Poznanės laikotarpis Jano Otrębskio gyvenime

Įž algos / Insigh s 245 NORBERT OSTROWSKI Poznanesa Adomo Micke ičiaus uni e sidade Mokslinių k yp ys: pesquisas bal as linguas his o ická g ama ika, compa igamoji his o ická kalbo y a, his o ická ipologija. POZNANS LAIKOTARPIS JANO OTRBSKIO GYVENIME O a igo consis e de duas pa es. P immoji é biog a inė, ab ange Jano O ębskio ida em Poznanėje após o Segundo mundo gue a, segundo ojoje b e emen e abo dam-se selec iniai, Poznanės pe íodo c ia mais impo an es J. O ębskio es abelecimen os. Na p imei a pa e baseamasi Magdalenas Gaw ońskos-Ga s kos loja Jan Szczepan O ębski. Życie i dzieło (18891971) (2014). 1. Jano O ębskio ida em Poznan Como a i ma M. Gaw ońska-Ga s ka (2014: 9091), p o . J. O ębskis eio a Poznanę 1945 m. ou ono. Na época, à Uni e sidade de Poznanê, chega am oi o p o esso es da ex-Uni e sidade S epona Ba o o em Vilnius, en e eles J. O ębskis e o amoso his o iado Hen ykas Łowmiańskis1. O começo oi di ícil. Só o ca deolo, e depois a Polônia p imo Augus o Hlondo g aças a J. O ębskis ecebeu um minúsculo cama oím no ho el da Uni e sidade Poznanesa na ua Ma ejkos 37. No ho el, e de a o comun abu inho, uma cozinhe usa a 24 amílias. J. O ębskio kamba ėlye cabia duas camas e mesauk, não ha ia sepa adas banhei os. Como esc e e o p óp io J. O ębskis od 2 meses nie myłem się ani azu jak należy (pe du miesią nie ka o nenusip ausiau jak eikian ) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 93). J. O ębskis pa si ežė com si quase 10 milha es. li os, que man êia desempaco ado co ido iuje, e mui os deles o am simplesmen e despug os. Só em 1947 m. J. O ębskis com sua p imei a esposa Aniela mudikėlė em nemidelį de dois qua os apa ą Rogalińskio ga ėje 8/2 Poznanėje, onde ele i eu quase a é a mo e. By he way, po isso bu o lilinėjosi no ibunal á ios anos. Inicialmen e a é e a pe doado caso e lhe ameaça a exmisia. Como M. Gaw ońska-Ga s ka a i ma (2014: 94), sob e J. O ębskio oi užsiundy a milicia, e a é es i em exneci sua mobiliá ia, po ém o apa ą sal a ainda assim conseguiu. 1 Au o ius desses monumen ais eikalos, como S udia nad począ kami społeczeńs wa i pańs wa li ewskiego (19311932), Począ ki Polski, . IVI (19631985), Religia Słowian i jej upadek (w. VIXII) (1979), P usy Li wa K zyżacy (1989) e k . NORBERT OSTROWSKI 246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII Sob e as condições de ida de J. O ębski ale ala , pois elas o kama a e, pa ece, oi uma das azões, po causa das quais mais a de ele ão c i icamen e a aliou Poznanę. J. O ębskis Poznanės uni e si e e começa am a abalha Sla is ikos ka ed oje, cuja ex- ede o , p o . Hen ykas Ułaszynas depois da gue a pa a Poznanę nãoeg įžo. Há es ado mui o in e essan e a Uni e sidade de Poznan (en ão ainda Uni e sidade de Poznan, e não Adomo Micke ičiaus Uni e sidade) laiškas, ašy as Vilniaus uni e si e o ek o iui. Šiame laiške dekanas ašo, kad Decano da Faculdade de Ciências Humani á ias J. O ębskis p óximo empo não pode á lecciona em Vilnius, po que p ace związane z wo zeniem nowej placówki naukowej za zymają go niewą pliwie na miejscu ( abajos elacionados com a no a academia ka ed os, be abejonės, sulaikys u aj) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 95). Isso signi ica que as au o idades da Uni e sidade de Vilnia espe a am J. O ębskį įšian . Assim não oco eu. m. 1947 Poznanês Uni e sidade oi c iada Ka ed a Filologii Bał yckiej (Bal ų ilologijos ka ed a), sua sede oi Collegium Philosophicum pas a e Ma ejkos ulicėje 48/49. No Ca ed al abalhou: • Czesław Kudzinowskis, J. O ębskio es udan e ainda de Vilniaus S epono Ba o o uni e si á io emposų2, • Zenonas Sobie ajski (19471948), Poznanės sla is a e polonis a, • Nina Bo owska (01-01-195313-08-1953 a é a mo e em 19533)3, • Michał Hasiuk ( odas 1955 m.). Bal ų ilologia ka ed a e a uma unidade cien í ica, não inha seus es udan esas, e seus uncioná ios con a am lec u as de ou as ilologicas especialidades es udan es. Única s uden ê, que no ka ed o adqui iu magis o g au, oi N. Bo owska. Ka ed a J. O ębskis abalhou a é a é a pensão, em que Po J. O ębskio edėju apo Czesławas Kudzinowskis i ka ed a egzis a o iki saiu em 1960 m. ou ub o 30 d. 1969 m., quando oi unida com a Ge al kalbo y os ka ed a, depois ins i u u (ac ual Ins y u Językoznaws wa). Como já oi mencionado, Bal ų ilologijos ka ed a não inha seus es udan esų, seus uncioná ios ci ei lec u as de ou as ilologinių especialidades es udan es. A pa i de M. Gaw ońskos-Ga s kos (2014: 98103) cole ados dados, descob imos que nos anos acadêmicos 19451946 J. O ębskis dės ė Język s a op uski (Seno ės p ūsų kalbą), Czy anie dawniejszych eks ów li ewskich (Seniausiausės lie u ių kalbos eks ų skai ymą), Czy anie eks ów sansk yckich (Sansk i o eks ų skai ymą) e Władyk z języka ce wnosłowiańskiego (Bažny kie sla ic language paskai ą). É p eciso p es a a enção a isso como equen emen e se epe e a pala a czy anie (skai ymas). J. O ębskis p es a a p io idade análise ex oei, 2 Įžymus li uanis as ( a p ki ko, Daukšos Pos ilės indekso au o ) e suomių kalbos specialis as (d i omio suomiųlenkų kalbų žodžio au o ius). 3 A é hoje ac ualaus abalho Wpływy słowiańskie na li ewską e minologię kościelną na pods awie Dic iona ium Szy wida au o ė (S udia z ilologii polskiej i słowiańskiej 2, 1957). Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime Įž algos Insigh s 247 ad ex o oi saída de pon o. Pascai as, des inado sansk i ui e seus ex os de análise, J. O ębskis eadê e nos anos mais a des. Sendo especialis a de línguas clássicas, 19501951 akad. m. eadé In e p e ácia língua a chaicos eks ów łacińskich (A chaiškų la ynų kalbos eks ų in e p e acija). Mas p incipalmen e a enção ele de o ou às línguas bal as, leu en e ou os G ama yka języka li ewskiego (Lie u ių kalbos g ama iką), Czy anie eks ów ło ewskich (La ių kalbos eks ų skai ymą), Daukšos Pos ilės ling is inę analizę, lex sob e as línguas bal as e k . (ž . Gaw ońska-Ga s ka 2014: 98103). J. O ębskis ambém se in e essa a da língua albanas. Foi albanis o Wacławo Cimochowskio disse ação che e. em 1956 M. J. O ębskis p opôs que Adomo Micke ičiaus uni e si e e (após a mo e de S alin a uni e sidade Poznanės mudou nome)4 osse c iada Ka ed a Ug o inis yki (Ug o inis ikos ka ed a). Sua p opos a J. O ębskis a gumen a a assim: U wo zenie akiej ka ed y nie nas ęczałoby poważniejszych udności, ponieważ nasz oś odek posiada specjalis ę z ego zak esu doc. Kudzinowskiego o az biblio ekę (A c iação de Tokios ka ed a nãoukel ų maio es di iculdades, uma ez que nosso cen o já em es a á ea specialis ą, docen ą Kudzinowskį, e biblio eką) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 110). Ago a algumas pala as sob e J. O ębskio pon o de is a em Poznanę. Poznanês J. O ębskis nemėgo isso pa icula men e b ilhan emen e oi is o no inal de sua ida. Com es e desad an agem ele conc e a sua segunda esposa, Eleną Samaniū ę, a quem casou em 1955 Ponia U szula Bielanowska, casa na ua Rogalińskio, onde mo a a O ębskiai, a supe iso desc e e-a assim: D uga zona nienawidziła Poznaniaków, k oś k oś wmówił, że o są Niemcy (a segunda esposa neken ė poznaniećów, jejkalbėjo, že o jes w An okieńska) (Gaw o-Ga s ka 2014: 128). Tal ez a senho a U. Bielanowska e pe dėjo, mas O ębskiai que ia ol a pa a Vilnius. M. Gaw ońska-Ga s ka em seu li o (2014: 126) ci a 1970 m. ou ub o 27 d. ca a, que J. O ębskis siun ė Lenkijos š ie imo minis ui, agmen ą: P acuję po dawnemu, bez wy chnienia, głównie p zygo owuję do d uku zeczy dawno już naszkicowane. [...] Úl imo zaszły u nas impo an es wypadki. Uniwe sy e Wileński zap oponował mi (pisemnie i us nie), abyśmy z żoną w ócili do Wilna, obiecując odpowiednie mieszkanie, wa unki życia i p acy. Chciałbym jeszcze p zed śmie cią p zygo ować do d uku daleko posunię e obsze ne p ace li uanis yczne. Do isso são mi necessá ias ma e iais Ins y u u Języka Li ewskiego w Wilnie. W poznańskim mieszkanie dla jego ciasno y, od 25 la nie 4 Como me disse p o . M. Hasiukas, assim decidiu o senado da Uni e sidade de Poznanė, quando Poznanę alcançou a no ícia, que Educação minis é io em Va só ia gimė idėja in i uli i Poznanės uni e si e ą nome de S alin. NORBERT OSTROWSKI 248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII mam luga es na adequada ułożenie książek i ko zys anie z całości własnej biblio eki. W eszcie s an zd owia żony: od p zyjazdu do Poznania cie pi na dolegliwości euma yczne. Po an o p zyjąłem p opozycję wileńską i poczyniłem odpowiednie k oki. Od maja paszpo y na wyjazd leżą na milicji. w Ponieważ z p zewiezieniem biblio eki i zbio ów ila elis ycznych5 pows ały udności nie do p zezwyciężenia na nasze siły, a ja os a nio zaniemogłem, zmieniliśmy decyzję i pozos ajemy w k aju (Di bu como semp e, be poilsio, p imei o p epa a ei p ensa já há mui o empo apmes us emas. [...] Recen emen e oco eu acon ecimen os impo an es. A Uni e sidade de Vilniaus p opôs-me (esc i a e e balmen e) que com a esposa e o nássemos a Vilnius, p ome endo adequado apa amen o, condições de ida e abalho. Gos a a ainda an es mo e p epa a pa a imp ensa mui o a ançados abalhos li uanis inos. Pa a esse p opósi o me necessá io ma e ial, exis indo Li u ians idioma ins i u e. No meu apa amen o Poznanėje, de ido ao seu ankš umo, 25 anos não enho luga adequadamen e pa a составить seus li os e não posso como equi en e usa sua biblio eca. Finalmen e condição de saúde da esposa: desde a chegada em Poznanę ela so e euma o. Po an o acei ei es a p opos a e omei as medidas ap op iadas. Desde o mês de maio nossos passapo es es ão na milição. Uma ez que de ido à biblio eca e colecções ila elís icas su gi am p oblemas que não podemos supe a com as nossas o ças, e eu ecen emen e assus ei, al e amos a nossa decisão e icamos nes e país) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 126). Isso esc e eu homem, sem dú ida, kupinas ca êlio. Sen iu-se não adequadamen e a aliado? Ele oi um dos maio es polkų kalbininkų, conhecido o a da Polônia. Con idado a cong essos Osle, Neapolyje, Hambu go, Be lyne, P ahoje, B no. Uni e sidade de Viena leccionou sla as e bal as línguas his ó ia. En ão su ge pe gun a: de onde es e ca ėlis em? Foi só as condições de ida, êbadas sob e o lu o e sua ankshidade debió, que Poznanė ão mui o desilylé J. O ębskį? De e não só. Con aka iniai e poka iniai me ai isso es u u alismo ium as, en ão nuš i o, po exemplo, Je zyo Ku yłowicziaus es ela. J. O ębski e a a elha ge ação lingubinis a, mais jaunag ama ikis, e al ez bėgančio empo, no as lingu is ikas di ecções, com as quais J. O ębskio como jaunag ama ikio pôú iai não coincpo, pe cepção oi uma das sua ka ėlio azões. Es e J. O ębskio desalankum Poznanei aumen ou a é an o que 1968 m. dezemb o 4 d. es amen o ele a é esc e eu: P agnieniem moim jes być pog zebanym w Wilnie lub w okolicach Wilna. Poznań był dla mnie miejscem ud ęki, nie chcę więc spoczywać na wieki w Poznaniu (Mano alia jes być pochowanym Vilniuje lub jego apylinkėse. Poznanė man było kančių miejsce, dla ego nie chcę amžiams ils Poznaneniu się) (Gaw ońska-Ga s ka 2014: 127). 5 O ębski e a apaixonado ila elis a. Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime Įž algos Insigh s 249 / J. O ębskis oi en e ado não Poznanėje, mas Puszczykowe, em uma pi o esca cidade pe o de Poznanės, pa a o qual se mudou no inal da ida. Seu con aca inho em uma Pa ilnija (Kolonia Wileńska, K yniczna g. 5) J. O ębskis que ia doa , como esc e e mencionado es amen o: na własność naczelnej ins y ucji naukowej w Wilnie, a więc Li ewskiej Akademii Nauk, k ó a by u ządziła w nim jakiś pos e naukowy [...] (g undinei ins i uição de ciência em Vilniuje, aí Mokslo Akademijai, pa a que osse ali ins i uído um cien í ico adequado [...]). 2. Mokslinė Jano O ębskio a i idade em Poznanėje J. O ębskis esc e eu bemaž 350 indoeu opeis ikos, elųjų indų ilologias, classikinės ilologias, sla ų, lenkų e, ób io, bal ų ilologias, especialmen e lie u ių ilologias, abalhos. Ve dadei o i ã do abalho. Aqui gos a ia de chama a a enção pa a dois, meu pa ece , mais impo an es eikalos de J. O ębskio, c iados no seu pe íodo Poznanés. Pi masis isso Lingua Posnaniensis, Jo nal, que J. O ębskis įs eigė e cujo p imei os de ynių nume ių oi edi o . 1 omas saiu 1949 m. Už eks só menciona au o es, que a siun a am a igos ao p imei o olume: Holge is Pede senas, Ch is ianas S angas, Jānis Endzelīns, Eino Nieminenas, Václa as Machekas, de polkų: Zdzisławas S iebe is, Wacławas Cimochowskis e Tadeus Milewskis, que já en ão começou a in e essa -se ipologia e línguas ame icanos indênios. Ele mesmo J. O ębskis no p imei o omo ecensa a Spech o De U sp ung de idg. Deklina ion, Ben enis eo O igines de la o ma ion des noms en indo-eu opéen e Rozwadowskio S udia nad nazwami wód słowiańskich li os. An ame seus a igos publicou: H. Pede senas, J. O ębskis (pa ašė s aipsnį La o ma ion des noms de lieux en Li huanien), E ns as F aenkelis, V. Geo gie as, V. Machekas, T. Milewskis. A igos na e is a lie ê p a icamen e oda ide. albas e saída a além indoeu opeis ikas limi es. An ame apa eceu T. Milewskio a igo La s uc u e de la ph ase dans ls langues indigns de lAmé ique dù No d. Te cei o omo apa eceu J. O ębskio, V. Macheko, J. Endzelyno, E. F aenkelio e E. Niemineno a igos. No qua o omo H. Pede senas esc e e sob e a língua he i as, no quin o omo Johannesas F ied ichas, enjeimus okiečių o ien alis a, sob e a língua lu i as. Nesse mesmo quin o omo Jonas Balčikonis publicou um a igo sob e o kelmę eizd i do eiksmažodžio. Isso melho me é conhecida shi o accionmazodia e imologia, desg a, pa ece, comple amen e ob e š a a uais dos e imologos. Também no quin o omo an Windekens esc e eu sob e pelazgiečius; o J. O ębskis sob e elhei os p ūsų onomas iká. T. Milewskis compa ou o Caucaso e Amé ica do No e indėnų línguas sis emas onológicos. Sem J. Balčikonio, seus a igos siun a am e ou os li uanos. Sep in ame omo apa eado NORBERT OSTROWSKI 250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII emig an es li uanos de abalhos: Leona do Damb iūno sob e eikslą li uãos alboje e P ano Ska džiaus sob e lie. dúoklė e b u. djaklo. Pode-se ousadamen e dize que de ou o esse ní el de e is a, do mais al o ní el mundial de e is a, na Polônia não hou e e u bū não exis e, embo a mesma Lingua Posnaniensis saída a é šiol. I galų gale opus magnum, J. O ębskio abalho de ida, ês omos G ama yka języka li ewskiego. Do ex o g ama ica pode descob i -se, que J. O ębskis planeja a esc e e ainda e qua o a omą, des inada à sin aksei da língua Li uânica. Taipė J. O ębskis p imei ojo omo p a a mėje (XI p.): Tom IV zawie ać będzie naukę o zdaniu. Ten dział eque szczególnego wysiłku. Chodzi u p incipalmen e o p zeds awienie składni współczesnego języka li e ackiego. Tymczasem język en wykazuje, właśnie w zak esie składni, spo o szczegółów niepewnych, os a ecznie nie ozs zygnię ych. P zed au o em niniejszej G ama yki języka li ewskiego s aje więc niejako zadanie wskazywania, a niekiedy nawe us alania no my w zak esie składni zadanie niepożądane i niewdzięczne. Po w ó e, na au o a składni li ewskiej spadło zadanie p zeds awienia w omie IV ozwoju składni li ewskiej na p zes zeni dziejów (Ke i asis omas apims sin aksę. Es e capí ulo eque especiais es o ços. Em p imei o luga é p eciso ap esen a a a ual sin á ica da língua li uãs. Enquan opu es e idioma em, especialmen e na á ea sin aksês, mui os neaiškių de alių, a é o im neišaiškin ų. Essas g ama icas da língua Li uânia o au o em não só mos a , mas na á ea sin aksês es abelece no mas a e as nepageidaujama e nepalanki. Em segundo, au o es da sin aksês da língua li uânica no qua o omo de em mos a a le a da sin aksês da língua li uânica desde a p óp ia início). Assim, a g ama ica de O ębski inha que uni diach oniją e sinch oniją, e al ela de a o é. P o esso ius M. Hasiuk, įdėmiai pe žiū ėjęs e pe e ęs J. O ębskio li os e documen os, gua damos Vilniaus uni e si á io biblio ekoe, nada ne ado. Šių planos p o . J. O ębskis nespendeu įkūny i. E al ez em algum luga na biblio eca da Uni e sidade de Vilniau es eja escondido pelo menos o ma e ial ou o plano, des inado ao qua o om da g amá ica da língua li u iana? Pa ašy i g ama iką J. O ębskiui o e eceu Pańs wowe Wydawnic wo Naukowe de Va sú ia, mas spi i us mo ens oi įžymus sla is as Tadeus Leh zas-Spławińskìs. sis Wiadomości ws ępne. Nauka o Pi miausia bu o išleis as ečiasis omas Nauka o o mach (1956), paskui pi ma- głoskach (1958) e só no inal o segundo Nauka o budowie wy azów (1965). Ilgiausiai J. O ębskis abalhou ao segundo omo. Es a oi espos a ao P ano Ska džiaus Žodžių da ybą. Es as duas li os aindaė a exemplo a cada, que inçam ocupa -se da his ó ia da língua li uãs. J. O ębskio g ama ica é abalho, que naquele momen o não inha se igual de. Bas a á chama a a enção no a o de que o p imei o om da acadêmica g amá ica de línguas li uanas oi imp esso só em 1965 m., quando J. O ębskio o úl imo om oi Įž algos Insigh s 251 já edi ykloje /. Hoje, a g ama ica de J. O ębski Poznanės laiko a pis Jano O ębskio gy enime aindabeda o g ande imp essão. Eu mesmo in es igu a his ó ia da língua li uânica, e J. O ębskio g ama ica é e dadei a ma é ia abalho pa a mina. Cla o, alguns alguém nela pode acha da ada, e al ela é, mas o abalho ainda assim é imp essionan e. Enc edí el oi sua au o ia's educadeza e e udicia. O esc e ia ele homem, que pois p óp io não podia usa li os de ocabulá io da língua li uânica. Espe o que enha al empo, quando J. O ębskio g ama ica se á de no o edi ada, mas isso se á uma edição c í ica, com comen á ios, assim, como isso é ei o com ou os elisiais esc i os. Po exemplo, 2009 m. Ox o de saiu Jakubo Wacke nagelio Vo lesungen übe Syn ax angliškas e imas. P ecisamen e po que é que es e é um c í ico gelimo, o li o adqui iu no a alo . Há que espe a que assim algum dia acon eça e com J. O ębskio g ama ica. LITERATŪRA Gaw ońska-Ga s ka Magdalena 2015: Jan Szczepan O ębski. Życie i dzieło (1889 1971). Poznań: Wydawnic wo Rys. Į eik a 2015 m. maio 18 d. NORBERT OSTROWSKI Ins y u Językoznaws wa, Zakład Bał ologii Uniwe sy e im. Adama Mickiewicza w Poznaniu al. Niepodległości 4, PL-61-874, Poznań no be as@pocz a.one .pl