Jano Otrębskio „Gramatyka języka litewskiego“ (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis

200 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Di eções de pesquisas acadêmicas: his ó ia dos li uãos esc i os, sin aksê e semân ica das línguas li uanas elosas e a uais. JANO OTRBSKIO GRAMATYKA JZYKA LWSKIEGO (III ITE I 1956, II 1958, 1965): HISTORIJA IR DABARTIS Jan O ębski’s G ama yka języka li ewskiego (III 1956, I 1958, II 1965): His o y and Today ANOTACIA S aipsnyje abo da-se Jano O ębskio p epa as G ama yka języka li ewskiego (I, II, III) esc i a e publicação eiga, desc ição g ama ical con eúdo e manei a de pa eikimo. Klasikinė, em dados g upa imą, e não ques ões eó icas a enção elkian i J. O ębskio li uãos lingua g ama ica cha i ilius acinės ma é ia abundão e capacidadeimu a man i e . Viena J. O ębskio suplanoa as, mas nespė ų ealiza des a g amá ica a e as oi p epa ação de o mas de pala as indekso. Ap o ei ando os a uais possibilidades écnicas isso se ia possí el aze com duplo coe icien e de u ilidade: ele ônico g ama icamen e us o das o mas de pala as com seus lenkiškais co espondmenimis egis o leis ų e e OGJL o mas de pala as odyklę, e puikų lie u iųlenkų kalbų žodyną. ESMINIAI VOODŽIAI: Janas O ębskis, g ama ica, língua Li uânia, mo ologia, pala as doyba. ANNOTATION The a icle discusses he p ocess o w i ing and publishing o G ama yka języka li ewskiego (I, II, III) by Jan O ębski as well as he con en o g amma ical desc ip ion and i s way o A igos A icles / 201 Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is p esen a ion. O ębskis classical g amma o he Li huanian language oca ing on da a g ouping a he han heo e ical issues ascina es by he abundance o illus a i e ma e ial and he abili y o handle i . One o he asks planned bu unaccomplished by O ębski was he compila ion o a wo d- o m index. By aking ad an age o mode n-day echnical capaci ies i could be done wi h a double-e iciency coe icien : an elec onic egis e o he wo d o ms used in he g amma wi h hei Polish equi alen s would enable us o ha e bo h a wo d- o m index o O ębski’s g amma and an excellen Li huanian-Polish dic iona y. KEYWORDS: Jan O ębski, g amma , Li huanian language, mo phology, de i a ional mo phology. 0. ĮVADINĖS PASTABOS Žymaus lenkų kalbininko Jano O ębskio (18891971) nuopelnus li uanis ikai ainika o ys XX a. 67 dešim me yje pasi odę lie u ių kalbos g ama ikos G ama yka języka li ewskiego ( oliau OGJL) omai. P aėjus 50 anos desde o úl imo omo des a g amá ica saído p a a u olha pa a J. O ębskio pa eng ą lie u ių kalbos g ama iką. Acon ece apenas com espei o ao pa imónio cien í ico e cul u al, ou ainda é e pode se a ual? Es as ques ões de e minam e a es u u a do a igo: OGJL peculia idades são discu idas a aliando J. O ębskiui cuidadosėjusius ques ões de desc ição g ama ical, nos apon ashos o necendo e e ências sob e OGJL au o iaus a aliações de disposições g ama icais e sob e b iskesnius di e enças e in e ligações com ou os g ammá icos desc ições da língua jam OGJL omui Nauka o o mach – ne ik dėl neabejo ino jo o iginalumo, be Li uânia1. S aipsnyje p incipalmen e oco é dado ečiai com o obje i o ak ualiza a u ima ques ão des e omo amo em língua Li uãs2 de publicação. 1 Quan o mais a enção é dada OGJL g e inimui com Daba inės lie u ių kalbos g ama ica (h p: DLKG). 2 Juozo Balčikonio p epa ado OGJL3 e imas assim e não oi publicado: e imo manusc ipis an aš e P o . Jonas O embskis // G ama ica dos idiomas Li uães // Tomas III // Mo ologija // au o izuo as e imas é gua dado Rank aščių sky iuje da biblio eca Vilniaus uni e si as (ši as F178). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 202 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII 1. OGJL LEIDYBOS EIGA IR RAŠYMO YPATUMAI 1956 1965 m. es a al Va šu os mokslo leidykla imp imiu is OGJL omus: Nauka o o mach (1956), Wiadomości ws ępne. Nauka o głoskach (1958) e Nauka o budowie wy azów (1965). O au o oi sumanęs esc e e ainda e qua a […] sin aksei da língua li uânica des inada […] omą3, e quin oame inclui de odos os qua o omos g ama icais as sujeikines e pala as o mas odykles. Sumany OGJL es u u a não co esponde a à esc i a e à imp essão eili-dade (III, I, II), po an o sem nenhuma in odução apa ecido p imei o OGJL3 quan o su p eendeu lei o a ojus4, explicações sob e objec i os de loja e sanda ą sulaukusius só apa ecendo p imei o ao p imei o o- g ama ical mui (ž . OGJL1 XII). Ad esa u escolhido elemen a men e ilologicamen e expp usussio lei o ja J. O ębskis podia ce ciei i sem g ama icos classias ou ca ego iias desc údinamen os (exceção é ei a só aos g ama icos poklasias que mos am peculia idade da língua li uânica5) e agn is an e o lecs omo sujei o das linguís icas ca ego ias aias dos dados poklasio e sinais e quan o a ii iapusiškesnės pano amas. OGJL o nece dados de línguas li uanas pelo menos em ês ní eis: os assun os eó icos ilus ados não só do empo li e a inas li uanas (i ašokad nepe žiū ėjus elosios lie u ių kalbos i a mių o necido ma e ial se ia di ícil en ende li ųų li e a ū inės kalbos mįsles, mosios, i šnekamosios), be i a mių bei senosios lie u ių kalbos pa yzdžiais. Pla aus ilius acinės medžiagos spek o pasi inkimą J. O ębskis aiškina uo, one ikos, leksinių a ian ų i sin aksės s y a imus ( en pa , VIII). O ma e ial do língua Li uânico OGJL é equen emen e compa ado com dados de ou as línguas indoeu opeias6. Ilius acinis Li u iškas ex o ki čiuojamas e aduzido em polkų kalbą. 3 Plg. e e ências sob e p e is o um mais la gonija disposição de ce as ques ões no u u o sin aksės omo (OGJL3 274) ou abalho objeclus p esen a ancej įžangą (OGJL1 IX, XI, XII). 4 Re isando OGJL3 P anas Ska džius al ap esen ação sem e e odas ligou com o obje i o pa aši i išsamų lie . kalbos g ama ikos ado ėlį (Ska džius 1998a: 702). 5 Exp essões da língua Li uânia, não endo analogias de co espondências em ou as línguas indoeu opá icas, J. O ębskis aloca mais a enção. Plg. ha e ojo equen e do empo (OGJL3 221224) ou į a džiuo inių būd a džių desc iúdinimas ( enpid, 121). 6 Hou e opiniões de que essas compa ações não são su icien es, plg. Ska džius 1998a: 702. A igos A icles 203 / Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is 2. DALYKINIS OGJL TURINYS 2.1. 1956: e cei o omas Fo mų mokslas (Nauka o o mach)7 OGJL p ocesso de esc i a e publicação começou de pala as o mas mokslui8 pa ai u omo, no qual ap esen a-se da ybinis e ou kai ybinis g ama inių klasių kalbos dalių) ap ašas. OGJL3 ap ašomos šios kalbos dalys: daik a a dis, bū- (ou d a dis, į a dis, skai a dis, eiksmažodis, p ie eiksmis, p ielinksniai e polinksniai, jung ukai e dalely ės bei jaus ukai. Sky ia e posky ia chamam-se lenkiškai ou la yniškai9. DAIk AVARDŽIO sky ius p adedamas umpomis į adinėmis pas abomis apie šios kalbos dalies aišką g ama inėmis linksnio, skaičiaus, giminės ka ego i- jomis. Įžanginėje dalyje umpai p is a omi sep yni linksniai10 bei lie u ių i di e enças de en e enimen o polkų línguas (OGJL3 1). J. O ębskio opinem, de que época p á icas nas g amá icas da língua li uanas adqui ilėjęs de Daniel Kleiausino G amma ica Li anica (1653) quase sem paki imen os pe me ido cinco dos modelis do doik a a džio aleg niuočių esąs pa i šu iniškas i insu icien as ( en pa , 6), po an o ele kai ybos pa adigma se elaciona com his o icos daik a a džio kai ybos kamienais11: -o- ( y as, con idadas); -ā- -iā- (jū a, gi ia); -(i)ē- (upė); -i- (ausis); -u- (sūnus) e p iebalsiniu (duk ė, -e s; akmuo, -ens)12. Cada aleg niuo ės no pa adigma 7 Sob e OGJL3 consul. Ska džius 1998a: 701708, 741745. 8 J. Balčikonio e ime em língua li uânica omo nomeinimui escolhido e minos mo ologia. 9 Excepção é ei a apenas a um único a ibini, c . OGJL3 244. 10 Apa icula a his ó ica condição da língua li uãs J. O ębskis não esqueça e nyks ančių ou já ex ingusių ilia y o, alia y o, adesy o (OGJL3 7681). 11 Panašus y a i Jānio Endzelīno pa eik as daik a a džių ap ašas pagal -()o-, -iā-; -(i)ē-; -i-; -u- i p iebalsinį kamienus (plg. Endzelynas [ e s a iš 1948 m. leidinio] 1957: 104–130). 12 DLKG aip pa eikia a dažodžių linksnia imo ap ašą pagal kai ybos kamienus su penkiomis (i)a, (i)u, (i)o, ė, i aleg niuo ėmis (e ainda um pouco smulkesniu di isão em 12 pa adigmas) consul. DLKG 6869. da língua Li uânia enciclopedia Vy au as Amb azas o e ece ainda mais sup essimi ada aleg niação ca ac e ís icas desc ição de aco do kai ybos kamienus, plg. LKE 328329. E DLKG, e LKE o e ecidos aleg niuoços modelois do elho p ibalsinio kamieno daik a a džius p iski ia p a i kamieno, s . DLKG 69, LKE 329. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 204 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII ap esen a-se e šauksmininko13 o ma14 ( ai pa anku lei y ojui, ieškančiam pilnų linksnia imo pa adigmų15), discu em-se ca ac e ís icas de ki čia imo e polinkis šauksmininko aiškai escolhe o mas ab e iadas ou meno esbines (iden, 12). OGJL3 mui os conselhos p á icos, plg., po exemplo, e e ência a causa de possí eis di iculdades es abelecendo -ikamieno daik a a džių giminę e nes a si uação gelbs inčią ienaskai os naudininko galūnė (- ou iui) ou ab e iões sub ilezas de ma cação16. J. O ębskio acha que algumas -i pala as kamieno são he dada da elhossia nieka osios giminés com base g e inim com ou as línguas indoeu opeias a es a he dada ele a ibui daik a a džius aks e ši ds ( enbid, 37). P esen ando a ca ego ia de giminês de daik a a džio da língua li uana J. O ębskis dis ingue g ama ical e giminę na u alna ( odzaj na u alny), po exemplo, homem, esposa17, e abo dando a úl ima indica que na língua li uana (como e em ou as línguas) exis e daik a a dzes, com as quais podem se encaminhados ambos os sujei os de giminiais na u ais essas daik a a dzija eminina e a possibilidade de encaminha ambos os […]na u al[…] giminos 18, 37p. Pelo que se e e e ao signi icado exclusi o do ki čiação, J. O ębskis expõe os undamen os do daik a a džio ki čiação19 ( en 13 Sob e a possibilidade šauksmininko o mas de ansmi ido p agmá icas unções conside a não aleg niu, e sepa ada g ama ine ca ego ia c . Judžen is 2012: 7273. 14 Men ês Men ion J. O ębskio a enção o mas šauksmininko a di e sidade, em-se no ado e o que às ezes qualquio a ian e no pa adigma e p i ūks a (plg. pa eik is ji (OGJL3 17) e jau (DLKG 71)). 15 Com o mul idiskai os a dininku coincidindo šauksmininkas não incluído em DLKG daik a a džio linksniuočių pa adigma (ž . DLKG 71, 73). 16 Plg. ano ação sob e aide . ( emininum) signi icimas mo e iškosios giminės -ikamieno daik a a džius (OGJL3 4, 37) com a explicação de que é o único g upo de daik a a džių, cuja aožas (kamiengalis) não é su icien e indicado p incipal g ama ικής giminės giminė é de e minado de aco do unisasi as bene iciá io galūnes ( en pa , 3637). 17 Plg. J. O ębskio indicadas g ama inais (daba ad. mo ologicas) e na u ais giminas não co espondência exemplos, ais como Daukšà, daildė, ė, ddė ou só a mēs us ojamą g ažùs pame gỹs, elhões aš ų daik a a džius pelūs, pessoas conjun os omis pelumis, pessoas sa ás (JLOG3 45). Ou okią opinião sob e na ū alină gimină consul. Ska džius 1998a: 702. kis laikė mui o complexa e sua esc i a g amá ica objec i os ul aijančia a e as (OGJL3 65). 18 Apie hib idinius (subs an i a communia) daik a a džius daugiau ž . Judžen is 2012: 34–36. 19 Visapusišką lie u ių kalbos daik a a džio ki čia imo sis emos būklės i aidos ap ašą J. O ębs- Ska džius OGJL3 ecenzijoje zazmenciona u įs J. O ębskiui ec iminš ų po causa ki čiação, mas seus dėl especialumo neišsako, c . Ska džius 1998a: 708. Pa il OGJL3 p opos as de ki chiação inconsis ências pode se elacionado com di e en es a ian es de a minių ki chia imen os, plg., po exemplo, géiba (OGJL3 23) e LKŽ pa eik į geibà; ou osokias galūnės ediniais (plg. eidmainỹs (OGJL3 70) e nos ago a mais acei á el eidmanis) e e c. S aipsniai / A icles 205 Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is pa , 710). Nas locais en ão g ama icas e dicioná ios da língua li uana adqui ido de ki chiuočių ag upamen o segundo o luga de pe manência do ki čio e in onacinę skiemens qualidade ( en pa , 8), o au o OGJL sakosi escolhendo Kazimie o Jaun p oposed p oposed phone ically pag iddais baseada na ki čiuočių modelį ( en pa , 9), o skai y oi pa eiksi d ias ou is eikiamas.:20 o mas, например j a, (j )-os, handà, ( a)-kko, añ ( en pa , 10). É impo an e en a iza que OGJL3 o uso de daik a a dços da língua li uãs é discu ido não só nan apie a oseną šnekamoje kalboje21), be i is o iniu aspek u22. en ãoííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí- íííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí- íííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí- íííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí- íííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí- íííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí- íííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí Nes e capí ulo J. O ębskis exclusi o a enção des ina ao adje i o ddis, ddi: discu e sua cai yba, kilmę, a oseną a mėse e em an igos esc i os ( am mesmo, 85; 88; 92; 9394; 1171; 119; 120; 142) e da ybine a iações ddelis, -ė leisniação pa adigma ( am mesmo, 108), o nece exemplos de adje i os de adje i os em adje i os com pos pozicino pos posi i o, como: kie úojudu, ge úojudu; kie íejid i, ge íejid i ( am mesmo, 122). Desc e endo nieka osios giminês a ib zys pa a isso são usados os e mos géne o nijaki e neu um ( en pa , 124, 127) lhes a ibui a pala a pawoiu, pa a do a po Mikalojaus Daukšos Pos ilės ( oliau DP) na sen ença Ręgí kai pawoiu y bû ge iůs DP 27211 (ca e qualque ou o exemplo DP, es a sen ença J. O ębskio g ama ico é ci ado com lenkišku Jakubo Wujeko pos ilės ies meniu, plg Widiß iàko niebiespiecno.: być w oskoßy.) ( en pa , 125). Acon eçendo -o-, . -ėkamieno būd a džius J. O ębskis indica um possí el daik a a dinę sudu inių būd a džių a oseną e o nece di e en es a ibu o e daik a a džio galinčio ealiza minkš ašidis pa adigmas24 (mas só daik a a dinei dessas sudu inių žodžių a osenai 20In e essan e que nes e pon o de is a J. O ębskis nãoi enka ci čiuo ės pa a de e minação mais impo an es do múl ipla bene iciá io e do galininko, embo a e indica essas links impo ância pa a damas, kad abejo inais a ejais lie u iai pa ys aip ik inasi daik a a džio ki čia imo galimybes (OGJL3 9, 64–65). Apie šiuos linksnius, kaip k i e ijų, ku iuo emian is nus a oma ki čiuo ė, ž . de e minação do luga do ci cio, pab ėžLaigonai ė 1978: 3536; sob e o ci čiação ap endimuisi pa ankų múl ipla bene iciá io e i ininko ou kilmininko do luga do ci cio dės da nį. S undžia 1995: 14. 21 Plg. su umi ados unicascai os ice minis o ( aldžiojè: aldžiõj, ge klėjè: ge klj) e mul iskai os įnagininko ( aldžioms: aldžiõms, ka ėms: ka ms) e e c. o mų pa eik is (OGJL3 32, 35). 22 Plg. J. O ębskio exclusi inho a enção daik a a džio diskai ai (p z., d i duk e i, du sūnu), que já en ão na língua li uânica podia se neįp as a (OGJL3 2, 8185). 23 Plg. J. Endzelīno pa eik ą ik y iškos giminės būd a džių pa adigmą (Endzelynas 1957: 130–136). 24 Plg. nas páginas ade izadas encon adas būd a diškąją e daik a a diškąją pa adigma com as di e en es unicascai os bene iciá io e depu ado escolhas imis (OGJL3 107, 108). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 206 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII classi ica šauksmininką25). OGJL au o p óximo de al oêleso g au absolu ina a osená (OGJL3 129) conside a so-callamuosius incomplną ou po didelį quan idade de ca ac e ís ica nusakančius būd a džius com p e ixiais ap-, pói p eceagoms -ókas, . -óka26, plg.: ap-dykis, . ap-dykė ‘p awie p óżny, niepełny, pó-žalis, pó-žalė ‘ ochę za su owy; niedopeczony, ge ókas, ge óka ‘dość dob y; bas an e po ządny27 e discussia não de o igem g aduiá el, al como y èsnis, y iáusias, šunèsnis, pi mèsnis, pi miáusias, e c., a possibilidade de aze o mas de g au de possi elmen e ex ingussei a ibú e es (ibid, 133)28. Į a džio capí uloue J. O ębskis o nece discu idos į a džių o igem paaiškikių como ẽ-du, ẽ-d i ou nuo-du ( enid, 139). Nes e capí ulo não encon a emos do pala a áms a29, que J. O ębskis conside a daik a a džiu, galinčiu eikš i abi na u ais na u aisas pa en es (ibid., 5). Com in e essan es exemplos ilus a-se ninguém a osena, nimus, daug dėmesio ski ia d iskai ai, pamini įdomių a minių jos o mų, o- po exemplo, segundo negigino en olup yje niẽkuo ned as ‘niewinny; bez b aków, nienaganny ou compoin e niẽkai me gái ė ‘ma na dziewczyna (ibid, 147). Nes a desc ição encon am-se não-de inêji eis in oduções com skolin ine dalely e by junginiai by kas; by qual; byks30 (ibid, 158). 25 LKG I omo indica-se -ia, -ė kamieno ca ac e a džių šauksmininkas i y iškos, e mo e iškos gi eikia (i)o kamieno cha ak e a džio pa adigmas d ejopai: com šauksmininku (mas só a alguns masculinškės giminės ca ac e a džiais, ex.: mednis, apmažis, bal akãklis) e sem šauksmin (p.ex.: ge èsnis, ge èsnė, mednė, apinkoỹmažė, bal akãklė) (DLKG 180, 184)). 26 Uso de o mas de g au sem compa a i os conjun os, quando simplesmen e exp essi amen e in oduzida uma ce a ca ac e ís ica, chamado minės pa adigmose, p z.: auksni, -e; mažù i, -e; apge i,-e; bal ažíedi, -e (LKG I 486, 487); DLKG de absolu u ine g au o mas de a osena, c . Judžen is 2012: 8889. Absoluu amen e u ilizados pa a g aus do adje i o sinónimiški p e ei os -okas e an esdėlių apy-, po ediniai (ibid, 89). sob e eles mais e . DLKG 195, 196, 224226. 27 Esses a ibu os signi ica i os DLKG ambém são discu idos na seção de ca ego ias de g au g ama ical, plg.: Ne u i g aus o mas de ais a ibu os quali a i os, que já po si mesma no seu signi icado de ob a desc ibam uma ce a quan idade de ca ac e ís ica (DLKG 173); aqui ambém é indicado que oco endo p e ixo po-, apyda inių g au supe io de o mas indicam que esse g upo de de inių signi icâncias são 28 Diskusiją sob e es a ques ão c . Ska džius 1997: 433439; 1998a: 706. 29 DLKG pala a oms a chama um pessoal p incipal modagumo (DLKG 257, 259), e Albe as Rosinas um subjec i a a aliação pa icipiniu į a džiu (Rosinas 1996: 3844). azões, po que alo inys escus a pode se pe cebido como daik a a dis, éa id, 44 p. 30 Sob e Es es neapib ėž umą žymin ys samplaikiniai į a džiai su bi by populia ūs a mėse (plg. LKG I a imos g ama inėms laipsnių o mų eikšmėms“ (DLKG 225). 692693), e no úl imo empo e no amen e adquili šnekamojoje bend inėje kalboje. A igos A icles 207 / Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is Alguns lei o es OGJL3 podem não su p eende a seção SkAI VARDŽIO, onde as pala as abù, ab; abùdu, abd i31 a ibuem-se quan o numé icosnomji32 ( enpa , 164), kele , kẽle ios; dú ida, ãbejas kuopiniams (liczebniki zbio owe), e kel, kẽlios ques ionados aos não de inėž iesiems kuopiniams núme os núme os33 (ibid, 172, 173). Skai a džių capí ulo abo da-se kuopiniais daik a a džiais chamadas de pala as, ais como penke as, šeše as e e c. e alguns34 a osena ( enbid, 174). Aqui desc i os e a pa i de núme os ei os a ibu os conside am-se p eesagões -opas, -okas, -e iopas, -as, -linkas, -lypas, -e gas e pan. ediniai (não só d ejópas, ejópas, iene iópas, ienókas, mas ambém ūle iópas, -a ‘ ozno aki, óżno odny, d gubas, d linkas, d il é ỹpis, ke gis e pan. ( en pa , 175176) ou ad e biais de eiksmía d íese, d a, añẽja an o, an ap, d eja, dùgubp, dùka , sgub e pan. (ibid, 177178). VESMAŽODŽIO desc ição encaixa ma é ia a ian iškumu: como e isu g ama ikoje aqui é ap esen ada não só dados da a ual língua li uânica, mas ambém įdodžiui, des a a mės polinkis mių senosios lie u ių kalbos bei a mių ak ų (plg., pa yzdžiui, gó i, gója, gójo ‘szybko iść’ ( en pa , 214)), ypa ingą dėmesį ski ian T e ečiaus a mei (pa yz- a o i umpas eiksmažodžio o mas (plg. išėjo: išė) ilius uojamas plna padabójau: padabéu, padáu: padjau asmenação ( enpa , Ik 217)). OGJL3 sem e e ência em a miná a oseną ap esen a-se e bomodio g s i ‘g ozić, ods aszać, comun inėje lie u ių kalboje conside ado in anzi y iniu, asmenação pa adigma: g ėsiau, g ėsei, g ėsė, g ėsėme, g ėsė e ( en pa , delius, plg.: mál i: mãla, mãlė i a m. mãlo e léis i: léidžia: léido i a m. léidė (ibid, 208209)). OGJL au o ius 216). J. O ębskis nuodugniai ap a ia eiksmažodžių šaknies balsių kai os mo- sa i ai in e p e a a a ual li uana 31 DLKG ambos, abi, abeji, dú idas a ibui posi i ados aos desc eend inados aos in oduzidos (DLKG cons i ui dois elemen os (Rosinas 1995: 47). Des a acadêmico obse ação, em desc ições g ama ionais de línguas li uãs a o kalbininkas ambos 257). 32 Abu, abi p isky imą skai a džiui A. Rosinas laikė nepag įs u: „šių žodžių seman inė analizė odo, kad jie u i eikšmę ‚ isi‘, .y. p onominalinę eikšmę, i a ojami uo a eju, kai aibę a ibui a in oduzjos, de poucos desses indicando K. Būgą e P. Ska džių (Rosinas 2001: 101). E de a o, ambos, ambos a ibuídos aos nume a dji encon a emos não só cedoes (plg., po exemplo, Jonikas 1939: 63, Endzelynas 1957: 142, Senkus 2006: 245, 248, Senn (1966: 214), mas e a uais abalhos de língua Li uânia, plg. Smoczyński 2007: 2, S undžia 2009: 84; 254, Dini 2014: 149. 33 DLKG kele i, kẽle ios empo não-nomimaisiais, e keli, kẽlios ques ionamaisiais e ela i os į a džiais (DLKG 257). Rosina in oduziu á ios, alguns, kele i, á ios desc ibe como signi icimucios con êuiamucios (Rosinas 1996: 120). 34 DLKG in oduz um nome alguns chamam inde inė ôo não nomeimô (DLKG 257); Rosina o a ibui aos ma ca o iá eis su nomes, que išski imųjų elemen os indicam mui o unde inėž ai mę36 ( am mesmo, 222224). OGJL3 expõe amplamen e desc i a sup amó ica p ecipaca (op a i us) o mas de di e sidade e kilmė37 e sin aksinė (condi ionalis) aiška ( enid, 230 234). Apibūdinan e lexi os cons uções (sang ąžos dalely ė si adinama į a džiu38) OGJL3 elkiamasi ies (Rosinas 1996: 119). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 208 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII kalbos būsimojo laiko pa adigmą35 ( en pa , 205) bei bū ojo dažninio laiko kil- sang ąžinių kons ukcijų a osena lie u ių i lenkų ( en pa , 236, 237) bem como em ou as línguas indoeu opees ( en pa , 239). explicação de pala as de o igem (plg. no a sob e -si i smą em -sa -z-, po exemplo.: pazbã ā, aćgulė, ou obse ação de que modi icações semelhan es na li e a u a li uânica são às ezes di e amen e e balizadas, plg. s é i ao lado é i ‘chwycić conexão de o igem com *nu-s(i)- -s(i) e pa ibiamen e g amucci mis é is ou susizg ib i ‘schwycić J. O ębskis a idus į ai ioms modi ikacijoms bend inėje kalboje i a mėse bei się, spos zec się, que kildin inas de *su-s(i)-g ib i-s(i): ‘pa pa pa ch ( enb i, 238)). O au o OGJL en a iza o uso do seekinho (supinum) apenas em dialec os ( en pa , 243244), e BūDINIAMS desc e e opciona e minili Li hu išką, escla ece o seu signi icado (indicando que o ou o nome in ini y us ii já não é emp egado), eliskina a o ma e bi o a (no ando que ela não é adul a com o p e ixo, negūna ou sang ąža) e aias e eiksmines unções39 ( en pa , 244245). Veiksmazodio capí ulo J. O ębskis discuia pa icipium necessi a is, chamando-os não iekiamosios ūšies dali iais40 e indicando alguns p ecei os -inas da inių p a as ą daly inę e em yškėjusią būd a dinę eikšmę (plg. bū inas, di b inas) ( enpa , 273274). Desc iindo nieka osios giminės daly ius pa icipia w o mach neu um OGJL au o ius s ab eli i ies es u ima dalely ės eikšme ‘ zekomo, jakoby, niby41, plg. : Ela, esą, isso não sabinan i. ‘Ona jakoby disso nie sabe. (ibid, 274). 35 Jono Kazlausko opinião sob e o ac o de J. O ębskis a conside a á ios di e en es indoeu opie iškų ka ego ijų mixiniu c . Kazlauskas 1968: 366. 36 Com J. O ębskiu, kildinusiu se ojo eqüen ino empo p eesagą -da isch doybních i e a i ů se ojo empo com p eesago -a e sp aus iniu p iebalsiu d, disco dka Aldona Paulauskienė (ž . Paulauskienė 2006: 6162, 84). 37 Es eí explicação Kazlauskas chamou inac edi ė inu (ž . Kazlauskas 1968: 399). 38 Is o é comum nos abalhos de his o iado es da língua, pg.: Fo mos em elação sang ąžinis į a dis ... oi d ejopas: s(i) e se (Palionis 1967: 140). 39 Búdinia DLKG são discu idos bas an e semelhan e (pob ecendo as unções p óp ias aos p é eiksmos e e bmajo ina aišką), só não e bmajo io, e p é eiksmio capí ulo (DLKG 413414). 40 DLKG no início da seção des inada à desc ição do pa icipan e encon a emos uma indicação que nas g ama icas a pa icipan es não e e i os é a ibuída uma açãožodinė eikiamybės o ma; embo a segundo o seu signi icado al o ma suda o p iešp iešą a odos os pa icipan es (DLKG 354355). 41 Sob e sen inio an e eiksmiu (dalely e) es animų pala as de ans e ikimo indicikliu i usį esą(s) s . Hol oe 2004: 113114. A igos A icles 215 / Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is ap a iamos64, dispu ijamos65, indicam-se não só an e io es, mas e mais ecen es66 es udos g ama ís icos da língua li uânica e ou seus apż algos/. Passados 50 anos desde mais a de apa ecido OGJL omo imp ensamen o que iamsi e OGJL pala as o mas odykles. Šiuolaikinės écnicas possibilidades pe mi e OGJL o necidos iquezas da língua li uãs u iliza melho , do que oi p óp io J. O ębskio sumany a. Elec ônico d ikalbis (lie u iųlenkų) ou mesmo abipusis (su a i kš ine lie u iško pala a de o ma paieška segundo lenkišką a i ikmenį) índice de o mas de pala as leis ų e icazmen e usa OGJL siūlomu ap ašu67, e ao mesmo empo se ia e comple o d ikalbis ocynas68, con endendo á ias o mas de pala as69 e signi icados70, des acando sinonimines e ou an onimines ligações de pala as71. G e a odas OGJL pala as de odyklės a i amen o é ainda e ou a OGJL3 publicação lie u iškai possibilidade: ele one publicacija pode ia o na e Vilniaus uni e si e o biblio ekoje gua damos J. Balčikonio au o izuo o OGJL3 imas em língua li uãs. Jus iça, J. Balčikonio p epa oje Li u iškoje OGJL3 e sijoje ilius aciniai pa yzdžiai não em lenkiškų a i ikmenų. Isso às ezes incen i ou adu o a a agi c ia i amen e, mas ou a e us algumas quais (especialmen e a esnês) signi icados de pala as Li u ichas desc e e aqueles polkiškų a i ikmenų mui o al a. 64 Plg. LKG I 487, Mažiulis 1970: 132, 185, Kazlauskas 1968: 127, 176, 198, Paulauskienė 1979: 141, 159. 65 Plg. Kazlauskas 1968: 399, Mažiulis 1970: 54, 210, 220, 228. 66 P z. : Amb azas 2006: 105, 283, 314, 353, 445, 481; Judžen is 2012: 36, 169; A kadie , Hol oe , Wieme 2015: 21, 36. 67 Como exemplo, pode ci a -se P. Ska džius Rink inių aš ų odyklę, bemokai acili ançaça amilia izão com es e au o us ob as (ž . Ska džius 2013). 68 Como exemplo e p o ó ipo do p oje o de Tóquio pode indica -se o Skai meninės ilologijos cen e da Faculdade de Filologia da Uni e sidade de Vilnia pa eng ą Thesau us La ino-Li uanicus Jung inis la ynų-lie u ių kalbų žodynas nuo XVII iki XXI amžiaus, mais s . h pwww. hesau us. l . u.l 69 Po exemplo, a única pala a J. O ębskis o nece o signi icado ‘samiu ki. Tal um único ‘ ienišas signi icado ele ainda acen ua com ou as šaknis ien ediniais: ienuĩ íenas ‘samiu eńki, ieniñ elis, ienỹ elis, ienù is, ienu ėlis, ienu ùkas, ienùžis, ič íenas, č ienai is (OGJL3 131, 132). I plg. O ocabulá io das línguas Li uá iaslenkas indicado único co espondem ao ‘jedyny (LLKŽ 540). 70 OGJL o necem comple os co esponden es de exemplos li uaniços em lenkų kalba, exemplo: g audùs, - ‘k uchy, kliwy, zewny, go zki (OGJL3 95); ùščias, -ià ‘p ożny, pus y, bezuży eczny ( en pa , 93); indicam não só popula es, mas ambém mais a as (p.ex.: bé nas ‘młodzieniec; kawale ; pa obek ( en pa , 11), pus inas, -a ‘po ządny, p zyzwoi y ( en pa , 102)), nublukusios (p z. šõkis (não só ‘ anec, mas ambém ‘skok = ‘šuolis ( en pa , 19)), nyks ančios pala as signi ica i as, exemplo.: eidin i ‘chodzić, eidiniñkas ‘dob y piechu ( en pa , 272); dial. pagáulus, -i ‘poję ny ( en o, 110); nege óji ‘nieszcięście, k ei óji ‘linia k zywa e e c. (ibid, 111). 71 Plg., po exemplo, de desc io OGJL is yškėjančią opus ambus an onimiją: opùs, - ‘w ażliwy, czuły; udny do gojenia; [...] ambùs, -, ‘nieczuły, niew ażliwy na bicieʼ (OGJL3 97). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 216 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII APIBENDRINIMAS OGJL pode se a aliada como nep a andan i alo cien í icas. Es a g ama ica p esen ezi a língua es udan es, e especialmen e codi icando, indica necessidadebę base i i òs língua o alidade e nãoes o š i conhecimen o da his ó ia comum da língua. Candidando J. O ębskio Li u iões lingua g ama iką cons an emen e acompanha a imp essūção de que ela oi esc i a endo a p opósi o a di idi pa ilham conhecimen o e isso oi ei o com p aze . Po an o OGJL pode denomina g ama ica, que é in e essan e e ag adonu le . Modelos de desc ição linguís ico cons an emen e mudam-se, pe ilgesnį empo bemokai muda-se e a abo dagem em J. O ębskio pa eng o da bo sa i umą jo ašymo me u i ap a i pas ebė us yš- desc ioma i a ma e ial, po an o a igo se en a chama a enção em kesnius des e e mais a de espalhados g ama icos desc i os modelamen o ou classi icação de ma é ia simila idades e di e enças. G amá icas não exis em linea do ipo núme os. O diná io lei o oio em g amá icas ge almen e p ocu a apenas ma é ia pa a ele p eocupimu ques ão. Po an o g ama icane ap esen ado do con eúdo, e especialmen e ac ícia ma é ia paisešką alagen a sujeikinês, pala as o mas e ik inių nomes odykles. OGJL pa icula men e necessá ia indica ó ios de ido à ilus acinha ma é ia di e sidade e ex ensão, e exemplos lydin ys pa alelinie lenkiški co espondmenys pe mi e pensa sob e i ualioje espaçoe a uan e d ikalbį ocínio, que ao mesmo ac ualizuo ų e J. O ębskio g ama ines min ies gy as į. Tokia odyklė com o co esponden e J. O ębskio g ama ica de página aksimilės a ka pa pode ia esol e e bibliog a ine e enybe ampančio OGJL ex o ques ão de acesso. ŠALTINIAI IR LITERATŪRA Amb azas Vy au as 2006: Li u ias línguas his ó ica sin aksė. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs. A kadie Pe e , Hol oe Axel, Wieme Bjö n In oduc ion Bal ic Linguis ics: S a e o he A . Con empo a y App oaches o Bal ic Linguis ics (T ends in Linguis ics S udies and Monog aphs), ed. by Pe e A kadie , Axel Hol oe & Bjö n Wieme . 2015: Be lin, Bos on: De G uy e Mou on, 1109. acessí el na in e ne : h p://www. linguis ics_s a e_o _ he_a academia.edu/5617002/Bal ic_linguis ics_S a e_o _ he_a h p://www. esea chga e.ne /publica ion/281175671_In oduc ion._Bal ic_ Daba inės lie u ių kalbos žodynas 2011: šeš as ( ečias elek oninis) edição. Kompak inė plokš elė edi o ių kolegija: S asys Keinys ( y . edac o ius), Laimu is Bilkis, Jonas Paulauskas, Vy au as Vi kauskas. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2006; in e ne inė e sija h p://dz.lki.l au as Amb azas. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas A igos A icles 217 / Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is Dini Pie o Umbe o 2014: Founda ions o Bal ic Languages. Vilnius: Vilnius Uni e si y. DLKG – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ke i asis pa aisy as leidimas, ed. Vy- ins i u o de publicação, 2006 (1994). Endzelynas Janis 1957 [1948]: Bal as línguas sons e o mas. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y yda ykla. Hol oe Axel 2004: E idencialumo ca ego ia. G ama inių ka ego ijų y imai, ed. Axel Hol oe , Lo e a Semėnienė. Vilnius: Ins i u o das Lí u ias, 105120, 168 169. ( = Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 2.) Jablonskis Jonas (Rygiškių Jonas) 1997 [1922]: Lie u ių kalbos g ama ika, e cei o o og a ouo inis edição. Vilnius: Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Jonikas Pe as 1939: Pag amančio a mė. Kaunas: Spindulio da companhia imp us u ė. Judžen is A ū as 2014: Ca ego ias g ama icas da língua Li uânia. Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Kazlauskas Jonas 1968: Li u ias linguís ica his ó ica g ama ica. Vilnius: Min is. Laigonai ė Adelė 1978: Accen ologia da língua Li uânica. Vilnius: Mokslas. LKE Li u ians kalbos enciklopedija, 2o e isado e complemen ado edição, pa . Kazys Mo kūnas, ed. Vy au as Amb azas. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas Ins i u o de Publicação, 2008. LKG I G ama ica da língua Li uânica. Foné ica e mo ologia, y . ed. Kazys Ul ydas. Vilnius: Min is, 1965. LLKŽ Lie u iųlenkų kalbų žodynas, sud. Algis Kalėda, Ba ba a Kalėdienė, Ma ija Niedz iecka. Vilnius: Mokslas, 1991. Mažiulis Vy au as 1970: Bal ų e ou os indoeu opeos línguas elações (Deklinacija). Vilnius: Min is. OGJL1 O ębski Jan. G ama yka języka li ewskiego 1: Wiadomości ws ępne. Nauka o glaskach. Wa szawa: Pańs wowe wydawnic wo naukowe, 1958. OGJL2 O ębski Jan. G ama yka języka li ewskiego 2: Nauka o budowie wy azów. Wa szawa: Pańs wowe wydawnic wo naukowe, 1965. OGJL3 O ębski Jan. G ama yka języka li ewskiego 3: Nauka o o mach. Wa szawa: Pańs wowe wydawnic wo naukowe, 1956. Palionis Jonas 1967: Lie u ių li e a ū inė kalba XVIXVII a. Vilnius: Min is. Paulauskienė Aldona 1979: G ama ís icas ca ego ias de açõesmazônio das línguas li uanas, Vilnius: Mokslas. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 218 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Paulauskienė Aldona 2006: P imei as g amá icas da língua li uanas. Vilnius: Gim asis pala a. Rosinas Albe as 1995: Bal os idiomas de in oduções: mo ologia de aida. Vilnius: Vilniaus uni e sidade. Rosinas Albe as 1996: Lie u ių bend inės kalbos į a džiai. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Rosinas Albe as 2001: Mikalojaus Daukšos eks ų į a džių seman inė i mo ologinė s uk ū a. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. Sabaliauskas Algi das 1982: His ó ia do es udo da língua Li uânia. 19401980 m. Vilnius: Mokslas. Salys An anas 1985: Bal ų kalbos, nau os e kil ys. Vilnius: Bal os lankos. Senkus Juozas 2006: Calbo y os abalhos. Vilnius: Ins i u o das línguas Li uãs. Senn Al ed 1966: Handbuch de li auischen Sp ache 1: G amma ik. Heidelbe g: Ca l Win e , Uni e si ä s e lag. Ska džius P anas 1996 [1943]: Rink iniai aš ai 1. das pala as da língua Lie u ių da doyba. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Ska džius P anas 1997: Rink iniai aš ai 2. Bend inês assun os da língua. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de publicação. Ska džius P anas 1998: Rink iniai aš ai 3. Bend inês cul u a da língua. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de publicação. Ska džius P anas 1998: Rink iniai aš ai 4. Osslinais a igos e es údios. Vilnius: Mosclo e enciclopedijas ins i u o de publicação. Ska džius P anas 2013: Rink iniai aš ai 7. Rodyklės i bibliog a ija, pa . Eglė Žilins- kai ė-Šinkūnienė, Mindaugas Šinkūnas. Vilnius: Vilniaus uni e si e as. Smoczyński Wojciech 2007: Słownik e ymologiczny języka li ewskiego. Vilnius: Vilniaus Uni e si e as. S undžia Boni acas 1995: Sis ema de ki čiação da língua bend inês da Li uânia. Vilnius: Vilniaus uni e si á ia edi o a. S undžia Boni acas 2009: Bend inės lie u ių kalbos akcen ologija. Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Zinke ičius Zigmas 1980: Li u ias linguagem his ó ica g ama ica 1. Vilnius: Mokslas. Zinke ičius Zigmas 1981: Li u ias linguagem his ó ica g ama ica 2. Vilnius: Mokslas. A igos A icles 219 / Jano O ębskio G ama yka języka li ewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): is o ija i daba is Jan O ębski’s G ama yka języka li ewskiego (III 1956, I 1958, II 1965): His o y and Today SUMARY The a icle discusses he p ocess o publishing o a h ee- olume Li huanian g amma by a amous Polish linguis Jan O ębski (1889-1971), he composi ion o g amma ical desc ip ion, i s peculia i ies and e alua ions. The ype o his g amma enables us o c ea e bo h an index o wo d o ms used in he g amma and an index o hei pa allel Polish equi alen s. A mode n elec onic wo d- o m index-dic iona y would add o he iabili y o J. O ębskis g amma ical hough and would be an excellen lexicog aphical sou ce o Li huanian-Polish languages and a eaching aid. Such an index wi h a acsimile segmen o a ele an page om J. O ębskis g amma would also con ibu e o he solu ion o he p oblem o accessibili y o he ex o his g amma . Į eik a 2015 m. gegužės 22 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia ju a [email protected]