Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje
Full text
Straipsniai / Articles 153 DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia i semantyka gwar, semantyka kognitywna SEMANTYCZNA REALIZACJA KONSTRUKCJI LOKATYWNEGO INESSYWU I ILLATYWU W DIALEKCIE PÓŁNOCNO-WSCHODNICH Semantic Expression of Locative Inessive and Illative Constructions in the Northeastern Aukštaitian Subdialect of Vilnius AUKSZTOCKICH WILNIAKÓW ADNOTACJA — W artykule, opierając się na metodach semantyki kognitywnej, analizuje się semantyczną realizację lokatywnych konstrukcji inessywu i illatywu w dialekcie północno-wschodnich Auksztotów wileńskich. Badane konstrukcje pod względem semantycznym, wyodrębniając nazywane przez nie poznawcze przestrzenie fizyczną, zdarzeń, społeczną i stanów. Ich realizacja aktualizuje się poprzez prototypowe, nieprototypowe i przejściowe przypadki użycia. Podsumowując, ocenia się relację między semantyczną realizacją lokatywnych konstrukcji inessywu i illatywu. SŁOWA KLUCZOWE: wschodnioauksztocki dialekt wileński, lokatywna konstrukcja inessywu, lokatywna konstrukcja illatywu, przestrzeń poznawcza, użycie prototypowe, użycie nieprototypowe. ADNOTACJA Na podstawie metod semantyki kognitywnej artykuł analizuje semantyczne wyrażanie sion of locative inessive and illative constructions in the Northeastern Aukštaitian Subdialect of Vilnius. The constructions in question are discussed in terms of semantics by disoznaczanych przez nie kognitywnych przestrzeni fizycznych, zdarzeniowych, społecznych i stanów. Ich wyrażanie aktualizuje się poprzez prototypowe, nieprototypowe i przejściowe przypadki
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXII usage. Artykuł kończy się oceną stosunku semantycznego wyrażania konstrukcji lokatywu inessywnego i illatywnego. SŁOWA KLUCZOWE: wschodnioauksztocki subdialekt wileński, lokatywna konstrukcja inessywu, lokatywna konstrukcja illatywu, przestrzeń poznawcza, użycie prototypowe, użycie nieprototypowe. 1. UWAGI WSTĘPNE W ostatnich dziesięcioleciach badania dialektów języka litewskiego szybko posuwają się naprzód: stale przybywa opisów fonetyki, fonologii i morfologii gwar, tekstów gwarowych oraz słowników. Bogaty i łatwo dostępny materiał tyrėjams atidžiau panagrinėti kalbinius reiškinius, kurie iki šiol likdavo tyrimų dialektalny pozwala na badania peryferii. Do słabiej zbadanych zaliczyć należy również miejscowniki używane w dialektach języka litewskiego – przypadki inessywu i illatywu. Do tej pory analizowano historyczne motywy powstania postpozycyjnych miejscowników oraz ich funkcjonowanie (Zinkevičius 1966: 200–203; 1980: 253–263; 1982: 21–38; 2006: 96; 145–146). W literaturze dialektologicznej wspomina się o neutralizacji form inessywu i 200–202; LKA III: 50–55; 76; LKTCH: 82). Remdamasis struktūriniais ir naillatywu (Zinkevičius 1966: Naturalnymi metodami morfologii motywy i warunki powstania takiej neutralizacji badał Albertas Rosinas (1995: 74–75; 2005: 251–252). Na podstawie wysuniętych przez niego założeń pojawiły się pojedyncze spostrzeżenia dotyczące relacji między inessywem a illatywem w gwarach południowych aukštaitisów (Leskauskaitė 2012: 81–90) oraz w gwarach wileńskich wschodnich aukštaitisów (Kardelytė-Grinevičienė 2009: 557–566; 2014). Istnieje kilka prac poświęconych fonetyce miejscowników gwarowych (Bacevičiūtė, Rinkauskienė 2007: 4–11; 2008: 229–237; 2009: 71–88) i semantyce (Petkelytė 2010; Ragaišienė 2012; Kardelytė-Grinevičienė 2014). 1.1. Materiał badawczy, cel i zadania badawcze Drukowanych materiałów gwary wschodnioauksztockiej wileńskiej nie ma wiele. Transkrybowane teksty niewielkiej objętości, zapisane w poszczególnych punktach, zostały przedstawione w publikacji Teksty gwar auksztockich (Markevičienė 1999: 110–162), LKTCH (111–122), w książce przeznaczonej dla szkół Wschodni Auksztotczycy wileńscy (Kardelis, Kardelytė-Grinevičienė 2010), a także w monografii Jolity Urbanavičienė (2010: 324–352).
Artykuły / Articles 155 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje Wyróżniają się teksty z okolic Mielagėnai (Kardelis 2006), w których teksty gwarowe pochodzą z konkretnego areału. Na potrzeby niniejszego artykułu materiał zebrano z największego jak dotąd opublikowanego źródła dotyczącego gwary wileńskiej – książki Północno-wschodni Auksztotczycy wileńscy (Kardelis, Kardelytė-Grinevičienė, Navickaitė, Strungytė 2006; dalej – ŠRAV)1. Zawiera ona transkrybowane teksty z 17 miejscowości zamieszkanych na obszarze północnej gwary wileńskiej: Bėčinai, Bėčiõniai, Didžiãsalio, Garbnai, Dndai, Vaišninai, Žydẽliai (parafia Palšė), Sẽnasis Dugėlškis, Kininai, Kjiškės, Prisiegnė, Smilgniškės, Šiūlnai, Vingriai (parafia Daugėlškis), Rimšnai, Navkai (parafia Vdiškiai). W książce opublikowano 21 tekstów opowiedzianych przez tradycyjnych przedstawicieli gwary, urodzonych przed 1940 rokiem. Analizując odnotowane w tekstach gwarowych formy inessivu i illatywu, wyjaśniło się, że są one ściśle związane z czasownikami użytymi w wypowiedzi. Nierzadko to właśnie czasownik, a nie przypadek miejscownika, określa semantykę sceny przestrzennej (zwłaszcza w przypadkach neutralizacji miejscowników i konkurencyjnego użycia). Dlatego podczas analizy wyrażania miejsca za pomocą przypadków bada się nie tylko formy inessivu i illatywu, lecz co najmniej minimalną konstrukcję oznaczającą lokalizację, nazywaną konstrukcją lokatywnego inessivu lub lokatywnego illatywu. Jest to jednostka językowa składająca się z przypadku oznaczającego miejsce oraz uzupełniających go, uszczegóławiających i kształtujących projekcję sceny przestrzennej w języku komponentów (szerzej zob. Kardelytė-Grinevičienė 2014: 22–24). Po przeanalizowaniu tekstów ŠRAV znaleziono 309 konstrukcji lokatywnego inessivu i 271 konstrukcji lokatywnego illatywu (zob. ryc. 1). Wyrażenie 1 PAV. Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų kiekybinis santykis Šiaurės rytų aukštaičių vilniškių tekstuose ŠRAV tekstuose rastų lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semanprzestrzenne w niniejszym artykule jest opisywane na podstawie metod semantyki kognitywnej – teorii kategoryzacji i prototypów. Celem analizy jest opracowanie modelu, 1 Książka została wydana z płytą kompaktową.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 156 Acta Linguistica Lithuanica LXXII pokazującego, za pomocą jakich środków realizowane jest semantyczne wyrażenie badanych konstrukcji. Zadania badawcze: • išnagrinėti baigtinę šiaurės rytų aukštaičių vilniškių tekstų imtį ir reznalezione za pomocą metodów semantyki kognitywnej konstrukcje lokatywne podzielić na semantycznie umotywowane przestrzenie poznawcze; • opracować model przestrzeni poznawczych lokatywnych konstrukcji inesywnych i illatywnych; • obliczyć i ocenić stosunek semantycznej realizacji lokatywnych konstrukcji inesywnych i illatywnych. 1.2. Założenia teoretyczne Analizując sceny przestrzenne nazywane za pomocą lokatywnych konstrukcji inesywnych i illatywnych, w niniejszym artykule przyjmuje się założenie, że w języku istnieje wyidealizowana reprezentacja rzeczywistej przestrzeni fizycznej – mentalny model przestrzeni (ang. mental model of space). Jest to model rzeczywistych lub hipotetycznych sytuacji istniejący w ludzkiej wyobraźni, medium między konceptualizacją a myśleniem. Znaczenie zostaje przeniesione ze świata fizycznego do abstrakcyjnego (Frawley 1992: 205nn). Każdy mentalny model przestrzeni ma własną strukturę wewnętrzną. Przestrzeń semantyczna przypadków oznaczających lokalizację składa się z różnych domen poznawczych (ang. cognitive domain). Kontekst charakteryzujący jednostki semantyczne nazywany jest domeną poznawczą (Lakoff 2004: 19nn.; Langacker 1991: 3). Kontekst ma szczególne znaczenie dla analizy semantycznej opartej na metodach kognitywnych. Jednostek językowych nie można interpretować bez uwzględnienia semantyki encyklopedycznej (ang. encyclopedic semantics), której w kontekstach odpowiada wiedza encyklopedyczna (ang. encyclopedic information) – część wiedzy ekstralingwistycznej realizowana za pośrednictwem jednostek językowych (Evans 2007: 72). Kontekst i wiedza encyklopedyczna mają ogromne znaczenie w opisywaniu i badaniu scen przestrzennych. Czynniki te określają użycie tego samego leksemu w różnych konstrukcjach lub wypowiedziach i determinują semantyczną realizację badanego jednostki. Relacje łączące domeny poznawcze mogą mieć różny stopień złożoności. Semantyka kognitywna daje badaczowi języka możliwość uszczegółowienia opisu semantycznego w takim stopniu, w jakim ma on w danym momencie lub Kiekviena pažintinė inesyvo ir iliatyvo erdvė apima konkrečių panašiais semoże uzyskać wiedzę o opisywanym zjawisku językowym. wiązki sytuacji charakteryzujących się cechami semantycznymi, w których używane są te przypadki. Przy podziale badanych konstrukcji na przestrzenie poznawcze opiera się na kryteriach użycia prototypowego, nieprototypowego i przejściowego. Znaczenia
Artykuły / Articles 157 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje atstovai laikosi požiūrio, kad kalbos kategoriją sudaro jos reikšmių visuma, tačia w semantyce kognitywnej nie są równoważne. Przy ich analizie kieruje się zasadami teorii prototypów (ang. prototipe theory), zgodnie z którymi wszystkie kategorie mają struktury wewnętrzne składające się z centrum i peryferii2. Prototyp jest najlepszym, najwyraźniejszym przykładem, wzorcem członków kategorii; na jego podstawie można rozpoznać całą kategorię (Lakoff 2004: 62–71; 375; Langacker 1987: 159). Mniej konsekwentnie i wyraźnie aktualizowane modulacje znaczeniowe, pojawiające się niekiedy tylko w szczególnych kontekstach, uznaje się za nieprototypowe. W prototypowych i nieprototypowych przykładach użycia nazywających przestrzenie poznawcze nierzadko przeplata się kilka przestrzeni poznawczych, tworząc w ten sposób przejścia między przestrzeniami poznawczymi. W analizowanym materiale konstrukcje lokatywne inessivu i illatywu nazywają sceny przestrzenne. Charakteryzuje je asymetryczna relacja między dwoma uczestnikami tych scen – trajektorem i landmarkiem. Są to główni, bardziej zauważalni lub najbardziej wyeksponowani uczestnicy sceny przestrzennej. Trajektor wskazuje ruch lub działanie dowolnego rodzaju (fizyczne lub abstrakcyjne), nadaje się do nazywania zarówno relacji statycznych, jak i dynamicznych. Landmark wskazuje to, w kierunku czego porusza się trajektor lub gdzie jest on lokalizowany (Langacker 1987: 217–220)3. Jak już wspomniano, w języku projektowana jest wyidealizowana reprezentacja przestrzeni. sai, neretai yra metaforiški arba metonimiški. Todėl kognityvinės krypties atstovai semantinės analizės objektu laiko konceptualiąją metaforą (an. conceptual metaphor) ir konceptualiąją metonimiją (an. conceptual metonimy). Jos atskleidžia Przestrzenne relacje trajektora i landmarka, podobnie jak struktury ludzkiego myślenia, językowe odzwierciedlenia fenomenu myślenia wynikającego z ogólnego ludzkiego doświadczenia, realizują i wyjaśniają nadawanie znaczenia procesowi myślenia w języku (Lakoff, Johnson 2007: 27tt; 63tt). 2. ANALIZA PRZESTRZENI KOGNITYWNYCH ekspresja realizowana jest poprzez cztery wspólne dla ŠRAV tekstuose rastų lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semanobu badanych konstrukcji przestrzenie kognitywne: niezwykle licznie reprezentowaną fizyczną (277 konstrukcji lokatywnego inessivu i 25 illatywu), społeczną (8 konstrukcji lokatywnego inessivu i 12 illatywu) oraz stanu (7 konstrukcji lokatywnego inessivu i 4 illatywu) (zob. rys. 2). E. Rosch utrwaliła pojęcie prototypu, badając estetyczne kategorie ludzkiego postrzegania – postrzeganie kolorów. 3 Charakterystykę figury odniesienia uzupełniają wymiarowe właściwości pojemników. Uwzględniając je, konstrukcje lokatywnego inessivu i illatywu mogą oznaczać figury odniesienia, czyli pojemniki, o trzech, dwóch, jednym i zerowych wymiarach (Langacker 1987: 150–151; 248; Kardelytė-Grinevičienė 2014: 27–29).
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 158 Acta Linguistica Lithuanica LXXII inesyvo ir 234 iliatyvo konstrukcijos) ir mažiau produktyvias įvykių (17 lokakonstrukcji lokatywnego inessivu i 25 konstrukcji illatywu), społeczną (8 konstrukcji lokatywnego inessivu i 12 konstrukcji illatywu) oraz stanu (7 konstrukcji lokatywnego inessivu i 4 konstrukcje illatywu) (zob. rys. 2). RYS. 2. Ilościowa relacja przestrzeni kognitywnych określanych za pomocą konstrukcji lokatywnego inessivu i illatywu w tekstach północno-wschodnich wyżynnych gwar wileńskich W dalszej części artykułu przestrzenie kognitywne określane za pomocą konstrukcji lokatywnego inessivu i illatywu są omawiane bardziej szczegółowo. 2.1. Pažintinė fizinė erdvė Prototipiškai lokatyvinėmis inesyvo ir iliatyvo konstrukcijomis įvardijamas trajektoriaus buvimas ar judėjimas erdvėje suvokiamas kaip jo ir fizinės talpyrelacja obiektu lokalizowanego, czyli figury odniesienia. Pojemnik przestrzeni fizycznej zawiera region fizyczny charakteryzujący się różnymi właściwościami topologicznymi, w którym znajduje się trajektor lub do którego się on porusza (por. Frawley 1992: 254–255). Za prototypowe przykłady przestrzeni fizycznej, realizowane za pomocą lokatywnych konstrukcji inessywnych, można uznać sceny przestrzenne, w których orientator znajduje się w określonym trójwymiarowym pojemniku fizycznym (zob. rys. 3). Za prototypowe użycie lokatywnych konstrukcji illatywnych można uznać nazywane przez nie sceny przestrzenne, w których trajektor sam się porusza lub jest przez kogoś umieszczany w określonym trójwymiarowym pojemniku przestrzennym. Illatywem oznacza się jedną z części schematu dynamicznego PUNKT POCZĄTKOWY–DROGA–PUNKT KOŃCOWY – PUNKT KOŃCOWY (por. Langacker 2008: 32; zob. rys. 4).
Artykuły / Articles 159 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje RYS. 3 Prototypowy schemat lokatywnych konstrukcji inessywnych w przestrzeni fizycznej4 4 RYS. Prototypowy schemat konstrukcji lokatywnych Kadangi nagrinėtoje šiaurės rytų aukštaičių vilniškių medžiagoje gausu paillatywu w przestrzeni fizycznej5 Ze względu na określanie fizycznej przestrzeni za pomocą konstrukcji lokatywnych inessywu i illatywu dzielą się one na mniejsze typy semantyczne. Podstawą ich rozróżnienia jest przeznaczenie lub charakter pojemników. Wyróżnia się trzy dominujące typy semantyczne: lokalizację w pomieszczeniach, pojemnikach oraz regionach geograficznych i krajobrazowych. Znaleziono również pojedyncze przypadki, których nie można przypisać do tych typów semantycznych6. 2.1.1. Niemalże spora grupa przykładów z konstrukcjami lokatywnymi inessywu i illatywu w analizowanych tekstach północno-wschodnich Auksztotów wileńskich określa lokalizację w pomieszczeniach. Łącznie znaleziono 46 konstrukcji lokatywnych inessywu i 55 konstrukcji lokatywnych illatywu. Lokalizacja w pomieszczeniach jest jedną z prototypowych realizacji boje, nurodančių, jog trajektorius yra arba juda į tam tikrą uždarą trimatę patalprzestrzeni fizycznej kalpą. W analizowanym materiale północno-wschodnich Auksztotów wileńskich lokalizacja w pomieszczeniach jest prototypowo określana przez konstrukcje lokatywne z leksemami pirkia, 4 TR – trajektor, OR – orientyr. 5 SP – pozycja obserwatora. 6 Bardziej szczegółowy podział poznawczej przestrzeni fizycznej według typów semantycznych zob. Kardelytė-Grinevičienė 2014: 35–94.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXII pirtis, kluonas, krautuvė, ligoninė miejscownikami7, na przykład: (1) tai vat vienoj pirkioj8 šeštadienį, sekmadienį, tada kitoj ten pirkioj jaunimo daug9 [susirenka] (ŠRAV 53); (2) nueinu pirkion ir sakau, mama, mano avelių nėra, aš bijau eit ieškot (ŠRAV 56); (3) iššukuoja ir linus išmina gi pirty; (4) ir išsikuli gi naudą10 tą jau kaip, susiveži kluonuosan (ŠRAV 193); (5) dabar viską nueis krautuvėj nusipirksi (ŠRAV 52); (6) ksiądz wziął ją za rękę, no i szpital tak oto, i zaprowadził ją do szpitala (ŠRAV 161). Nieprototypowe przypadki oznaczania lokalizacji w pomieszczeniach w analizowanym materiale realizowane są jako wyrażenie metonimiczne: (7) jedna odprowadziła do bram rzeźni w Wilnie, na Santaryszkach, i płacze (ŠRAV 180). Nieprototypowe użycie badanych konstrukcji aktualizuje również konkurencyjne użycie lokatywów. Tym pojęciem określa się zjawisko językowe, gdy paralelnie stosowane są dwa różne środki wyrazu oznaczające to samo zjawisko językowe i żaden z nich nie jest wyraźnie dominujący (por. 123; 1967: 100–123; plačiau žr. Kardelytė-Grinevičienė 2014: 104–119). Analizuota šiaurės rytų aukštaičių vilniškių medžiaga rodo, kad neprototipinė vartoFónagy 1957: 100– sena realizuojama inesyvo ir iliatyvo formoms konkuruojant junginiuose: • zaimek (IL)11 + rzeczownik (IN), na przykład: (8) ale tam przywieziono do Rosjan wszelkich ludzi w tym domu, już dużo przywieziono, wiesz, wszelkich mieszkańców (ŠRAV 147); (9) no w jednym domu tam już w jednym domu tak oto schodzimy się, młodzież tam, i tańczymy (ŠRAV 152); • zaimek (IL) + rzeczownik (IL) + czasownik stanu, na przykład: (10) i domy piękne, i wszystko tam było, więc w tych domach i zamieszkał ze swoją rodziną (ŠRAV 59); 7 Tu i dalej wskazuje się, ile razy w analizowanym materiale użyto przypadków inessivu i illatywu konkretnych leksemów, odnotowanych w konstrukcjach lokatywnych. Leksemy określające lokalizację w pomieszczeniach występowały w badanych tekstach z następującą częstotliwością: pirkioj – 5, pirty – 5, tvartan – 4, pirkion – 3, pirtin – 3, kluone – 3, kluonan – 3, malūnan – 3, bažnyčion – 3, name – 3, bažnyčioj – 2, gamyklon – 2, kalėjime – 2, kalėjiman – 2, priemenėj – 2, virtuvėj – 2, reanimacijoj – 2; po jednym odnotowano: bankan, ceche, forte, fortan, gamykloj, getan, kalvėj, klebonijoj, kluban, kontoroje, krautuvėj, krautuvėsu, ligoninėj, ligoninėn, namuose, naman, namuosan, nuovadoj, nuovadan, operacinėn, policijon, raštinėj, redakcijon, salėn, Santariškėse, sklepan, tvarte, tvartuosan. 8 W przytoczonych przykładach konstrukcje lokatywne inessivu i illatywu są podkreślone. 9 Dla wygody przykłady gwarowe podaje się przepisane za pomocą znaków ortografii języka ogólnego, a nie w transkrypcji. 10 Zboże. 11 Skrót IN oznacza inessivus, a IL – illativus.
Artykuły / Articles 161 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje • įvardis (IL) + daiktavardis (IN) + metonimija, pavyzdžiui: (11) mane atvežė šitan Devintan fortan; więc w tym Dziewiątym Forcie siedziałem niedługo, jakieś parę miesięcy (ŠRAV 57). O lokatywnych konstrukcjach inesywnej i illatywnej nazywających podtyp trukcijos žymi ir pažintinių erdvių pereigą. Ji itin ryški kontekstuose, pasakopojemności semantycznej, dotyczących szkoły12. Wyrażenia przestrzenne mokykloj i mokyklon w tekstach północno-wschodnich Auksztotów wileńskich oznaczają zarówno budynek lub pomieszczenia, w których prowadzona jest działalność oświatowa i dydaktyczna, jak i trwający przez pewien czas proces nauki. Dlatego realizuojama pažintinių fizinės, įvykių ir laiko erdvių pereiga, pavyzdžiui: (12) lokatywne konstrukcje inesywne i illatywne z leksemem mokykla: na va ir mokyklon nuėjo gi šita jau, kiek ten gi mokės aš jau gi nežinau, žinot (ŠRAV 79); (13) tam była szkoła i tam na miejscu, w tej szkole, tam na miejscu mieszkaliśmy, gotowaliśmy, nocowaliśmy13 (ŠRAV 65). O przejściu między przestrzeniami poznawczymi świadczą również konstrukcje lokatywne z leksemami dvare, dvaran. Sceny przestrzenne z tymi leksemami oznaczają zarówno lokalizację w nazywanych nimi budynkach, jak i przebywanie w określonym porządku społecznym, dlatego przeplatają się w nich poznawcze przestrzenie fizyczna i społeczna, na przykład: (14) no więc teraz ten Dorokovas zobaczył, drzewo tam w dworze uschnięte [jest] (ŠRAV 202); (15) potem, już pod koniec, zamykano bramy, żeby ci parafianie nie chodzili już do dworu (ŠRAV 203). 2.1.2. Fizycznym pojemnikom przestrzennym przyporządkować należy trójwymiarowe obiekty o różnej wielkości i objętości, które ogólnie można nazwać pojemnikami. Prototypowo takie pojemniki w analizowanym materiale są całkowicie zamknięte, lecz mają jedną ruchomą granicę-ścianę (pudełko, piec, buteleczka, kocioł, wagon itp.14). Trajektorie lokalizowane są także w pojemnikach niemających którejś z jednej (lub kilku) fizycznych granic-ścian (bliūduosan, duobėj, duonakepėn, grioviuosan, kašikan, lineikoj15, piestoj, puodelin, pastaunykan16, spaviednyčion, skavardon17, vežiman). 12 W analizowanych tekstach z leksemem mokykla znaleziono aż 16 lokatywnych konstrukcji ilatywu i 4 konstrukcje inesywu. O częstotliwości występowania form miejscownika tego leksemu decyduje fakt, że niemal każdy informator opowiada o czasach szkolnych i warunkach nauki. W toku narracji formy miejscownika leksemu mokykla są często powtarzane, czasem nawet w każdym zdaniu, dlatego konstrukcji lokatywnych z tym leksemem jest wiele. 13 Nocowaliśmy. 14 Liczba form miejscownika tych leksemów w badanym materiale: pečiun – 8, buteliuke – 3, katilan – 3, šuliny – 2, vagone – 2, rašalinėj – 1, vagonuosan – 1, aviliukan – 1, dėžėn – 1, laivan – 1. 15 W lekkim, pięknym wozie. 16 Na ogrodzony teren przeznaczony do wypasu zwierząt gospodarskich. 17 Na patelnię.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXII (ŠRAV 170); (64) mówi, jak się obudziłeś, ažrozo47 płakać, jak ja teraz pójdę do Dziesiątej; płakałem; a ja nie pamiętam; a ja płakałem z całego rozumu, jak ja [byłem] Dziesiątego, a Dziesiąty był nazajutrz, przez nas odpusty Dziesiątego w Poringach (ŠRAV 182). W przykładzie 63 przymiotnikiem ankstyvoji określa się wczesne Święta Bożego Narodzenia lub Wielkanoc rytą vykstančios pirmosios pamaldos, 64 – metonimiškai vartojama skaitvardžio forma dešimtoji „10-tą sekmadienį po šv. Velykų švenčiami Kristaus širdies atlaidai“. 2.3. Kryterium wyodrębnienia poznawczej przestrzeni społecznej stanowi przypisywana orientyrze cecha żywotności. Orientyr jest określany leksemem oznaczającym wspólnotę ludzi, kolektyw, zrzeszenie (Kuznetsov 2012: 99–102). Dla tej poznawczej przestrzeni nie są charakterystyczne cechy wymiarowe. W analizowanych tekstach znaleziono konstrukcje lokatywne z leksemami: rodzina, praca społeczna, odpust, wesele, ślub, swatowie, ślub kościelny, pogrzeb, partyzanci48. Ogółem odnotowano 8 lokatywnych konstrukcji inessywnych i 12 lokatywnych konstrukcji illatywnych, na przykład: (65) mieszkałem w dużej rodzinie (ŠRAV 57); (66) sprzedawała na jakichś targach (ŠRAV 75); (67) jakaś rzecz wychodziła, i robi się wspólną pracę, i idzie się na wspólną pracę, ja przyszłam do ciebie, ty przyjdziesz do mnie (ŠRAV 69); (68) już czy można49 tutaj do was jechać w swaty (ŠRAV 171). W analizowanych tekstach aspekt społeczny często wiąże się z innymi przestrzeniami poznawczymi. Takie przejście między przestrzeniami poznawczymi aktualizuje się w różnych kontekstach przy użyciu leksemu domy. Konstrukcje lokatywne z nim mogą oznaczać zarówno lokalizację w fizycznym pojemniku (zob. s. 6–7), jak i przynależność do jednostki społecznej – rodziny, na przykład: (69) to przynajmniej wskazuje, która ładna dziewczyna już jest w domu [jest], ta ładna, to przez szczelinę wyciągnie, a ta jeszcze odzyska50 i posag (ŠRAV 171). W tym przykładzie aktualizuje się przejście między społeczną i fizyczną przestrzenią poznawczą. Nierzadkie są konteksty, w których przestrzeń społeczna splata się z przestrzeniami wydarzeń i czasu, pavyzdžiui: (70) atlaiduosan jau būdavo, o bernai, tai atlaiduosan, tai gi dabar kai va jau atlaidai va būva jau šitai Palūšėj Laurynas51, va jau greit bus, tai būdavo gi visų kaimų bernai gi, tai visi an dviračių važiuoja gi jau šitai atlaiduosan (ŠRAV 82). 47 Od razu. 48 Częstotliwość występowania tych leksemów miejscownika w analizowanym tekście: atlaiduosan – 4, partizanuos – 3, vestuvėsan – 3, šeimoj – 2, talkon – 2. Odnotowano po jednym wystąpieniu: laidotuvėse, svotuosan, šliūban, talkosu, veselioj, veselion. 49 Galima. 50 Uraduje się; nasyci się. 51 Św. Odpusty św. Wawrzyńca.
Straipsniai / Articles 169 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje 2.4. Z przestrzenią poznawczą bardzo blisko związana jest przestrzeń stanu. Przestrzeń społeczna charakteryzuje się cechą żywotności, tzn. punkt odniesienia powinien być wyrażony leksemami oznaczającymi zbiorowość ludzką, natomiast dla przestrzeni stanu najważniejszy jest aspekt zmiany stanu (Kuznetsov 2012: 103). Wymiary pojemników w tej przestrzeni poznawczej realnie nie istnieją, jednak do wyrażania relacji trajektora i orientiru wykorzystywane są podobne modele strukturalne jak przy opisie przestrzeni fizycznej – do jakiegoś stanu lub kondycji kambarį; būti kambaryje). Taigi pažintinės būsenos erdvės projekcija kalboje yra paremta konceptualiąja metafora. Analizuotoje šiaurės rytų aukštaičių vilniškių medžiagoje būsenos erdvę się trafia, w nim się przebywa (por. przestrzeń fizyczną: wejście do prototypowo określają konstrukcje lokatywne inessivu i illativu z leksemami: burliokystėj52, pliene53, išpažintin, belaisvėn, smertin54. Łącznie znaleziono 7 konstrukcji lokatywnych inessivu i 4 konstrukcje illativu, na przykład: (71) no więc przywozi pieniędzy, nakradzionych55 w burliokystėj, więc wtedy dzień i noc przez niego [pije] (ŠRAV 162); (72) za drzwiami stał ten Jurgis i dźgnął nożem, i na śmierć, i zabił (ŠRAV 90). Dla przestrzeni stanu charakterystyczne jest również przejście przestrzeni poznawczych: (72) a kiedy brat był już trzy lata w więzieniu (ŠRAV 55); (73) on dostał się Polakom do niewoli (ŠRAV 79) – przebywanie w niewoli wiąże się nie tylko ze zmianą stanu (z człowieka wolnego w jeńca), lecz także z przestrzeniami fizyczną (fizyczne miejsce przebywania w niewoli) i czasową (w niewoli przebywa się przez pewien okres). Związek przestrzeni poznawczych stanu i czasu najwyraźniej ilustruje Visų aptartųjų pažintinių erdvių – fizinės, įvykių, socialinės ir būsenos – pereigą apibendrintai galima pavaizduoti pažintinių erdvių modeliu (žr. 5 pav.). konstrukcja lokatywna z liczebnikiem, na przykład: (75) Teściowa Čičelisa, owa, jeszcze i teraz żyje, ona już setna baba (ŠRAV 196)56. Linie przerywane oznaczają siomis konstrukcijomis įvardijamos pažintinės erdvės analizuotoje šiaurės rytų strefy przejścia przestrzeni poznawczych określanych konstrukcjami lokatywnymi inessivu i illativu. Model ten pokazuje, że w badanym materiale aukštaitis wileńskich ściśle się wiążą. Semantycznemu wyrażaniu konstrukcji lokatywnych właściwe są nie tylko cechy przestrzenne, lecz także czasowe. 52 W pracach w Rosji. 53 W niewoli. 54 Śmiertelnie. 55 Zarobiwszy. 56 Do przestrzeni stanu poznawczego zalicza się konstrukcje lokatywne z metaforycznie używanymi leksemami atminime (a wilków w mojej pamięci było (ŠRAV 98)) i atminty (tylko w pamięci miałem to, co już przeczytałem, czego ciekawego nie zapomnę (ŠRAV 177)). Oznaczają one lokalizację nie w obecnie istniejących, lecz w przeszłości istniejących scenach przestrzennych.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXII RYS. 5 Model przestrzeni poznawczych konstrukcji lokatywnych inesywu i illatywu odnotowanych w tekstach północno-wschodnich Auksztotów wileńskich 3. WNIOSKI 1. W analizowanych tekstach północno-wschodnich Auksztotów wileńskich model wyrażenia semantycznego konstrukcji lokatywnych inesywu i illatywu keturias pažintines erdves: fizinę, įvykių, socialinę ir būsenos. realizuje się poprzez 2. Semantyczne wyrażenie konstrukcji lokatywnych inesywu i illatywu jest najproduktywniej aktualizowane poprzez nazywanie lokalizacji w poznawczej przestrzeni fizycznej. Przestrzenie wydarzeń, społeczna i stanów są nazywane za pomocą badanych konstrukcji rzadziej. Konstrukcje lokatywne inesywu nieznacznie dominują przy nazywaniu poznawczej przestrzeni fizycznej o czysto lokalnym znaczeniu, natomiast konstrukcje lokatywne illatywu – bardziej abstrakcyjnych przestrzeni wydarzeń i społecznej. 3. Analiza tekstów gwary północno-wschodnich Auksztotów wileńskich pokazuje, że przestrzenie poznawcze nazywane za pomocą konstrukcji lokatywnych inesywu i illatywu nie są od siebie odizolowane, tzn. model wyrażenia semantycznego ujawnia przechodniość przestrzeni poznawczych. Badane konstrukcje określające lokalizację w przestrzeni fizycznej charakteryzują nie tylko semantyczne wykładniki miejsca. Fizyczne położenie trajektora wiąże się z określonymi cechami jego sposobu oraz bardzo często – z aspektem czasowym. Przejście szczególnie wyraźnie ujawnia się, gdy w konstrukcjach lokatywnych używane są leksemy polisemiczne.
Artykuły / Articles 171 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje 4. Można przypuszczać, że semantyczną realizację (a także frekwencję) lokatywnych konstrukcji inessywnych lub illatywnych (jak również konkretnych używanych w nich leksemów) determinuje kognitywny potencjał nadawcy. Wybór środków wyrazu nazywających sceny przestrzenne zależy od tematu rozwijanego przez nadawcę, od dynamiczności lub statyczności czasowników używanych w narracji. Dlatego na podstawie określonych ilości tekstu nie jest właściwe wnioskowanie, że lokatywy jednego lub drugiego leksemu są używane rzadko albo w ogóle nie są używane. Jeśli opowieść nie wymaga, powiedzmy, ilatywu (mowa o działaniach lub procesach statycznych), w takim kontekście tego przypadka nie będzie, jednak nie oznacza to, że nie jest on w ogóle używany. LITERATURA I ŹRÓDŁA Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2007: O intonacjach końcówek inessywu i ilatywu u wschodnich Auksztotów uteniskich (badanie eksperymentalne). – Žmogus ir žodis: Lingwistyka dydaktyczna 9(1), 4–11. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2008: Intonacje inessywu i ilatywu u wschodnich Auksztotów uteniskich: badanie audytywne. – Baltistica 43(2), 229–237. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2009: Eksperyment audytywny w dialektologii: zalety i wady (badanie intonacji przypadków miejscownikowych u wschodnich Auksztotów uteniskich). – Dźwięk i aspekty jego badań: metodologia i praktyka / The sound and aspects of its research: metodology and practice, 71–88. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Evans Vyvyan 2007: Glosariusz językoznawstwa kognitywnego. Edynburg: Edinburgh University Press Ltd. Fónagy Ivan 1957: O przebiegu zmiany dźwiękowej. – Acta Linguistica Academiae Scientiarum Hungaricae 6, 173–278. Fónagy Ivan 1967: Variation und Lautwandel. Ansätze zu einer dynamischen Phonetik. – Phonologie der Gegenwart. Wiener slavistisches Jahrbuch, Ergänzungsband 6, 100–123. Frawley William 1992: Semantyka lingwistyczna. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associatesm Inc. Kardelis Vytautas 2006: Mielagėnų apylinkių tekstai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Kardelis Vytautas, Kardelytė-Grinevičienė Daiva 2010: Gwara wileńska wschodnich Auksztotów. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kardelytė–Grinevičienė Daiva 2009: O relacjach między inessivem a illativem w gwarze wileńskiej wschodnich Auksztotów. – Problemy historii języka i dialektologii 2, 557–566.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Kardelytė–Grinevičienė Daiva 2014: Semantyka i relacje konstrukcji lokatywnych inessywu i illatywu w gwarze wschodnioaukštaitskiej wileńskiej. Rozprawa doktorska. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kövecses Zoltan 2002: Metafora: praktyczne wprowadzenie. Nowy Jork: Oksford University Press. Kuznetsov N. – Kuzniecow Nikołaj 2012: Semantyka przestrzenna przypadków lokalnych języka komi (analiza kognitywna). Tartu: Unoversity of Tartu Press. Lakoff G. – Лакофф Дж. 2004: Kobiety, ogień i niebezpieczne przedmioty. Moskwa: Языки славянкой культуры. Lakoff G., Johnson M. – Lakoff G., Johnson M. 2007: Metafory, którymi żyjemy. Moskwa: URSS. Langacker Ronald W. 1987: Podstawy gramatyki kognitywnej. T. 1: Przesłanki teoretyczne. Stanford: Stanford University Press. Langacker Ronald W. 1991: Badania nad językoznawstwem kognitywnym: pojęcie, obraz i symbol. Poznawcza podstawa gramatyki. Nowy Jork-Berlin: Ratzlow-Druck. Langacker Ronald W. 2008: Gramatyka kognitywna: podstawowe wprowadzenie. Oxford: Oxford University Press. Leskauskaitė Asta 2012: Częstość użycia gramatycznych kategorii rzeczowników w południowych gwarach południowoaukštajckich. – Najnowsze badania języków i kultur. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, 81–90. LKA III – Morkūnas Kazys 1991: Atlas języka litewskiego 3. Morfologia. Wilno: Nauka. LKTCH – Leskauskaitė Asta, Bacevičiūtė Rima, Ivanauskienė Audra, Trumpa Edmundas 2004: Chrestomatia gwar języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, lanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: www.lkz.lt. JoMarkevičienė Žaneta 1999: Teksty gwar auksztackich 1. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Petkelytė Justina 2010: Wyrażanie miejsca w gwarze mieszkańców Wileńszczyzny północno-wschodnich gwar auksztackich (semantyka i relacje ilatywu oraz przyimków in, un). Praca magisterska. Wilno: Uniwersytet Wileński.
Straipsniai / Articles 173 Lokatyvinių inesyvo ir iliatyvo konstrukcijų semantinė raiška šiaurės rytų aukštaičių vilniškių patarmėje Ragaišienė Vilija 2012: Semantyka i relacje konstrukcji miejscownikowych i przyimkowych w pisanym źródle gwary twereckiej z 1977 r. Referat na seminarium naukowym „Zmiany w leksyce i fonetyce gwarowej”. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Rosch Eleonora 1978: Zasady kategoryzacji. – Cognition and Categorization, Rosinas Albertas 1995: Zaimek 27–48. języków bałtyckich: rozwój morfologii. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Rosinas Albertas 2005: Jeszcze o wyjaśnieniu pochodzenia adesiwu. – Baltistica 40(2), 177–181. ŠRAV – Kardelis Vytautas, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Navickaitė Agnė, Strungytė Inga 2006: Północno-wschodni Auksztoci wileńscy. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Urbanavičienė Jolita 2010: System fonologiczny gwary Svirkų: wokalizm i prozodia. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Vainik Ene 1995: Semantyka estońskich przypadków miejscownikowych zewnętrznych. Tallin. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1980: Historyczna gramatyka języka litewskiego 1. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1982: Postpozycyjne przypadki miejscownikowe języka litewskiego. – Baltistica 18(1), 21–38. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Semantic Expression of Locative Inessive and Illative Constructions in the Northeastern Aukštaitian Subdialect of Vilnius STRESZCZENIE Na podstawie metod kategoryzacji semantyki kognitywnej i teorii prototypów w artykule opisano konstrukcje lokatywu inessywnego i illatywnego w północno-wschodnim poddialekcie aukštaitskim Wileńszczyzny. Celem analizy jest stworzenie modelu pokazującego, że the means used to realize the semantic expression of the constructions in question. The przykłady są podzielone na ugruntowane semantycznie przestrzenie kognitywne. Opis tych ostatnich opiera się na aktualizacji prototypowych, nieprototypowych i przejściowych przypadków użycia realizowanych przez konstrukcje lokatywne.
DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXII The study shows that in the material under analysis both locative inessive and illative konstrukcje są używane do oznaczania czterech przestrzeni kognitywnych: przede wszystkim powszechnie reprezentowanej przestrzeni fizycznej, mniej aktywnej przestrzeni zdarzeń, przestrzeni społecznej i przestrzeni stanów. Realizowane w określonych kontekstach nie są od siebie odizolowane; wchodzą ze sobą w interakcje i tworzą strefy przejściowe. Analiza tekstów pociąga za sobą również założenie, że wyrażenie semantyczne konstrukcji lokatywnego inessivu lub illatywu (a także określonych leksemów w nich używanych) jest determinowane przez potencjał kognitywny mówiącego. Wpłynęło 26 października 2014 r. DAIVA KARDELYTĖ-GRINEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected]