Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai

230 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII ANŽELIKA GAIDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykologia i leksykografia. WTÓRNE POŚREDNIE NOMINACJE CZASOWNIKÓW JEDZENIA – SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI POWSTAWANIA Semantic Peculiarities of Occurrence of Eating Verbs of Secondary Indirect Nomination ADNOTACJA Przedmiotem tego artykułu są litewskie czasowniki jedzenia wtórnej nominacji pośredniej, wybrane z przygotowywanego Słownika ogólnego języka litewskiego. Celem badania jest ustalenie, jakie cechy zjawisk rzeczywistości, przedmiotów lub działań przekształcają się w języku w semantyczne; przedstawiono opracowaną wstępną sieć požymiais, lemiančiais antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių atsiradimą, bei palyginti juos su atitinkamais gėrmo veiksmažodžiais. Straipsnio pabaigoje synonimów czasowników jedzenia wtórnej nominacji pośredniej. SŁOWA KLUCZOWE: synonim, koncept, wtórna nominacja pośrednia, metaforyczne przeniesienie znaczenia, cecha semantyczna, sieć synonimów. ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu są czasowniki jedzenia wtórnej nominacji pośredniej we współczesnym języku litewskim, zaczerpnięte ze „Słownika współczesnego języka litewskiego”, który jest obecnie opracowywany. Celem niniejszego badania jest oszacowanie, które cechy rzeczywistych zjawisk, rzeczy lub działań stają się cechami semantycznymi w determine the rise of the new eating verbs of secondary indirect nomination as well as to compare them with the corresponding drinking verbs. The article ends with a preliminary języku oraz w sieci synonimów czasowników jedzenia wtórnej nominacji pośredniej. SŁOWA KLUCZOWE: synonim, pojęcie, wtórna nominacja pośrednia, metaforyczne przeniesienie znaczenia, cecha semantyczna, sieć synonimów. Artykuły / Articles 231 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai 0. Niniejsza publikacja kontynuuje cykl badań autorki poświęcony słownikowi konceptui priklausančių veiksmažodžių reikšmių semantinių požymių analizei. Neabejojama, kad tokio pobūdžio tyrimai galėtų tapti atspirties tašku naujo tisynonimów pojęć JEDZENIE i PICIE, tezaurusowi języka litewskiego oraz innym ontologiom semantycznym, których na Litwie jeszcze nie ma. 1. W poprzednim artykule autorki (szerzej zob. Gaidienė 2015) analizowano motywy powstawania semantycznych synonimów czasownika gerti. Ustalono, że większą część czasowników oznaczających picie stanowią czasowniki wtórnej nominacji pośredniej, w których tworzeniu najważniejszą rolę odegrały metaforyczne związki polisemiczne. Nazywając w sposób metaforyczny czynność picia (ruchem dažniausiai aktualizuojami semantiniai požymiai yra susiję su fiziniu veiksmu ręki), np.: mesti ʻwypuścić, aby leciało dalej (zwykle ręką)ʼ → ʻpić (napoje alkoholowe)ʼ, oraz dźwiękiem wydawanym przez ciecz, np.: pliaupti ʻpadać intensywnie (o deszczu)ʼ → ʻdużo, łapczywie chłeptać, pićʼ. Przedmiotem niniejszego badania wybrano koncept JEŚĆ, którego wyrażaniu służy w ogólnym języku litewskim niemało czasowników: čiaumoti, drožti, kąsti, kimšti, kirsti, ryti, sprogti, šutinti, šveisti itd. Ze względu na mnogość czasowników oznaczających jedzenie w artykule postanowiono ograniczyć się wyłącznie do analizy czasowników wtórnej nominacji pośredniej1 (dalej – ANN), wybranych z opracowywanego Słownika ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽe). Taki wybór źródła był podyktowany chęcią zbadania czasowników jedzenia ANN używanych w ogólnym języku litewskim. W artykule analizowane są wszystkie2 znalezione w BŽe czasowniki jedzenia ANN3. Celem opisanego badania jest ustalenie, jakie cechy zjawisk rzeczywistości, przedmiotów lub działań w języku ogólnym przekształcają się w cechy semantyczne, decydujące o powstaniu czasowników jedzenia ANN, oraz porównanie uzyskanych danych z odpowiednimi czasownikami picia. Zadania pracy: przeanalizować struktury semantyczne czasowników jedzenia ANN; ustalić i opisać semantyczne 1 Należy przypomnieć, że rezultatem nominacji pierwotnej jest czasownik niepochodny, powstały w wyniku porozumienia użytkowników języka (Jakaitienė 1988: 24), np.: gurkti ʻjeść, pić, dziobać (zwykle łapczywie, szybko)ʼ (BŽe); rezultatem nominacji wtórnej bezpośredniej jest derywat, który pod względem formy i znaczenia opiera się na innym czasowniku o prostszej strukturze (zob. tamże, s. 24), np.: kąsnoti ʻjeść powoliʼ (BŽe); rezultatem nominacji wtórnej pośredniej jest derywat semantyczny – nowo ukształtowane znaczenie wyrazu (zob. tamże, s. 24), np.: drožti 1. ʻciąć, zaostrzać, wyrównywać, ostrzyć nożem lub innym ostrym narzędziemʼ → 6. ʻłapczywie jeść, pićʼ (BŽe). 2 Niektóre czasowniki oznaczające czynności związane z jedzeniem, odnotowane we wcześniejszych słownikach (LKŽe, DŽe), nie zostały odnotowane w BŽe, np.: skusti 10. ʻłapczywie jeśćʼ (LKŽe); 6. ʻłapczywie jeść, żreć, gryźćʼ (DŽe); šlepsėti 2. ʻjeść lub żreć nieestetycznie, mlaskając, mlaskać, cmokaćʼ (LKŽe); 2. ʻjeść nieestetycznie, mlaskaćʼ (DŽe) 3 ir kt., todėl šiame straipsnyje nenagrinėti. Należy podkreślić, że po ostatecznej redakcji BŽe zamieszczone w tym artykule hasła słownikowe mogą ulec zmianie. ANŽELIKA GAIDIENĖ 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII wzajemne relacje analizowanych znaczeń czasowników oraz uzyskane założenia, na których opiera się analiza wybranych menis palyginti su ANN gėrmo veiksmažodžiais; remiantis ištirta medžiaga sukurti preliminarų ANN valgymo veiksmažodžių sinonimų tinklą. Teorinės czasowników, zostały omówione we wspomnianym już artykule autorki, dlatego nie wydaje się celowe ich powtarzanie tutaj. 2. Czasownik valgyti jest najszerzej używanym słowem określającym jedzenie. We współczesnym litewskim korpusie odnotowano ponad piętnaście tysięcy przykładów jego użycia4. W słownikach języka litewskiego analizowany czasownik definiuje się dwojako. W LKŽe i DŽe główne znaczenie czasownika valgyti definiuje się dość abstrakčiai: (1) LKŽe ʻvartoti maistą, maitintis, sotintisʼ, pvz.: Miegmi valgau, geriu iki soti SD445. Przynajmniej umyj się przed jedzeniem J.Jabl. Tutaj przez nich jedzono Jn. Jedząc, robię grymas R130, MŽ171. My, Litwini, jedząc, chwalimy barszcz i smaczny šiupinys ugotowane z wyborną słoniną K. Donela. […]; (2) DŽe ʻspożywać pokarm, odżywiać sięʼ, np. : Jeść chleb, zupę, ser, owoce. Jeść kolację. Chcę jeść z przyjemnością. […]. W BŽe wyodrębniono dwa znaczenia czasownika jeść: (3) BŽe 1. ʻbrać do ust, przeżuwać i połykaćʼ, np. : Bolą mnie zęby, nie mogę jeść. Proszę brać i jeść. Nie mów podczas jedzenia. Nie jedz, leżąc. On siedzi przy stole i je jabłko. Mężczyźni jedzą mięso [zupę], aż uszy opadają. Kiedy zgłodniejesz, będziesz jeść nawet suchy chleb. […]. 2. ʻspożywać posiłek, jedzenie; żywić sięʼ: I ja zgłodniałem, żeby jeść. Nie chce się niczego: ani jeść, ani nigdzie iść. Podczas zapustów ludzie dużo jedzą. Dawniej ludzie gorzej jedli. Został jak patyk: ani jadł, ani spał. Raz byłem najedzony, a raz i głodny. Na naszym obszarze kulturowym je się łyżką, nożem i widelcem. […]. W BŽe, definiując pierwsze znaczenie czasownika valgyti, zwrócono uwagę na fizyczne i fizjologiczne cechy czynności jedzenia, tj. ʽbranieʼ, ʽżucieʼ, ʽpołykanieʼ pokarmu i ʽustaʼ, definiując drugie – podkreśla się sam proces odżywiania się, nasycania się jako abstrakcyjne, życiowo niezbędne zjawisko. Takie przedstawienie znaczeń pozwala rozróżnić dwa pojęcia jedzenia – czysto fizjologiczne i abstrakcyjne (jako proces odżywiania się, nasycania się). 4 W Korpusie współczesnego języka litewskiego przykładów szukano według rdzenia valg, wybierając osobowe i nieosobowe formy czasownika valgyti, valgo, valgė. 5 W artykule pozostawiono skróty, takie jak LKŽe. Artykuły / Articles 233 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai 3. Laikomasi nuomonės, kad atpažinti požymius, aktualizuojamus koncepZnaczenia należących do tui VALGYtI czasowników ANN może pomóc odtworzyć treść analizowanego konceptu, na którą składają się elementy scenariusza odpowiedniego działania fizjologicznego, ustalone na podstawie analizy przykładów6 (zob. tabelę 2). W lingwistyce kognitywnej pojęcia (idealizowany) model kognitywny (Lakoff 2004: 99–110), frejm lub semantyczna rama interpretacyjna (Fillmore 1982), scenariusz (Lakoff 2004: 371–372; 514–537) i skrypt (Schank, Abelson 1977: 42; Ungerer, Schmid 1996: 211–217) można, jak się wydaje, uznać za oznaczające mniej więcej to samo – wywołaną przez wyrażenie językowe, uporządkowaną w określonej kolejności wiedzę o pewnej złożonej sytuacji lub kompleksowym wydarzeniu. Jedzenie (a także picie) jako proces fizjologiczny składa się z następujących po sobie, uporządkowanych faz: POBIERANIE pokarmu (faza nieobowiązkowa) – ODCIĘCIE tYMAS (jei fiziologinis procesas gėrmas, šios fazės nėra) – RIjIMAS – VIRškINIMAS KĘSA (lub WCIĄGNIĘCIE, jeśli pokarm ma płynną konsystencję) – ŻUCIE / ODCZUWANIE SYTOŚCI. Ponieważ pojęcie frejmu bardziej podkreśla statyczny, a scenariusz i skrypt – dynamiczny charakter określonego modelu kognitywnego, w niniejszym artykule wybrano pojęcie scenariusza (pojęcie skryptu stosuje się raczej do opisu prototypowych wydarzeń społeczno-kulturowych, na przykład skryptu [JEDZENIA W RESTAURACJI]). Jak twierdzi Georgeʼas Lakoffas, scenariusz składa się z kilku elementów ontologicznych: stanu początkowego, sekwencji wydarzeń i stanu końcowego, czyli scenariusz jest ustrukturyzowany według schematu: źródło – przebieg – cel (Lakoff 2004: 371). Ogólnie rzecz biorąc, pojęcie scenariusza początkowo stosowano do opisu emocji. W tabeli 1 przedstawiono uogólnione scenariusze GNIEWU (ang. ANGER)7 i STRACHU (ang. FEAR), opracowane przez G. Lakoffʼa (1987) i Zoltána Kövescesʼa (1988, 1990), które składają się z odrębnych, kolejno uporządkowanych scen (od przyczyny do działania końcowego). TABELA 1. Scenariusze gniewu i strachu8 (według G. Lakoffa i Z. Kövescesʼa) PYKTIS BAIMĖ Scena 1: Krzywdziciel mogąca wywołać obraża ofiarę. niezadowolenie. Obraźliwe działanie Niebezpieczna sytuacja, powoduje śmierć ofiary, ból fizyczny lub psychiczny. Ofiara wie o grożącym niebezpieczeństwie. Scena 2: Złość emocja Ofiara istnieje. odczuwa wywołane odczuwa wywołane Strach istnieje. złością Ofiara strachem zmiany fizjologiczne. zmiany fizjologiczne. 6 Przykłady zostały zebrane z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT), Słownika ogólnego języka litewskiego (BŽe) oraz Słownika języka litewskiego (LKŽe). 7 G. Lakoff nazywa tego typu scenariusze scenariuszami prototypowymi (Lakoff 2004: 514). 8 Informacja została zaczerpnięta i przetłumaczona przez autorkę artykułu z książki F. Ungerera i H. Schmida An introduction to cognitive linguistics (1996: 141). ANŽELIKA GAIDIENĖ 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII PYKTIS BAIMĖ 3 scena: próba albo kontrolować Auka stengiasi kontroliuoti pyktį. Auka stengiasi nerodyti baimės ir / nie uciekać. Scena 4: Intensywność przekracza określoną utrata Gniew zaczyna gniewu przekracza granicę kontroli. kontrolować ofiarę. Intensywność strachu określoną granicę. Ofiara nie kontroluje już strachu. Scena 5: Kara: Nagłe wymierza karę działanie wycofanie się: sprawcy. ofiara ostatecznie ofiara ucieka przed niebezpieczeństwem. Podstawowa zasada przedstawionych scenariuszy polega na konsekwentnym opisie kategorii emocji, tj. od początku pojawienia się emocji (scena 1: przyczyna) aż do jej końca (scena 5: działanie końcowe). Przedstawione w scenariuszu sceny 3. (próba kontrolowania) i 4. (utrata kontroli) znajdują się najbliżej centralnej sceny 2. (emocja), dlatego, jak pokazują badania, sceny 3. i 4. są „najbardziej aktywne” pod względem metafor konceptualnych (Ungerer, Schmid 1996: 141). Jak twierdzą F. Ungerer i H. Schmid, gdybyśmy przyjrzeli się metaforom GNIEWU, zauważylibyśmy, że ich „sekwencja porządnie odzwierciedla rozwój przedstawionych w scenariuszu scen 2. i 3. oraz sceny 4., tj. GNIEW podgrzewa ciecz w pojemniku, ciecz się unosi, ciśnienie wzrasta, pojawia się para (wszystkie te metafory należą do sceny 2.), następnie para staje się niekontrolowana (scena 3.) i, jeśli para nie uchodzi, pojemnik eksploduje (scena 4.)” (Ungerer, Schmid 1996: 141). Na podstawie analizy kontekstu w artykule przedstawiono scenariusz konceptu JEŚĆ (zob. tabelę 2), składający się z kilku elementów: nieobowiązkowego działania fizycznego, poprzedzającego obowiązkowe działanie fizjologiczne, tj. ruchu ręki (rąk) z narzędziem do jedzenia / bez narzędzia, oraz obowiązkowych działań fizjologicznych, tj. odgryzania, żucia i połykania (jeśli konsystencja spożywanego obiektu jest stała) albo ssania i połykania (jeśli konsystencja spożywanego obiektu jest gęsta / płynna) oraz trawienia / uczucia sytości. Ustalono, że różne elementy scenariusza konceptu JEŚĆ są w taki czy inny sposób aktualizowane w znaczeniach czasowników należących do tego konceptu, na przykład ʻruch rękąʼ (działanie fizyczne) został odnotowany w znaczeniu czasownika kabliuoti; ʻżucieʼ (działanie fizjologiczne) – w znaczeniach czasowników traškinti, tratinti i in. Straipsniai / Articles 235 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai TABELA 2. Scenariusz konceptu JEŚĆ FIZYCZNY Niezbędne fizyczne W naszym widelca (BŽe). / On jest żywy i zdrowy kręgu kulturowym je się łyżką, DZIAŁANIE przed niezbędnym na piecu teraz siedzi, (DLKT). Jedliśmy jak w dawnych czasach – ręka z narzędziem / bez narzędzia. działanie wykonywane za pomocą noża i palcem je kaszę — działanie fizjologiczne. rękami, uczestniczy / nie uczestniczy nebuvo nei lėkščių, nei įrankių (DLKT). Atliekant veiksmą FIZJOLOGICZNY VEIkSMAS Niezbędne fizjologiczne veiksmas: a) atsikandimas Juolab kad daugelis vaikų ledus mėgsta valgyti dużymi kęsami […] (DLKT). b) żucie i Posiłek od razu był połykanie i mięsa, ale dodano niezwykły: zupa bez tłuszczu warzywa, przy jedzeniu których wydawało się, że żujesz mięso (DLKT). c) ssanie i połykanie Dziadek je zupę z miseczki Rembrandta (DLKT). d) trawienie /Starajcie się jeść uczucie sytości szybciej łatwo strawny pokarm, aby przeszło z żołądka do innych narządów trawiennych (DLKT). Atliekant minėtus veiksmus dalyvauja wargi, zęby, język, gardło, gardziel i brzuch. WYKONAWCA Człowiek jedzą, nie żrą. / pszczoła /On je rybę WYKONAWCA (DLKT). / Pszczółki zwierzę10 (LKŽe). / Jednak i pieski jedzą okruszki, kurie puola nuog ponų stalo VlnE46 (LKŽe). Gaidys šaukia vištas, pats nevalgo LKT355 (Nmč) (LKŽe). VEIkSMO OBjEktAS Konsistencija: tirštas / skystas / kietas maistas. Atsisakysiu keptų bulvių ir dešros, o valgysiu bulvių košę su liesa varške bei svogūnais (DLKT). / Kisiel można jeść zarówno na zimno, jak i na gorąco (DLKT). Jedzą zupę, aż uszy im się trzęsą (BŽe). / Mama opowie nowiny z miasteczka, a ja będę jeść cukierki przywiezione przez tatusia (DLKT). Ojciec jadał samo mięso (DLKT). 9 Z przykładów wynika, że wykonawcą czynności jedzenia może być nie tylko człowiek, lecz także zwierzęta. Jednakże w niniejszym artykule analizowane jest wyłącznie fizjologiczne działanie jedzenia wykonywane przez człowieka. ANŽELIKA GAIDIENĖ 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII VEIkSMO Właściwości termiczne: Oczywiście, lekko kwaśną kaszę (DLKT). / Oni piją, jedzą należy jeść jak najwięcej świeżych OBjEktAS dopiero co upieczone na grillu mięso, słuchają warzyw (DLKT). / Lubię jeść ciepłe maistas. muzyki […] (DLKT). 4. Na końcu artykułu przedstawiono wstępną10 sieć synonimów analizowanych czasowników. Sieć synonimów zwizualizowano za pomocą programu Gephy (więcej informacji zob. https://gephi.github.io/). 1. METAFORYCZNE PRZENIESIENIE ZNACZEŃ Metaforyczne znaczenia związane z jedzeniem mogą być powiązane ze znaczeniami podstawowymi lub pobocznymi, które są motywujące. Na podstawie przeniesienia znaczeń można wyróżnić następujące modele metaforyczne11: 1.1. Podobne do czynności określanej znaczeniem motywującym. 1.2. Podobne do dźwięku wydawanego podczas czynności określanej znaczeniem motywującym. 1.3. Podobne do ruchu wykonywanego podczas czynności określanej znaczeniem motywującym. 1.4. Podobne do temperatury wydzielanej podczas czynności określanej znaczeniem motywującym. 1.5. Podobne do czynności określanej znaczeniem motywującym, wykonywanej przez zwierzę. Poniżej modele te są analizowane bardziej szczegółowo. 1.1. Podobne do działania określanego znaczeniem motywującym Znaczenia czasowników konceptu JEŚĆ ANN przypisywanych temu modelowi metaforycznemu są związane relacją metaforyczną z podstawowymi (motywującymi obiekt / podmiot. čiomis) reikšmėmis, kuriose užfiksuotas veiksmas, darantis tam tikrą poveikį 10 Dalsze badania mogą doprecyzować przedstawioną w niniejszym artykule tinklą. 11 Ustalone modele pokrywają się z modelami powstawania znaczeń czasowników picia ANN. Artykuły / Articles 237 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai 1.1.1. Podobne do działania określanego znaczeniem motywującym, wywierającego określony wpływ na strukturę obiektu Wpływ wywierany na obiekt określonym działaniem określanym przez motywujące znaczenia czasowników można nazwać destrukcyjnym, ponieważ we wszystkich analizowanych przypadkach zmieniana jest forma obiektu, tj. obiekt: a) porównywany / krojony / zaostrzany / ostrzony itp. ; b) owijany / skręcany; c) usuwany / czyszczony; d) dzielony / rozdrabniany; e) porządkowany / ir f) vilgomas / minkštinamas. Pagal tai veiksmažodžiai žemiau suskirstyti į pogrupius. przygotowywany a) Wygładzany / krojony / zaostrzany / ostrzony itp. obiekt Prototypowe znaczenia czasowników należących do tej podgrupy określają intensywne działanie fizyczne, które ma charakter destrukcyjny – podczas wykonywania czynności za pomocą ostrego narzędzia zmieniana jest struktura obiektu. Metaforyczne znaczenie czasownika skaptuoti (1), związane z jedzeniem, oraz jego znaczenie prototypowe łączy podstawa przeniesienia podobieństwa wykonywanej energicznej, celowej czynności: (1) skaptuoti 1. ʻdrążyć, wydrążać skrobakiem, nadając kształt przez struganie skrobakiemʼ: Wydrążyć łyżkę z drewna. Jeśli drewno nie jest twarde, łatwo je drążyć. → 2. ʻłapczywie jeśćʼ: Wydrążyć jabłko. Dzieci wydrążają gruszki (BŽe). Z czasownika pustyti (2) prototypowe znaczenie ʻostrzyć, zaostrzaćʼ, jak można przypuszczać, rozwinęło się w metaforyczne znaczenie związane z jedzeniem ʻłapczywie jeśćʼ, którego podstawą przeniesienia również moglibyśmy uznać energiczne, celowe działanie. Być może znaczenie związane z jedzeniem można wiązać także ze znaczeniem pobocznym odnotowanym w LKŽe (w BŽe tego znaczenia nie odnotowano), por. ʻchłodzić, wietrzyć przez dmuchanieʼ, np. : Nalej sobie polewki i dmuchaj po trochu Lp. (2) pustyti 2. ʻostrzyć, zaostrzaćʼ: Ojciec długo ostrzył kosę. Pustas – pas do ostrzenia brzytwy. → 4. ʻjeść łapczywieʼ: Dziecko je jak po kilku dniach niejedzenia. Jedz mięso, nic więcej nie będzie (BŽe). Pochodne znaczenie czasownika ręsti (3) ʻjeść łapczywie, dużo jeśćʼ (np.: Jak on rżnie, jak on rżnie mięso. BŽe) najprawdopodobniej opiera się na podstawowym znaczeniu – ʻrobić nacięcia, karby w czymśʼ (np.: Ojciec co roku na krośnie robił karby, które wskazywały wzrost syna. BŽe) lub pobocznym – ʻciąć, rzeźbić karbamiʼ (np.: Ręsti kij [stół]. BŽe). Z jedzeniem związane są również znaczenia motywujące, podobnie jak wyżej minėtų veiksmažodžių, sieja tikslingo veiksmo (atliekamo tam tikru įrankiu) panašumo perkėlimo pamatas. ANŽELIKA GAIDIENĖ 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Do tej podgrupy należą także czasowniki drožti (4) i tašyti (5), szerzej omówione we wcześniejszym artykule autorki (zob. Gaidienė 2015: 207): (4) drožti 1. ʻciąć, zaostrzać, wygładzać, ostrzyć nożem lub innym ostrym narzędziemʼ: Strugać ołówek. Rzemieślnik strugiem struga deskę. → 6. ʻjeść, pić łapczywieʼ: Zajadać słoninę. Dzieci strugają kiełbaski, aż uszy się zginają (BŽe). (5) tašyti 1. ʻciosаć, rąbać, dłutować, skrobać, strugać lub w inny sposób obrabiać siekierą, ośnikiem, dłutem czy czymś innym, wyrównywać (drewno, kamień itp.)ʼ: Gdy wymurują nowe fundamenty, ciosają bale. Mistrzowie ciosali polne kamienie. → 3. ʻłapczywie jeść lub pićʼ: Ja często jem – ciosam i ciosam. Dzieci ciosają naleśniki. Ciosa jak Baltrus twaróg (flk.) (BŽe). b) Vyniojamas / sukamas objektas Prototypowe i metaforyczne znaczenia czasowników raityti (1), rangyti (2) i taršyti (3) łączy czynność zawijania / skręcania obiektu, przy czym metaforycznie użytym obiektem jest jedzenie, a środkiem, za pomocą którego to jedzenie jest zawijane / skręcane, jest język. (1) raityti 1. ʻzawijać, skręcać w rulonʼ: Zawija rozłożoną ścieżkę. Postawi krosienka, będzie zawijać płótna (flk.). Kora się zwija, wrzucona do ognia. → 13. ʻłapczywie jeśćʼ: Cała rodzina spałaszowała pieczonego kurczaka (BŽe). (2) rangyti 1. ʻzawijać, układać w pierścienieʼ: Styliści fantazyjnie układali metry wstążek we włosach modelek. Po ziemi wiją się wszelkie przewody [wszelkiego rodzaju liny], nie potknijcie się. → 4. ʻłapczywie jeśćʼ: Nic nie robi, tylko wcina chleb (BŽe). (3) targać 1. ʻrozrzucać, rozwiewać, rozpraszać, plątaćʼ: Wiatr targa mi włosy. Byk rozrzuca stożek słomy. Nie targaj mojej brody! → 2. gytiʼ: Išalkęs jis dažnai taršo lašinius. Radau jį taršantį kopūstus (BŽe). ʻłapczywie, z apetytem jeśćʼ: Usuwany / czyszczony obiekt Czasownikiem zamiatanie (1) i szorowanie (2) w znaczeniach motywujących określa się energiczne, wykonywane wielokrotnie i za pomocą określonego narzędzia (miotły, szczotki itp.) działanie, podczas którego obiekt jest usuwany / czyszczony. Można przypuszczać, że znaczenia motywujące i motywowane łączy podstawa przeniesienia podobieństwa wykonywanego energicznego, celowego działania. (1) zamiatać 2. ʻczyścić, wykonując ruchy miotłą lub szczotką, sprzątaćʼ: Babcia zamiata izbę kilka razy dziennie. Nie pora zamiatać izbę, gdy goście są już za bramą (flk.). 4. ʻłapczywie jeść, żrećʼ: Wróciwszy z pracy, wszystko pożera. Żre, jakby od trzech dni nic nie jadł (BŽe). (2) szorować 1. ʻczyścić przez pocieranie, polerowaćʼ: Szorować noże [łyżki]. čiu šveičiau grindis. → 5. ʻgodžiai valgytiʼ: Šveičia kaip iš badų (BŽe). Artykuły / Articles 245 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai Wczoraj z szepesu hakiemʼ: Dziś mężczyźni przerzucają obornik hakami. ) podano w BŽe. W takim przypadku za podstawę przeniesienia znaczenia moglibyśmy uznać asocjacyjne odtworzenie skierowanego ku sobie ruchu nabierania, czerpania czegoś płynnego (na przykład miodu, kaszy) za pomocą narzędzia (na przykład łyżki). Pochodne znaczenie czasownika knaibyti (ʻjeść, skubiąc po trochuʼ: Vaikai pyragą knaibo. Gość wzięła narzędzia i zaczęła nimi skubać rybę. Knaibo mėsos gabaliuką pusvalandį (BŽe) można wiązać z prototypowym (motywującym) znaczeniem ʻchwytać, skubać nie raz, częstoʼ, np. : Mama knaibo tešlą – virs kukulienę. Kobiety (za pomocą) noży skubały trawę z bruku (BŽe). W takim przypadku za podstawę przeniesienia znaczenia moglibyśmy również uznać powtórzenie asocjacyjnego ruchu skierowanego ku sobie. TABELA 5. Kierunek ruchu (porównanie konceptów JEŚĆ i PIĆ) Koncept JEŚĆ Koncept PIĆ Ruch Przykłady Ruch Przykłady skierowany ku sobie haczykować skierowany ku sobie ciągnąć szczypać --skierowany od siebie rzucać --skierowany ku /wciągać od siebie sobie (na siebie) wlec --najczęściej skierowany w dół zginać Wyrażenie konceptu PIĆ w tym modelu metaforycznym jest bardziej zróżnicowane niż konceptu JEŚĆ. Czasowniki należące do konceptu PIĆ w swoich prototypowych znaczeniach oznaczają ruchy skierowane nie tylko ku sobie (na przykład ciągnąć), lecz także od siebie (na przykład rzucać), na siebie (na przykład wciągać, wlec) itd. Prototypowe znaczenia czasowników należących do konceptu JEŚĆ oznaczają ruchy skierowane ku sobie (na przykład haczykować, szczypać). 1.4. Podobne do temperatury wydzielanej podczas działania określanego znaczeniem motywującym. Do tego metaforycznego modelu należy czasownik (1) šutinti (zob. szerzej Gaidienė 2015: 210). (1) šutinti 1. ʻsprawiać, żeby šustų (1 r.), powoli gotować (w przykrytym naczyniu z niewielką ilością płynu lub na parze)ʼ: Šutinti ziemniaki [groch, pszenicę]. → 9. ʻłapczywie jeść lub pićʼ, np. : Kończymy łapczywie jeść cukierki – pudełko jest prawie puste (BŽe). ANŽELIKA GAIDIENĖ 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 1.5. Panašu į motyvuojančia reikšme nusakomą czynność wykonywaną przez zwierzę Metaforyczne znaczenie czasownika ėsti (1) ʻłapczywie lub niechlujnie jeśćʼ, np. : Jadł wszystko po kolei. Je jak wygłodniały wilk (BŽe), wywodzi się od prototypowego znaczenia ʻspożywać pokarm, paszę (o zwierzętach, z wyjątkiem ptaków)ʼ, np. : Konie jedzą owies. Bydło je, ptaki dziobią, ludzie jedzą. Tanie mięso (BŽe). Kaip buvo rašyta ankstesniame autorės straipsnyje (žr. Gaidienė 2015: 211), gyvūnai ir jų atliekami veiksmai lietuvių kalboje paprastai vertinami neigiamai, psy jedzą (flk.), dlatego za podstawę przeniesienia znaczenia metaforycznego moglibyśmy uznać wrażenie estetyczne, tj. jedzenie oznaczające brzydki, pejoratywny odcień (w odniesieniu do ludzi). W dialekcie żmudzkim użycie czasownika ėsti w znaczeniu jedzenia (w odniesieniu do ludzi) jest zwyczajne (nie ši reikšmė paprastai pateikiama atskirai (su pažyma tarm. (= tarminis): (1) LKŽe (dial.) ʻvalgytiʼ: Ans daug ėda Kv. Mum ėst noris Zt. Prašom ėsti, svema pejoratywnego odcienia), dlatego w słownikach teliai Zt. […]. (2) DŽe dial. ʻjeśćʼ. (3) dial. BŽe ʻspożywać pokarmʼ: Zimą konfitury tylko jedz i chciej więcej. Do tego modelu metaforycznego zalicza się również czasownik liuobti (2) (szerzej zob. Gaidienė 2015: 211). (2) liuobti 1. ʻdawać jeśćʼ: Świniom dajemy jeść ziemniaki. Czas nakarmić krowy obiadem. Zwierzęta nie są jeszcze nakarmione. → 4. ʻjeść i pić łapczywieʼ: Liuobia lašinius net išsijuosęs (BŽe). 2. METONIMICZNE PRZENIESIENIE ZNACZEŃ Metoniminis reikšmių perkėlimo būdas nėra dažnas, aptikti keli tokio perkėlimo atvejai. Nagrinėjamus koncepto VALGYtI veiksmažodžius galima skirti: 1) rezultatu zamiast czynności, 2) częścią zamiast całości i 3) przyczyną zamiast rezultatu dla rodzajów metonimicznych. 2.1. Rezultat zamiast czynności Dla rodzaju metonimicznego rezultat zamiast czynności, którego najwyraźniejszy semantyczny požymis yra pilnumo pojūtis, priskiriami veiksmažodžiai pampti (1), pusti (2) ir sprogti (3). Artykuły / Articles 247 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai (1) pampti 1. ʻpuchnąć, rozszerzać się, nabrzmiewać, pęczniećʼ: Krowa najadła się koniczyny z rosą i zaczęła puchnąć. Objedzonego, wzdętego rogacza trzeba przepędzać. → 2. ʻłapczywie dużo pić, jeść, połykaćʼ (BŽe). (2) pusti 1. ʻzwiększać objętość, rozmiary (zwykle o czymś szkodliwym po obżarciu się, przejedzeniu)ʼ: Krowy puchną od koniczyny. Od przejedzenia puchną jelita. → 2. ʻłapczywie jeść lub pićʼ: Jemu tylko obżerać się w głowie, a do pracy ani drgnie (BŽe). (3) sprogti 6. ʻłapczywie połykać, żreć, pićʼ: Wystarczy, że pożerasz miód, zostaw i dla mnie (BŽe). Por. LKŽe 4. ʻbędąc bardzo napełnionym, być rozciąganym, rozszerzanymʼ: A już pękają mu wnętrzności – opił się tej wody Lk. Od tych plew cielętom też teraz pękają brzuchy, gdy je zjedzą Rd. Już nie mogę wytrzymać, usta pękają mi na pół! LMD(Sln). 2.2. Część zamiast całości Czasowniki kąsti (1) „gryźć” i ryti (2) „połykać” zalicza się do metonimicznego rodzaju część zamiast całości, ponieważ ich znaczenia motywujące (por. kąsti ʻodgryźć zębami (kęs)ʼ i ryti ʻprzepychać gardłem pokarm do żołądkaʼ) oznaczają niezbędne etapy aktu jedzenia – gryzienie pokarmu i połykanie pokarmu, natomiast znaczenia motywowane (metonimiczne) (por. kąsti ʻjeść, kąsaćʼ i ryti ʻjeść, pić łapczywieʼ) zaczynają oznaczać całościowy proces jedzenia. (1) kąsti 3. ʻodgryzać zębami (kęs)ʼ: Odgryzam jabłko. Najpierw odgryź chleb, potem mięso. → 4. ʻjeść, podjadaćʼ: Mężczyźni jedzą śledzia z chlebem, piją piwo. Proszę jeść kindziuka. Proszę usiąść przy stole, jedzcie. Na śniadanie zjadłem to i owo (BŽe). (2) ryti 1. ʻprzepychać pokarm językiem do żołądkaʼ: Nie mam zębów, więc połykam wszystko bez przeżuwania jak czapla. Połykaj taki kęs, jaki możesz objąć ustami (flk.). → 3. ʻjeść, pić łapczywieʼ: Dlaczego połykasz na stojąco, usiądź?! Połyka jak koń, pracuje jak kogut (flk.). On połyka mięso [słoninę] bez chleba. Dzieci połykają i połykają cukierki (BŽe). 2.3. Przyczyna zamiast rezultatu Prototypowe (motywujące) znaczenie czasownika kimšti (1) jest związane z wkładaniem określonego obiektu do wnętrza innego obiektu, por. ʻwkładać (do naczynia, wnęki)ʼ: Papier wkładam do szuflady. Wpychać pakuły w szczeliny. Mężczyźni wpychali siano do stodoły. Do materaca napychano słomy. Wszystko upycha sobie do kieszeni (BŽe). Znaczenie motywowane czasownika jest również związane z wkładaniem obiektu (pożywienia) do wnętrza innego obiektu, tylko metonimicznie użytym obiektem jest wnętrze człowieka, por. ʻdużo, łapczywie jeść, żrećʼ: ANŽELIKA GAIDIENĖ 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Dzieci bez przerwy wpychają w siebie ciasto. Ciągle wpycham w siebie chleb. kimšome, kiek norėjome (BŽe). Wpycha wszystko ze stołu. Owoców, jagód Do tego metonimicznego rodzaju przypisuje się również czasownik springti (2), którego znaczenie ʻłapczywie jeść, rijimo) pasekmė ima reikšti patį veiksmą. (2) springti 1. ʻnegalėti nurytiʼ: Negaliu valgyti juodos duonos – springstu (juoda połykaćʼ jest przeniesieniem metonimicznym, gdy czynność (łapczywy chleb). Dziecko, jedząc, kilkakrotnie się krztusi. → 5. ʻłapczywie jeść, połykaćʼ: Sam pożerasz jabłka, a innym nie dajesz (BŽe). W dalszej części artykułu przedstawiono wstępną sieć synonimów czasowników jedzenia ANN. RYS. 1. Wstępna sieć synonimów czasowników jedzenia wtórnej nominacji pośredniej Artykuły / Articles 249 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai WNIOSKI Analiza znaczeń czasowników wtórnej nominacji pośredniej (WNP), należących do konceptu JEŚĆ, pozwala sformułować następujące wnioski: 1. Najbardziej prototypowymi metaforycznymi modelami znaczeń czasowników jedzenia WNP są: 1) „podobne do działania opisanego znaczeniem motywującym” oraz 2) „podobne do dźwięku wydawanego podczas działania opisanego znaczeniem motywującym”. 1) Wpływ wywierany na obiekt poprzez określone działanie opisane motywującymi znaczeniami czasowników ma różny charakter, tj. obiekt jest: a) ścierany / cięty / zaostrzany / ostrzony itp. (skrobać); b) owijany / skręcany (zwijać); c) usuwany / czyszczony (zamiatać); d) dzielony / rozdrabniany (ciąć); e) obrabiany / przygotowywany (sprawiać) i f) moczony / zmiękczany (farbować). Po przeprowadzeniu badania wyjaśniło się, że wpływ wywierany na obiekt przez działanie określane znaczeniami motywującymi czasowników przypisywanych konceptowi JEŚĆ jest bardziej różnorodny niż w przypadku konceptu PIĆ. Decyduje o tym charakter samego obiektu przeznaczonego do picia i jedzenia – obiekt przeznaczony do picia jest cieczą, a przeznaczony do jedzenia – pożywieniem (o stałej konsystencji), a zatem w jamie ustnej może być zawijany (za pomocą języka), rozdrabniany (za pomocą zębów) itp. 2) Dźwięki wydawane podczas działań oznaczanych znaczeniami motywującymi czasowników należących do konceptu JEŚĆ mają różny charakter – dźwięk trzaskania powstaje przy łamaniu, uderzaniu, pękaniu itp. (trzaskać); dźwięk pękania – przy uderzaniu, stukaniu itp. określonym narzędziem (pukać) itd. A zatem działania oznaczane prototypowymi znaczeniami czasowników przypisywanych konceptowi JEŚĆ najczęściej wiążą się z dźwiękami wydawanymi przez różne działania, oddziaływanie określonych obiektów, zwierzęta itd.; obiektem jest pożywienie garsais, o veiksmažodžių, priskiriamų konceptui GERtI, – su skysčio tekėjimo, liejimosi arba plakimosi metu keliamu garsu. Tokių metaforinių reikšmių atsiradimą lėmė valgomo ir geriamo objekto rūšis: valgomas (najczęściej o stałej konsystencji), natomiast obiektem przeznaczonym do picia – ciecz. 2. Ustalono kilka przypadków przeniesienia znaczeń czasowników metonimicznego jedzenia (podobnie jak picia), które można zaliczyć do rodzajów metonimii: rezultatu zamiast działania (pampti), części zamiast całości (kąsti) oraz przyczyny zamiast rezultatu (kimšti). 3. Po przeprowadzeniu badania wyjaśniło się, że przy nazywaniu działania jedzenia najczęściej aktualizowane cechy semantyczne wiążą się z obiektem jedzenia (zwłaszcza twardym pożywieniem), który może być rozdrabniany zębami, zawijany językiem itp. Także bardzo szczegółowo opisano sposób jedzenia: ruch ręki (rąk) z przyrządem do jedzenia / bez przyrządu; czynność warg / zębów / języka oraz brzuch jako pojemnik, jako siedziba poczucia sytości. ANŽELIKA GAIDIENĖ 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII SKRÓTY SIECI SYNONIMÓW DV – część zamiast całości (rodzaj metonimiczny) MetafP – metaforyczne przeniesienie znaczeń MetonP – metonimiczne przeniesienie znaczeń Podobne do GV – podobne do działania określanego znaczeniem motywującym, wykonywanego przez zwierzę Podobne do J – podobne do ruchu określanego znaczeniem motywującym Podobne do KG – podobne do dźwięku wydawanego podczas działania określanego znaczeniem motywującym Podobne do T – podobne do temperatury wydzielanej podczas działania określanego znaczeniem motywującym Panašu į V – panašu į motyvuojančia reikšme nusakomą veiksmą PO – oddziaływanie na obiekt PR – przyczyna zamiast rezultatu (rodzaj metonimiczny) PS – wpływ na podmiot RV – rezultat zamiast działania (rodzaj metonimiczny) LITERATŪRA BŽe – rengiamas Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Redaktorių kolegija: D. Liutkevičienė (vyr. redaktorė), G. Naktinienė, R. Petrokienė, D. Svetikienė, K. Vosylytė, J. Zabarskaitė. Programuotojas V. Satkevičius. D. 1: Įvadas, B, C, H, J, O. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt; BŽe rankraštis. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Kaunas: VDU. Prieiga internete: http:// tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ DŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: šeštas (trečias elektroninis) leidimas, vyr. red. Stasys Keinys. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006; interneto versija, 2011. Prieiga internete: http://dz.lki.lt. Fillmore Charles 1982: Frame Semantics. – Linguistics in the Morning Calm. Seoul. Gaidienė Anželika 2015: Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys. – Acta Linguistica Lithuanica 72, 196–220. Kövesces Zoltán 1988: The language of love. Lewisburgh: Associated University Press. Kövesces Zoltán 1990: Emotion concepts. New York: Springer. Straipsniai / Articles 251 Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai Lakoff – Джордж Лакофф 2004: Женщины, огонь и опасные вещи: что категории языка говорят нам о мышлении. Пер. с англ. И.Б. Шатуновского. Москва: Языки славянской культуры. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20: elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt. Schank Roger, Abelson Robert 1977: Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry into Human Knowledge Structures. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum. Ungerer Friedrich, Schmid Hans-Jörg 1996: An introduction to cognitive linguistics. London: Longman. Semantic Peculiarities of Occurrence of Eating Verbs of Secondary Indirect Nomination PODSUMOWANIE Przedmiotem niniejszego artykułu są czasowniki jedzenia wtórnej nominacji pośredniej w języku litewskim, zaczerpnięte ze „Słownika standardowego języka litewskiego”, który jest obecnie opracowywany. Celem niniejszego badania jest oszacowanie, które cechy rzeczywistych zjawisk, rzeczy lub działań stają się cechami semantycznymi w języku, a także określenie powstawania nowych czasowników jedzenia wtórnej nominacji pośredniej oraz porównanie ich z odpowiadającymi im czasownikami picia. Artykuł kończy się wstępną siecią synonimów czasowników jedzenia wtórnej nominacji pośredniej. Otrzymano 1 września 2014 r. ANŽELIKA GAIDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]