Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate „Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift“ (1706)

Straipsniai / Articles 9 ONA ALEKNAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptys: lietuvių rašomosios kalbos historia, historia języka, literatury i kultury Małej Litwy. PODSTAWY LEKSYKOLOGII W TRAKTACIE JOKŪBASA PERKŪNASA WOHLGEGRÜNDETES BEDENKEN ÜBER DIE INS LITAUISCHE ÜBERSETZTEN ZEHN FABELN AESOPI UND DERSELBEN PASSIONIERTE ZUSCHRIFT (1706) Podstawy leksykologii w traktacie Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) by Jokūbas Perkūnas ANOTACIJA Straipsnyje tiriamas Jokūbo Perkūno traktatas Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) jako źródło myśli lingwistycznej w dziedzinie leksykologii. Perkūnas, analizując zdolność tłumacza Bajek Ezopa (1706) do praktycznego stosowania zasad używania i normowania języka deklarowanych w traktacie Michaela Mörlina Principium primarium in lingva Lithvanica (1706), daugiausia dėmesio skyrė leksikai. Perkūno tyrimas labiau rėmėsi praktiniu (empiriniu) czynił to na poziomie – gromadzenia, oceny i przedstawiania danych językowych, a nie teoretycznych uogólnień i podejmowania rygorystycznych decyzji. Chociaż Perkūnas poświęcał teoretycznemu rozważaniu norm leksykalnych mniej uwagi niż Mörlin, poprawiane i komentowane przez niego wyrazy oraz połączenia wyrazowe z Bajek Ezopa pokazują, jak rozumiał zagadnienia badane przez leksykologię (polisemia, homografy, synonimia, łączliwość leksykalna i gramatyczna, zapożyczenia, ONA ALEKNAVIČIENĖ 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXII frazeologia). Proponując wariant, Perkūnas opierał się zarówno na kryterium ilościowym – bardziej rozpowszechnionym użyciu, jak i jakościowym – wyrażeniu najlepiej odpowiadającym pojęciom. NAJWAŻNIEJSZE SŁOWA: Jokūbas Perkūnas, Michaelis Mörlinas, Mała Litwa, litewski setzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte kalbotyros istorija, leksikologija. ANNOTATION The tractate of Jokūbas Perkūnas Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische überZuschrift (1706) is analysed as a source of linguistic idea in lexicology in this article. Analizując umiejętności tłumacza dotyczące stosowania i standaryzacji deklarowanych w traktacie the Aesop’s fables Die Fabuln Aesopi (1706) to practically apply the principles of language Michaela Mörlina Principium primarium in lingva Lithvanica (1706), Jokūbas Perkūnas poświęcił leksyce wiele uwagi. Badania Perkūnasa odnosiły się do poziomu praktycznego (empirycznego), tj. gromadzenia danych językowych, ich oceny i prezentacji, w przeciwieństwie do uogólnień teoretycznych i sztywnego podejmowania decyzji. Chociaż Perkūnas poświęcał mniej uwagi teoretycznemu rozważaniu norm leksykalnych niż Mörlin, skorygowane i opatrzone komentarzem słowa oraz połączenia wyrazowe z bajek Ezopa pokazują sposób, w jaki postrzegał zagadnienia analizowane przez leksykologię (polisemię, homografię, synonimię, walencję leksykalną i gramatyczną, wyrazy zapożyczone oraz frazeologię). Przedstawiając swój wariant, Perkūnas odwoływał się do obu kryteriów: ilościowego, tj. użycia szerzej rozpowszechnionego, oraz jakościowego, tj. najlepszego wyrażenia treściowego. SŁOWA KLUCZOWE: Jokūbas Perkūnas, Michaeli Mörlin, Litwa Mniejsza, historia Językoznawstwo litewskie, leksykologia. 0. WSTĘP Na początku XVIII w. powstała w Litwie Mniejszej polemika filologiczna dotycząca języka litewskiego pozostawiła trzy wzajemnie powiązane źródła: 1) traktat pastora z Gumbinnen Michaela Mörlina (Michael Mörlin, 1641–1708) Principium primarium in lingva Lithvanica (Główna zasada języka litewskiego)1; 2) książeczkę Die Fabuln Aesopi (Bajki Ezopa) pochodzącego z Katynowa Jonasa Šulcasa (Johann Schultz, 1684–1710) 1 Znane są dwa egzemplarze: 1) w Bibliotece Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk (Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk: NI 86 5º adl. 15); 2) w Bibliotece Uniwersyteckiej i Krajowej Saksonii-Anhalt w Halle: (Universitätsund Landesbibliothek Sachsen-Anhalt: AB 153123) (Aleknavičienė, Schiller 2002: 79–98); wydanie dokumentacyjne: Drotvinas 2008, 1–166; wydanie internetowe (transkrypcja, indeks słów litewskich): www.lki.lt/seniejirastai (dalej – MP). Artykuły / Articles 11 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) bajki) z dziesięcioma na język litewski przetłumaczonymi bajkami2; 3) traktat valtarkiemskiego pastora Jakuba Perkūna młodszego (Jacob Perkuhn, Perkhun, 1665–1711) Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (Uzasadniona opinia o dziesięciu przetłumaczonych na język litewski bajkach Ezopa i piśmie, które je zainspirowało)3. Książki te przygotowano jedna po drugiej: dwie pierwsze wydano w 1706 roku w Królewcu, ostatnią – w Lipsku i Frankfurcie. Gdy dyskusje rozpoczęte około 1702 roku nabrały rozmachu, Mörlin opublikował zasady normowania języka litewskiego i wezwał pastorów do ich rozważenia. Szulc miał na celu pokazać, jak mogą oni bajek. Perkūnas, būti realizuojami praktiškai – pagal Mörlino iškeltus principus išvertė dešimt oceniwszy teoretyczną pracę Mörlina i praktyczną pracę Szulca, przedstawił wyniki analizy w traktacie. PB można by uznać za recenzję EP, jednak jego twierdzenia nie odnoszą się wyłącznie do EP. Szulc na stronie tytułowej wyraźnie zadeklarował związek tatu: „Ʒum Verſuch Nach dem PRINCIPIO Lithvanicæ Lingvæ, Littauiſch vertiret“ („bandant išversti į lietuvių kalbą pagal Lietuvių kalbos principą“), o Perkūnas traktato antraštiniame lape nurodė ryšį ne su viena, bet su abiem knygomis: przekładu z traktatem Mörlina „Bedencken / Uber die / Ins Litthauſche / Uberſetzte ʒehen Fabeln Æſopi, Und derſelben pasſionirte Ʒuſchrifft“ („opinia o dziesięciu przetłumaczonych na język litewski bajkach Ezopa i piśmie, które je zainspirowało“). Za tłumacza bajek i autora przedmowy do EP Perkūnas uważał nie Szulca, lecz Mörlina, i dyskutował głównie z twierdzeniami przedstawionymi w jego traktacie. Perkūnas dążył przede wszystkim do wywarcia wpływu na Mörlina i pokonania go, ponieważ krytykował on księży urodzonych w Małej Litwie i pracujących w litewskich parafiach. Główny adresat PB nigdzie nie został nazwany prawdziwym nazwiskiem – określany jest jedynie przezwiskowym antroponimem Gumbinner ‘Gumbiniškis’ (12×), utworzonym od nazwy miejscowej Gumbinnen: Gumbinner PB 318, 45,16,23,26–27, 614, 92–3, 2117, 2222–23, Gumbinners PB 312,14, Gumb. PB 231, dodając jeszcze Herr ‘Pan’. Traktat Mörlina jest wymieniany w PB trzykrotnie: Princip. Ling. Lith. p. 21 PB 318–19; in Principio Lingv. Lit. PB 61–2; In Princip. Ling. Litv. p. 1 PB 926, niekiedy podając również strony. Współpraca Szulca i Mörlina oraz wpływ tego ostatniego są niewątpliwe. Należy zwrócić uwagę na to, że Szulc tłumaczył bajki 2 Zachował się tylko jeden egzemplarz w Bibliotece Książąt Czartoryskich Muzeum Narodowego w Krakowie (Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Książąt Czartoryskich: 35174/I); wydanie dokumentalne: Citavičiūtė 2008: 1–206; publikacja internetowa (transkrypcja, konkordancje form wyrazów litewskich, indeks): www.lki.lt/seniejirastai (dalej – EP). 3 Znany jest tylko jeden egzemplarz, znaleziony w 2002 r. w Bawarskiej Bibliotece Państwowej w Monachium (Bayerische Staatsbibliothek München: 4 A. gr. b. 80) (Aleknavičienė, Schiller 2003: 15–50); konkordancje form kritinis leidimas: Aleknavičienė, Schiller 2008: 1–186; internetinis leidinys (perrašas, lietuvišwyrazów litewskich, indeks): www.lki.lt/seniejirastai (dalej – PB). ONA ALEKNAVIČIENĖ 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXII rozpoczęła pod naciskiem Mörlina. Szulcowi pomagali Litwini z Gąbin[a], a zatem tłumaczył, goszcząc u Mörlina w Gąbinie, i tylko ten mógł dobrać mu parafian dobrze znających język litewski (na temat kwestii autorstwa przekładu oraz lingwistycznych przesłanek współautorstwa zob. Aleknavičienė, Schiller 2008: 121–125)4. Traktat o Perkunie ukazał się jako ostatni, dlatego jest ważny ze względu na twierdzenia świadczące o rozwoju polemiki i podsumowujące jej treść. Ponadto ukazuje on wrogość Mörlina wobec <ihrer Ursprunge, Wesen und Eigenschaften</i> (W literaturze litewskiej nie odnotowano ani tytułu ninkų poziciją, kuri būdavo rekonstruojama tik iš antrinių šaltinių, daugiausia kalbinių Pilypo Ruigio (Philipp Ruhig, 1675–1749) veikalų: rankraštinės Meletemos (1735, toliau – RgM) ir spausdinto Betrachtung der litauischen Sprache in traktatu, ani roku wydania. Po odnalezieniu traktatu zaczęły się wyjaśniać twierdzenia Perkuna tyrinėjimas, 1745, toliau – RgB). Iki 2002-ųjų istoriografinėje ir bibliografinėje i jego zwolenników dotyczące języka greckiego. Niemal połowa tekstu EP jest również niemiecka: jest to przedmowa Szulca, wierszowana dedykacja Ruigisa dla tłumacza, komentarze vartojimo klausimais, polemikos dalyvių tarpusavio sąveika ir tikslai (Aleknavičienė, Schiller 2003: 15–50). Abu traktatai parašyti vokiškai su intarpais lotynų ir lietuvių, retkarčiais ir do bajek i korekta błędów. Wstawki w innych językach w niemieckim tekście EP, w przeciwieństwie do traktatów, są rzadkie, natomiast form litewskich w EP jest najwięcej – około 1 770. W PB jest około 760, a w MP – około 190 litewskich form wyrazowych. Dla badaczy leksyki litewskiej traktat o Perkunie jest interesujący przede wszystkim ze względu na odnotowane w nim fakty żywego języka z początku XVIII wieku, a dla historyków językoznawstwa – ze względu na rozwój myśli lingwistycznej w dziedzinie normalizacji języka i leksykologii. Odpowiednio także naukowe poznanie traktatu jest możliwe na dwóch poziomach – empirycznym i teoretycznym, a wyniki badań mogą zostać wykorzystane zarówno w pracach naukowo-badawczych, jak i stosowanych. Za zadanie leksykologii uważa się badanie wyrazów jako jednostek systemu językowego i działalności mowniej: wyjaśnianie ich znaczeń, wzajemnych relacji, pochodzenia i rozwoju, ustalanie relacji wyrazów z potrzebami i celami społeczeństwa, które się nimi posługuje (Jakaitienė 22010: 8; Lutzeier 2002: 7–8; Römer, Matzke 22005: 2–7). Pierwsze gramatyki języka litewskiego faktycznie nie poświęcały uwagi ani leksyce, ani jej normalizacji. Nieco danych można znaleźć jedynie w rozdziałach dotyczących składni, gdzie pisze się o połączeniach wyrazowych i zgodzie, zwracając uwagę na różnice w stosunku do języka łacińskiego i niemieckiego oraz podając przykłady ilustracyjne. Oczywiście, nie warto oczekiwać choćby nieco bardziej spójnego systemu również w traktacie Perkūnasa, jednak niektóre używane przez niego terminy i twierdzenia świadczą o zalążkach myśli lingwistycznej 4 W 1706 r. Šulcas dopiero ukończył uniwersytet w Królewcu i był jeszcze kandydatem na duchownego. Mörlin był znacznie starszy, przepracował w Gąbinie 34 lata, napisał co najmniej dwa traktaty o używaniu języka litewskiego i zachęcał do dyskusji na tematy językowe. Artykuły / Articles 13 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) i leksykologii. Celem tego artykułu jest ustalenie, jak Perkūnas pojmował klausimus, kuriuos dabar tiria leksikologija. 1. SEMANTYKA LEKSYKALNA Perkūnas wysunął myśl o wieloznaczności, czyli polisemicznym charakterze, litewskich słów jako prawidłowym zjawisku systemu językowego. Jest to przedmiot badań współczesnej semantyki leksykalnej – jednej z dziedzin leksykologii. Krytykując tłumaczenie morału bajki EP „Wilk i żuraw”, w którym zawstydza się tego, kto nie dziękuje człowiekowi, który go ocalił (por. ryc. 1), Perkūnas proponuje inny wariant określenia wybawcy – „išganytoją” zamiast „išlaikytoją” – i przedstawia wersję, dlaczego tłumacz go nie wybrał, por. : EP 1113–15 Tas odis taw bâra: jey War= ‖ gſe iślaikyt’s ſawo Iślaikytojui ne ‖ dekuj ne ſakyſi. PB 163–17 l. 14. Iſźlaikyts ſawo Iſźlaikytojui. Vulgus zawsze mówi: ‖ iſźganyts ſawo Iſźganytojui, i dziwi mnie bezczelna bezbożność tego, który powiedział: ‖ Iſźganytojis, byłby wielkim diabłem / z tego powodu, że ‖ iſźganam Piewas, jest koniugatem tamtego słowa. Tylko ‖ gdyby Simplicius rozumiał wszystkie æquivoca, mgłby ‖ mówić inaczej? Gdzież jest język, w którym nie używa się ‖ jednego słowa w różny sposób. Tymczasem nigdy jeszcze ‖ nie słyszałem, aby słowa Iſźganytojis używano w ostatnim znaczeniu; ‖ przeciwnie, wszyscy Litwini nazywają tak zarówno ‖ Boga Pana, jak i człowieka, który ich wybawia, ‖ pomaga im w nieszczęściu — Iſźganytojis. v. c. Ak Diwe ma= ‖ nas Iſźganytojau! Ach Boże, mój Wybawicielu, Zbawicielu! Diaw’s mane iſź tu Bedû iſźgane. Bóg wybawił mnie z nieszczęścia, pomógł mi. Do swojego komentarza Perkūnas włączył, jego zdaniem, nieudane wywiedzenie słowa „išganytojas” od „išganyti”, zasłyszane od jednej nieokreślonej osoby. Jak świadczy o tym podany przez tę niezidentyfikowaną osobę jego związek z iſźganam Piewas, słowo išganyti rozumiał on wyłącznie jako ‘pozwalać wypasanym zwierzętom wyjeść, wydeptać (zboże, łąkę)’ (por. LKŽe s. v. išganti tr. 4). Te dwa słowa – derywat išganytojis i wyraz podstawowy išganyti – rzeczywiście łączy minų žr. Jakaitienė 1988: 86–94), tačiau vedinio reikšmė to asmens aiškinta remiantis tik viena pamatinio žodžio reikšme ‘leisti ganomiems gyvuliams išėsti, relacja dwustronna (formalna i semantyczna), tworzą one opozycję słowotwórczą (zob. terišminti (javus, pievą)’, tzn. pominięto polisemię czasownika išganyti. Perkūnas uważał taką motywację za „bezczelnie bezbożną” – nigdzie nie słyszał ONA ALEKNAVIČIENĖ 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXII žodį išganytojis vartojant tokia reikšme, t. y. suprantant jį tarsi kokį pievų kipšą. Lietuviai, pasak Perkūno, išganytoju vadina ir Dievą, ir žmogų, kuris juos išgelmówił (por. il. 2). Chociaż znaczenie słowotwórcze rzeczownika išganytojis jest takie samo – ‘ten, kto išgano’, to jego znaczenia leksykalne są trzy: w pierwszym przypadku – ‘pasterz zwierząt, wypasający łąki’, w drugim – ‘wybawiciel, wyzwoliciel (człowiek)’ oraz ‘wybawiciel, wyzwoliciel (Bóg)’. Odpowiadają temu trzy leksemy. Ta niezidentyfikowana osoba i Perkūnas za podstawowe znaczenie wyrazu podstawowego uznawali nie to samo znaczenie: dla pierwszej ważniejsze było znaczenie dosłowne (historycznie starsze, rolnicze) ‘pozwalać wypasanym zwierzętom wyjeść, wydeptać (zboże, łąkę)’, dla drugiego zaś – przenośne (wtórne, duchowe) ‘wybawić, wyzwolić’ (por. LKŽe s. v. išganti tr.: 2. prk.). Właśnie to ostatnie należy uznać za poboczne, ukształtowane na podstawie znaczenia głównego. 1 RYS. EP 1114: iślaikyt’s ſawo Iślaikytojui pasakėčios morale; Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Książąt Czartoryskich: 35174/I Artykuły / Articles 15 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) EP, jak wspomniano, używa nie išganytojis, lecz išlaikytojis: iślaikytʼs ſawo Iślaikytojui EP 1114. Jego słowem podstawowym jest išlaikyti, którego znaczenie można by wiązać z 2 RYS. PB 163–17: Komentarz Perkūnasa dotyczący użycia wyrazu išganytojas w żywej mowie; Bayerische Staatsbibliothek München: 4 A. gr. b. 80 ONA ALEKNAVIČIENĖ 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXII z 4. znaczeniem wskazanym w LKŽe: ‘zachować coś w określonej pozycji, pozostawić w stanie całym, żywym, nieuszkodzonym’. W morale oryginału przekładu – łacińskiej bajki „Lupus et Crus” – „Fabula in eos dicitur, qui servati de malis, erga salutis suae / autores ingrati reperiuntur” (Citavičiūtė 2008: 187) znajdujący się imiesłów servati oraz konstrukcję erga salutis suae autores należy tėjui suteikė galimybę rinktis kelis variantus: išgelbėtas, išlaikytas, išsaugotas, o tłumaczyć wyrażeniem swojemu wybawcy (por.: servo, -āre, -āvi, -ātum vt 5. przen. ‘utrzymywać, zachowywać’; ‘(wy)ratować’; salūs, -ūtis f 2. ‘dobrobyt, pomyślność’; ‘ocalenie’ [Kuzavinis 1996: 789–790, 765]). W najstarszym słowniku niemiecko-litewskim Lex i pierwszym drukowanym erhalten, behaupten oraz zubehalten: C I 58930–32 Erhalter. me žodyne H išlaikytojis nepateikiamas, o C jis siejamas su išlaikymu – maitinimu, prižiūrėjimu, saugojimu, gynimu. Išlaikytojis C tepavartotas žodyno straipsnyje Erhalter (2x), plg. ir jo pamatinį žodį išlaikyti trijuose straipsniuose: Ißlaikytojis, jiô. M. ‖ Był obrońcą swoich ludzi: C I 58923–31 Erhalten. Utrzymuję, utrzymywałem, utrzymywać, utrzymać. Doświadczyć. ‖ Żywię, wykarmiam, żywić. ‖ Buwo Ißlaikytojis ſa= ‖ wo monû, Syr. 49.17. Pożywienie, napój i odpoczynek zachowują życie człowieka: Walgis, Gerims beÿ ‖ Atilſis pramaitin mogaus Gywat. ‖ Pan zachowuje moją duszę: Wießpats iślaiko man Dußi Ѱ 54.6. C I 2599–11 Twierdzić. Bronię, broniłem, bronić, bronić. ‖ Utrzymuję, utrzymywałem, utrzymywać, utrzymać ‖ Wypuszczam, wypuszczałem, wypuszczać, wypuścić. C II 105829–10596Ʒachować. Ißlaikau, kiau kyſu, ‖ Fülle ein Gomor davon, ʒubehalten auff ‖ eure Nachkom[m]en [...] Pripilk Setuwaite to, ‖ iślaikytu ant Potamku juſu [...] Exod. 16.32. W późniejszych słownikach išlaikytojis również, podobnie jak C, łączony jest z zachowywaniem – żywieniem, opieką, ochroną, obroną, por. : Erhalter, Ißlaikytojis, ojo, m. Rvl 124 II7; Erhalter Ißlaikÿtojis Syr 49,17. vid. Żywiciel, obrońca B 42352; Żywiciel. Papennėtojis, Ißlaikÿtojis B 42744 i in. Czy słowo išganytojis budziło wątpliwości tylko u tłumacza przypowieści i u tej nieokreślonej osoby, czy także u innych członków wspólnoty językowej? Znaczenie dowolnego słowa jako umownego znaku nie może powstać bez uświadomienia sobie obiektu rzeczywistości, jego psychicznego odpowiednika w świadomości ludzi. Gdy trzeba nazwać istniejący obiekt, w świadomości utrwalają się jego istotne cechy, tworzy się pewien jego psychiczny odpowiednik (odzwierciedlenie). Taki sam odpowiednik muszą wytworzyć także inni członkowie tego społeczeństwa – znaczenie determinuje postrzeganie danej rzeczy w świadomości społecznej, ogólna umowa (Jakaitienė 22010: 18, 46–48). Czy związek między znaczącym słowa išganytojis (formą) a znaczonym (znaczeniem) w świadomości społecznej nie był trwały? Artykuły / Articles 17 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) Odpowiedzi należy szukać w innych źródłach Małej Litwy z końca XVII i pierwszej połowy XVIII wieku. W jednym z chronologicznie najstarszych źródeł leksykograficznych – rękopiśmiennym Lex – išganytojis (2x) podawane jest jako odpowiednik dwóch niemieckich słów: 1) Heiland (1x); 2) Seeligmacher (1x). Podobne użycie išganytojo (6x) występuje również w C: 1) odpowiednik Heiland Ißganytojis (5x); 2) Seeligmacher – Ißganytojis (1x), por. odpowiedniki i rodziny derywacyjne: Lex 4926–29 Heyland Ißganitojis Zbawienie Heylſam Isganitingas, a Lex 798–11 Zbawiciel Ißganitojis Zbawić Zbawiony, zbawiający, a Zbawienie C I 92416–9257Heyland. Ißganytojis, ô. M. Heyl. Ißgánimas, ô. M. Heilig. Sʒwentas, ô. M. ta, ôs. F. tay. Adverb: Uświęcać. Święcić, -ę, -isz, -ić Zbawienny, -a. M. -a, -os. F. -a. C I 87718–20 Zbawiciel. Ißganytojis, ô. M. ‖ Poza mną nie ma żadnego Zbawiciela: Be man nera Ißgany= ‖ tojo, Eſa. 44,11. C II 113119–20 Zbawiać. Ißganau, niau, nyſu, nyti. Zbawiciel. Ißganytojis, jiô, M. C II 53212–13 Błogosławiony Zbawiciel Ißganitingas, ô. M. ga, ôs. F. gay. Seeligkeit Ißganimas, ô. M. H išganytojis (3x) taip pat yra atitikmuo tų pačių dviejų vokiškų žodžių: 1) Heiland (2x); 2) Seeligmacher (2x), plg.: 1) Ißganytojis, jio der Heyland, Seeligmacher I dec. gen. maſc. H 40 I34–36; Heyland Ißganytojis H 185 I33; 2) Seeligmacher Ißganytojis H 206 II18; plg. ir pamatinį žodį išganyti: Ißganyti ſeelig machen, pſ. nau. praet. niau. futur. nyſu H 40 I27–29; Seelig machen išganyti H 206 II17. B išganytojis (3x) taip pat dviejų vokiškų žodžių atitikmuo, tačiau vienas iš jų skiriasi nuo ankstesniųjų žodynų: 1) Heiland (2x); 2) Erlöſer (1x), plg.: 1) Heiland Salvator vid Heÿland. Ißgélbėtojis Judic 3,9. [etc.] Ißganÿtojis Luc 1,47. C 2,11 B 65411–12; Heÿland Ißganitojis vid Heiland B 69544; 2) Erlöſer Ißgelbėtojis Job 19,25. Ißganÿtojis. ψ 19,15 Atpirktojis Ißwaddůtojis B 42657. Słowo podstawowe išganyti znajduje się w następujących artykułach słownikowych: 1) Machen ſeelig ißganÿti B 89058; 2) Erlöſen. Odkupić. Ebr 2,15. Ißganÿti. Ißgelbėti Gen 48,16. Exod 15,13 ißwalnÿti Judic 6,36 ONA ALEKNAVIČIENĖ 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXII zdolność różnorodnego nazywania rzeczywistości analizę: tuos variantus įvertino ir siūlė geriausią. Jos rezultatai rodo ir jo paties z uwzględnieniem różnorodności cech. Relacje systemowe między słowami, których znaczenia są przeciwne, tj. między antonimami, w PB odzwierciedlono tylko raz. Wyróżnia się para antonimów: domowy – dziki (o kwiatach). Ma ona wspólną podstawę porównawczą – cechę miejsca wzrostu. Inną parą opartą na podobnej podstawie miejsca mogłaby być para domowy – leśny (o zwierzętach), jednak w tym przypadku pierwszy człon nie został poświadczony, a drugi podano zamiast dziki, ponieważ ten, zdaniem Perkūnasa, w odniesieniu do zwierząt w języku ludowym nie jest używany, laukiniai (nenaminiai) žvėrys ir paukščiai vadinami mediniais, o ne laukiniais, plg.: PB 171–6 l. 11. Laukinne Kiaule. Vulgus redet niemahlen alſo / ſon= ‖ dern: Medinne kiaule, alſo auch: medinne źaſis, ántis; ‖ von den Bluhmen tj. aber ſagt er: Laukinne v. c. laukinnes ‖ Rożes, woſilkos &c. ʒum namminnes, Unterſcheid deren / ſo in den ‖ Grten wachſen und von ihnen / genennet ‖ werden. Spośród społecznych aspektów leksyki warto wspomnieć o poprawce dotyczącej jei arba kad. Manytina, kad Perkūnas įžvelgė jungtuką jeib esant pasenusį, besitraukiantį iš aktyviosios vartosenos, t. y. laikė jį archaizmu. Šis jungtukas pasakėčių vertime galėjo atsirasti dėl religinių raštų įtakos, nes XVI–XVII a. spójnika jeib – zamianie na juose, które było jeszcze używane. Jest on odnotowany w gramatykach Kleina oraz Sapūnasa i Schulza – jeib wraz z jei, jog, idant jest często dodawany w paradygmatach koniugacyjnych do czasowników trybu przypuszczającego, por.: jey / jeib / idant wadinnamas bućia KlG 1043; Ieib / jog / idant ſakÿćia KlG 1135; (Ieib / idant) mylėćia KlC 749; jeib iśkada nebutu KlG 1676; Ieib daugiaus nèſluitumbim Griekui SŠG 796. Jeib włączono także do słowników (Lex, C, H, B, R), jednak, według Perkūnasa, spójnika jeib w języku ludowym prawie się nie słyszy, zwłaszcza w zdaniach przyczynowych. Zamiast niego mówi się jei, ale najczęściej kad. Spójnika jeib używał Mörlin, ucząc katechizmu, o czym świadczy podany przez Perkūnasa przykład języka Mörlina PB 72–3, por. : PB 114–9 l. 10. jeib butu Kwieczu Grudas. Lud mówi: jéi’; wyrzuca b i kładzie akcent na é dla odróżnienia celownika rodzaju żeńskiego, jei, jej. Allein hier brauchen ſie / ‖ kad; albowiem słowo jeib, jako ut causale, ledwie będzie się u nich słyszeć / raczej mówią: Sakyk kad ‖ parneſztu, liepk kad ateitu itd. PB 1520 l. 5. jeib Snáp kiſźuſi. Vulgus: kad Snáp &c. PB 72–3 Gárbink Tew tawo, ir Mo- ‖ łin ‹err. Motina› tawo, jeib geray gywentumbei ant źemês. Uwaga Perkūnasa dotycząca spójnika jeib miała pokazać, że Mörlin i jego zwolennik Szulc nie przestrzegają jeszcze jednej z zadeklarowanych zasad: używać wyłącznie najbardziej ogólnych, Straipsniai / Articles 25 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) najbardziej znane słowa, zrozumiałe w całym kraju. Mörlin jako przykład słowa zrozumiałego na ograniczonym terytorium i z tego powodu niestosownego podał praet. czasownika būti. 3 bit MP 15–16. Traktat o Perkūnasie dostarcza danych także dla pragmatyki leksykalnej lub, ujmując szerzej, pragmatyki lingwistycznej, badającej, w jaki sposób jednostki języka ujawniają relacje między tym, co jest mówione, sytuacją komunikacyjną i jej uczestnikami – adresantem i adresatem (o pragmatyce leksykalnej zob. Jakaitienė 22010: 143–167). Dzieląc tekst PB na poszczególne akty mowy, czyli dyskursy (ich koncepcję zob. także Karaliūnas 2008: 211), i analizując ich komponenty – lokucję (samą wypowiedź), illokucję (wyrażaną przez wypowiedź intencję komunikacyjną adresanta) i perlokucję (wpływ wypowiedzi na adresata) – oraz kontekst pragmatyczny, można ocenić zarówno cele komunikacyjne, jak i społeczne oraz psychologiczne relacje uczestników komunikacji. Traktat ten jest interesującym źródłem do badań interakcji społecznej i języka jako podstawowego środka komunikacji, słabo spełniającym kilka kryteriów: 1) skuteczności priemonės tyrimui, tačiau šio tyrimo palankiau imtis vokiečių kalbos tyrėjams. 2. ETIMOLOGIJA: SKOLINIAI Kaip rodo bendrinių kalbų istorija, kalbos normintojai variantų atranką pa- (efektywności) – skuteczny jest ten, który użytkownikom łatwo zrozumieć i stosować; 2) tożsamości (adekwatności) – wariant, względnie jego forma, musi przekazywać informację z taką dokładnością, jakiej potrzebują użytkownicy; 3) akceptowalności – wariant, względnie jego forma, musi odpowiadać zwyczajowym języka 25). Mörlin szczególnie podkreślał jeszcze jedno normas (įprastinę vartoseną) ir būti priimtinas lyderiams (Haugenas 1994, 22– kryterium – kryterium czystości – wariant powinien być genetycznie czysty, rodzimy. Proponował odrzucić wszystkie słowa obcego pochodzenia, tj. zapożyczenia, niezależnie od tego, z jakiego języka przybyły. Nawet jeśli są powszechnie używane i zrozumiałe dla wielu osób, nadal pozostają obce. W przypadku braku odpowiedniego litewskiego słowa lepiej podobno użyć peryfrazy albo opisu (MP 6–8). Mörlin opierał się na [źródle], w którym pisze się o Rudolpho Goklenijaus lotynų kalbos gramatika Observationum lingvae Latinae6, niewłaściwej, choć powszechnej praktyce: większość albo publiczny i szeroko rozpowszechniony błąd nie tworzy reguły językowej, wielu błądzących nie może usprawiedliwić błędu (MP 17). Mimo to Mörlin nie był konsekwentny – w innym miejscu traktatu domagał się usunięcia z książek tych słów kościelnych (którym w niej poświęcono wiele uwagi praktycznemu vadina Eccleſiaſtica, tai daugiausia polonizmai), kurie nėra įsigalėję viešojoje bei 6 Rudolphas Goklenijus (vok. Rudolph Gockel [Göckel] d.Ä., 1547–1628) – Marburgo universiteto filosofijos, metafizikos ir etikos profesorius. Jo gramatika Mörlinui buvo priimtina dėl to, kad użyciu języka łacińskiego oraz interferencji języków greckiego, hebrajskiego, niemieckiego i łacińskiego (por. MP 7–8, 10–11, 14, 16–24; zob. także Drotvinas 2008: 142–145). ONA ALEKNAVIČIENĖ 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXII w użyciu prywatnym, jak się mówi, nieużywanych przy Nammû (MP 6–7). Należy rozumieć, że jeśli już się upowszechniły, można je również pozostawić. Tę niespójność Perkūnas zauważył i zarzucił tłumaczowi bajek nadmierne używanie zapożyczeń. Chociaż sam Šulcas we wstępie do EP mówił, że chciał spróbować, czy można przekazać bajki „czystymi, naturalnymi i dobrymi litewskimi słowami, które zrozumiałby także prosty Litwin” („mit puren / echten / und guten Lit auſchen Worten / die auch ein gemeiner Littau verſtehet“ EP 3v), jednak w tłumaczeniu jest wiele slawizmów i nieco germanizmów. Ten zarzut Perkūnasa jest jednym z najpoważniejszych, wskazującym przede wszystkim na sprzeczności teoretyczne w traktacie Mörlina. Perkūnas przypomina, że w MP oburza się z powodu słów dawno zapożyczonych z polskiego i innych języków, lecz nadal używanych i rozumianych. Opozycja swój – obcy świadczy o dążeniu Mörlina do wytyczenia wyraźnych granic i ustanowienia barier, które nie pozwoliłyby obcemu słowu stać się swoim. Perkūnas ironizował, że pogląd na temat zapożyczeń najwyraźniej już zmieniono, ponieważ w tłumaczeniu jest wiele słów, których pokrewieństwo i pochodzenie z innych języków zostały już udowodnione: PB 529–613 Dann ſo finde ich auch eine Contradiction in dieſen ‖ Fabeln. To tłumaczenie ma być próbą i przykładem / jak jest napisane w Rubro / odpowiednio in Principio Lingv. ‖ Lith. w przedstawionej propozycji, w której autor bardzo się oburza ‖ na słowa wywiedzione z języka polskiego i innych języków ‖ od dawnych czasów, a obecnie używane i zrozumiałe, ‖ gdy między innymi mówi: I załóżmy, że są także uſu recepta, to jednak nie należy robić ‖ żadnego Sammelsurium ani Potage z obcych języków, itd.; jedynie zauważam tutaj, że to itd., ‖ którego pokrewieństwo i pochodzenie z innych ‖ języków zostało gdzie indziej wykazane. Wśród zapożyczeń wymienionych tu ungegrn= ‖ dete Meinung ſey gendert und unterſchiedene frembde ‖ Wrter gebraucht worden / als: Skárbas, Geſas ‹err. Ćeſas›, Liût’s, ‖ Stukkis, Slûźma, Pons, Gazpadinne, Mieſtas, Naktis, przez Perkūnasa najwięcej jest slawizmów (skarbas, čėsas, slūžma, liūtas, miestas, gaspadinė, ponas), tylko jeden germanizm (stukis). Do zapożyczeń zalicza się również odziedziczona z prajęzyka indoeuropejskiego noc. W EP stosowano zapożyczenia leksykalne, które w różnym czasie weszły do języka litewskiego; większość z nich nie tylko utrwaliła się w piśmiennictwie religijnym, lecz także zadomowiła się w języku mówionym. Rzadkich zapożyczeń w EP jest niewiele (np.: Elwantû ʻsłoniʼ EP 174, Prabajus ʻzasuwy drzwiʼ EP 182), ponieważ nazwy obiektów obcej kultury starano się tłumaczyć opisowo. pierwsze zdanie bajki GAidys kâsam’s Mèſʒlůſe / brangû baltû Akmenelû wien Mèinij’ rado EP 16–8 – co znalazł: diament czy perłę? PB Perkūnas kritikavo ir šį būdą (pavyzdžiui, laikė nesuprantamu pačiõs pirmõs 923–26), jednak sam również nie proponował ich zmieniać ani nie szukał dla nich zamienników. Artykuły / Articles 27 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) Oczywiście nasuwa się pytanie, dlaczego Mörlin tolerował tak wiele zapożyczeń w przekładzie bajek, choć jednym z najważniejszych zasad normowania języka było dążenie do jego czystości. Najprawdopodobniej nie odróżniał ich od słów pochodzenia litewskiego i nie uważał ich za obce. Świadczyłyby o tym choćby przykłady, którymi ilustruje, jak sam zastępuje wyrazy obce rzekomo litewskimi słowami gromata i prova: „Ich ſage von der Epiſtel auff Littauiſch Gromata“ MP 96–7; „An ſtatt des Gerichts / bey den Iuden / von 3 Mnnern / ſage: Maauſa ydû Prowa“ MP 923–24. Perkūnas zastępował niektóre slawizmy użyte w EP oraz utworzone od nich hybrydy słowami używanymi przez lud, jednak nie wskazał wyraźnie przyczyny tej zmiany. Jego głównym i jedynym argumentem przy proponowaniu innego wariantu było użycie ludowe („Vulgus“), por. : PB 1710–12 l. 14. prieteliſźkay kalbint. Vulgus: meiley pakálbint. PB 1425–26 l. 9. [...] do sześciu. ‖ Vulgus: kiedykolwiek. PB 151l. 15. żadnej nikt ‹err. niczego› nie pomyślawszy. Vulgus: Nie wspominając, będąc. PB 1619 p. 12. l. ult. zimy Geſe ‹err. Ćeſe›. Vulgus lieber: źiem. PB 1628 l. 6. Smertéln Ron padare. Vulgus: n’iſźgytinai lieźe. PB 147–8 l. 19. del tokio ſmerczio ſaw newerto taw negallu atdut. ‖ Vulgus ſagt hier: Gálo v. c. baiſi Gál turrêjo. PB 1825 l. 2. Śmierci nie doczekasz się. Vulgus: padwêſuſi, numirruſi Jest kilka przypadków, w których, poprawiając, Perkūnas sam podał podobny bridą – tiek vietoj lietuviško žodžio (rečiau), tiek vietoj kito skolinio resp. hizapożyczony wyraz lub hybrydę (częściej), por. : PB 1316 l. 19. rodeſi dekui ſakyſenti, Vulgus: dejoſi, oder bûk. PB 1317 p. 7. w. 6. Sopoſt. Vulgus. Zopoſt. PB 152l. 20. Niepokorna. Vulgus lieber: be korôs PB 1815 l. ult. Dużo wina. Vulgus: Rinſźwinugiû. PB 1823 s. 16. w. 2. t czeſ neſuláukſi. Vulgus ſagt: to czeſo. PB 204l. 16. aſz wéliju. Vulgus: b{ė}ſiwéliju. Niemało zapożyczeń (najczęściej slawizmów) występuje w zdaniach i frazach PB, w których Perkūnas, komentując poprawiane słowo lub iliustravo liaudiškąją vartoseną, plg.: PB 1025 Po Stubb, po Mieſt waikſztinej’ PB 1213–15 Bérn’s Ly- ‖ czyna apſidêjes pradêjo gandt’ Waikáićius, na anie połączenie wyrazowe, dodatkowo iſſigſt, ‖ wiſk-gi paméte, begt’, klykt’, sleptis’ ONA ALEKNAVIČIENĖ 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Artykuły / Articles 29 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) RYS. 4. Quandt 4 34v: zapis dotyczący rękopisu słownika języka litewskiego Perkūna i zbioru litewskich przysłów; GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, Hs. 2 ONA ALEKNAVIČIENĖ 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXII PB 1417–18 Wilkai Péno ‖ jieſźkódami papûſtij Lôn Waikám’s  Ul nuboginno PB 1422 Penukſźlas, das iſt / kawôjem’s, pé- ‖ nim’s Meitelis. PB 196–7 Buttas pro ſweczus laikomas, ‖ oder ſwetlyćia PB 2316–17 Páſaka yra ſudumôtas, ſumislytas dáiktas, ‖ nor ne bûta jo Vartojo Perkūnas i terminu germanizm, jednak stosował go nie do słowa, lecz do frazy: PB 144–6 l. 19. Ir Pelle ſawo Nuſkendim po Akiu matydama. Ein ‖ feiner Germaniſmus, Vulgus: Ir Pełe matydama nuſkſenti ‖ ſake. Oceniając leksykę odnotowaną w PB pod względem pochodzenia i wieku, tj. z punktu widzenia genetycznego zróżnicowania leksyki, słowa można analizować jako używane na początku XVIII w. dziedzictwa i neologizmy (ich ujęcie zob. Urbutis 22008: 308–310). PB zawiera niemało słów należących do najstarszej warstwy leksyki języka litewskiego, uznawanych za dziedzictwo indoeuropejskie, a także wspólnot bałtycko-słowiańskich oraz słów charakterystycznych dla Bałtów i wyłącznie dla języka litewskiego. W odrębnym okresie rozwoju języka litewskiego powstała także większość zapożyczeń używanych w tych źródłach – slawizmów i germanizmów (przegląd zapożyczeń zob. Aleknavičienė, Schiller 2008: 154–159). Gana gausus skolinių pateikimas PB vertintinas dvejopai: arba jie neatpažinti kaip skoliniai, arba norėta parodyti, kad tai įprastas lietuvių kalbos reiškinys. Apibendrinant pasakytina, kad Perkūnas nekėlė žodžių kilmei tokių griežtų reizarzutów jak Mörlin. Chociaż rozumiał, że niektóre słowa pochodziły z innych języków, nie wytyczał ścisłej granicy między własnymi a obcymi, nie zawężał zakresów użycia i nie wymagał zastępowania ich litewskimi. Prawdopodobnie nie poświęciłby zapożyczeniom tak wiele uwagi, gdyby nie zauważył niekonsekwencji w teorii Mörlina i praktyce Šulca. 3. FRAZEOLOGIJA Zarówno Mörlin, jak i Perkūnas uznawali istnienie specyficznych połączeń wyrazowych, dostarczających informacji o swoiście pojmowanych przez ludzi realiach rzeczywistości i nazywających je nie bezpośrednio, lecz w sposób przekształcony znaczeniowo, a więc wyodrębnili specyficzną warstwę leksyki, w leksykologii nazywaną frazeologizmami. Mörlin jako pierwszy zwrócił uwagę na tas kalbas. Mintį apie sąlyginį metaforų, alegorijų, patarlių, sentencijų ir posato, że w języku litewskim istnieją powiedzenia, których nie da się dosłownie przetłumaczyć na język niemiecki, a ich nieprzekładalność przejął z gramatyki Gokleniusza; oparł się również na podobnej opinii włoskiego humanisty, filologa i poety Juliusza Cezara Scaligeriego (Julius Caesar Scaliger, 1484–1558) (MP 21–23). Artykuły / Articles 31 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) Zarówno Mörlin, jak i Perkūnas używali łacińskiego terminu idiotismus. W PB termin ten posłużył do określenia dwóch przykładów, a następnie został pasakėčių vertimą kaip prieštaraujantį lietuviškai kalbėsenai: ponownie użyty w podsumowaniu PB 1117–27 Daß ein Idio- ‖ tiſmus sey: Jáućies gywt geſteh ichs / aber hieher ſchickt ‖ ſichs nicht. Der Vulgus ſagt: Neźinnójei Jáućieis gywt, ‖ das iſt / árt’, iſźmôkſi gywt’ Arkleis. Tego słowa używają propriè w odniesieniu do uprawy roli. Ne tur ne Plàuko (Gal- ‖ wijû) ku gyws? Nie ma żadnego bydła roboczego, czym będzie uprawiał ‖ rolę? PB 155–6 l. 12. Naſrus atwers. Vulgus nach ſeinem Idiotiſmo ſagt: ‖ iſſiźojs iſźmete. PB 219–13 Jak zatem wynika z tego wszystkiego, że te dziesięć ‖ bajeczek, które ledwie jeden arkusz mogłyby zająć, biegną ‖ bardzo wbrew litewskiemu idiotiſmusowi, a więc contra Vulgus, o którym robi się nadmiernie wiele słów, ‖ prosto przed siebie. Żadne z dwóch wskazanych tu połączeń wyrazowych (Jáućies gywt PB 1118, iſſiźojs iſźmete PB 156) nie zalicza się według współczesnego rozumienia idiomu (zob. Burger 42010: 85–105, Jakaitienė 22010: 286–288) do idiomów, tj. frazeologizmów całkowicie niemotywowanych semantycznie, których składniki, rozpatrywane oddzielnie, są desemantyzowane. To raczej swobodne połączenia wyrazowe żywego języka. Tylko Jáućies gywt PB 1118 można uznać za połączenie stałe, tak zwaną kolokację (zob. na temat tego pojęcia Marcinkevičienė 2001: 83–85; Burger 42010: 52–55; Jakaitienė 22010: 281), albo tropiczny frazeologizm, ale nie idiom. Używany przez Perkūnasa idiotismus należy rozumieć dwojako: jako ‘osobliwe wyrażenie’ i jako ‘zwyczajowy sposób użycia’. Podobne rozumienie tego terminu występuje także w MP i EP (zob. MP 32–6, MP 1627–31, MP 2111–23, EP [2]14–21, EP 31–3), por. MP: MP 32–6 niektórzy z nich stali się tak pertinaces, że przez ‖ niczego nie chcą przepuścić, co tylko choć trochę zgadza się ‖ z niemieckim; takich trzeba uważać i traktować jako podejrzanych ‖ i dlatego nie są bezpieczne do używania, lecz ‖ ſuſpect iſt / und mit Ihrem Idiotiſmo nicht berein ‖ kommt. MP 1627–171Und denſelben muß man fleißig ‖ examiniren ex Idiotiſmis hujus lingvæ: und alle Reden ‖ und Redens=Arten / die mit raczej należy ich unikać i odrzucać MP 2111–23 Do nich ‖ należą przede wszystkim Idiotiſmi Lithvanici, huic ‖ lingæ proprii ac ſingulares loquendi modi. I nie znajdzie się ich w Grammatica. A jeśli rzeczywiście jakieś ‖ są, to przynajmniej [...] Wtedy dopiero będzie można zobaczyć różnicę ‖ i rozpoznać, quod aliud ſit Grammaticè, ‖ & aliud Idioticè & Lithvanicè loqui. ONA ALEKNAVIČIENĖ 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Mörlin twierdził, że na podstawie idiomów można odróżnić rodzime wyrazy od zapożyczeń – za podejrzane uznawać wszystkie wyrazy i wyrażenia, które pokrywają się z niemieckimi. Należy unikać zbieżnych, usuwać je ze zbiorów Stabiliųjų posakių – tiek motyvuotųjų, tiek nemotyvuotųjų – ar patarlėms artimų sakinių, PB pateikta nemažai, plg.: PB 1412 Krauj ſawo atgaut ‘atkeršyti, atsiskaityti’ litewskich wyrazów i przysłów (MP 16, 22–23). PB 149Gal ſaw paſidaryſu ‘popełnię samobójstwo’ PB 148baiſi Gál turrêjo ‘umarł straszną śmiercią’ PB 153Pedas dut ‘pouczyć, poradzić, podsunąć myśl’ PB 157–8  wien ‖ Dáikt ſuſ’ego ‘w kupę, razem, w jedno miejsce’ PB 1616 Diaw’s ‹err. Diew’s› mane iſź tu Bedû iſźgane ‘išgelbėjo’ PB 187–8 Pade’ ‖ Die’s! ‘sakoma sveikinant dirbantį’ PB 516 Jau buwo nutwers Kurt’s kiſźk, ałe tikt’ iſźbêgo PB 1119–20 Neźinnójei Jáućieis gywt, ‖ das iſt árt´, iſźmôkſi gywt’ Arkleis PB 1115–16 Buwo Diew’s dáws, ‖ ałe neźinnojo kawôt, iſźwartôt PB 1121–22 Ne tur ne Plàuko (Gal- ‖ wijû) ku gyws? PB 1127 Man pargywéns, kur gáuſi kit? PB 123Sawo Jáućieis atgywenau PB 1314 nei dilwo ‹err. diewo›, nei wél’no bijodamaſi Yra žinoma, kad Perkūnas ir pats užrašinėjo lietuviškus priežodžius, patarles bei posakius. Jo rinkinį minėjo Mörlinas kaip didelį ir vertingą, pageidavo, kad būtų platinamas ir pildomas, bet ne vokiškais, o „grynais“ lietuviškais, pridedant dar ir paaiškinimų, kaip darė Erazmas Roterdamietis savo patarlių rinkinyje7: MP 2224–232§. 33. Taigi tai yra darbo pavadinimas Tit. Panu pastorowi z Walterkehm, Perkuhnii, wiele wart, ‖ który zgromadził niemały zasób przysłów. Nur copiam vocabulorum (wenn ja ‖ Tit. Pan Walterkehmer sam wypełniony germanizmami, lecz przez czystego Litwina przełożony i innymi słowami oddany. Erazm uczynił swoje Proverbia wystarczająco das eine verlange ich dabey / daß ſie ‖ dilatiret / und propter obszerne. 7 Erazm z Rotterdamu (Erasmus [Desiderius] von Rotterdam, 1469–1536) wydał w 1500 eine groſſe Arbeit nicht ber ‖ ſich nehmen wolte [etc.]) nicht r. w Paryżu zbiór 818 sentencji i przysłów autorów antycznych Adagia, a w 1536 r. ukazał się opatrzony komentarzem zbiór 3260 jednostek. Wielokrotnie wznawiany, popularny także w XVIII w. Artykuły / Articles 33 Leksikologijos pradmenys Jokūbo Perkūno traktate Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706) Perkūnas pisał również słownik języków niemieckiego i litewskiego. Widział go čiau tolesnis žodyno likimas jam buvo nežinomas (R 2v–3r)8. Perkūno žodyną Ruigys, a o zbiorze kilkuset przysłów wspomina również Johann Jakob Quandt (Johann Jacob Quandt, 1686–1772), opisując duchownych parafii w Valtarkiemiu (por. il. 4): Quandt 4 34r 1690. Jacob Perkuhn, Ißdagga-Pr. [...] Er hat ein geſchrieben[e]s Litth. Lexicon auch einige centurien v[on] Proverbiis Lithvanici i[n] MSto ſreilaße[n] Ani słownik, ani zbiór przysłów nie zachowały się9, jednak ich wzmiankowanie w dwóch źródłach XVIII-wiecznych nie pozostawia wątpliwości, że na początku XVIII w. zaczęto zapisywać powiedzenia i specyficzne połączenia wyrazowe mające całościowe znaczenie, wyróżniające się skostnieniem i obrazowością, dostarczające informacji o swoistym pojmowaniu rzeczywistości oraz wyrażaniu myśli i uczuć. Zbiór starych litewskich przysłów i powiedzeń zamierzał zresztą przygotować także sam Mörlin; zachęcał również innych, by podzielili się tym, co posiadają, i w ten sposób zgromadzili ich wielkie zasoby (MP 21). Perkūnas, w odróżnieniu od Mörlina, nie poruszał również kwestii pochodzenia frazeologizmów, nie dzielił ich na rodzime oraz zapożyczone czy kalkowane. 4. WNIOSKI Jakub Perkūnas w traktacie Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706, PB) poświęcił teoretycznemu rozważaniu norm leksykalnych znacznie mniej uwagi niż Michaelis Mörlin w traktacie Principium primarium in lingva Lithvanica (1706, MP). Działalność językoznawcza Perkūnasa opierała się przede wszystkim na poziomie praktycznym (empirycznym) – słownik 8 sporządzał także poprzednik Perkūnasa, proboszcz parafii w Valtarkiemis, Ernest Dicelius (Ernestas Dietzelius, Ditzel, 1629–1692). W latach 1690–1692 Perkūnas był jego adiunktem, a później został pastorem tej parafii. Ruigys przybył do tej parafii w 1708 roku. Mówi, że podczas opracowywania litewskiego rejestru słownika opierał się na rękopisie Diceliusa („die locos des ſel. Herrn Ernesti Dizelii“ R 4r–4v). Jest prawdopodobne, że Perkūnas zabrał swoje rękopisy do Įsrutisu. 9 Jurgis Lebedys (1956: 14–16) przypuszczał, że przechowywany w LMAVB zbiór przysłów, porzekadeł i zagadek Litauische Sprichwörter und Rätsel być może można przypisać Perkūnasowi, jednak w 2011 r. ustalono, że zbiór ten jest dziełem księdza z Trempów Jokūbasa 1692–1744) autografas (Aleknavičienė 2011: 39–72), išskyrus keliolika vėlesnių Gotfrydo Ostermejerio (Gottfried Ostermeyer, 1716–1800) prierašų (Aleknavičienė 2012: 23–51). Tad nebelieka pagrindo tiesiogiai sieti jį su Perkūno vardu, juo labiau kad nematyti bent kiek aiškesnio Brodovskisa (Jacob Brodowski, związku między wspomnianym zbiorem a PB. ONA ALEKNAVIČIENĖ 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXII szeregi synonimiczne (tworzenie paradygmatów synonimicznych). Perkūnas poszerzył zasoby synonimii języka litewskiego (używał terminu Synonyma) i ukazał zmienność niektórych wyrażeń pojęciowych. Chociaż miał skłonność do samodzielnego ograniczania potencjału ekspresyjnego, jego własne przykłady świadczą jednak o zdolności nazywania rzeczywistych obiektów na różne sposoby, zależnie od różnorodności ich cech. Perkūnas dostrzegał naruszenia zasady tożsamości (adekwatności) w zakresie leksyki, oceniając język bajek: tłumacz niewłaściwie wykorzystywał zasoby języka, nie potrafił znaleźć środków pozwalających oddać pojęcia odległej i nieznanej kultury oraz nie przestrzegał zasad ortografii i akcentuacji. Według Perkūnasa zgodność lub podobieństwo wyrażeń słownych, wskutek którego w komunikacji pojawiają się bariery, uznawano za problem o takim samym znaczeniu jak używanie niezrozumiałych słów. Poszukiwał najlepszego odpowiednika i odwoływał się do obu kryteriów: ilościowego, tj. wybierał użycie najbardziej rozpowszechnione, a także jakościowego, tj. poszukiwał najlepszej formy wyrażenia pojęcia. Perkūnas był mniej kategoryczny niż Mörlin w odniesieniu do zapożyczeń. Był bardziej powściągliwy w kwestii używania zapożyczeń — uważał, że nielitewskie słowa, które zostały zaakceptowane i są powszechnie używane w języku mówionym, powinny być zachowane również w języku pisanym. Zarzuty wobec tłumacza dotyczące nadmiernego użycia zapożyczeń opierają się na rozbieżności między teoretycznymi wymaganiami Mörlina a realizacją językową w tłumaczeniu bajek. Perkūnas, podobnie jak Mörlin, wyróżniał utrwalone połączenia wyrazowe, które zawierają informacje o swoistym ludzkim rozumieniu obiektów rzeczywistości; Termin, którego używali, idiotismus, może mieć podwójne znaczenie: może oznaczać „charakterystyczne wyrażenie” lub „konwencjonalne użycie”. Perkūnas, w przeciwieństwie do Mörlina, nie wymagał ścisłego rozróżnienia między zapożyczonymi frazeologizmami a rodzimymi słowami. Terminologia i stwierdzenia stosowane przez Perkūnasa zapowiadają podstawy leksykologii i prowadzą do wniosku, że dyskusja filologiczna stymulowała rozwój myśli lingwistycznej na dość wczesnym etapie w tej dziedzinie nauki o języku. Złożono 3 kwietnia 2014 r. ONA ALEKNAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]