokolenia). Metodyka nagrań była następująca: informatorka dobrze znająca gwarę wypowiadała odpowiednie zdanie9, a informator powtarzał je 3–5 razy. w krótkich zdaniach wpisać następujące słowa z potrzebnymi dwugłoskami: siekiera spadła pod ławkę: on był bardzo tępy; wyrósł mi guz: to dziecko wszystko drapie; ty, ciemności, przyjdź: już wrócił przez tę ciemność10; krawędź stołu jest ostra: tutaj brzeg jest stromy; tutaj był most: mało mieści się do / w garnka; dobrze 8 skróty wyjaśniono na końcu artykułu. 9 za pomoc przy zapisywaniu materiału dziękuję koleżance z Mariampola Onie Aleknavičienė i wilkawiszkiej Sigicie Langaitienei. 10 W gwarze mariampolskiej zamiast tego zapisano zdanie Sweter kupił z dżinsów, ponieważ słowo liškių kirčiuojamas tvirtapradiškai. Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai 199straipsniai / articles „ciemność” marijampolski jełop ten wieprz: wesoło drwa rąbie; wcześnie się teraz ściemnia: wczoraj ten šniūras; mano žéntas padarė : vienas ceñtas nukrito; sulūžo tltas per upę : da(r) šitas tas puodas; jai skrtas buvo : rudenį skista tos rankos; labai kmsta tas vaikas : kietai kištas tas skilandis; vakar spntą pirkom : vasarą spiñta tos musės; tiesiog (už)pùltas11 to brudo : visas pukas atėjo; jau (pa)kùrtas tas pečius : visas tutas prarzucił się nań; był (prze)su̇nięty ten stół: był całkiem kupas; do nas przyszedł Kùnca: latem (od)kuñta to dziecko. za pomocą komputerowego programu do analizy dźwięków Praat dźwięki poddano segmentacji i obliczono całkowity czas trwania dyftongu (ms) oraz czas trwania jego pierwszego członu12 (ms, proc.)13. następnie dane przeniesiono do programu ExCEL, za jego pomocą obliczono wymagane średnie czasu trwania i sporządzono wykresy. 4. bendroji trukMė (absoLiutusis iLguMas) Pirmiausia pravartu paanalizuoti atskirų Vak šnektų dvigarsių trukmės eiles (žr. 2 lentelę). jose galima pastebėti dvigarsių savaiminės (priklausančios nuo dėmenų kokybės) ir funkcinės (lemiamos priegaidės) trukmės sąveiką14 skirtingose šnektose. Z tabeli widać, że we wszystkich gwarach najdłuższe są dyftongi z akcentem inicjalnym z członami a, e. Najdłuższym dyftongiem gwar mariampolskiej i wyłkowyskiej jest él (327, 277 ms), a szackiej – én (240 ms). Na górze tabeli można dostrzec pierwotne, choć nieznaczne, różnice między gwarami: na szczycie list mariampolskiej i wyłkowyskiej znajdują się wyłącznie dyftongi z akcentem inicjalnym, natomiast w szackiej bardzo długie są także niektóre dyftongi z akcentem końcowym – e (240 ms), a (230 ms). układając te szeregi czasu trwania, oczekiwano, że pierwszą ósemkę najdłuższych dyftongów we wszystkich gwarach utworzą właśnie dyftongi z akcentem inicjalnym z członami a, e, jednak ósmytoje vietoje atsidūrė tvirtagaliai – Marijampolės ir Šakių añ (269, 213 ms), Vilkaviškio – eñ (236 ms). 11 podczas segmentacji materiału usunięto zbędne przedrostki wyrazów. W artykule 12 nie omawia się trwania drugiego członu, ponieważ, jak wynika z przeanalizowanej literatury, drugi człon dyftongów Vak nie jest problematyczny, ponadto w większości przypadków jego trwanie zależy od trwania pierwszego członu. 13 przy obliczaniu całkowitego trwania operowano wyłącznie wartościami trwania absolutnego, ponieważ pary badanych słów w większości przypadków nie były minimalne, a zatem nie było możliwości obliczenia względnego trwania dyftongu, tj. tego, jaką część całkowitego trwania słowa zajmuje trwanie dyftongu. przy braku par minimalnych można obliczyć jedynie względne trwanie poszczególnych członów dyftongu, tj. Šis santykis straipsnyje reiškiamas ir aptariamas procentais. to, jaką część dyftongu zajmuje jego człon. 14 w sprawie terminów prozodii samoistnej i funkcjonalnej zob. Pakerys 1982: 10. 200 acta riMa bakŠienė Linguistica Lithuanica LXXI 2 Tabela. Szereg całkowitego trwania dyftongów Vak (ms) nr porz. całkowite trwanie dyftongu (ms) Mrj Vlkv Šk 1. él 327 él 277 én 240 2. án 305 án 252 e 240 3. én 284 ém 251 él 233 4. ém 283 ám 248 ár 232 5. ám 281 én 241 a 230 6. ér 279 ér 239 án 228 7. ár 279 ál 236 ál 216 8. añ 269 eñ 236 añ 213 9. ál 267 ár 235 eñ 213 10. ún 260 e 235 ém 211 11. e 251 e 229 n 210 12. n 250 añ 228 a 208 13. eñ 247 iñ 221 e 208 14. l 247 a 214 ún 208 15. a 247 a 212 u 203 16. u 243 i 210 úl 201 17. iñ 238 a 209 uñ 199 18. r 233 u 209 e 198 19. úm 232 ún 208 iñ 194 20. m 231 e 207 a 194 21. úl 229 n 207 u 194 22. e 228 u 205 úm 192 23. u 226 r 196 úr 192 25. e 222 m 192 m 174 podsumowując te wstępne spostrzeżenia, można stwierdzić, że dwugłoski o akcentach wspólnych we 24. uñ 225 u 195 ám 190 wszystkich gwarach są dłuższe niż odpowiednie dwugłoski o akcencie opadającym, 26. a 220 l 192 u 173 27. úr 219 i 191 ér 173 28. i 218 uñ 191 l 169 29. a 208 úl 183 i 168 30 i 206 úm 181 r 167 31. i 205 i 179 i 147 32. u 198 úr 175 i 141 Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai artykuły / articles w drugim ośmiowersie (wiersze 9–16) uwidacznia się różnica między gwarami mariampolską i wyłkowyską: znalazły się tu akcentowane na drugim elemencie dyftongi gwary mariampolskiej z komponentami a, e oraz akcentowane na pierwszym elemencie z i, u, natomiast w gwarze wyłkowyskiej – wyłącznie nimis. taigi matyti, kad Marijampolės šnektos tvirtapradžiai dvigarsiai su dėmeniakcentowane na drugim elemencie, ze zróżnicowanymi komponentami i, u, znacznie dłuższe. Drugi ośmiowers gwary szakowskiej jest bardzo różnorodny, trudno lės ir Vilkaviškio šnektose dominuoja dvigarsiai su dėmenimis i, u, o Šakių – daudostrzec w nim jakiekolwiek wyraźniejsze tendencje. w trzecim ośmiowersie (wiersze 17–24) w Mariampolu więcej dyftongów z komponentami a, e. Na dole tabeli (wiersze 25–32) w gwarze mariampolskiej widać niemal wyłącznie akcentowane na drugim elemencie dyftongi z różnymi komponentami, w gwarach wyłkowyskiej i szakowskiej – akcentowane na pierwszym i drugim elemencie, ale tylko z komponentami i, u. Najkrótsze są u gwary mariampolskiej (198 ms), úr gwary wyłkowyskiej (175 ms), i gwary szakowskiej (141 ms). jednak w gwarze szackiej różnica ta jest niewyraźna; w grupie dwugłosek z kmės eilės išryškino tokias tendencijas: tvirtapradžiai dvigarsiai su dėmenimis a, e elementami i, u dłuższe są tylko dwugłoski o akcencie rosnącym w gwarze mariampolskiej, w gwarach wyłkowyskiej i szackiej różnica jest niewyraźna. dalej warto omówić dwugłoski osobno: z elementami a, e oraz z i, u. ich stosunki ilościowe i zależność od intonacji akcentowej we wszystkich trzech porównywanych gwarach zachodniolitewskich znacznie się różnią. Analizując ogólny czas trwania dyftongów z komponentami a, e (zob. ryc. 2–4, tabela 3), można zauważyć, że relacje między akcentowanymi na pierwszym i drugim elemencie dyftongami tej grupy są podobne w gwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej, lecz zupełnie inne w gwarze szakowskiej. Akcentowane na pierwszym elemencie dyftongi w gwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej są niewątpliwie dłuższe od akcentowanych na drugim elemencie. Średnia ogólnego czasu trwania akcentowanych na pierwszym elemencie dyftongów tej grupy w gwarze mariampolskiej wynosi 288, a akcentowanych na drugim elemencie – 236 ms (1,22 : 1); różnica czasu trwania w obu przypadkach jest istotna statystycznie. Różnica długości dwugłosek w gwarze wiłkawiskiej jest mniejsza, odpowiednie średnie i stosunki wynoszą 247 i 221 ms (1,12 : 1), statystycznie istotna jest jedynie różnica długości dwugłosek z członem a. Łączna długość dwugłosek z akcentem inicjalnym i końcowym w gwarze szackiej praktycznie się nie różni – 215 i 213 ms (1,01 : 1), potwierdza to również ocena statystyczna: w obu przypadkach wartości kryterium Studenta są mniejsze od wartości krytycznych przy 95-procentowym poziomie prawdopodobieństwa. Zupełnie inne stosunki widzimy na wykresach i w tabeli przedstawiających łączną długość dwugłosek z członami i, u (zob. rys. 5–7, tabela 4). Pod względem ilościowym, według łącznej długości, bardziej podobne wydają się dwugłoski gwar mariampolskiej i szackiej. Średnie łącznej długości dwugłosek z akcentem inicjalnym i końcowym tej grupy w gwarze mariampolskiej wynoszą 238 i 219 ms (1,09 : 1), a w szackiej – 189 i 177 ms (1,07 : 1). jednak statystycznie istotna jest jedynie w gwarze mariampolskiej 208 acta riMa bakŠienė Linguistica Lithuanica LXXI Porównując długość pierwszego członu badanych dwugłosek z akcentem inicjalnym w gwarach zachodniældziejskich, zauważamy dwie rzeczy: we wszystkich gwarach bardziej skłonne do wydłużania się są człony a, e z akcentem inicjalnym niż i, u; Wszystkie komponenty z akcentem inicjalnym w gwarze mariampolskiej mają tendencję do wydłużania się silniej niż w dwóch pozostałych gwarach. Tendencje te potwierdzają średnie wartości czasu trwania i proporcje. W dwugłoskach z komponentami a, e w gwarach mariampolskiej, wyłkowyskiej i szackiej czas trwania pierwszego komponentu wynosi średnio 191, 155 i 135 ms (1,42 : 1,15 : 1), a w odpowiednich dwugłoskach z komponentami i, u – 132, 88 i 102 ms (1,5 : 1 : mojo dėmens trukmės vidurkiai yra 124, 116 ir 130 ms (1,07 : 1 : 1,12), atitinka1,16). Różnice w czasie trwania pierwszych komponentów dwugłosek z akcentem finalnym są niewielkie we wszystkich badanych gwarach. W dwugłoskach z komponentami a, e w gwarach mariampolskiej, wyłkowyskiej i szackiej, a w pierwszych dwugłoskach z komponentami i, u – 108, 91 i 98 ms (1,19 : 1 : 1,08). 6. Czas trwania pierwszego komponentu (Procentowe wydłużenie) Dokładniejsze proporcje ilościowe oraz różnice między badanymi gwarami ukazują badania procentowego czasu trwania pierwszego komponentu. W badaniach tych obliczano, jaki procent całkowitego czasu trwania dwugłoski stanowi czas trwania pierwszego komponentu. wyniki – w tabeli 10. 10. Tabela. Czas trwania pierwszego członu dyftongów (proc.) Przykład Czas trwania Czas trwania pierwszego członu pierwszego członu (proc.) Przykład (proc.) Mrj Vlkv Šk Mrj Vlkv Šk k<ál>tas : 64,4 62,9 60,9 š<i>tas 59,7 47,2 43,6 t<l>tas : 57,1 53,5 41,7 k<ár>pa : 57,3 68,0 65,6 k<a>tas sk<r>t47,9 46,9 as : 59,7 53,2 58,6 k<a>po 54,1 53,5 67,6 63,0 sk<i>sta 57,6 54,4 60,2 t<ám>s- /ų 50,5 48,4 ta : 66,7 k<i>št59,1 as 48,1 57,8 54,3 k<m>s41,8 43,4 ta : 55,5 43,2 44,8 t<a>sąk<án>ta54,7 s: 64,4 60,1 sp<iñ>ta sp<n>tą 46,9 43,8 57,8 60,1 : 54,2 39,9 53,6 54,7 kr<añ>tas 55,1 k<él>tas : p<u>kas 64,7 62,7 47,4 47,7 p<úl>tas : 70,1 52,3 62,0 55,7 52,3 61,2 t<e>pa 49,1 50,4 š<ér>tas 66,7 : 69,9 67,6 t<u>tas 78,6 55 50,3 58,3 k<úr>tas t<ém>s- : 61,5 53,7 ta : 67,6 53,6 61,1 59,2 k<e>ta st<úm>t60,1 62,1 as : 48,1 38,2 44,2 : 66,4 64,6 t<e>pt68,7 as 50,8 K<ún>ca : 47,3 53,7 57,1 47,3 k<u>pas 54,3 42,6 40,3 c<eñ>tas 50,2 51,5 57,3 ž<én>tas 64,7 k<uñ>ta 50,3 43,6 47,7 Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai 209straipsniai / articles dvigarsių su dėmenimis a, e grupėje (žr. 14–16 pav., 11 lentelę) panašus pirmojo dėmens procentinis ilgumas yra Marijampolės ir Vilkaviškio šnektose. MariW gwarze jampolskiej pierwszy składnik dwugłosek z akcentem inicjalnym lių – 52,5 proc. (1,27 : 1), Vilkaviškio atitinkamai – 62,8 ir 52,5 proc. (1,2 : 1), šiuos skirtumus paremia ir statistinis vertinimas. Visai kitokia padėtis Šakių šnekstanowi 66,4, a w akcencie końcowym. Wyniki dotyczące długości procentowej šioje šnektoje nėra reikšmingas kriterijus priegaidėms skirti. Šakių šnektos šios grupės tvirtapradžių dvigarsių pirmasis dėmuo sudaro 62,9, o tvirtagalių – 61 proc. (1,03 : 1), skirtumai nereikšmingi statistiškai. 14–16 PaV. Vak tvirtapradžių ir tvirtagalių dvigarsių su pirmaisiais dėmenimis a, e jeszcze wyraźniej pokazują, że czas trwania pierwszego składnika czas trwania pierwszego składnika (proc.) 17–19 PaV. Czas trwania pierwszego składnika dwugłosek z akcentem inicjalnym i końcowym oraz z pierwszymi składnikami i, u (proc.) 210 acta riMa bakŠienė Linguistica Lithuanica LXXI 11 Tabela. Statystyczna ocena czasu trwania pierwszego składnika dwugłosek ze składnikami a, e Gwara dwugarsis nx (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. int. (ms)t > < tα Mrj <á>R <a> 24 24 65,5 51,9 2,3 3,3 3,5 6,4 61,9 ÷ 69,1 46,6 ÷ 57,2 t = 6,75 > t(0,999) = 5,96 <é>R 24 <e> 24 67,2 2,2 3,3 52,9 4,9 9,3 63,7 ÷ 70,6 45,1 ÷ 60,7 t = 5,3 > t(0,995) = 4,32 Vlkv <á>R 24 <a> 61,4 2,9 4,7 24 50,9 3,8 7,5 56,8 ÷ 66,0 44,8 ÷ 56,9 t = 4,42 > t(0,995) = 4,32 <é>R <e> 24 24 64 54,3 2,8 6,7 4,4 12,3 59,6 ÷ 68,5 43,6 ÷ 64,9 t = 2,67 > t(0,95) = 2,45 Šk <á>R <a> 24 24 60,7 60,5 4,7 4,5 7,8 7,4 53,3 ÷ 68,2 53,3 ÷ 67,6 t = 0,09 < t(0,95) = 2,45 <é>R 24 <e> 24 64,7 11,5 61,8 5,7 9,3 17,7 46,5 ÷ 82,9 52,7 ÷ 70,9 t = 0,46 < t(0,95) = 2,45 dvigarsių su dėmenimis i, u grupėje (žr. 17–19 pav., 12 lentelę) vėlgi išsiskiria Marijampolės šnekta. Procentinio ilgumo duomenys patvirtina, kad joje tvirtapradžių dvigarsių dėmenys gerokai ilgesni. Marijampolės šnektos tvirtapradžių dvigarsių pirmasis dėmuo sudaro 55,9, o tvirtagalių – 49,4 proc. (1,13 : 1). tačiau statistiškai skirtumas nėra reikšmingas, taigi šios grupės tvirtapradžių dvigarsių pirwydłużenie elementów mowych niewątpliwie jest mniejszego stopnia niż wydłużenie elementów a, e. Sytuacja w gwarach wilekawiskiej i szakijskiej jest podobna, nie ma w niej istotnej różnicy między pierwszymi elementami dwugłosek akutowych i cyrkumfleksowych tej grupy. Pierwszy element w gwarze wilekawiskiej stanowi 46,1 i 45,8 proc. (1,01 : 1), a w szakijskiej odpowiednio – 53,6 i 55 proc. (1 : 1,03). 12 Tabela. statystyczna ocena czasu trwania pierwszego elementu dwugłosek z elementami i, u Gw ara Dwugarsis nx (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. int. (ms)t > < tα Mrj <>R 24 <i> 24 50 55,7 2,8 5,0 5,1 10,3 51,3 ÷ 60,1 41,8 ÷ 58,1 t = 1,98 < t(0,95) = 2,45 <ú>R 24 <u> 24 55,6 5,6 48,8 5,2 10,0 10,6 46,7 ÷ 64,5 40,6 ÷ 57,1 t = 1,78 < t(0,95) = 2,45 Vlkv <>R <i> 24 24 45,9 5,7 44,5 12,5 6,0 13,4 35,0 ÷ 54,0 36,8 ÷ 55,0 t = 0,34 < t(0,95) = 2,45 <ú>R 24 <u> 24 47,9 7,0 45,5 4,4 9,7 14,6 36,7 ÷ 59,0 38,5 ÷ 52,5 t = 0,58 < t(0,95) = 2,45 Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai 211artykułów / articles Šnekta Dvigarsis nx (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. int. (ms)t > < tα Šk <>R 24 <i> 24 53,9 6,3 53,6 7,3 11,6 13,6 43,9 ÷ 63,8 42,0 ÷ 65,2 t = 0,06 < t(0,95) = 2,45 <ú>R 24 <u> 24 53,3 7,0 56,6 10,1 13,1 17,8 42,2 ÷ 64,4 40,5 ÷ 72,6 t = 0,53 < t(0,95) = 2,45 uogólnione dane dotyczące długości procentowej widzimy w tabeli 13. 13 TABELA. uogólnione średnie czasu pierwszego członu (proc.) i stosunki średnia czasu dyftongów (proc.) stosunek czasu typ Mrj Vlkv Šk Mrj Vlkv Šk tvp a, e 66,4 62,8 62,9 1,06 1,00 1,002 tvp i, u 55,9 46,1 53,6 1,21 1,00 1,160 tvg a, e 52,5 52,5 61,0 1,00 1,00 1,160 tvg i, u 49,4 45,8 55,0 1,08 1,00 1,200 Oceniając procentową długość dyftongów z akcentem na pierwszym członie w trzech gwarach (zob. tabela 7), należy powiedzieć, że w tym przypadku uzyskane różnice czasu są znacznie mniejsze niż przy obliczaniu długości absolutnej (zob. tabela 5). W grupie dyftongów z elementami a, e czas trwania pierwszego elementu vidurkiai yra 66,4, 62,8 ir 62,9 proc. (1,06 : 1 : 1,002). dvigarsių su dėmenimis i, różnił się bardzo nieznacznie; w grupie u różnice między gwarami mariampolską, wyłkowyską i szacką były wyraźniejsze. Najkrótsze okazały się pierwsze elementy dyftongów tej grupy w gwarze wyłkowyskiej, natomiast sytuacja w gwarach mariampolskiej i szackiej była podobna – 55,9, 46,1 i 53,6 proc. (1,21 : 1 : 1,16). garsių su dėmenimis a, e pirmųjų dėmenų trukmė panaši, o Šakių šnektoje jie yra Relacje w dyftongach z akcentem na drugim elemencie są inne. W gwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej były one niemal dwukrotnie dłuższe – 52,5, 52,5 i 61 proc. (1 : 1 : 1,16), natomiast odpowiednie dyftongi z elementami i, u – 49,4, 45,8 i 55 proc. (1,08 : 1 : 1,2). 7. rezuLtatŲ aPibendriniMas I WNIOSKI • Pod względem całkowitego czasu trwania we wszystkich gwarach najdłuższe są dyftongi z akcentem na pierwszym elemencie i z elementami a, e. W gwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej są one znacząco dłuższe od odpowiednich dyftongów z akcentem na drugim elemencie, natomiast w gwarze szackiej różnica czasu trwania dyftongów o różnej intonacji jest niewyraźna. 212 acta Linguistica Lithuanica LXXI całkowity czas trwania dyftongów z riMa bakŠienė elementami i, u jest krótszy. We wszystkich gwarach różnica między dyftongami tej grupy z akcentem na pierwszym i drugim elemencie jest bardzo mała. W gwarach mariampolskim i szackim nieco dłuższe mają tendencję być dwugłoski o akcencie inicjalnym, a w gwarze wyłkowyskiej – o akcencie finalnym. Pod względem ogólnego czasu trwania dwugłoski gwary mariampolskiej są najdłuższe, a szackiej – najkrótsze. najprawdopodobniej wiąże się to z różnym wydłużeniem pierwszego elementu W gwarach wyłkowyskiej. • w grupie dwugłosek z elementami a, e czas trwania pierwszego elementu jest niewątpliwie ważną cechą akcentu w gwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej. W gwarze szackiej pierwszy element dwugłosek o akcencie inicjalnym nie różni się znacząco od elementu dwugłosek o akcencie finalnym, dlatego jego czas trwania nie jest uznawany za istotną cechę akcentu. wiąże się to z istniejącym w gwarze akcentem ciągłym. w grupie dwugłosek z elementami i, u czas trwania pierwszego elementu wyraźnie rozróżnia akcenty tylko w gwarze mariampolskiej, natomiast w gwarach wyłkowyskiej i szackiej cecha ta nie powoduje znaczącej różnicy. • porównując wzajemnie pierwsze człony dyftongów trzech zbadanych gwar zachodnich, ustalono następujące relacje. Człony dyftongów akcentowanych intonacją wznoszącą a, e we wszystkich gwarach mają bardzo podobną długość (stosunek Marijampolė, Vilkaviškis i Šakiai wynosi 1,06 : 1 : 1,002). A zatem człony te w żadnej gwarze nie różnią się znacząco, dlatego najprawdopodobniej wszystkie należy oceniać jako półdługie17. Stosunek członów dyftongów akcentowanych intonacją wznoszącą i, u w gwarach Marijampolė, Vilkaviškis i Šakiai wynosi 1,21 : 1 : 1,16. A zatem w gwarach Marijampolė i Šakiai człony te należy oceniać jako półdługie, a w gwarze Vilkaviškis – jako krótkie. Człony dyftongów akcentowanych Šakių šnektos dėmenys vertintini kaip pusilgiai, pailgėję dėl tęstinės priegaidės. intonacją opadającą a, e w gwarach Marijampolė i Vilkaviškis mają dokładnie taką samą długość, natomiast w gwarze Šakiai są dłuższe (stosunek 1 : 1 : 1,16). A zatem stosunek tych członów dyftongów akcentowanych intonacją opadającą i, u w gwarach Marijampolė, Vilkaviškis i Šakiai wynosi 1,08 : 1 : 1,2. W gwarze Šakiai również niewątpliwie należy je oceniać jako półdługie. SKRÓTY Mrj – Mariampol tvp – intonacja wznosząca Šk – Szaki Vak – zachodni Aukštaitowie kauniškiai tvg – intonacja opadająca Vlkv – Wyłkowyszki 17 w przyszłości, dla dokładniejszej interpretacji iloczasu, należałoby porównać je z krótkimi i długimi samogłoskami każdej gwary. Vakarų aukštaičių kauniškių dvigarsiai: kiekybės santykiai 213artykuły / articles LiteratŪra Bacevičiūtė Rima 2004: Prozodia i wokalizm gwary szackiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Bacevičiūtė Rima 2005: Kilka uwag dotyczących transkrypcji gwary szackiej. – Gwary języków bałtyckich: dziedzictwo piśmiennicze. Szawle: Discens, 36–44. Bacevičiūtė Rima, L e s kauskaitė A sta 2004: Iloczas pierwszych członów i, u akutowanych dyftongów w gwarach aukštockich. – Problemy fonetyki i akcentologii języków bałtyckich i innych. Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny, 9–20. gat 2008: Teksty z okolic Griškabūdis, opracowały Rima Bacevičiūtė, Vilija Sakalauskienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Jaroslavienė Jurgita 2010: Fonologia gwary prienieńskiej wschodnich kauniškių. Rozprawa doktorska. Wilno: Uniwersytet Wileński. jat 2013: Teksty z okolic Jurbarkasa, opracowała Vilija Sakalauskienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Lka 1982: Atlas języka litewskiego 2. Fonetyka, redaktor odpowiedzialny Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas. Lkt 1970: Dialekty języka litewskiego: chrestomatia. Wilno: Mintis. Lktchr 2004: Chrestomatia dialektów języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Lktf 2003: daiva atkočaity t ė, reg ina rin k auskienė. Fonetyka gwar języka litewskiego: książka dydaktyczna. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. Markevičienė Žaneta 2001: Teksty gwar aukštaitskich 2. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Pakerys antanas 1982: Prozodia ogólnego języka litewskiego. Wilno: Mokslas. Pakerys antanas 2003: Fonetyka ogólnego języka litewskiego. Wilno: encyklopedia. ŠŠt 2006: Teksty gwar szackich, opracowała Rima Bacevičiūtė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Vaišnienė Daiva, Bacevičiūtė Rima 2005: O dwugłoskach [i, u + l, m, n, r] południowych Żmudzinów raseiniškiai i północno-zachodnich Litwinów wyżynnych kauniškiai. – Problemy historii języka i dialektologii 1. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 292–303. Vakka 2005: Zachodni Litwini wyżynni kauniškiai i Litwini wyżynni z regionu Kłajpedy: podręcznik, opracowały Rima Bacevičiūtė, Danguolė Mikulėnienė, Vilija Salienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1994: Dialektologia języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. 214 riMa bakŠienė acta Linguistica Lithuanica LXXI the diphthongs of West highlanders in kaunas area: Quantitative ratio PoDsUmOwAnIe Analizowane poddialekty cechują się różnymi alotonami akcentowymi sylab: the article analyses the quantity of semi-diphthongs in three subdialects of West highlanders in kaunas area (hereinafter referred to as Vak) namely: Marijampolė, Vilkaviškis and Šakiai. poddialekt mariampolski elonthe wyniki badań wykazały, że najdłuższe dyftongi to dyftongi gates the first components of acute accents with i and u; Šakiai subdialect possesses the so called continuous accent, meanwhile Vilkaviškis subdialect has none of the aforementioned features thus the prosodic composition of diphthong syllables is closest to the standard language. the article also discusses the the interpretation of Vak diphthongs quantity and marking in Lithuanian tradition of dialectology. akutowe zawierające a i e, i jest to typowe dla wszystkich poddialektów. Są one znacznie dłuższe w poddialektach mariampolskim i wyłkowyskim niż warianty cyrkumfleksowe; tymczasem w poddialekcie szackim ta różnica długości nie jest tak wyraźna. wspólna długość dyftongów z i oraz u jest krótsza. różnica między dyftongami akutowymi i cyrkumfleksowymi tej grupy jest bardzo niewielka we wszystkich poddialektach. Dyftongi cyrkumfleksowe mają tendencję do bycia the acute diphthongs tend to be slightly longer in Marijampolė and Šakiai subdialects, meanwhile nieco dłuższymi w poddialekcie wyłkowyskim. najwyraźniej wynika to z różnego wydłużenia pierwszego komponentu w poddialektach Vak. komponenty dyftongów akutowych a oraz e mają the length of the first component of diphthongs with a and e is an important accent feature in Marijampolė and Vilkaviškis subdialects. the duration of the first component in Šakiai subdialect is not considered as a crucial feature of accent. it is related to the existing continuous accent prevailing in the subdialect. in the group of diphthongs with i and u the duration of the first component clearly distinguishes accents only in Marijampolė subdialect, meanwhile in Vilkaviškis and Šakiai subdialects this feature loses importance. podobną długość. stosunek składników dyftongów rosnących i oraz u w podgwarach mariampolskiej, wyłkowyskiej i szakijskiej wynosi 1.21:1.16. Zatem w podgwarach mariampolskiej i szakijskiej są one uznawane za półdługie, natomiast w podgwarze wyłkowyskiej są krótkie. Składniki dyftongów opadających a i e mają taką samą długość w podgwarach mariampolskiej i wyłkowyskiej, natomiast w podgwarze szakijskiej są krótsze (w stosunku 1:1:1.16). Dlatego składniki dyftongów w podgwarze szakijskiej są uznawane za półdługie i wydłużone wskutek akcentu ciągłego. stosunek składników dyftongów opadających uznawanych za półdługie w podgwarze szakijskiej. i and u in Marijampolė, Vilkaviškis and Šakiai subdialects is 1.08:1:1.2. they are undoubtedly Įteikta 2014 m. rugsėjo 30 d. riMa bakŠienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]