Seniausios Lietuvoje 1599–1621 metų Joniškio krikšto metrikų knygos joniškiečių moterų asmenvardžiai lietuvių istorinės antroponimijos kontekste

Straipsniai / Articles 55 ALMA RAGAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: antroponimika historyczna, toponimika historyczna. SENIAUSIOS LIETUVOJE JONISZKIEGO Z LAT 1599–1621 KSIĘGI METRYK CHRZTU IMIONA I NAZWISKA KOBIET MIESZKAŃCÓW JONISZEK W KONTEKŚCIE LITEWSKIEJ ANTROPONIMII HISTORYCZNEJ Imiona osobowe kobiet z Joniškisu z najstarszej litewskiej księgi chrztów Joniškisu z lat 1599–1621 w kontekście litewskiej antroponimii historycznej ADNOTACJA Jednymi z najważniejszych źródeł litewskiej antroponimii historycznej są księgi metrykalne kościelne. Wśród nich pod względem chronologicznym wyróżnia się szczególnie unikatowa, obecnie znana jako najstarsza na Litwie, księga rejestracji chrztów Joniškisu z lat 1599–1621. W artykule pod względem słowotwórczym analizuje się głównie 122 antroponimy kobiet z Joniškisu (drugich członów dwuczłonowego modelu nominacji), wyekscerpowane z tej księgi. Ponadto podjęto próbę omówienia sytuacji słowotwórczej imion osobowych mieszkańców Joniškisu (kobiet) w ogólnym kontekście badań nad litewską antroponimią historyczną XVI–XVII wieku. SŁOWA KLUCZOWE: Joniškis, mieszkanka Joniškisu, księga metrykalna chrztów, antroponimika historyczna, historyczne imię osobowe, słowotwórstwo. ALMA RAGAUSKAITĖ 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII ADNOTACJA Księgi parafialne należą do najważniejszych źródeł litewskiej historycznej antroponimii. Chronologicznie wyjątkowy joniškiski rejestr chrztów z lat 1599–1621, który jest obecnie najstarszym znanym litewskim rejestrem parafialnym na Litwie, wyróżnia się na tle tego rodzaju rejestrów. Artykuł koncentruje się na 122 antroponimach kobiet z Joniškisu pochodzących z tego rejestru, analizowanych pod kątem ich struktury słowotwórczej (drugich członów binarnego modelu nazewniczego). Ponadto podjęto próbę omówienia sytuacji kształtowania się nazw osobowych mieszkanek Joniškisu w ogólnym kontekście rical anthroponymy of the 16th-17th century. litewskich badań historycznej antroponimii SŁOWA KLUCZOWE: Joniškis, kobieta z Joniškisu, rejestr chrztów, antroponimia historyczna, historyczna nazwa osobowa, słowotwórstwo. 0. WPROWADZENIE Wczesna warstwa historycznej antroponimii Joniškisu z XVI–XVII wieku jest jak dotąd mało znana. W pierwszej kolejności rozpoczęto badanie najstarszych Joniškio krikšto metrikų knygos įrašai, kuriuose gausu lietuviškų antroponimų form z lat 1599–1621. Tylko niewielka część tych form została opublikowana w gyvenamųjų vietų vardų lytis nelietuviškuose XVI–XIX a. šaltiniuose (Garstudium dotyczącym litewskich nazw osobowych (1998: 152–153). Pojedyncze określenia joniškiskich mężczyzn z przydomkami pochodzenia litewskiego z tej samej księgi wskazała autorka niniejszego artykułu (Ragauskaitė 1999: 155). Po przeprowadzeniu przez nią bardziej szczegółowej analizy pochodzenia antroponimów badanego źródła okazało się, że wśród zrekonstruowanych joniškiskich antroponimów pochodzenia litewskiego rozpowszechnione były przezwiska, natomiast wśród odtworzonych antroponimów pochodzenia nielitewskiego najwięcej stanowiły antroponimy utworzone od różnych form imion chrześcijańskich (długich i krótkich). Porównując nazewnictwo Joniškis i okolicznych miejscowości parafii, ustalono, że antroponimy joniškiskich mieszkańców różnią się pod względem pochodzenia od antroponimów mieszkańców wsi. W nazewnictwie tych ostatnich częstsze były dawne dwuczłonowe antroponimy litewskie, w których dominowały litewskie przyrostki patronimiczne (Ragauskaitė 2004: 16–17). Po dalszym omówieniu sytuacji slawizacji antroponimów w tej samej księdze kościelnej wysunięto wniosek, że większość nazwisk joniškiskich mężczyzn zapisano z litewskimi przyrostkami Artykuły / Articles 57 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto patronimicznymi -aitis, -ūnas, zdrobniałymi -ytis, -uilis, -uitis oraz przyrostkiem -iškis, które mogły mieć również znaczenie patronimiczne. Tylko nieliczne nazwiska mają słowiańskie przyrostki -ovič, -evič oraz polskie -sktipo metrikų knygos joniškiečių moterų asmenvardžiai lietuvių istorinės antroponimijos kontekste priesagas. Między innymi zwrócono uwagę na funkcjonowanie litewskich przyrostków w antroponimach kobiet (Ragauskaitė 2005: 66–67). Po dostrzeżeniu wspomnianych cech pochodzenia, slawizacji i in. antroponimów terų asmenvardžius (antruosius dvinario įvardijimo modelio narius) darybos joniškiskich niniejsza publikacja stanowi kontynuację badań nad historycznym nazewnictwem Joniškis. Celem niniejszego artykułu jest szczegółowe omówienie 122 antroponimów mieszkańców Joniškisu z lat 1599–1621, odtworzenie rodzaju tych antroponimów z litewskimi przyrostkami oraz porównanie ich ze współczesnymi litewskimi nazwiskami. W celu scharakteryzowania sytuacji słowotwórstwa antroponimów mieszkańców Joniškisu w kontekście ówczesnych badań nad litewską antroponimią historyczną podjęta zostanie również próba ustalenia rozpowszechnienia antroponimów kobiecych z litewskimi formantami słowotwórczymi w historycznych zbiorach nazw innych miast posiadających prawo magdeburskie (Wilna, Kowna, Kiejdan) oraz w zbiorach nazw co najmniej kilku starych parafii1 (Krakes, Merecza, Płungian, Seddy, Szylowa, Święciany, Cytowiany, Żagora). Materiały do artykułu zebrano głównie z najstarszej księgi metrykalnej chrztów parafii Joniškis2 z lat 1599–1621 3. Kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Joniškisie Proboszczem od 1594 do 1621 r. był Benedykt Sviechovski. W 1594 r. Joniškis spłonął, a następnie stopniowo odbudował się (Vasiliauskas 2005: 111). Przypuszcza się, że właśnie z jego inicjatywy w 1599 r. wzniósł on w Joniškisie murowany kościół i go ozdobił w języku łacińskim (LKD 79). pradėtas rašyti šis bažnytinis šaltinis4, o 1601–1606 m. Radvilos Našlaitėlio paFormularz 1 Autorka artykułu dziękuje Vidowi Garliauskasowi za konsultacje dotyczące liai miestu Joniškis tapo tik 1616 m. liepos 4 d., kai buvo suteikta Magdeburgo nazewnictwa najstarszych litewskich kościelnych ksiąg metrykalnych. 2 Wiadomo, że biskup wileński Jan w 1523 r. wizytował peryferie zarządzanego przez siebie wówczas powiatu szawelskiego. Z jego polecenia w kilku miejscowościach założono parafie, a jedna z takich miejscowości została nazwana Joniškis. W 1526 r. w Joniškis zbudowano kościół (Vasiliauskas 2005: 111). 3 Zbliżony wiek ma najstarsza zachowana księga z okolic Berlina (Grebeno, od 1578 r.), najstarsza księga łotewska (kościoła katolickiego św. Jakuba w Rydze, od 1588 r.) (zob. także Mickienė, Venislovaitė 2011: 155). Przypuszcza się, że najwcześniejsze kościelne księgi metrykalne zaczęto prowadzić we Włoszech (mniej więcej od początku XIV w.), a obecnie znana najstarsza księga metrykalna znajduje się we Francji, w Givry (departament Saony i Loary). Rozpoczyna się od 1334 r. W krajach niemieckojęzycznych księgi metrykalne również pojawiły się w XIV w. Oto w archiwum bazylejskim znajdują się księgi metrykalne zgonów i ślubów z lat 1380–1751, a także zachowana część bazylejskiej księgi chrztów (1390–1407). Najstarsze polskie księgi metrykalne – to gdańska księga kościoła Najświętszej parafii Najświętszej Marii Panny (od 1530 r.), Bochni (od 1559 r.) (Garliauskas 2010: 3–4). Zdaje się, że najwcześniejszą zachowaną księgą właśnie metryk chrztów we Włoszech jest księga z 1396 r., a we Francji – z 1467 r. (Žilys 2012: 131). 4 Autorka artykułu przygotowuje publikację tego dawnego źródła kościelnego (wspólnie z Vidu Garliauskiem). ALMA RAGAUSKAITĖ 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII przywilej5 (Kryževičius 1981: 133). Być może po tym wielkim pożarze w 1594 r. zadbano o to, aby księgi metrykalne były prowadzone prawidłowo. Tytuł źródła „Liber Baptisatoru[m] ǁ Ecc[lesi]æ Parochialis Jani=ǁscensis ab Anno 1599. – ǁ usq[ue] ad An[n]um ǁ 1621. –“. Na karcie przedtytułowej zapisano jeszcze jedną nazwę „CATA: ǁ LOGVS. ǁ BAPTISATO: ǁ RVM. EC: ǁ CLESİÆ. ǁ IANİ: ǁ SCEN: ǁ SİS.“. Rękopiśmienna księga napisana w językach łacińskim i polskim. Od karty 1–79 (1599–1606), karty 195v–222 (1617–1618) pisano po łacinie, natomiast od karty 80–195 (1606–1616), karty 222v–272 (1618–1621) – po polsku. Na karcie 2 z 1599 r. znajduje się wpis w języku polskim, którego część została przekreślona przez pisarza. Łacińskie metryki znajdują się jeszcze na kartach 236, 269 i 271. W całej książce konsekwentnie zapisano po łacinie nazwy lat i miesięcy. Porównując charakter pisma, można zauważyć, że tę książkę być może pisało kilka różnych osób. Datę chrztu podaje się według świąt. W latach 1599–1621 formuły wpisów chrztu w Joniškis nie były ustalone, a sposób ich zapisywania z biegiem lat zmieniał się i różnicował. Widać, że nierzadko tekst wpisu był skracany. W części księgi zapisywano jedynie imiona osób (mężczyzn i kobiet), nie zapisywano ich drugich członów identyfikacyjnych (od karty 50–188v, a mianowicie od lat 1604–1616)6. Teksty chrztu i innych ceremonii kościelnych (na przykład katolickie wzory z 1616 r., którymi każdy agenda – joje užrašyti apeigynai galbūt buvo dar senesni), metrikų formų paksiądz mógł się wówczas posługiwać przy odprawianiu ceremonii i prowadzeniu ksiąg metrykalnych kościoła, były już znane (Garliauskas 2001: 214–215). Z tymi formami rytuałów najprawdopodobniej zaznajomiona była także większość ówczesnych kancelistów kościelnych (proboszczowie, wikariusze, zakonnicy). kompetencji piszącego, ogólnej erudycji, miejsca pochodzenia, narodowości, Tačiau, matyt, bažnytinių metrikų įrašų forma bene labiausiai priklausė nuo raprzygotowania lingwistycznego i jego stosunku do wykonywanej pracy. 5 Na jej mocy władca zachował prawo mianowania wójta miasta Joniškis. Wójt mógł mianować spośród mieszczan ławnika, a sami mieszczanie mogli wybierać ławników, burmistrza i rajców. Miastu zezwolono na wzniesienie ratusza i prowadzenie w nim postępowań sądowych, zezwolono na organizowanie cotygodniowego czwartkowego targu, zatwierdzono dwa doroczne jarmarki, miastu nadano pieczęć itp. (Vasiliauskas 2005: 111). To prawo magdeburskie było modyfikowane i dostosowywane do warunków litewskich. Miasta same mogły je uzupełniać, ogłaszając przepisy dotyczące życia miejskiego, tak zwane wilkierze (Kiaupa 1998: 170). Na podstawie dokumentów samorządnych miast Żmudzi w Metryce Litewskiej oraz innych źródeł historycznych ustalono, że te prawa samorządowe zostały jeszcze później potwierdzone: w 1635 r., 1650 r., 1679 r., 1718 r. i 1736 r. (Tyla 1988: 5, 10, 15, 21). W 1776 r. zniesiono prawa magdeburskie miasta Joniškis, podobnie jak wielu innych miast litewskich, i Joniškis przeszedł pod zależność dworu. Później samorząd miasta Joniškis został na krótko przywrócony w 1791 r. i 1794 r., a na dłuższy okres przywrócono go dopiero w 1840 r. (Tyla, Miškinis 1981: 86, 87, 91). 6 Zob. także Garliauskas 1998: 139; Žilys 2012: 126–127. Artykuły / Articles 59 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto nazwiska osobowe kobiet z Joniškis w księgach metrykalnych w kontekście litewskiej antroponimii historycznej W identyfikacji rzeczywistych mieszkanek Joniškis pomogły różne adnotacje. Są to: le. Janiszki ‘Joniškisʼ, le. Ƶ miaſta ‘Z miastaʼ, le. Ƶ miaſta Ianiskiego ‘Z miasta Joniškisʼ, łac. de Civitate Ianiβek ‘Z miasta Joniškisʼ, łac. de Janisʒek ‘z Joniškioʼ, np.: 1617 Zophia Macieio{wa}7 de C[ivi]tate8 Ianisʒek JNŠ 2049; 1618 Patr[ini] <…> Dorota Mikołoiowna de Ciuitate Ianiβek JNŠ 217; 1601 Janiszki <…> Paluła Mixiene JNŠ 29v; 1617 Ƶophia Paginayciowa de Civitate Ianisʒek JNŠ 198v; 1621 K[uma] Dorota Palułaiciowna Ƶ miaſta Ianiskiego z ulicẏ Szawelskieẏ JNŠ 261; 1617 Giendruta Paruyciowa de C[iui]tate Ianisʒek JNŠ 202; 1618 Pat[rini] <…> Ƶofia Pietrayciowa de ciuitate Ianiβek JNŠ 221; 1621 K[uma] ʒ miaſta Vlici βawelskiei Pełania Rudiβkaiciowna JNŠ 263; 1620 M[atka] Gęndruta Sowdiowa <…> Ƶ miaſta JNŠ 253v; 1599 Barbara Sʒymkowna <…> omnes de Janisʒki{e} JNŠ 1 ir kt. Joniškietes padeda identifikuoti ir gatvės (Dvaro, Šiaulių, Upytės, Vokiečių)10, kuriose jos gyveno, pvz.: 1619 Kuma Marina ʒ dworskieÿ vlici. JNŠ 233; 1617 K[uma] Dorota Gabriciowna Ƶ miaſta z Vlicÿ Niemieckieÿ JNŠ 258; 1621 Niemieckiei Vlici <…> K[uma] Ʒofia Golminowa JNŠ 270v; 1621 Ƶ miaſta Vlici βawelskiei Elena Kalwiβiowa JNŠ 266; 1621 Ƶ miasta Vlici βawelskiei M[atka] Ańna Kowalowa JNŠ 268; 1621 Ƶ miaſta Vlici Vpickiei M[atka] Gendra Powiłaiciowna JNŠ 265v; 1618 Orβula Purgiowa Vboga de Ianiſek JNŠ 218. W niektórych gyvenamosios vietos vardas nenurodomas, bet aišku, kad moteris yra iš Jonišprzypadkach użyto wyrażenia kio s teẏze Vlicÿ „z tej samej ulicy”, np.: 1620 <…> K[uma] Gedwiga Quederaiciowna s teẏze Vlicÿ wβÿśći JNŠ 254v – 1620 K[uma] Ƶ miaſta Ƶ ulicẏ Niemieckieẏ Jadʒiuła Kwadarowna JNŠ 258v. System określania kobiet był zróżnicowany. Najczęściej, zwłaszcza na początku księgi, matki, córki, żony lub matki chrzestne określane są wyłącznie imieniem chrześcijańskim, np.: 1603 Pat[rini] Agnesca <…> ex ciuitate JNŠ 39v; 1603 Pat[rini] <…> cum Anaſtaſia Ciues JNŠ 39v; 1603 Pat[rini] <…> cum Anna Ciues JNŠ 39v; 1603 Pat[rini] <…> e[t] Barbara Ciues JNŠ 39v; 1607 Ʒ miasta R[odzice] <…> Catharina JNŠ 95; 1605 Janiszki. <…> Pat[rini] <…> Dasiułe JNŠ 60; 1609 Ʒ miasta Corka Dorota JNŠ 113v; 1603 Pat[rini] <…> e[t] Dorotea é ciuitate JNŠ 39v; 1603 Pat[rini] <…> cum Eliʒabeta é ciuitate JNŠ 39v; 1608 Ƶ miasta R[odzice] <…> 7 Niejasno przekazane w źródłach historycznych fragmenty wpisów podaje się w nawiasach klamrowych. 8 Abrewiatury utrwalone w dokumentach historycznych są rozwijane. Dopisek podaje się w nawiasach kwadratowych. Przy przekazywaniu nazw osobowych stara się zachować oryginalne rodzaje odnotowane w rękopisach. 9 Wszystkie antroponimy przedstawione w artykule są poświadczone w metrykach. Przy każdym z nich podaje się rok, w którym antroponim został odnotowany, skrót źródła historycznego oraz numer karty (strony). 10 Interesujące jest to, że ulice (Szawelska, Niemiecka, Dworowa, Upycka) wymienione w księdze metryk chrztów Joniszek z lat 1599–1621 widoczne są również na najstarszym planie miasta Joniszki z 1703 r. (na ilustracji) (Vasiliauskas 2010: 95–98). ALMA RAGAUSKAITĖ 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Enułe kum <…> Giendruta JNŠ 102v; 1604 Janiszki. <…> Pat[rini] Giendre e[t] Lucia JNŠ 52; 1603 Pat[rini] <…> Cum Heduige é ciuitate JNŠ 39v; 1602 Janiszki Filia Helena JNŠ 32; 1601 Janiszkj Fil[ia] Jedwiga JNŠ 25; 1607 Ƶ miasta R[odziJanisz ki Filia ce] <…> Jedʒiule kum <…> Noste Giendruta Corka Elʒbietha JNŠ 98; 1601 Ciuis Kriſtina JNŠ 25; 1603 Patr[ini] <…> e[t] Lucia Aduo[cati] ex urbe Janiscensis JNŠ 47; 1603 Pat[rini] <…> cum Magdalena. e ciuitate JNŠ 39; 1602 Janiszki Filia Margoreta JNŠ 34v; 1606 Ʒ miasta R[odzice] <…> Oneła <…> Corka Erſiułe JNŠ 86; 1607 Ƶ miasta R[odzice] <…> Palułe kum <…> bẏtule JNŠ 97v; 1606 Ex ciuitate. <…> Pat[rini] <…> cum Połonia JNŠ 75v; 1606 Ex ciuitate <…> Pat[rini] <…> Cum Ƶophia JNŠ 79v. Przy zapisywaniu imienia niekiedy podawane jest pokrewieństwo (według męża lub ojca, który został określony dwoma antroponimami), np.: 1604 Janiſzki Fil[ia] Dorotea Annusa Diczkaus JNŠ 48; 1600 Janisce[n]ses. Filia Dorothea. Nicolai Memeißaicia JNŠ 10; 1600 Ciues. Filia Gertrudis Simonis Sidaugonia JNŠ 10v; 1600 Ciues Filia Helena Jacobi Cʒepaitis JNŠ 13v; 1600 Janiszki Filia Helena Gaspari Męckis JNŠ 14; 1599 Opidi Janisʒki <…> Jadwiga Gaspari Sʒapnagis uxor JNŠ 2. Mieszkaniec Joniškis, określany imieniem chrześcijańskim, czasami opisywany jest poprzez przynależność do mężczyzny, wyrażoną nazwiskiem osobowym w dopełniaczu, np.: 1618 Pat[rini] <…> e[t] Barbara Stankuna de Ciuitate Ianißek JNŠ 215v; 1599 cum Dorotheâ Vrbani de Janis[c]ie[ns]eſ. JNŠ 2; 1602 Gendruta Stephani ex ciuitate Janiszki JNŠ 38v–39; 1601 Janiszki <…> Pat[rini] <…> Jedwiga Thomæ JNŠ 29; 1601 Ƶophia Stephani e[x] ciuitate Janiſzki. JNŠ 19v. Wyróżniają się nieliczne zapisy mieszkańców Joniškis imieniem chrześcijańskim, obok którego wskazano przynależność rodzinną poprzez antroponim mężczyzny (małżonka lub ojca), vardininko linksniu (1600 Ciues <…> Cum Lucia drobuitis JNŠ 13v; 1600 cum zapisany przy Magdalenâ Petrikas. Janiscenses. JNŠ 10v) oraz inne ciekawsze przypadki ich wymienienia – imieniem i zbiorową formą nazwiska rodzinnego (rodowego) (1621 Ku[m] <…> y Elena Martinaiciow ʒ miaſta JNŠ 263; 1600 <…> Ciuis Cum Margarethâ Balćiunow. JNŠ 9). Oprócz tych dość rozpowszechniony jest model nazywania kobiet (zwłaszcza w późniejszych wpisach księgi) za pomocą dwóch antroponimów, np.: 1621 K[uma] ʒ miaſta Vlici Niemieckiei Magdalena Iurgaiciowa JNŠ 262; 1621 Ʒofia lebkoiowa <…> ʒ miaſta Vlici Niemieckiei JNŠ 267v; 1620 Kuma Catharina Morʒcʒinowa <…> Ƶ miasta Ƶ rinku JNŠ 253v; 1621 Ʒ Miasta Vlici Niemieckiei M[atka] Catarina ſtubuiciowna JNŠ Vėlgi daugiausia rankraščio pabaigoje pastebimas jų įvardijimo būdas tri267v. dwoma antroponimami, np.: 1617 Pat[rini] <…> et dosiuła Barʒdʒowa macieiowa de C[ivi]tate Ianiβek JNŠ 204; 1617 Patr[ini] Giendruta Bordʒel{o}wa Maćieiowna de Ciuitate Ianisʒek JNŠ 201v; 1617 Patr[ini] <…> e[t] Iadwiga Sʒepanowna Remieykowna, de Ciuit[ate] Ianisʒek JNŠ 199; 1617 Patr[ini] <…> e[t] Artykuły / Articles 61 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto Hanna Stasiowa metrykalnej księgi mieszkańców Joniškis antroponimy kobiet lietuviųistorinėsantroponimijoskontekste Syrukciowa, de Ciui[tate] Ianisʒek. JNŠ 198v; 1618 Pat[rini] <…> et Hanna Staniſławowna Stypinakaẏciowna de C[iui]tate Ianiβek JNŠ 210v. Z takiej różnorodności typów zapisu wyodrębniono 122 dwuczłonowe określenia mieszkańców Janisz­ek. Właśnie drugie człony tych dwuczłonowych określeń (antroponimy sufiksalne) są głównym przedmiotem analizy. Imiona zapisywane na pierwszym miejscu tych dwuczłonowych określeń są pochodzenia chrześcijańskiego, np. : 1618 Hanna Andrʒeiowna JNŠ 212v, 1617 Orβula Iurgowa JNŠ 199, 1617 Iadwiga Macieiowna JNŠ 196v, 1617 Gendruta Mazunowna JNŠ 197v, 1618 Ƶofia Pawłowna JNŠ 216, 1621 Anna powiłaiciowa JNŠ 270, 1621 Gendria Smatiβkiowa JNŠ 266, 1617 Lucya Stanisławowna JNŠ 197v, 1617 Barbara Sʒymowna JNŠ 208v, 1618 Dorota Tomaβowna JNŠ 214. Jak widać, w latach 1599–1621 najczęściej używane są zwykłe, tradycyjne formy tych imion chrześcijańskich, np. : 1621 Anna JNŠ 27011; 1600 Annâ JNŠ 8v; 1621 Ańna JNŠ 268; 1618 Hanna JNŠ 209v – por. tamże. zob. Onà (LVKŽ 294– 295); 1617 Barbara JNŠ 208v – por. tamże. zob. Barborà (LVKŽ 90); 1621 Catarina JNŠ 267v; 1601 Catharina JNŠ 25; 1620 Catharyna JNŠ 253; 1620 Katrina JNŠ 255v – por. zob. zob. Kotryną (LVKŽ 235); 1602 Dorotea JNŠ 35 – por. zob. zob. DoEleną (LVKŽ 146); rotja (LVKŽ 127); 1621 Elena JNŠ 267v; 1617 Helena JNŠ 200 – plg. db. v. 1599 Elisabethæ gen. sg. JNŠ 1; 1621 Elʒbieta JNŠ 264v; 1618 Helʒbietȧ JNŠ 221 – por. zob. por. Elżbieta (LVKŽ 148); 1621 Erβuła JNŠ 261v; 1618 Orβula JNŠ 219; 1621 Vrβula JNŠ 266v – por. zob. por. Urszula (LVKŽ 354); 1620 Jadwiga JNŠ 254v; 1618 Iadwiga JNŠ 216v; 1620 Iedwiga JNŠ 242; 1617 Jaduig{a} JNŠ 195v; 1601 Jedwiga JNŠ 23 – por. tamże. zob. Jadvygà, Jadvýga (LVKŽ 201); 1617 Gendruta JNŠ 197v; 1620 Gęndruta JNŠ 255v; 1621 Giendruta JNŠ 269v – por. tamże. zob. Gendrùtė, por. także sen. zob. var. Gendrutà (LVKŽ 174); 1621 Kriſcya JNŠ 197v; 1618 Lucẏa JNŠ tina JNŠ 265 – plg. db. v. Kristinà (LVKŽ 237); 1621 Lucia JNŠ 260v; 1617 Lu221v – por. db. zob. Liùcija (LVKŽ 252); 1617 Magdal[ena] JNŠ 208; 1621 Magdalena JNŠ 266v – por. zob. por. Magdalenà (LVKŽ 255–256); 1620 Magreta JNŠ 242; 1621 Magrieta JNŠ 262v; 1621 Margareta JNŠ 268 – por. zob. por. Margarità (LVKŽ 263); 1600 Marta JNŠ 14v – por. zob. por. Mortà (LVKŽ 279); 1617 Vlianȧ JNŠ 200 – por. por. por. Ulijonà (LVKŽ 353); 1621 Ʒofia JNŠ 270v; 1617 Ƶofia JNŠ 195v; 1617 Zophia JNŠ 204; 1600 Zophiâ JNŠ 10, 10v; 1602 Ƶophia JNŠ 35 – por. zob. por. Zòfija (LVKŽ 385); 1606 Ʒuʒana JNŠ 86 – por. zob. por. Zuzanà (LVKŽ 385). Znacznie mniej jest skrótów utworzonych z kanonicznych form imion chrzcielnych, np. : 1619 Darota JNŠ 233; 1618 Dorota JNŠ 214 – por. zob. por. Daratà < Dorotja (LVKŽ 112, 127); 1621 Gendra JNŠ 265v; 1621 Gendria JNŠ 266; 1617 Giendra 11 Ze względu na zwięzłość w niniejszym rejestrze imion mieszkańców Janiszek z lat 1599–1621 podano tylko imiona (pierwsze człony dwuczłonowego modelu nazewniczego). ALMA RAGAUSKAITĖ 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII JNŠ 200v – plg. db. v. Geñdrė < Gendrùtė, dar plg. sen. v. var. Gendrutà (LVKŽ 174). Bardzo rzadkie zdrobniałe formy imion, wywodzące się ze skrótów imion chrześcijańskich, np.: 1618 Iadʒiułȧ JNŠ 217v; 1620 Jadʒiuła JNŠ 258v – por. db. zob. Jãdzė < Jadvygà, Jadvýga (LVKŽ 201); 1601 Paluła JNŠ 29v – por. db. zob. Pòlė < Apolònija (LVKŽ 77); 1621 Ʒaniuła JNŠ 265v – por. db. zob. Zanà < Zuzanà (LVKŽ 385). Drugie człony dwuczłonowych określeń kobiet to nazwiska z przyrostkami, które dalej są szczegółowo analizowane pod względem słowotwórczym. 1. NAZWISKA KOBIET Z JONISZEK TENDENCJE SŁOWOTWÓRCZE 1.1. Jak wspomniano, z księgi metrykalnej chrztów w Joniškis z lat 1599–1621 wypisano 122 antroponimy kobiet z Joniškis (drugie człony dwuczłonowego modelu nominacji). Zostały one utworzone od męskich nazw osobowych za pomocą przyrostków słowiańskich i litewskich. Antroponimy z wymienionymi przyrostkami przedstawiono według częstości derywatów: -ova (zapisywane -owa) – 54 nazwy osobowe (44,26 % wszystkich antroponimów z Joniškis), np. : 1617 Grygowa JNŠ 195v, 1617 Kaſprowa JNŠ 207, JNŠ 221, 1621 Macieiowa JNŠ 265v, 1621 Maciowa JNŠ 261v, 1618 Matyſowa 1618 Lawrynowa JNŠ 218, 1602 Mikołaycʒowa JNŠ 35, 1621 Motekiciowa JNŠ 265v, 1621 Muiliciow{a} JNŠ 270v, 1621 Powiłaicio{wa} JNŠ 264v, 1621 Rudpowiłaicio{wa} JNŠ 263v, 1621 Ruβkiciowa JNŠ 270, 1621 Sabaiciowa JNŠ 269v, 1621 Siduiciowa JNŠ 268v, 1621 βewcʒikowa JNŠ 264v, 1617 Sʒymkowa JNŠ 207, 1621 Sʒmatiβkowa JNŠ 267, 1617 Tomaszowa JNŠ 200, 1621 Vrmaduoniowa JNŠ 260v, 1621 Vsbałaiciowa JNŠ 265, 1617 Walentẏnowa JNŠ 200, 1621 Ʒemrietuiciowa JNŠ 262v i in. -ovna (zapisywane -owna) – 33 antroponimy (27,04 %), np.: 1617 Bałtromieiowna JNŠ 206, 1621 Banaiciowna JNŠ 260v, 1617 Daugielowna JNŠ 195v, 1621 Grigaiciowna JNŠ 266v, 1617 Grygowna JNŠ 200v, 1618 Iakbowna JNŠ 209v, 1618 Ianowna JNŠ 221v, 1599 Janusʒkiewicʒowna JNŠ 1, 1601 Kuprelowna JNŠ 22v, 1617 Macieiowna JNŠ 196v, 1617 Mikołaiowna JNŠ 199v, 1618 Piotrowna JNŠ 209v, 1618 Staniſławowna JNŠ 211v itd. -aičia (jej zapis jest zróżnicowany: -aicia, -aićia, -aẏcia, -aÿcia, -aicƶia, -ajcia) – 12 nazw osobowych (9,84 %), np.: 1620 Adomaÿcia JNŠ 255v, 1620 Baskutaicƶia JNŠ 254v, 1621 Dabraÿcia JNŠ 260, 1617 Iawnajcia JNŠ 207, 1601 Łuknaẏcia JNŠ 25, 1602 Peczułaẏcia JNŠ 34v, 1602 Stngaićia JNŠ 35, 1619 ſtaſaicia JNŠ metrykalnej 233 i in. Artykuły / Articles 63 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto księgi nazwiska osobowe kobiet z Joniškis w kontekście litewskiej antroponimii historycznej -ienė (warianty zapisu: -ene, -enia, -enie, -iene, -ienia, -ienie) – 12 antroponimów (9,84 %), np.: 1617 dudienie JNŠ 201v, 1617 Ianuβenia JNŠ 208, 1606 Jotenie JNŠ 207v, 1599 Sta{l}oriene JNŠ 1v, 1600 nelene JNŠ 86, 1620 Miβutatienia JNŠ 242, 1621 Oʒelenie JNŠ 264v, 1617 ParuyWełikiene JNŠ 8v oraz in. -yčia (zapisywane na kilka sposobów: -icia, -ićia, -ẏcia, -ÿcʒia) – 6 nazw osobowych (4,92 %): 1620 Adomÿcʒia JNŠ 255v, 1600 Kiʒẏcia JNŠ 14, 1599 Medginicia JNŠ 13v, 1621 Petricia JNŠ 263v, 1620 Siklicia JNŠ 255v, 1600 Zẏrnićia 10v. -(i)ūčia (zapisywane -(i)ucia) – 2 antroponimy (1,64 %): 1621 Bacʒkiucia JNŠ 265, 1618 ſtasiucia JNŠ 235v. Odnotowano 3 nazwiska osobowe (2,46%), mające polskie przyrostki typu -ska. Antroponimy te można uznać za derywaty od końcówki -a: 1617 okurowskȧ JNŠ 201v, 1600 Stypinskâ JNŠ 10, 1600 Wilkicka JNŠ 16. Niejasny jest stan rodzinny tych kobiet, ponieważ nie wskazuje na niego struktura ich nazwisk, a kontekst ksiąg metrykalnych chrztów z Janisz­kiszek z lat 1599–1621 jedynie świadczy o tym, że tymi antroponimami zapisano matki chrzestne: 1617 Filia Christina, Paren[tes] Mikołay E{y}gierd mater Heliʒabet ‖ Patr[ini] Andrʒey Worpnik, [et] Barbara okurowskȧ ‖ de Ciuitate Ianisʒek JNŠ 201v; 1600 Janisce[n]ses. Filia Dorothea. Nicolai Memeißaicia. Patr[ini] Sthe=‖phanus Pacaitis, cu[m] Zophiâ Stypinskâ. JNŠ 10; 1600 Ciues Fil[ius] Joannes Georgÿ Jukiszkia. Patr[ini] Nicolaus Sotkowski cum Catharina 1 LENTELĖ. 1599–1621 m. Joniškio gyventojų (moterų) asmenvardžių priesagų Wilkicka ‖ Janiszki. JNŠ 16. produktywność Lp. nr. Przyrostki (w porządku alfabetycznym) Liczba nazw osobowych Procenty 1. -aičia 12 2. -yčia 6 3. -ienė 12 4. -(i)ūčia 5. -ova 54 6. -ovna 33 9,84 4,92 9,84 2 1,64 44,26 27,04 Poniżej przedstawiono zrekonstruowane formy żeńskich nazw osobowych (właśnie z przyrostkami litewskimi) z dwuczłonowych określeń (drugich członów). Przy odtwarzaniu antroponimów mieszkańców parafii Janiszki z lat 1599–1621 pozostawia się przyrostki -aičia, -yčia, -(i)ūčia (we współczesnym języku ogólnym używane są -aitė, -ytė, -(i)ūtė), ponieważ odzwierciedlają one dawne słowotwórstwo nazw osobowych. Ponadto przyrostki -aičia, -yčia, -(i)ūčia są wyraźnie używane w żywej mowie miejscowości parafii Janiszki (LKA III 121). Formy antroponimów odtworzono zgodnie z omówionymi wcześniej zasadami oddawania litewskich nazw osobowych w języku polskim (zob. Ragauskaitė 1999: 145, 149; 2005: 63; 2014: 324). Odtworzone formy żeńskich antroponimów oznacza się gwiazdką i zapisuje się ALMA RAGAUSKAITĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII SdK 20, 1646 Marina Wenwitienie SdK 2, 1620 cum sʒÿmkieni PlnK 4v, 1646 Chriſtina Tupeſienie SdK 2v, 1641 Anna Wawkßkutenie Lucia wilgalini PlnK 13v. Znacznie więcej jest nazwisk niezamężnych kobiet mających litewskie formanty słowotwórcze, np.: 1625 cu[m] Elizabeta Anskinaićia ŽgS 7v, 1617 Gertrudis Bartusiaycie TytS 41, 1628 cum Marina benußayćia ŽgS 15, 1620 Elena Boryßaycʒa MrkKII 13v, 1623 cum Catherina Gasparajćie ŽgS 5v, 1623 cum agneta Ianulaicia ŽgS 6, 1621 cum Magdalena Luknaÿcia KrkK 17, 1627 cum Gedrude Martinajcia ŽgS 13v, 1617 Dorothæa Pasalitaÿcia TytK 7, 1631 Hetrudie Powilajcia KrkS19, 1623 cum Ragina Stungajcie ŽgS 3v; 1641 Anna Abromayte SdK 20v, 1646 Cæcilia Bernotayte SdK 1, 1624 Elisabeth Darwanayte TytK 1v, 1616 cum Barbara Gotʒayte TytS 39v, 1616 Anna Iurgielayte TytK 3v, 1631 cu[m] Magdalena klapßtaÿti PlnK 71, 1624 Gendruta Martinaite TytK 2, 1616 Cum Anna Matutayte TytS 39v, 1628 Marina Mizyukaite PlnK 46, 1641 Marina Nartkayte SdK 19, 1624 Catharina Normuntaite TytK 1, 1624 Heduigis Noruełaite TytK 1v, 1624 Dorotha Palawaite TytK 1v, 1624 HEduigis Staniułayte TytK 2, 1617 cum Agnete Stasiułayte TytS 40v, 1646 Magdalena Stugaÿte SdK 2v, 1624 Annæ Sʒyrwayte TytK 1v, 1632 Cu[m] Helizabetha Tomaſzaytie TytS 73v, 1641 Cristina Wilkragaÿte SdK 19, 1632 Agnetis Ƶemgulayte PlnK 80; 1620 Magdalena baltulicʒia Mrk KII 12, 1628 cum Anastasia ciapićia ŽgS 15v, 1625 Elena Dabriſkicia ŽgS 11v, 1625 Chriſtina Daugelicia ŽgS 10, 1625 Agnetis Dowilticia ŽgS 10, 1638 Catharina Jakßtycia ŠvnčK 1, 1638 Margareta Jonußkicia ŠvnčK 1, 1625 Cu[m] Vrsula Kibildićia ŽgS 7v, 1628 cum Sophia knektićia ŽgS 15v, 1638 Anna Mikalicia ŠvnčK 1, 1606 Catharina Mikalicʒa MrkKI 16v, 1624 cum Barbara Misycia ŽgS 6v, 1623 cum Agnießka Pakßtycia ŽgS 6, 1623 cu[m] Eliʒabetha Pauliczia KrkK 45, 1625 Polonia Piragicia ŽgS 11, 1623 Catherina Ramoßkicia ŽgS 4v, 1624 cum Marina Rymkicia ŽgS 6v, 1622 Eduigis Staniulicʒa MrkKII 31v, 1628 cum Cristina Stanulićia ŽgS 15v, 1627 Agnetis Tautwaißicia ŽgS 13v, 1625 Dorothea Wienrąkicia ŽgS 7v, 1624 Barbara Ʒmirklicia ŽgS 6v; 1617 Cum Magdalena Ambroʒeiucʒa TytK 8, 1625 Eua Andreiucia ŠlvK 125, 1624 Zophia Dagelucia TytK 2, 1625 Cum Eliʒabetha Dawniucia ŠlvK 125, 1625 Chriſtina Kriśiucia ŠlvK 128, 1616 ex matre Anna Łukoſʒucie TytK 4v, 1625 cum Dorothea Lukßucia ŠlvK 125v, 1620 Anna Milkucia MrkKII 12v, 1625 Barbare Piragucia ŠlvK 128, 1624 Magdalenam Stasiucia ŠlvS 130v, 1617 cum Feliciana Vrbaniucʒe TytS 41, 1624 Cum Margareta Wayciułucia ŠlvK 122v, 1617 m[a]tre Anna ʒedelu{c}ʒe TytK 7v i in.; Powyżej wskazano, że wszystkie ceremonie odprawiane w kościele były spisywane w określonych księgach obrzędowych, które do 1633 r. nazywano agendami (łac. Agenda), a później rytuałami (łac. Rituale Sacramentorum). Właśnie tam znajdują się teksty obrzędów w kilku językach (według kolejności układu: łacińskim, polskim, litewskim, 19 Nieczytelny numer karty (z powodu złego stanu tej kościelnej księgi metrykalnej). Straipsniai / Articles 71 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto nazwiska kobiet z ksiąg metrykalnych parafii joniškiej w kontekście litewskiej antroponimii historycznej niemieckim, łotewskim). W tych księgach obrzędowych po litewsku zapisano, co w kościele wyznanie wiary i in. Osoby uczestniczące w obrzędach chrztu i zaślubin oraz ksiądz mogli lankantys turi kalbėti: kunigo žodžiai, klausimai, atsakymai kunigui, formulės, porozumiewać się także w języku litewskim, ponieważ „łacińskie katolickie księgi obrzędowe XVII–XVIII wieku w niektórych ceremoniach religijnych zalegalizowały ustne używanie języków miejscowych” (Garliauskas 2001: 214). W omówionej katolickiej agendzie z 1616 r. nie uregulowano w żaden sposób pisowni imion własnych i nazw miejscowości (dz. cyt., 217). Litewskie teksty obrzędowe i żywo brzmiący język litewski20, specyfika prowadzenia ksiąg metrykalnych, wczesna chronologia, ogólna kultura piśmiennicza tamtego okresu mogły mieć wpływ na pojawienie się litewskich form żeńskich antroponimów. Przecież im wcześniejszy okres, tym częściej imiona własne zapisywano w autentycznych formach, tj. formach używanych przez samych Litwinów (zob. Ragauskaitė 2005: 58–60). Jest to zapewne cecha wspólna całemu dawnemu litewskiemu zasobowi imienniczemu. 1.4. W kontekście tych badań nad litewską antroponimią historyczną nadal wydaje się ważne scharakteryzowanie rozpowszechnienia żeńskich antroponimów z litewskimi przyrostkami w historycznych zasobach imienniczych przynajmniej kilku miast (Wilna, Kowna i Kiejdan). Używanie języków obcych w Wilnie na początku XVII w. miało duży wpływ na ogólny obraz pochodzenia imion własnych (Zinkevičius 1976: 125–130). „W książce szerzej, niż mogłoby się to na pierwszy rzut oka wydawać konieczne, naświetlone zostały warunki historyczne tamtej epoki i sytuacja językowa miasta Wilna, tj. te czynniki, które w rzeczywistości determinowały użycie imion własnych i warunkowały same imiona własne” (Zinkevičius 1977: 4). Jedną z najważniejszych przyczyn było to, że ówczesne formy litewskie były przez pisarzy zastępowane słowiańskimi. Dlatego „w przypadku nazw osobowych zapisanych po polsku istotny jest kontekst ich zapisu: na Litwie wzrastały wpływy języka polskiego i od 1697 r. stał się on językiem urzędowym WKL, w niečių asmenvardžiai buvo smarkiai slavinami: lietuviškos tėvavardinės priektórym na mocy uchwały Sejmu Litewskiego miały być pisane wszystkie dokumenty” (Sinkevičiūtė, Račickaja 2014: 309). kościoła św. Wileńskiego Jana w XVII-wiecznych aktach chrztu znaleziono jedyny niezbyt jasny przypadek zapisu antroponimu żeńskiego z litewskim przyrostkiem Barbara Baʒukaic, najprawdopodobniej zamiast wsch. Baziukaičia lub Baziukaicia ‘Baziukaitė, Baziuko 20 Chociaż księga chrztów z Joniškis z lat 1599–1621 została napisana po łacinie i po polsku, to już na samym początku zauważono echa żywego języka litewskiego. Są to kilka litewskich fraz: bona gen. sg. JNŠ 4 = Kuisaičių kunigo klebono; 1599 Nuo ſenos Konarʒewskienes gen. sg. JNŠ 3 = Nuo senos Konarževskienės; 1599 De Onusʒayciu iß walsciaus vpites JNŠ 3v = Onušaičių iš valsčiaus 1599 Gertrudis uel Littuisʒkai Gendr{uta}JNŠ 1 = lietuviškai Gendruta; 1599 Kuisaÿciu Kuniga KleUpytės (taip pat žr. Garliauskas 1998: 138). Keliuose krikšto įrašuose asmens amato, verslo, užsiėmimo ir kt. pavadinimas perteikiamas lietuviška leksema: 1599 Caspari Meſsinika, omnes de oppidulo Janiβki gen. sg. JNŠ 1 = mėsininko; 1601 Grigas warpininks <...> ciues Janiβki JNŠ 18 = varpininkas. Panašių užrašymų galima rasti ir kituose istorijos šaltiniuose (žr. Zinkevičius 1977: 60; Garliauskas 2001: 213; 2012: 73–74; Ragauskaitė 2005: 60). ALMA RAGAUSKAITĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII córkaʼ (Zinkevičius 1977: 77). Jednak inne rękopisy z tego okresu wykazały, że w Wilnie i jego okolicach używano wówczas form imion osobowych kobiet z litewskimi elementami słowotwórczymi (tamże, 77). Świadczy to o tym, że jak gdyby „toczyła się intensywna walka między starą litewską nomenklaturą osobową a nową obcą, która, wspierana przez oficjalne dokumenty, zaczęła coraz bardziej się umacniać” (tamże. dz. cyt., 111–112). Według Edvarda Gudavičiusa, „w miarę jak Kowno traciło niemiecki charakter, pojawił się w nim nie żywioł polski, lecz litewski, który ostatecznie zapanował w pierwszej połowie XVI w.” (Gudavičius 1999: 359). Na początku XVI w. większość mieszkańców Kowna stanowiły osoby narodowości litewskiej (Kiaupa 1977: 15). Przed sądem wójta, który był najtańszy i dzięki temu najbardziej dostępny, procesowali się również w większości Litwini – zarówno mieszkańcy Kowna, jak i przybysze z innych miejscowości Litwy (Kiaupa 1988: 28). Twierdzi się, że „nie ma potrzeby wątpić w litewskość Kowna w XVII w. – nie różni się ono lub bardzo niewiele różni się od innych miejscowości: jest w nim bardzo wielu Litwinów” (Lebedys 1976: 58). Oto pod koniec XVII w. jeden z burmistrzów Kowna zaśpiewał Filipowi Ruigysowi pieśń „O chmieliku, tik miesto žemesnieji sluoksniai, bet ir valdantysis elitas mokėjo lietuvių kalbą zieloniutki”. Po litewsku mówiły również żony członków magistratu. A zatem nie (dz. cyt., 54, 56–60). W XVI w. środowisko kancelarii kowieńskich było jeszcze litewskie. Z wymienionych powodów w XVI-wiecznym nazewnictwie osobowym Kowna rozpowszechnione były antroponimy żeńskie z litewskimi przyrostkami -aičia, -yčia, -ienė, -ikė, -iškė, -(i)ūčia. Zwrócił na to uwagę również Zigmantas Kiaupa. Najpierw na podstawie czterech najwcześniejszych ksiąg wójta Kowna (z lat 1542–1544, 1544, 1545 i 1550–1555) opublikował żeńskie imiona osobowe o litewskiej budowie (Kiaupa 2000: 87–88). gauskaitė 2005: 107–108). Priesagos -iškė vartosena šio laikotarpio kauniečių Wśród nich najwięcej było antroponimów utworzonych z litewskim przyrostkiem -ienė (81, tj. 50,62 %) (W antroponimii kobiet – jest to również zjawisko zauważone w księgach aktowych Kowna. Później, po zmianie środowiska kancelarii miejskich, sytuacja ta zasadniczo staje się inna. Żeńskie imiona osobowe mieszkanek Kowna w XVII w. najczęściej tworzono za pomocą słowiańskich przyrostków -ova i -ovna (dz. cyt., 113, 146). Antroponimy kiejdańskich kobiet znaleziono w XVII-wiecznych źródłach dotyczących historii Kiejdan. Przeanalizowane wczesne inwentarze miejskie z 1604, 1624 i 1666 r. spisano w języku polskim, natomiast księgi akt z lat 1623–1806 i 1690–1775 – w językach polskim i łacińskim. W analizowanych inwentarzach odnotowano nie tylko określenia mieszczan, lecz także zarejestrowano ich domy i ulice, przy których te domy stały21. W tych określeniach częstsze są słowiańskie przyrostki -owa (zwykle w nazwiskach zamężnych kobiet) i -owna (w nazwiskach niezamężnych kobiet): 1666 Dom P[ani] Buzewiczowey gen. sg. KI31, 1604 Maſto Kedan Rnek prawa ſtrona od 21 Šie šaltiniai yra tiesiog unikalūs ne tik asmenvardžių, bet ir gatvėvardžių istorijos tyrimams. Artykuły / Articles 73 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto moſtű Hanny Gieleʒoweẏ gen. sg. KI1 4, 1624 Vlica Kowienska Abramowa Gięndrelowa KI2 księgi metrykalne antroponimy osobowe kobiet z Janiszek w kontekście litewskiej antroponimii historycznej 8, 1690 <…> Ia Ewa Jankowska Małzonkowie Mieszczanie Miasta Kieydan[skiego] KAK1 24v, 1691 <…> Ia Barbara Adamowna Bartłomieiowa Juſsewiczowa Małzonkowie Mieβczanie Miasta Kieydan[skiego] KAK1 36v, 1624 Druga Strona Jakubowa Kramnikowa KI2 3, 1604 Ulca nad eſmilg praw ſtrona do dworu dąc od rʒeki niewiaʒ Hanna Kunigielowna KI1 9, 1624 Vlica Kowienska Adamowa Lelawβowa KI2 8, 1624 Janowa Łukasʒewicʒowa KI2 3v, 1691 <…> Ia Zophia Kurklinska Stanisławowa Staginska Małzonkowie Mieszczanie Miasta Kieydan[skiego] KAK1 26, 1624 Ogrodÿ nad Eÿsmilgą ÿ Gumna Adamowa Mikβewicʒowa KI2 3, 1690 <…> Ia Ewa Butkiewiczowna Janowa Pawłowiczowa Małzonkowie Mieſzczanie Miaſta Kieydan[skiego] KAK1 21, 1691 Ja Anna Jerzyna Marcinkiewiczowna Pronowska Obywatelka Miaſta Kieydan[skiego] KAK1 46, 1624 Kamienica Mikołaiowa Stagiełowa KI2 81, 1624 Vlica Sʒatska Mikołaiowa Tykniowa KI2 6, 1604 ulica nad niewiaʒ jasiulẏ wergieloweẏ gen. sg. KI1 15v, 1604 ulic od rynku lewa ſtrona Giendru{t}a Wiprikowna KI1 11v, 1690 Ja Katharyna Michniewiczowna Andrzeiowna Janowa Wysocka Mieszczanka Miasta Kieidan[skiego] KAK1 7v, 1604 Ulica ſtara ʒ rnku Jednakże w zapisach z XVII w. lewa ſtrona Magdalena {Ƶ}eẏkniowa KI1 7v ir kt. pojawiają się jeszcze pojedyncze antroponimy mieszkańców miasta z litewskimi przyrostkami -aičia (zapisywanym dwojako: -aycia, -aẏcia), -yčia (zapisywanym jako -ica): 1604 Miaſta Kiedany ʒa rʒek niewiaʒ Paliula Budraẏcia KI1 14v, 1690 Zofia Jaſaycia KAK2 4, 1690 Ja Anna Jeywaycia Macieiowa Garnelowa Mieszczka Miaſta Kieydan[skiego] KAK2 16, 1690–1775 Ja Ƶofia Mazaycia Zwilgowa KAK2 74, 1690 Pani Ƶofia Plawſzkaycia Piotrowa Mordaſzewiczowa KAK2 13, 1624 Vlica Stara Barbara Sabulica KI2 2; 1604 Miaſta Kiedany ʒa rʒek niewiaʒ jęva Wataẏcia KI1 13v. W XVII–XVIII w. kiejdańscy reformaci kalwiniści bardzo troszczyli się o pielęgnowanie języka litewskiego (KNK 22). W XVII w. miasto to było znaczącym ośrodkiem litewskości reformowanej w Wielkim Księstwie Litewskim. W Kiejdanach nabożeństwa w języku litewskim odbywały się, począwszy od trzeciego dziesięciolecia XVII wieku, z jedynie pięcioletnią przerwą (1682–1687) (Lukšaitė 1970: 23). Sam burmistrz miasta Steponas Jaugelis Telega uczestniczył w synodzie miejskich reformatorów, na którym postanowiono przygotować księgi potrzebne do nabożeństw w języku litewskim. Znany burmistrz miasta Juozapas Lipskis oraz inni również aktywnie uczestniczyli w działalności wspólnoty reformowanej (Lukšaitė 2001: 12). Mając na uwadze to, że język litewski nadal rozbrzmiewał w XVII-wiecznym życiu publicznym Kiejdan, przejawy tej litewskości zapewne w konteksto senųjų rankraščių įrašai būtų nebylūs (Рагаускайте 2012: 218). pewnym stopniu odzwierciedliły się również w badanych rękopisach. Oprócz omówionej społecznej, kulturowej Analiza porównawcza tendencji słowotwórczych nazewnictwa różnych miast Litwy (Wilna, Kowna, Kiejdan) wykazała, że omówiony inwentarz litewskich przyrostków żeńskich nazw osobowych z Janiszek nie jest fenomenalny, lecz stanowi jedynie fakt odnotowany w księdze metrykalnej chrztów w Janiszkach z lat 1599–1621. Dlatego badania historycznych nazw osobowych mieszczan litewskiego stanu ALMA RAGAUSKAITĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII (kobiet) należy kontynuować. Możliwe, że jeszcze więcej autentycznych antroponimów, którymi wówczas w żywym języku swojego środowiska określano mieszkanki litewskich miast, mogłoby znajdować się także w innych dokumentach historycznych z XVI–XVII w. 2. WNIOSKI 2.1. W artykule omówiono głównie pod względem słowotwórczym 122 antroponimy joniškiekich kobiet (drugie człony binarnego modelu nazewniczego), wyekscerpowane z księgi metrykalnej chrztów w Joniškis z lat 1599–1621. 2.2. Po ich przeanalizowaniu okazało się, że słowotwórstwo ówczesnych nazw osobowych mieszkańców Joniškis było rzeczywiście swoiste. Nazwiska 32 z nich (co stanowi 26 % wszystkich drugich antroponimów binarnych określeń) zapisano z litewskimi przyrostkami -aičia, -yčia, -ienė, -(i)ūčia, a pozostałe – z przyrostkami słowiańskimi -ova, -ovna. 3 nazwy osobowe (2,46 %), mające polskie przyrostki -sktipo, zaliczono do derywatów z końcówką -a. 2.3. Łącznie zrekonstruowano 32 formy żeńskich antroponimów z lat 1599–1621 jako nazwy osobowe.ים. (błąd)ಯ. (??) 2.3. Łącznie zrekonstruowano 32 żeńskie formy antroponimów z lat 1599–1621 jako nazwy osobowe. (Nie) 2.3. Łącznie zrekonstruowano 32 żeńskie formy antroponimów z lat 1599–1621 jako nazwy su lietuviškomis priesagomis ir palygintos su dabartinėmis lietuvių paosobowe. Większość, tj. 28 (87,5 % wszystkich zrekonstruowanych) odtworzonych form ma wyraźne odpowiedniki we współczesnym systemie imienniczym. Część, tj. 2 (6,25%), ma wśród współczesnych litewskich nazwisk męskich odpowiedniki tego samego pochodzenia, lecz o różnej budowie. Ostatnie 2 (6,25%) składają się z męskich nazw osobowych, które nie są poświadczone we współczesnym imiennictwie. 2.4. Omówiona nomenklatura litewskich przyrostków antroponimów mieszkańców Joniškisu nie jest jedynym zjawiskiem zaobserwowanym w księdze metrykalnej chrztów Joniškisu z lat 1599–1621. Sufiksy litewskich nazw osobowych kobiet znaleziono również w wykazach nazw osobowych innych starych parafii (Krakių, Merkinės, Plungės, Sedos, Šiluvos, Švenčionių, Tytuvėnų, Žagarės). Nie jest to typowe dla dotychczasowych badań antroponimii litewskich kobiet (głównie chłopek i szlachcianek) z XVI–XVII wieku. 2.5. Dane analizy antroponimów mieszkańców rejonu janiskiego zostały jeszcze porównane z XVI– Wnioskami z analizy słowotwórstwa ksiąg aktowych Kowna z XVII w. oraz spisów imion Wilna i Kiejdan z XVII w. Po dokonaniu tego zauważono, że w tym czasie w imiennictwie tych miast nadal funkcjonowały żeńskie imiona osobowe z litewskimi elementami słowotwórczymi. 2.6. Należy nadal badać historyczne antroponimy mieszkańców miast Litwy. Tokie ateities tyrimai galėtų papildyti ir patikslinti išdėstytus teiginius. Artykuły / Articles 75 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto księgi metrykalne żeńskie imiona osobowe mieszkańców Joniškis w kontekście litewskiej antroponimii historycznej ANEKSY RYC. 1 Fragment w języku łacińskim z 1599 r. z księgi metrykalnej chrztów Joniškis z lat 1599–1621 (1 k.) ALMA RAGAUSKAITĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII RYC. 2 Fragment w języku polskim z 1607 r. z księgi metrykalnej chrztów w Janiszkach z lat 1599–1621 (88 k.) Artykuły / Articles 77 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto Nazwiska osobowe kobiet z księgi metrykalnej mieszkańców Janiszek w kontekście litewskiej antroponimii historycznej ŹRÓDŁA Księga metrykalna chrztów w Janiszkach z lat 1599–1621 [„Liber Baptisatoru[m] Ecc[lesi]æ Parochialis Janiscensis ab Anno 1599. – usq[ue] ad An[n]um 1621. –“]. LVIA. F. 1196. Ap. 1. B. 76. (JNŠ) Inwentarz Kiejdan z 1604 roku. VUBRS. F. 4. A1723. B. 34308a. (KI1) Księga akt Kiejdan z lat 1623–1806. LVIA. F. SA. B. 15360. (KAK1) Inwentarz kiejdański z 1624 roku [„Inwentarz spſanÿ ÿmenia Kedanſkiego welmoʒnego pana ye°[go] m[o]sci pana Staniſława Kiʃʒki Woiewodʒica Witebſkie°[go] <…>“]. VUBRS. F. 4. A1724. B. 34308b. (KI2) Inwentarz Kiejdan z 1666 roku [„Inwentarz miasta Kieydanskiego 1666“]. VUBRS. F. 4. A215. B. 16891. (KI3) Księga aktów Kiejdan z lat 1690–1775 [„Księga Aktowych Dokumentow Roku 1690 do Roku 1775“]. LVIA. F. SA. B. 15357. (KAK2) Księga metryk chrztów z lat 1619–1635 i małżeństw z lat 1631–1635 parafii Kroki. LVIA. F. 1122. Ap. 1. B. 1. (KrkK) Księga metryk chrztów Merecza z lat 1604–1618. LVIA. F. 1541. Ap. 1. B. 1. (MrkKI) Księga metryk chrztów i małżeństw Merecza z lat 1615–1636. LVIA. F. 1541. Ap. 1. B. 2. (MrkKII) Plungės 1615–1659 metų santuokų ir 1616–1660 metų krikšto metrikų knyga. F. 1827. Ap. 1. B. 1. (PlnK) Księga metrykalna chrztów i małżeństw parafii Seda z lat 1641–1707. F. 1455. Inw. 1. B. 13 (SdK) Księga metryk chrztów i małżeństw Szydłowskich z lat 1622–1728. LVIA. F. 1575. Inw. 1. B. 2. (ŠlvK) Księga metryk chrztów Święcian z lat 1638–1648. Archiwum kościoła w Święcianach. (ŠvnčK) Księga metryk chrztów i małżeństw Tytuwian z lat 1616–1635. LVIA. F. 1522. Ap. 1. B. 7. (TytK, TytS) Księga metryk małżeństw Żagar z lat 1622–1655. LVIA. F. 1191. Ap. 1. B. 1. (ŽgS) ALMA RAGAUSKAITĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII LITERATŪRA Garliauskas Vidas 1998: Lietuviškos oikonimų lytys nelietuviškuose XVI–XIX a. šaltiniuose. – Lietuvių kalbotyros klausimai 40, 123–204. Garliauskas Vidas 2001: Lietuviški Šiaulėnų bažnyčios įrašai 1719–1738 metų santuokų metrikuose. – Archivum Lithuanicum 3, 213–249. Garliauskas Vidas 2004: XVII a. Molėtų bažnyčios krikšto ir santuokos metrikų knyga. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Garliauskas Vidas 2009: Lietuvos katalikų bažnyčių metrikų knygų svarba lituanistikai. – Gimtoji kalba 3, 5–15. Garliauskas Vidas 2010: Bažnyčių metrikų knygos Europos šalyse. – Gimtoji kalba 8, 3–12. Garliauskas Vidas 2012: Lietuvos katalikų bažnyčios metrikų knygų tyrimų gairės. – Atminties institucijų rinkiniai. Bibliotheca Lituana 2, sud. Arvydas Pacevičius. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 67–105. Gudavičius Edvardas 1999: Lietuvos istorija. Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. Kiaupa Zigmantas 1977: Kovos tarp liuteronų ir katalikų Kaune iki XVIII a. vidurio. – Religinės kovos ir erezijos Lietuvoje 4. Vilnius: Mintis, 13–26. Kiaupa Zigmantas 1988: Kauno miesto vaitas ir jo aktų knygos XVI–XVII a. pirmojoje pusėje. – Lietuvos miestų istorijos šaltiniai. Vilnius: Mokslas, 25–46. Kiaupa Zigmantas 1998: Lietuvos miestų savivalda XIV–XVIII a. – Lietuvos heraldika 1, sud. Edmundas Rimša. Vilnius: Baltos lankos, 163–183. Kiaupa Zigmantas 2000: Kauno vaito XVI a. vidurio knygos prabyla lietuviškai. – Kultūrų sankirtos. Vilnius: Diemedžio leidykla, 66–92. KNK – Knyga nobažnystės krikščioniškos 1653, par. Dainora Pociūtė. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2004. Kryževičius Vincas 1981: Lietuvos privilegijuotieji miestai. XVII a. antroji pusė– XVIII a. Vilnius: Mokslas. Lebedys Jurgis 1976: Lietuvių kalba XVII–XVIII a. viešajame gyvenime. Vilnius: Mokslas. LKA III – Lietuvių kalbos atlasas. Morfologija 3. Vilnius: Mokslas, 1991. Straipsniai / Articles 79 Seniausios Lietuvoje 1599–1621metųJoniškiokrikšto metrikųknygosjoniškiečiųmoterųasmenvardžiai lietuviųistorinėsantroponimijoskontekste LKD – Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a. Bažnyčios istorijos studijos 2, aut. Vytautas Ališauskas, Tomasz Jaszczołt, Liudas Jovaiša, Mindaugas Paknys. Vilnius: Aidai, 2009. LKG I – Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis), vyr. red. Kazys Ulvydas. Vilnius: Mintis, 1965. LKŽ IX – Lietuvių kalbos žodynas 9. Vilnius: Mintis, 1973. LPŽ1–LPŽ2 – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Lukšaitė Ingė 1970: Lietuvių kalba reformaciniame judėjime XVII a. Vilnius: Lietuvos TSR Mokslų Akademijos Istorijos institutas. Lukšaitė Ingė 2001: Knygos nobažnystės (1653) parengimo kultūrinė aplinka. – Knyga nobažnystės krikščioniškos (1653) – XVII a. Lietuvos kultūros paminklas. Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus. LVKŽ – Lietuvių vardų kilmės žodynas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994. Maciejauskienė Vitalija 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII–XVIII a. Vilnius: Mokslas. Mickienė Ilona, Venislovaitė Aurina 2011: XIX a. pradžios Joniškio krašto oikonimija. – Lituanistica 57. Nr. 2(84), 154–165. Ragauskaitė Alma 1999: XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 1999, 145–158. Ragauskaitė Alma 2004: XVI–XVII a. joniškiečių asmenvardžiai. – Istoriniai tekstai ir vietos kultūra. Šiauliai, Ryga: Liucilijus, 8–18. Ragauskaitė Alma 2005: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Ragauskaitė Alma 2014: Lietuvoje sudarytas rankraštinis tikrinių vardų registras (apie 1840–1843). – Archivum Lithuanicum 16, 323–340. Sinkevičiūtė Daiva, Račickaja Veslava 2014: Lietuvių dvikamienių vardų kilmės asmenvardžiai ir jų kamienų užrašymo ypatybės Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų 1661–1795 metų sąraše. – Archivum Lithuanicum 16, 295–322. Tyla Antanas, Miškinis Algimantas 1981: Joniškis. – Lietuvos TSR urbanistikos paminklai 4, 68–113. Tyla Antanas 1988: Dokumenty samorządnych miast Żmudzi w Metryce Litewskiejje. – Lietuvos miestų istorijos šaltiniai. Vilnius: Mokslas, 5–24.