Poznanės laikotarpis Jano Otrębskio gyvenime

Įžvalgos / Insights 245 NORBERT OSTROWSKI Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kierunki badań naukowych: gramatyka historyczna języków bałtyckich, językoznawstwo porównawczo-historyczne, typologia historyczna. OKRES POZNAŃSKI W ŻYCIU JANA OTRĘBSKIEGO Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza ma charakter biograficzny i obejmuje życie Jana Otrębskiego w Poznaniu po II wojnie światowej, w drugiej krótko omówiono wybrane najważniejsze dzieła J. Otrębskiego powstałe w okresie poznańskim. W pierwszej części oparto się na dziele Magdaleny Gawrońskiej-Garstki Jan Szczepan Otrębski. Życie i dzieło (1889–1971) (2014). 1. Życie Jana Otrębskiego w Poznaniu Jak twierdzi M. Gawrońska-Garstka (2014: 90–91), prof. J. Otrębski przyjechał do Poznania jesienią 1945 r. W tym czasie na Uniwersytet Poznański przybyło ośmiu profesorów z byłego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, wśród nich J. Otrębski i znakomity historyk Henryk Łowmiański1. Początki były trudne. Tylko dzięki kardynałowi, a następnie prymasowi Polski Augustowi Hlondowi J. Otrębski otrzymał niewielki pokój w hotelu Uniwersytetu Poznańskiego przy ul. Matejki 37. W hotelu, a właściwie w domu akademickim, z jednej kuchni korzystały 24 rodziny. W pokoiku J. Otrębskiego mieściły się dwa łóżka i stolik, nie było osobnej łazienki. Jak pisał sam J. Otrębski: „od 2 miesięcy nie myłem się ani razu jak należy“ („przez dwa miesiące ani razu nie umyłem się jak należy“) (Gawrońska-Garstka 2014: 93). J. Otrębski przywiózł ze sobą prawie 10 tys. książek, które trzymał nierozpakowane na korytarzu, a wiele z nich po prostu skradziono. Dopiero w 1947 r. J. Otrębski wraz ze swoją pierwszą żoną Anielą przeprowadził się do niewielkiego dwupokojowego mieszkania przy ulicy Rogalińskiego 8/2 w Poznaniu, gdzie mieszkał niemal do śmierci. Nawiasem mówiąc, o to mieszkanie procesował się w sądzie przez kilka lat. Początkowo nawet przegrał sprawę i groziła mu eksmisja. Jak twierdzi M. Gawrońska-Garstka (2014: 94), na J. Otrębskiego nasłano milicję, a nawet wyniesiono jego meble, jednak mieszkanie udało się ostatecznie zachować. 1 Autor takich monumentalnych dzieł, jak Studia nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego (1931–1932), Początki Polski, t. I–VI (1963–1985), Religia Słowian i jej upadek (w. VI–XII) (1979), Prusy – Litwa – Krzyżacy (1989) i in. NORBERT OSTROWSKI 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXII O warunkach życia J. Otrębskiego warto mówić, ponieważ go dręczyły i, jak się wydaje, były jedną z przyczyn, dla których później tak krytycznie oceniał Poznań. J. Otrębski rozpoczął pracę na Uniwersytecie Poznańskim w Katedrze Slawistyki, której były kierownik, prof. Henryk Ułaszyn, po wojnie nie wrócił już do Poznania. Zachowało się bardzo interesujące [źródło dotyczące tego, że] dziekan Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Poznańskiego (wówczas laiškas, rašytas Vilniaus universiteto rektoriui. Šiame laiške dekanas rašo, kad jeszcze Uniwersytetu Poznańskiego, a nie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza) J. Otrębski w najbliższym czasie nie będzie mógł wykładać w Wilnie, ponieważ „prace związane z tworzeniem nowej placówki naukowej zatrzymają go niewątpliwie na miejscu“ („prace związane z tworzeniem nowej katedry naukowej bez wątpienia zatrzymają go tutaj“) (Gawrońska-Garstka 2014: 95). Oznacza to, że władze Uniwersytetu Wileńskiego spodziewały się powrotu J. Otrębskiego. Tak się nie stało. W 1947 r. na Uniwersytecie Poznańskim utworzono Katedrę Filologii Bałtyckiej (Katedrę Filologii Bałtyckiej), której siedziba mieściła się w budynku Collegium Philosophicum przy ul. Matejki 48/49. W Katedrze pracowali: • Czesław Kudzinowski, student J. Otrębskiego jeszcze z czasów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie2, • Zenon Sobierajski (1947–1948), poznański slawista i polonista, • Nina Borowska (01-01-1953–13-08-1953 – do śmierci w 1953 r.)3, • Michał Hasiuk (od 1955 r.). Katedra Filologii Bałtyckiej była jednostką naukową, nie miała własnych studentów, a jej pracownicy prowadzili wykłady dla studentów innych specjalności filologicznych. Jedyną studentką, która uzyskała na katedrze tytuł magistra, była N. Borowska. J. Otrębski pracował w katedrze aż do Po J. Otrębskio vedėju tapo Czesławas Kudzinowskis ir katedra egzistavo iki przejścia na emeryturę 30 października 1960 r. W 1969 r. katedra została połączona z Katedrą Językoznawstwa Ogólnego, a następnie z instytutem (obecnie Instytut Językoznawstwa). Jak już wspomniano, Katedra Filologii Bałtyckiej nie miała własnych studentów, a jej pracownicy prowadzili zajęcia dla studentów innych specjalności filologicznych. Z danych zebranych przez M. Gawrońską-Garstukę (2014: 98–103) dowiadujemy się, że w roku akademickim 1945– 1946 J. Otrębski prowadził zajęcia „Język staropruski” („Język staropruski”), „Czytanie dawniejszych tekstów litewskich” („Czytanie najdawniejszych tekstów języka litewskiego”), „Czytanie tekstów sanskryckich” („Czytanie tekstów sanskryckich”) oraz „Wykład z języka cerkiewnosłowiańskiego” („Wykład z języka cerkiewnosłowiańskiego”). Należy zwrócić uwagę na to, jak często powtarza się słowo „czytanie” („czytanie”). J. Otrębski dawał pierwszeństwo analizie tekstu, 2 Wybitny lituanista (między innymi autor indeksu do Postylli Daukšy) i specjalista w dziedzinie języka fińskiego (autor dwutomowego słownika fińsko-polskiego). 3 Autorka wciąż aktualnej pracy „Wpływy słowiańskie na litewską terminologię kościelną na podstawie Dictionarium Szyrwida“ (Studia z filologii polskiej i słowiańskiej 2, 1957). Poznanės laikotarpis Jano Otrębskio gyvenime Spostrzeżenia / Insights 247 tekst był zatem punktem wyjścia. Wykłady poświęcone sanskrytowi i analizie jego tekstów J. Otrębski prowadził także w późniejszych latach. Jako specjalista w dziedzinie języków klasycznych w roku akademickim 1950–1951 prowadził wykład „Interpretacja języka archaicznych tekstów łacińskich“ („Interpretacja archaicznych tekstów języka łacińskiego“). Najwięcej uwagi poświęcał jednak językom bałtyckim; prowadził między innymi zajęcia „Gramatyka języka litewskiego“ („Gramatyka języka litewskiego“), „Czytanie tekstów łotewskich“ („Czytanie tekstów języka łotewskiego“), lingwistyczną analizę Postylli Daukšy, a także zajęcia o fleksji historycznej języków bałtyckich i in. (zob. Gawrońska-Garstka 2014: 98–103). J. Otrębski interesował się także językiem albańskim. Był promotorem rozprawy doktorskiej albanisty Wacława Cimochowskiego. W 1956 r. J. Otrębski zaproponował, aby na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza (po śmierci Stalina Uniwersytet Poznański zmienił nazwę4) utworzyć Katedrę Ugrofinistyki. Swoją propozycję J. Otrębski uzasadnił następująco: „Utworzenie takiej katedry nie nastręczałoby poważniejszych trudności, ponieważ nasz ośrodek posiada specjalistę z tego zakresu doc. Kudzinowskiego oraz bibliotekę“ („Utworzenie takiej katedry nie sprawiłoby większych trudności, ponieważ nasz ośrodek już posiada specjalistę w tej dziedzinie, docenta Kudzinowskiego, oraz bibliotekę“) (Gawrońska-Garstka 2014: 110). Teraz kilka słów o stosunku J. Otrębskiego do Poznania. J. Otrębski nie lubił Poznania – było to szczególnie wyraźne pod koniec jego życia. Tą niechęcią zaraził swoją drugą żonę, Helenę Samaniūtė, z którą ożenił się w 1955 r. Pani Urszula Bielanowska, opiekunka domu przy ulicy Rogalińskiego, w którym mieszkali Otrębscy, opisuje ją następująco: „Druga żona nienawidziła Poznaniaków, ktoś jej wmówił, że to są Niemcy“ („Druga żona nienawidziła poznaniaków, ktoś jej wmówił, że to Niemcy“) (Gawrońska-Garstka 2014: 128). Być może pani U. Bielanowska przesadziła, ale Otrębscy chcieli wrócić do Wilna. M. Gawrońska-Garstka w swojej książce (2014: 126) cytuje fragment listu z 27 października 1970 r., który J. Otrębski wysłał do ministra oświaty Polski: „Pracuję po dawnemu, bez wytchnienia, głównie przygotowuję do druku rzeczy dawno już naszkicowane. [...] Ostatnio zaszły u nas ważne wypadki. Uniwersytet Wileński zaproponował mi (pisemnie i ustnie), abyśmy z żoną wrócili do Wilna, obiecując odpowiednie mieszkanie, warunki życia i pracy. Chciałbym jeszcze przed śmiercią przygotować do druku daleko posunięte obszerne prace lituanistyczne. Do tego są mi niezbędne materiały Instytutu Języka Litewskiego w Wilnie. W poznańskim mieszkaniu, z powodu jego ciasnoty, od 25 lat nie mam miejsca na odpowiednie ułożenie książek i korzystanie z całości własnej biblioteki. 4 Jak mi powiedział prof. M. Hasiukas, tak zdecydował senat Uniwersytetu Poznańskiego, gdy do Poznania dotarła wiadomość, że w Ministerstwie Oświaty w Warszawie narodził się pomysł, by nazwać Uniwersytet Poznański imieniem Stalina. NORBERT OSTROWSKI 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXII mam miejsca na odpowiednie ułożenie książek i korzystanie z całości własnej biblioteki. Wreszcie stan zdrowia żony: od przyjazdu do Poznania cierpi na dolegliwości reumatyczne. Dlatego przyjąłem propozycję wileńską i poczyniłem odpowiednie kroki. Od maja paszporty na wyjazd leżą na milicji. Ponieważ w związku z przewiezieniem biblioteki i zbiorów filatelistycznych5 powstały trudności nie do przezwyciężenia na nasze siły, a ja ostatnio zaniemogłem, zmieniliśmy decyzję i pozostajemy w kraju“ („Pracuję jak zawsze, bez odpoczynku, przede wszystkim przygotowuję do druku rzeczy naszkicowane już dawno. [...] Ostatnio wydarzyły się ważne wydarzenia. Uniwersytet Wileński zaproponował mi (na piśmie i ustnie), abyśmy z żoną wrócili do Wilna, obiecując odpowiednie mieszkanie oraz warunki życia i pracy. Chciałbym jeszcze przed śmiercią przygotować do druku bardzo zaawansowane prace lituanistyczne. W tym celu potrzebne są mi materiały znajdujące się w Instytucie Języka Litewskiego. W swoim mieszkaniu w Poznaniu, ze względu na jego ciasnotę, od 25 lat nie mam miejsca, aby właściwie ułożyć swoje książki, i nie mogę należycie korzystać ze swojej biblioteki. Wreszcie stan zdrowia żony: od przyjazdu do Poznania cierpi ona na reumatyzm. Dlatego przyjąłem tę propozycję i podjąłem odpowiednie kroki. Od maja nasze paszporty znajdują się w milicji. Ponieważ w związku z przewiezieniem biblioteki i zbiorów filatelistycznych pojawiły się problemy, których nie możemy pokonać własnymi siłami, a ja niedawno zachorowałem, zmieniliśmy naszą decyzję i pozostajemy w tym kraju») (Gawrońska-Garstka 2014: 126). To napisał człowiek, bez wątpienia pełen goryczy. Czy czuł się niedoceniany? Był jednym z najwybitniejszych polskich językoznawców, znanym poza granicami Polski. Zapraszano go na kongresy w Oslo, Neapolu, Hamburgu, Berlinie, Pradze, Brnie. Na Uniwersytecie Wiedeńskim wykładał historię języków słowiańskich i bałtyckich. Powstaje więc pytanie: skąd ta gorycz? Czy tylko warunki życia, problemy z mieszkaniem i jego ciasnotą sprawiły, że Poznań tak bardzo rozczarował J. Otrębskiego? Chyba nie tylko. Lata przedwojenne i powojenne – to triumf strukturalizmu, wtedy zajaśniała na przykład gwiazda Jerzego Kuryłowicza. J. Otrębski był językoznawcą starego pokolenia, raczej młodogramatykiem, i być może świadomość upływającego czasu oraz nowych kierunków lingwistyki, z którymi poglądy J. Otrębskiego jako młodogramatyka nie były zgodne, była jedną z przyczyn jego goryczy. Ta niechęć J. Otrębskiego do Poznania nasiliła się do tego stopnia, że w testamencie z 4 grudnia 1968 r. napisał nawet: „Pragnieniem moim jest być pogrzebanym w Wilnie lub w okolicach Wilna. Poznań był dla mnie miejscem udręki, nie chcę więc spoczywać na wieki w Poznaniu“ („Moją wolą jest być pochowanym w Wilnie lub w jego okolicach. Poznań był dla mnie miejscem cierpień, dlatego nie chcę spoczywać wiecznie w Poznaniu“) (Gawrońska-Garstka 2014: 127). 5 Otrębski był zapalonym filatelistą. Poznanės laikotarpis Jano Otrębskio gyvenime Spostrzeżenia / Insights 249 J. Otrębski został pochowany nie w Poznaniu, lecz w Puszczykowie, malowniczym miasteczku niedaleko Poznania, do którego przeniósł się pod koniec życia. Swój przedwojenny dom w Pavilnysie (Kolonia Wileńska, ul. Kryniczna 5) J. Otrębski chciał podarować, jak napisał we wspomnianym testamencie: „na własność naczelnej instytucji naukowej w Wilnie, a więc Litewskiej Akademii Nauk, która by urządziła w nim jakiś posterunek naukowy [...]“ („głównej instytucji naukowej w Wilnie, czyli Litewskiej Akademii Nauk, aby urządziła w nim jakiś posterunek naukowy [...]“). 2. Działalność naukowa Jana Otrębskiego w Poznaniu J. Otrębski napisał blisko 350 prac z zakresu indoeuropeistyki, filologii staroindyjskiej, filologii klasycznej, filologii słowiańskiej, polskiej i, oczywiście, bałtyckiej, zwłaszcza filologii litewskiej. Prawdziwy tytan pracy. Chciałbym tutaj zwrócić uwagę na dwa, moim zdaniem, najważniejsze dzieła J. Otrębskiego, powstałe w okresie jego poznańskiej działalności. Pierwszym jest Lingua Posnaniensis, czasopismo, które J. Otrębski założył i którego pierwszych dziewięć numerów był redaktorem. Tom 1 ukazał się w 1949 r. Wystarczy wymienić autorów, którzy nadesłali artykuły do pierwszego tomu: Holger Pedersen, Christian Stang, Jānis Endzelīns, Eino Nieminen, Václav Machek, a spośród Polaków: Zdzisław Stieber, Wacław Cimochowski i Tadeusz Milewski, który już wtedy zaczął interesować się typologią i językami Indian amerykańskich. Sam J. Otrębski w pierwszym tomie zrecenzował książki Spechta Der Ursprung der idg. Deklination, Benveniste’a Origines de la formation des noms en indo-européen oraz Rozwadowskiego Studia nad nazwami wód słowiańskich. W drugim tomie swoje artykuły opublikowali: H. Pedersen, J. Otrębski (napisał artykuł „La formation des noms de lieux en Lithuanien”), Ernst Fraenkel, V. Georgiev, V. Machek, T. Milewski. Artykuły w czasopiśmie dotyczyły praktycznie wszystkich języków ide. i wykraczały poza indoeuropeistykę. W drugim tomie ukazał się artykuł T. Milewskiego „La structure de la phrase dans ls langues indigns de l’Amérique dù Nord“. W trzecim tomie pojawiły się artykuły J. Otrębskiego, V. Macheka, J. Endzelina, E. Fraenkla i E. Nieminena. W czwartym tomie H. Pedersen pisał o języku hetyckim, a w piątym tomie Johannes Friedrich, wybitny niemiecki orientalista, o języku luwijskim. W tym samym piątym tomie Jonas Balčikonis opublikował artykuł o pochodzeniu czasownika veizdti. Jest to najlepsza znana mi etymologia tego czasownika, niestety, jak się zdaje, całkowicie zapomniana przez współczesnych etymologów. Również w piątym tomie van Windekens pisał o Pelazgach; a J. Otrębski o onomastyce staropruskiej. T. Milewski porównywał systemy fonologiczne języków Kaukazu i Indian Ameryki Północnej. Oprócz J. Balčikonisa swoje artykuły przesyłali także inni Litwini. W siódmym tomie pojawiły się NORBERT OSTROWSKI 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXII prace litewskich emigrantów: Leonarda Dambriūnasa o aspekcie w języku litewskim i Pranasa Skardžiusa o litew. dúoklė i bru. djaklo. Można śmiało powiedzieć, że w Polsce nie było i chyba już nie ma drugiego czasopisma tej rangi, czasopisma najwyższej światowej klasy, choć samo Lingua Posnaniensis ukazuje się do dziś. I wreszcie opus magnum, dzieło życia J. Otrębskiego, trzytomowa Gramatyka języka litewskiego. Z tekstu gramatyki można dowiedzieć się, że J. Otrębski planował napisać także tom czwarty, poświęcony składni języka litewskiego. Tak pisał J. Otrębski w przedmowie do pierwszego tomu (s. XI): „Tom IV zawierać będzie naukę o zdaniu. Ten dział wymaga szczególnego wysiłku. Chodzi tu przede wszystkim o przedstawienie składni współczesnego języka literackiego. Tymczasem język ten wykazuje, właśnie w zakresie składni, sporo szczegółów niepewnych, ostatecznie nie rozstrzygniętych. Przed autorem niniejszej Gramatyki języka litewskiego staje więc niejako zadanie wskazywania, a niekiedy nawet ustalania normy w zakresie składni – zadanie niepożądane i niewdzięczne. Po wtóre, na autora składni litewskiej spadło zadanie przedstawienia w tomie IV rozwoju składni litewskiej na przestrzeni dziejów“ („Tom czwarty obejmie składnię. Ten rozdział wymaga szczególnych wysiłków. Najpierw należy przedstawić składnię współczesnego języka litewskiego. Tymczasem język ten ma, zwłaszcza w dziedzinie składni, wiele niejasnych szczegółów, niewyjaśnionych do końca. Autor tej Gramatyki języka litewskiego ma nie tylko ukazać, lecz także w dziedzinie składni ustalić normy – zadanie niepożądane i niepomyślne. Po drugie, autor składni języka litewskiego w czwartym tomie musi ukazać rozwój składni języka litewskiego od samego początku”). A zatem gramatyka Otrębskiego miała łączyć diachronię i synchronię, i rzeczywiście taka jest. Profesor M. Hasiuk, uważnie przejrzawszy i przekartkowawszy książki oraz dokumenty J. Otrębskiego przechowywane w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, niczego nie znalazł. Prof. J. Otrębski nie zdążył urzeczywistnić tych planów. Czy może gdzieś w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego ukrywają się przynajmniej materiały albo plan dotyczące czwartego tomu „Gramatyki języka litewskiego”? Napisanie gramatyki J. Otrębskiego zaproponowało Państwowe Wydawnictwo Naukowe z Warszawy, ale spiritus movens był wybitny slawista Pirmiausia buvo išleistas trečiasis tomas Nauka o formach (1956), paskui pirmaTadeusz Lehr-Spławińskìs. sis Wiadomości wstępne. Nauka o głoskach (1958), a dopiero na końcu drugi tom Nauka o budowie wyrazów (1965). J. Otrębski najdłużej pracował nad drugim tomem. Była to odpowiedź na Žodžių daryba Pranasa Skardžiusa. Te dwie książki nadal są przykładem dla każdego, kto chce zajmować się historycznym słowotwórstwem języka litewskiego. Gramatyka J. Otrębskiego to dzieło, które w tamtym czasie nie miało sobie równych. Wystarczy zwrócić uwagę na to, że pierwszy tom akademickiej gramatyki języka litewskiego został Poznanės laikotarpis Jano Otrębskio gyvenime wydrukowany dopiero w 1965 r., kiedy ostatni tom J. Otrębskiego był już w wydawnictwie. Įžvalgos / Insights 251 Dziś gramatyka J. Otrębskiego wciąż robi wielkie wrażenie. Sam zajmuję się historią języka litewskiego i gramatyka J. Otrębskiego jest prawdziwą kopalnią materiału do pracy. Oczywiście niektóre rzeczy mogą w niej wydawać się przestarzałe — i taka ona jest — ale praca ta mimo wszystko robi wrażenie. Imponujące były wykształcenie i erudycja jej autora. A napisał ją człowiek, który przecież sam nie mógł korzystać z kartoteki słownika języka litewskiego. Mam nadzieję, że nadejdzie czas, gdy gramatyka J. Otrębskiego zostanie wydana na nowo, ale będzie to wydanie krytyczne, z komentarzami, tak jak robi się to z innymi dawnymi tekstami. Na przykład w 2009 r. w Oksfordzie ukazało się angielskie tłumaczenie Vorlesungen über Syntax Jakuba Wackernagela. Właśnie dlatego, że jest to wydanie krytyczne, książka zyskała nową wartość. Należy mieć nadzieję, że kiedyś stanie się tak również z gramatyką J. Otrębskiego. LITERATURA Gawrońska-Garstka Magdalena 2015: Jan Szczepan Otrębski. Życie i dzieło (1889– 1971). Poznań: Wydawnictwo Rys. Nadesłano 18 maja 2015 r. NORBERT OSTROWSKI Instytut Językoznawstwa, Zakład Bałtologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu al. Niepodległości 4, PL-61-874, Poznań [email protected]