Vietovardžiai su „sāt-“ „Latvijos vietovardžių žodyne“ („Latvijas vietvārdu vārdnīca“)

Artykuły / Articles 73 ANTA TRUMPA Uniwersytet Łotewski Kierunki badań naukowych: onomastyka, leksykografia historyczna, semantyka. VIETOVARDŽIAI SU SĀT- „W SŁOWNIKU NAZW MIEJSCOWOŚCI ŁOTWY” (LATVIJAS VIETVĀRDU VĀRDNĪCA)1 Nazwy miejscowe z komponentem sāt w „Słowniku łotewskich toponimów” ADNOTACJA Artykuł poświęcony jest analizie nazw miejscowości zawierających sātw „Słowniku nazw miejscowości Łotwy” (Latvijas vietvārdu vārdnīcā). Na początku przedstawiono krótki opis słownika oraz scharakteryzowano jego najważniejsze źródła. Przez prawie stulecie rozwijała się dyskusja językoznawców na temat etymologii, semantyki i użycia obecnie już nieużywanego dialektyzmu sāts / sāta / sāte, który zachował się jedynie w łotewskich nazwach miejscowych. Większość uczestników dyskusji nie zgadza się jednak z hipotezą profesora Jānisa Endzelīnsa dotyczącą fińsko-ugrofińskiego pochodzenia sāts. Ponieważ nazwy miejscowe z sāts są rozpowszechnione w Kurlandii, na obszarze substratu kurońskiego, najbardziej prawdopodobne jest, że jest to stare słowo pochodzenia kurońskiego. W artykule analizowane są dialektyzmy z sāt-, włączone do tomu S1 „Słownika łotewskich nazw miejscowych”, ich semantyka, a także zilustrowany mapą zasięg ich występowania. Stwierdza się, że liczba nazw miejscowych z sāts w łotewskim zasobie nazewniczym ma tendencję spadkową, zwłaszcza w grupie mikrotoponimów. Najwyraźniej łotewskie dialektalne słowo pospolite sāts / sāta / sāte było dawniej bardziej rozpowszechnione, później jego zasięg kurczył się w kierunku zachodnim, pozostawiając ślady w ojkonimach. SŁOWA KLUCZOWE: słownik nazw miejscowych, mikrotoponimy, ojkonimy, kuryzmy, zanikanie dialektyzmów. 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu Studies of the Latvian language in the context of 21st century science programu badań państwowych Letonics: history of Latvia, languages, culture and values. ANTA TRUMPA 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXII ANNOTATION Artykuł analizuje niektóre łotewskie nazwy miejscowe uwzględnione w „Słowniku łotewskich toponimów” (Latvijas vietvārdu vārdnīca), a mianowicie te zawierające komponent sāt-. Rozpoczyna się od krótkiego opisu słownika i jego źródeł. Obecnie przestarzałe dialektalne słowo sāts / sāta / sāte („dom, gospodarstwo domowe”) oraz jego etymologia, semantyka i użycie w łotewskich nazwach miejscowych są omawiane od prawie stulecia. Językoznawca Jānis Endzelīns wysunął hipotezę, że słowo to może mieć pochodzenie ugrofińskie, jednak kilku innych językoznawców nie zgodziło się z tym poglądem. Ponieważ toponimy z elementem sāt są obserwowane głównie w Kurlandii, a dokładniej na terytorium zamieszkiwanym dawniej przez bałtyckie plemię Kurów, uważa się, że ten leksem ma Pochodzenie kurońskie. Artykuł przechodzi następnie do analizy słów zawierających element sāt i stwierdza, że included in the volume S1 (which is still in progress) of the “Dictionary of Latvian Toponyms”. Their semantics and area of distribution are shown (illustrated in the map). It is ta konkretna grupa nazw miejscowych ma tendencję do zanikania, zwłaszcza jeśli chodzi o mikrotoponimy. Dialektalne słowo sāts / sāta / sāte było dawniej szerzej rozpowszechnione, lecz jego zasięg się skurczył, pozostawiając pewne ślady tego słowa w ojkonimach w zachodniej części tego terytorium. SŁOWA KLUCZOWE: słownik toponimów, mikrotoponimy, ojkonimy, kuroński, zanik słów regionalnych. „Słownik toponimów Łotwy” (Latvijas vietvārdu vārdnīca) jest wielotomową publikacją, będącą kontynuacją dwutomowego słownika Jānisa Endzelīnsa „Toponimy Łotewskiej SRR” (Latvijas PSR vietvārdi) (tom 1 części I A–J, 1956 oraz tom 2 części I K–O, 1961). Po dość długiej przerwie, na początku XXI wieku, w 2003 roku wreszcie ukazał się pierwszy tom „Słownika toponimów Łotwy”, obejmujący wyrazy rozpoczynające się na P – Paaglis–Piķu; jego kontynuacją były jeszcze dwa tomy na literę P – w 2006 roku Pilaci–Pracapole oraz w 2010 roku Pracirika–Puožu, a także w 2013 roku ukazał się jeden tom na literę R. Obecnie przygotowywany jest pierwszy tom na literę S Sabači–Sēža, którego wydanie przewidziano na 2017 rok. Podstawę „Słownika łotewskich nazw miejscowości”, opracowanego w Instytucie Języka Łotewskiego LU, stanowi kilka źródeł, z których najważniejszym jest obecnie digitalizowany kartotekowy zbiór łotewskich nazw miejscowości (LVK), zawierający około 1 miliona kart, składający się z nazw miejscowości zapisywanych podczas ekspedycji od lat czterdziestych XX wieku; materiały archiwalne, na przykład dane rewizji włók w Vidzeme z 1638 r. (niem. Hakenrevision) (VAR) oraz dane rewizji majątków ziemskich z 1826 r., przechowywane w Łotewskim Państwowym Archiwum Historycznym; a także źródła różnorodnych publikacji, w tym wydawane wcześniej Zatem zarówno kartoteka łotewskich nazw miejscowości, jak i opublikowane już tomy „Słownika łotewskich nazw miejscowości”, a także przygotowane już, lecz niewydane rękopisy słownika nazw miejscowości stanowią bogaty skarbiec łotewskich nazw miejscowości, który stał się niewyczerpanym źródłem badań nad toponimią łotewską. Vietovardžiai su sāt- „Latvijos vietovardžių žodyne“ (Latvijas vietvārdu vārdnīca) słowniki (wśród nich należy wymienić na przykład dwutomowe dzieło J. Endzelīnsa „Nazwy miejscowości Łotwy” (Latvijas vietu vārdi, 1922; 1925), dwuczęściowe dzieło Jurisa Plāķisa „Nazwy miejscowości i nazwiska Łotwy” (Latvijas vietu vārdi un latviešu pavārdi, 1936; 1939), „Nazwy miejscowości Łatgalii” Valdisa Jurisa Zepa (The Placenames of Latgola, 1984)). Należy również wspomnieć o najnowszych źródłach uzupełniających „Słownik łotewskich nazw miejscowości”, pochodzących ze stosunkowo niedawno wydanych słowników i zbiorów nazw miejscowości, na przykład o pracy Ruty Avotiņy „Gmina Staburags. Nazwy miejscowości, geografia, dziedzictwo kulturowe” (Staburaga pagasts. Vietvārdi, ģeogrāfija, kultūras mantojums, 2007), a także o ogromnej bazie danych nazw miejscowości Państwowej Agencji Informacji Geoprzestrzennej Łotwy (Latvijas Ģeotelpiskās informācijas aģentūra) (LĢIA 2011)2. Artykuły / Articles 75 Podczas pracy nad najnowszym, jeszcze niewydanym tomem „Słownika łotewskich nazw miejscowości” Sabači–Sēžauwagę zwrócił dość obszerny artykuł słownikowy „Sāt”, zajmujący ponad siedem stron rękopisu. translations_are_array Jego podstawę stanowi nie jakiś powszechnie znany łotewski apelatyw, lecz współcześnie już nieużywane i nawet w gwarach nierozpoznawane słowo wraz z jego wariantami morfologicznymi sāts / sāta / sāte ‘siedlisko, miejsce po siedlisku’. Okazało się, że słowo to, jego semantyka, etymologia i związki z łotewskimi nazwami miejscowości już niemal od stulecia były przedmiotem dyskusji językoznawców. A zatem ta część artykułu będzie poświęcona omówieniu wspomnianej dyskusji. Istniejący dawniej wyraz pospolity sāts / sāta / sāte, stanowiący podstawę licznych łotewskich nazw miejscowości, był najbardziej rozpowszechniony w regionie Kurlandii. Dlatego badacz twierdził, że sāts jest słowem pochodzenia bałtyckiego, etymologicznie związanym z łot. sāts, jo kilmės tyrėjų nuomonės skiriasi. Straipsnį apie Kuržemės vietovardžių su sātarealą jau 1926 m. paskelbė latvių kalbininkas J. Plāķis. Jame vietovardžių sātīgs, lit. sotis, sotumas, sotus, st. ind. sātu ‘schronienie, miejsce ocalenia, ukrycia się’, „jednakże w nazwach miejscowości oznacza ono, jak się zdaje, coś innego” (Plāķis 1926: 318). Zdaniem J. Plākisa pierwotne znaczenie tego słowa brzmiało ‘otwarte, oświetlone słońcem miejsce w lesie’, z którego później rozwinęło się nowsze znaczenie ‘uprawione pole, domy wzniesione pośrodku pola’ (Plāķis 1926: 319–320). J. Plāķis w swoim artykule wspomina również fakt, że nazwy miejscowe z rdzeniem słowotwórczym *sāt zostały włączone także do dzieła Augusta Bielensteina Die Grenzen des lettischen Volkstammes und der lettischen Sprache in der Gegenwart und im 13. Jahrhundert, zwracając uwagę na to, że „słowo to było znane również poza granicami dzisiejszej Kurlandii” (Plāķis 1926: 319): kilka nazw miejscowych pochodzi także z dzisiejszej Litwy – Lampsahten, Dorf im Kirchspiel Preussisch-Kretingen (Bielenstein 1892: 2 O „Słowniku nazw miejscowych Łotwy” szerzej zob. Balode 2009. ANTA TRUMPA 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXII 248), Lampsaten [A. Plāķis błędnie podaje: Lamsaten] (Bielenstein 1892: 279), Narssatay [A. Plāķis błędnie podaje: Nassatag], Gesinde (Bielenstein 1892: 389); jeden z tych przykładów – Satagont (Bielenstein 1892: 275 [A. Plāķis błędnie podaje: 175]) jako nazwę zamku lub grodziska i kiligundy, czyli starożytnego okręgu administracyjnego – A. Bylenšteinas wymienia jako nazwę miejscową znajdującą się w Finlandii (Bielenstein 1892: 275). Dyskusję kontynuował również J. Endzelīnas, który miał odmienne zdanie na temat znaczenia i pochodzenia tego słowa; w „Słowniku języka łotewskiego” Kārlisa Mīlenbāhsa (Latviešu valodas vārdnīca, 1923–1932) pośród kilku innych homonimów sāts jako czwarty podaje również wyraz o znaczeniu ‘eine Baustelle, alte Gesindestellen (plac budowy, podwórze, miejsce zabudowy)’. Co ciekawe, również J. Endzelīnas odsyła do pracy A. Bielensteina, wprawdzie do innej – „Die Holzbauten und Holzgeräte der Letten […]“, wspominając, że w zachodniej Kurlandii sāts, sāta oznacza ‘Zaun, Bauerhof (ogrodzenie, gospodarstwo)’. J. Endzelīnas jest pierwszym, choć nie bez wątpliwości, który wysunął hipotezę, że sāts ma pochodzenie ugrofińskie, a dokładniej, został zapożyczony z języka liwskiego i jest związany z estońskim sāt ‘eingezäunter Platz; Rödung (ogrodzone miejsce, wyrąb)’ (Mīlenbahs III 809). Nie zagłębiając się w etymologię apelatywów sāte, sāts, o znaczeniu tego słowa i jego wcześniejszym użyciu w toponimach rodzinnej gminy Stende w swoim artykule z 1939 r. „Żywotność nazw miejscowych” („Vietu vārdu mūžs“, 1939) pisał również językoznawca Kārlis Draviņis. Wspomina on, że „pola po domach, które wymarły i przepadły podczas zarazy, nazywano satami lub satami (par sãtiem (vai sãtēm)), […] np. Peķsãte, Pũcsãte, Mežitsãts, Sãti, Vcsãte, Kneĩjsãts i in.“ (Draviņš 1939: 413). Autor przyznaje, że w czasie zapisywania materiału – w latach trzydziestych XX w. – w Stende nie potrafiono już wyjaśnić apelatywów sāts, sāte, a ich znaczenie zanikło w mowie. Wyjaśniał to zjawisko tym, że dawne saty (sāti), innymi słowy pola należące do miejsc po siedzibach, po przejściu zarazy i opuszczeniu domów zarastały drzewami, krzewami, a nawet gęstym lasem, podczas gdy samo słowo przetrwało. „Należy podkreślić, że obecnie słowo sāts w świadomości ludzi wiąże się z pojęciem dawnych siedlisk, jednak nie stało się bezpośrednim ich określeniem” (Draviņš 1939: 413). O tym, że „słów tych używano również jako toponimów, określających miejsca, w których przed zarazą lub przed wojną północną znajdowały się chłopskie siedliska”, na początku XX w. mówił także A. Bielenstein (Bīlenšteins 2001: 133). Kolejnym zwolennikiem hipotezy ugrofińskiego pochodzenia tego słowa jest estoński latwista Karl Aben, który w swoim artykule z 1957 r. „Zapożyczenia z języków estońskiego i liwskiego w języku łotewskim” („Aizguvumi no igauņu un lībiešu valodas latviešu valodā”) potwierdza opinię J. Endzelīna, uznając łotewskie sāts ‘miejsce po domu, dawne siedlisko’ za wiarygodne zapożyczenie estońskiego słowa saat (Aben 1957: 203). Również w wydanym w 1957 r. studium o etymologii poszczególnych słów języka łotewskiego łotewski językoznawca Ernests Blese podaje w wątpliwość Artykuły / Articles 77 Vietovardžiai su sāt- „Latvijos vietovardžių žodyne“ (Latvijas vietvārdu vārdnīca) ugrofińskie pochodzenie łotewskiego sāts. Naukowiec przytacza list napisany przez fińskiego językoznawcę Eino Nieminena: „Est. sāt jest dialektyzmem używanym wyłącznie na wyspach Sarema i Muhu, a także w okolicach Parnawy. Słowo to nie może być odziedziczone, raczej zostało zapożyczone z języka łotewskiego”. Ponadto E. Blese wątpi, czy w języku liwskim słowo *sāt w ogóle kiedykolwiek istniało. (Blese 1957: 104). Dlatego językoznawca uważa, że łotewskie sāts jest 103, 109). pochodzenia kurońskiego / łotewskiego i przypuszcza, że jest spokrewnione ze staropruskim określeniem miejsca zamieszkania Satheken oraz nazwą łąki Satho (Blese 1957, Niemniej jednak łotewski językoznawca V. J. Zeps, mieszkający za granicą, który w 1962 r. opublikował w języku angielskim swoje badanie „Konwergencja języków łotewskiego i fińskiego” (The Placenames of Latgola. A Dictionary of East Latvian Toponyms), mimo powstrzymywania się od konkretnych komentarzy, nie zgadza się z opinią J. Endzelīnsa (Zeps 1962: 180). Bardziej przekonujące argumenty przeciwko hipotezie ugrofińskiego pochodzenia tego słowa przedstawia estoński językoznawca Lembit Vaba, który w swojej książce, opisując zapożyczenia, które z języka łotewskiego przedostały się do estońskiego, twierdzi właśnie odwrotnie – przypuszcza, że saat jest pochodzenia łotewskiego (Vaba 1997: 196–197). Również Silvijai Raģei w artykule o zapożyczeniach z bałtyckich języków fińskich w języku łotewskim, etymologizowanych przez J. Endzelīnsa, nasunęło się pytanie: jeśli słowo sāts byłoby zapożyczeniem z języka liwońskiego, z którym słowem tego języka byłoby ono związane? „czyż nie z ar sṑ t ‘Scheiterhaufen (jaskrawo czerwony)’, które Ketunen uważa za łot. zapożyczenie sārts?“ (Raģe 2003: 315). O znaczeniu i pochodzeniu sāts w swoich artykułach, opublikowanych w różnych okresach życia, wypowiadała się łotewska onomastka Valija Dambė. W napisanym w 1970 r. w języku rosyjskim artykule o terminach geograficznych w toponimii Łotewskiej SRR lingwistka przyznaje, że apelatyw sāts, stanowiący podstawę wielu nazw miejscowych, w tamtym czasie, na początku lat siedemdziesiątych XX w., nie był już znany nawet w gwarach; autorka przyznaje jednak, że najprawdopodobniej był to termin oznaczający miejsce zamieszkania w lesie, którego mieszkańcy zajmowali się rolnictwem. W tym samym miejscu V. Dambė wspomina również o hipotezie J. Endzelīnsa dotyczącej ugrofińskiego pochodzenia tego słowa, odrzuca ją jednak i zakłada, że możliwe związki z łotewskimi sēt ‘siać’ i sēta ‘zagroda, siedziba’ dowodzą indoeuropejskiego pochodzenia tego słowa (Dambe 2012b: 198). Z kolei niemal kilkanaście lat później, w opublikowanym w 1986 roku artykule „Kontakt językowy w nazwach miejscowych północnej Kurlandii” („Valodu saskare Ziemļkurzemes vietvārdos”), V. Dambė wyraża opinię już ostrożniej, przyznając, że etymologia i pochodzenie słowa sāts nie są w pełni jasne, tym samym jednak nie odrzucając całkowicie poglądu J. Endzelīnsa. W przeciwieństwie do swojego artykułu z 1970 r., w 1986 r. V. Dambė przyznaje, że „z wyrazem sēta kurlandzkie sāts nie ma żadnego związku”, zaprzeczając tym samym wyrażonemu wcześniej przez siebie poglądowi o niewątpliwie indoeuropejskim pochodzeniu tego słowa. W tym artykule autorka przedstawia również mapę występowania nazw miejscowych z sãt, opierając się na posiadanym wówczas materiale rękopiśmiennym słownika łotewskich nazw miejscowych, a przy tym nazwy miejscowe ANTA TRUMPA 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXII klasyfikując według tematów i zakończeń, a nie według oznaczanego obiektu czy znaczeń (Dambe 2012a: 268). Pośrednio, opisując pochodzenie łotewskiego słowa pilsēta i pilsāts, słowo ca) sāta savajame „Latvių kalbos etimologijos žodyne“ (Latviešu etimoloģijas vārdnīomawia również Konstantīnas Karulis. Językoznawca uważa, że podstawę rozpowszechnionej wcześniej w Kurlandii formy pilsāts stanowi pils + sāts, innymi słowy: ‘pole zamkowe, miejsce przed zamkiem lub wokół niego’. Samo słowo sāts, opierając się na obszarze jego występowania, K. Karulis całkiem słusznie uważa za słowo języka kurońskiego, natomiast o hipotezie J. Endzelīnsa dotyczącej fińsko-ugryjskiego pochodzenia słowa sāts nawet nie wspomina. K. Karulis, nawiasem mówiąc, wspomina również nazwę Pilsaten XIII-wiecznej kurońskiej ziemi historycznej w okolicach Kłajpedy (Karulis II 50–51). W końcu, wracając do nazw miejscowych z sātzawartych w opracowywanym „Słowniku łotewskich nazw miejscowych”, możemy stwierdzić, że występują one w dużej liczbie i różnorodności zarówno jako starsze wyrazy nomenklatury, np. : Bērznieku sāta pieva w Varmie (Endzelīns II 106; Plāķis 1939: 167; niezarejestrowana w 1962), Brūžu sāta laukas w Turlawie (Endzelīns II: 105; Plāķis 1936: 165; niezarejestrowana w 1972), jak i jako wyrazy podstawowe, np. : Sãta kalns wzgórze w Aprikach (1958), Sãtu muiža dwór w Grenčiach (Endzelīns II 134). Z analizy 286 przypadków użycia wynika, że słowo sāts stanowiące podstawę toponimów najczęściej występuje w nazwach łąk (~ 23%), np. : Bundžu sāta pieva w Varmie (Endzelīns 1925: 106; Plāķis 1936: 167; niezarejestrowana w 1962 r.), Sāt pieva w Jurkaļnie (Plāķis 1936: 52; niezarejestrowana w 1969 r.), Sātiņi pieva w Purmsatach (Endzelīns 1925: 20; Plāķis 1936: 53; Sãtiņi 1955); a także w nazwach domów i gospodarstw (~ 19,93%), np. : Sāta Juôrši gospodarstwo w Kraukliach (1970), Čĩmsâti dom w Gudēnikach (1973); w nazwach pól (~ 15,38%), np. : Brūžu sāta laukas w Turlawie (Endzelīns 1925: 105; Plāķis 1936: 165; niezarejestrowana w 1972 r.), Sãtiņlauks laukas w Alsundze (1970); w nazwach lasów (~ 11,53%), np. : Buñdžu sãta miškas w Renkach (Plāķis 1936: 143), Jâtniêksãte miškas w Zlekach (1963), Jahtnik ahte (Plāķis 1936: 296); w nazwach gór (~ 4,54 %), np. : Sãta kalns góra w Aprikach (1958); w nazwach dworów (~ 4,19 %), np. : Vamsãta dwór w Nykracach (Endzelīns 1925: 10); w nazwach pastwisk (~ 3,15 %), np. : Buciņu sãta pastwisko w Rudbarżach, przy starej aptece (1966), Kalêjsāts pastwisko w Matkule (Endzelīns 1925: 116; Plāķis 1936: 205; 1962); w nazwach gmin, wsi i innych miejscowości (~ 3,15 %), np. : Sãtiņu pagasts gmina (1953), Siêksâtes pagasts gmina (Endzelīns 1925: 21). Tylko w pojedynczych przypadkach stanowi sāta podstawę nazw bagien, gmin, wąwozów, miejsc niezamieszkanych, dolin, przesmyków, stawów, młynów, dróg, wsi i innych obiektów. Dla kilku nazw miejscowych z sātJ zarejestrowanych w dwóch gminach zachodniej Kurlandii – Ėduole i Sace. Plāķis wskazał przynależność kategorialną Artykuły / Articles 79 Vietovardžiai su sāt- „Latvijos vietovardžių žodyne“ (Latvijas vietvārdu vārdnīca) słowem sāta (Plāķis 1936). Widocznie w tych gminach jeszcze w czasie zapisywania nazw miejscowych, w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, sāta było znanym i używanym także w żywej mowie rzeczownikiem pospolitym, a nie tylko formą zakonserwowaną w nazwach miejscowych. Dlatego statystycznie wyodrębniono jeszcze jedną grupę – nazwy osad (sāta) (~ 5,24 %), np. : Pẽteŗsãt w Ėduole (Plāķis 1936: 265), osada Duhņu ahta w Sace (Plāķis 1936: 58). RYS. 1 Rozprzestrzenienie nazw miejscowych z sāts na podstawie materiałów „Słownika łotewskich nazw miejscowych” ANTA TRUMPA 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Analizując semantykę nazw miejscowych z sāts w „Słowniku łotewskich nazw miejscowych”, widać, że istnieją dwie duże grupy: pierwsza – większa – to grupa mikrotoponimów: nazwy łąk, pól, pastwisk, gór i lasów; drugą dużą grupę stanowią ojkonimy – w tym przypadku głównie nazwy domów (zagród), a także majątków, gmin oraz wsi. Wydaje się zatem, że materiał ten raczej potwierdza myśl wyrażoną już przez J. Plākisa, że wyrazy pospolite (apelatywy) sāts, sāta, sāte początkowo oznaczały ‘łąkę, pole (być może znajdujące się w lesie)’, dopiero potem zaczęto ich używać również na określenie pól znajdujących się wokół domów, a później rozpowszechniły się także w nazwach domów (zagród), majątków i większych miejscowości, na przykład wsi oraz gmin. W niektórych miejscach, na przykład w Stendė, słowo sāts zaczęto stosować również do nazywania starych domów oraz pól znajdujących się wokół nich i innych miejsc. Porównanie materiałów z różnych okresów w kartotece łotewskich nazw miejscowych oraz w rękopisie „Słownika łotewskich nazw miejscowych” prowadzi do wniosku, że liczba nazw miejscowych z sāts w toponimii łotewskiej visiškai dingusi pati realija, arba vietiniai gyventojai nebežino jos pavadinimo. Svarbu pažymėti, kad iš 1936 m. J. Plāķio knygoje Latvijas vietu vārdi un latmaleje. Wiele nazw domów, łąk, pól i pastwisk zapisanych w zbiorach z początku XX wieku po upływie półwiecza lub opublikowanych w „Viešu pavārdi” 158 toponimów, z których 70 (czyli ~ 44 %) odnotowano później, głównie w materiale zapisanym w latach sześćdziesiątych XX wieku. Ponieważ od tego czasu minęło już około pół wieku, bardzo prawdopodobne jest, że do dziś proces zanikania tych słów, zwłaszcza mikrotoponimów, postępował nadal. Interesujące, że wśród toponimów, które zdaniem informatorów dawniej istniały, lecz obecnie ich nie ma, dominują nazwy domów i dworów. Oczywiste jest, że zadecydowała o tym sytuacja historyczna: po II wojnie światowej dwory zamieniono na szkoły lub inne instytucje publiczne, a zagrody zanikały z powodu różnych dramatycznych wydarzeń historycznych zarówno w czasie wojny, jak i w okresie powojennym, a także w późniejszych czasach. Wśród toponimów, o których informanci w ogóle nie słyszeli, dominują nazwy łąk i pól. Okoliczność ta potwierdza zauważoną już w 1939 r. przez K. Draviņša tendencję dotyczącą toponimów z sātd: „[…] istnieje groźba zapomnienia tych nazw miejsc, którymi nazwano obiekty już nieistniejące lub znacznie zmienione […], albo bardzo rzadko wymieniane w komunikacji, albo też równolegle otrzymały nową nazwę, która spycha starą w cień” (Draviņš 1939: 411). Prawdą jest, że mikrotoponimy w ogóle charakteryzuje tendencja do zmian, a ich liczba maleje. Na podstawie danych „Słownika toponimów Łotwy” widać, że we wschodniej części omawianego obszaru najwięcej członów z sātd występuje w nazwach domów i dworów, a nie w nazwach łąk, pól czy innych mikrotoponimach. Wyjątek stanowią dwa zapisane obok siebie w 2011 r. warianty nazwy jednego bagna w Zvardzie: Sātu purvs oraz Sātu liekna (LĢIA 2011). To rzeczywiście pozwala sądzić, że zasięg występowania apelatywu początkowo mógł być większy, a później areał zwężał się w kierunku zachodnim, pozostawiając ślady w ojkonimach. Artykuły / Articles 81 Vietovardžiai su sāt- „Latvijos vietovardžių žodyne“ (Latvijas vietvārdu vārdnīca) Zarówno wcześniejsze badania (J. Plāķisa, V. Dambego i in.), jak i najnowszy materiał „Słownika łotewskich nazw miejscowych” potwierdzają, że nazwy miejscowe z sātwystępują w Kurlandii, na całym obszarze substratu kurońskiego (zob. ryc. 1), natomiast pojedyncze nazwy miejscowe występujące daleko poza tym regionem mają raczej inne pochodzenie i inne znaczenie (Dambe 2012a: 269). Mimo to po raz kolejny pozwala to odrzucić przypuszczenie J. Endzelīnsa o liwońskim lub estońskim pochodzeniu wyrazu sāts. Wątpliwości te jeszcze bardziej wzmacniają niektóre litewskie nazwy miejscowe, na przykład rzeka Sõtupis w Žarėnai (rej. telszański) oraz łąka Sòtai w Kvėdarnej, którą litewski onomasta Aleksandras Vanagas, choć ostrożnie, jednak wiąże z łotewskimi nazwami łąk Sāta, Sāts, rzeką Valta-sātu, nazwą miejscową Pũc-sãte, oznaczającą miejsce w lesie, a także innymi łotewskimi nazwami miejscowymi z sāt- (Vanagas 1981: 310). Jak wiadomo, wspomniane litewskie nazwy miejscowe znajdują się na historycznym obszarze kurońskim. Ponadto listę nazw miejscowych potwierdzających kurońskie pochodzenie sāts uzupełniają także przykłady zamieszczone w pracy A. Bielensteina Die Grenzen des lettischen Volksstammes und der lettischen Sprache […]: „Lapsahten, Dorf im Kirchspiel Preussisch-Kretingen“ (Bielenstein 1892: 248), „Lampsaten (litt. Làpsatē); cf bei Спрогисъ, l. c. Ломосатишки, wieś w Gondyndze. w.“ (Bielenstein 1892: 279), wspomniana przez K. Karulisa zgermanizowana nazwa ziemi Pilsoto (Pilsaten), położonej w okolicach Kłajpedy. Wnioski 1. Liczba nazw miejscowych z sātkiekis w toponimii łotewskiej, zwłaszcza w mikrotoponimii, wykazuje tendencję spadkową. 2. Ugrofińskie pochodzenie sāts / sāta / sāte jest wątpliwe; jest to najprawdopodobniej stare słowo indoeuropejskie, zachowane w mikrotoponimach i oikonimach na niegdyś zamieszkanych przez Kurów obszarach Łotwy, a także w niewielkim stopniu na Litwie. 3. Zasięg występowania dialektalnego słowa łotewskiego sāts / sāta / sāte mógł dawniej być szerszy, jednak później areał zwężał się w kierunku zachodnim, pozostawiając w strefie zanikania ślady w oikonimach. LITERATURA 1962 [lub inne wskazane lata] – materiały z ekspedycji zbierających toponimy, które odbyły się w tych latach. Aben Karl 1957: Eesti ja liivi laene läti sõnavaras. – Emakeele seltsi aastaraamat 3. Tallin: Eesti Riiklik kirjastus. Avotiņa Ruta 2007: Staburaga pagasts. Vietvārdi, ģeogrāfija, kultūras mantojums. Rīga: Łotewska Agencja Informacji Geoprzestrzennej.