Birutė Vanagienė. „Šiaurės vakarų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnektos“

Recenzijos / Re iews 355 JŪRATĖ LUBIENĖ Klaipėdos uni e si e as As di eções de pesquisas acadêmicas: leksikologia, e noling is ica, dialec ologia, geoling is ica. BIRUTĖ VANAGIENĖ ŠIAURS VACAR ZEMAIČI VOZYNAS: YLAKI, LENKIM, MOSDŽIO, SKUODO, ŠAČI APYLINKI ŠNEKTOS Vilnius: Ins i u o das Lí u ias T. 1, 2014, 486 p., ISBN 978-609-411-142-6 T. 2, 2015, p. 502, ISBN 978-609-411-166-2 O a igo 2.o, n.o 1, do Regulamen o (CE) n.o Recen emen e apa eceu mais um, e cei o1, de g ande olume e de longo p epa ado diccioná io da e aíčių a mės Bi u ės Vanagienės Šiau ės aka ų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnek os (Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2014 [ . 1], 2015 [ . 22.]) Não só žemaiços, mas em ge al li oneses a mių pala asynų his ó ia começa No e y ų dūnininkų šnek ų pala asynu (Vilnius: Mokslas, 1976), que an es ke u is dezmečius p epa ê do Ku šėnų kilęs kalbininkas Vy au as Vi kauskas. Es e diccioná io in a cinco anos oi o único, des inado e as e as, mais p ecisamen e pa e dos sulos e as e as a niškių šnek os. Pi masis, sumaníssimo esc e e diccioná io a mės, oi ou o zemai is na i o dos no e zemaiços k e ingiškių šnek os pesquisado Juozas Aleksand a ičius, po ém longgai, com in e uções o seu esc i o K e ingos a mės diccioná io (p essa y ojos p o . d . Danguolė Mikulnienė e doc. d . Vai Dai a, Vaišnienė, Vilnius: Li huanian Language Ins i u e, 2011) inicia i a e es o ços dos uncioná ios do ins i u o da língua Li uânia oi p epa ado há apenas cinco anos. Juozas Aleksand a ičius ma e ialá p incipalmen e inko de no e oca ues exis en es k e ingiškių šnek os pon os, e ecenzuojamojo 1 Da é edleiss nedelis Lie u ininkų a mių žodynas. Suda y ojas: Žane a Jokužy ė, Lo e a Liu ku ė, Vi ginija Vei e ienė. Vilnius: Eug imas, 2014. 2 A segui ex o dicioná io é chamado mais cu o, não mencionin seu paan aš es. JŪRATĖ LUBIENĖ 356 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV ocodyno au o ė Bi u ė Vanagienė p incipalmen e a pa i do no e ociden ais si uados elšiškių šnek os pon os, como indica o ocodyno paan aš ė, Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių. Jus iça, Vanagienės i a nedidelė Lenkimų, Mosėdžio apylinkių pa e pe ence nó dicos žemaičiams k e ingiškiams, ad ambos os e dinhos simbolicamen e susiliečia i iamojo plo o ela i amen e, da niai papildo um ou o, e elažia pa e nó dicos žemaičių, elšiškių e k e ingiškių leksikos aizdą ap oximadamen e desde o inal da segunda me ade do XX a século. Ambos os ocodyne es i semelhan es sanda os: o inal deles p epa amen o p ensa cuida a ne pa ys au o iai, ad leidinių p adžioje įdė a į adinių s aipsnių, supažindinan- čių su au o ių biog a ijomis, edaga imo da bais. Iš p o . habil. d . Gied iaus Subačiaus į adinio s aipsnio Bi u ės Rokai- ės-Vanagienės diccioná io e ou os abalhos suži amos, que dicynininkė sob e ês dezmeios (19601990 m.) ma e ial kaupė em á ias ocasiões nu ykusa em na i o Mosėdį. Mais a de, a ma e ial disponí el sumanê apildade dados de signi ica i amen e maio á ea, ab anchando a mais dis an e no es e do oes e da Li uânia, como indicou ou o a igo in odu ó io au o ê Mikulėnienė, mais do que 80 habi ações. Sumanymą cole a ma e ial a pa i de g ande e i ó io Vanagienei conseguiu pai i ibe suo ganiza os oi oonias dialek ologines expedições (19891996 m.), du an e quais pala as lhe ajudou a cole a no os en uzias ingi ilologai es udan es, colegas. Re isi ando á ios Vanagienês abalhos linguís icos, o necendo sua bibliog a ia, Subačius mui o cla amen e mos a excelen es seu p epa amen o p o issional, pe mi usį nep iequiš ingai ixsua e sis emicamen e in e p e a ac os da a mia gm . Escolhendo ma e ial, dicionio au o ė en ou-se en e is a quan o mais anciosos pessoas de cada localidade, egozijou-se ecebendo dados da a mia de pessoas nascidas no século XIX (p. XI). Assim, diccioná ia léxico dados kaupė guiudándose adicionaline disposição, que p óp ias alo osas na a mão são elhos o mas, po ém inko bem em diccioná io dê oda za ixo a leksiką, po an o acshinamasis ocabulá io dos e as do No e ociden ais pe ence ao ipo de de alhados diccioná ios (a isso di e e, po exemplo, do p imei o do No e y ų dūnininkų šnek ų ocodyno). Ambos os a igos in odu ó ios au o es e Mikulėnienė, e Subačius pouco, mas ex emamen e calo osamen e esc e em sob e a pe sonalidade Vanagienės: en a êzia sua nepap as ai didelį da bš- umą, k uopš umą, a sakingumą, meilę gim ajam k aš ui, žmonėms i , žinoma, kalbai. Mikulėnienės, di igindo odas as ob as de edação do dicioná io dos e as do No e ociden ais, neilgame ex e Žodyno kelias (juío começa a publicação p imei o omo) sup In oducindo-se com os p incipais momen os de ges ão do ma e ial; ma ca-se, que mui o abalho de na u eza edi o ial execu ou p o issionais žemaičiai: edac o ius doc. d . Juozas Pab ėža jun a com o dicioná io au o e p ecisou pala as de pa eikimą, one inę ansk ipciju, ki čia imą; mais a de ex o oi melho ino expe ien i edi o a Aldona Kaluinienė. Tokie ac os g ande do dicioná io alo cien í ica ga an e. Bi u ė Vanagienė Šiau ės aka ų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnek os Re iews Re iews 357 / Depois desses mui o necessá ios e in o ma i os a igos in odu ó ios ai adicionais pa es es u u aū ines con endo ex o do dicioná io. Jį cons i ui P a a mė, Į adinės no as, Su umpinimai (an ame ome su umpinimų lis aj epe idojamas), e, cla o, p incipalinė pa e imp essionan e abėcėlinis ko pus de dicónio, po do dicónio omus ab angendo 988 páginas. Além disso, em ambos os olumes do diccioná io inse ido mapélapis (jį suda ė dok o an ė Lau a Ge žo ai ė), cujo necessingum le a à conclusão, que mapélapis de e ia se cada diccioná io a minio pa e ob iga ó ia da es u u a. No a in odu ó ias, como usual em diccioná ios a minos, supozin amina com desc i oi o plo o šnek ų peculia idades: abo dam-se ki čiação, balsių asimiliacija, nosinių balsių a imo, ilgųjų balsių umpinimo, p iebalsių minkš inimo, kamienų mišimo, p iesagų, bem como d iskai os e consumo p ielinksnių e į a džių casos. Glus as desc ição das ca ac e ís icas in e lmíneas mais des inada a p o issionais; endo em men e, que pala as usa á e p a icas de linguagem ( a mės), se ia possí el deseja quan o mais de alhe da desc ição de šnek ų. Explicação dos p incípios de c iação de de inições pe mi e o ien a -se, que pala as ou suas a ian es são ap esen adas de ou a manei a do que Li u ians language glodyne (LKŽe). A alo cien i ica do ocabulá io pa icula men e aumen a, p apolícia suas unções o uso de ansk ipção (supe simpli icado sua a ian e) ilius aciniams sakiniams записать3. As explicações o necidas nas no as in odu ó ias sob e nedažno ansk ipção a iação acili am o usosi ocínio. Pa a mui a pesquisa cien í ica impo an e de egis os ci ados sen inhas ma cação especial um sinal con a ual dian e de einančia es elaždu e (*). An aš iniai pala as são o necidos anspone . Como sabemos, anspona imas isso e eó ica in e p e ação de um ou ou o enómeno linguís ico. Au o ê e edi o es compe ência pe mi iu es e abalho ealiza ex emamen e quali ibamen e, i. i. consis en emen e man endo escolhidas disposições cien í icas. Tal ez um ou o caso enco aje a discussão cien í ica (pa y example, po causa de alguns p eceagos in e p e ando) ou inspi e uma decisão p á ica ape eiçoando diccioná ios e minológicos (pa y example, pala a do começo j, a imas ne a imas e ma cação nežymėjimas, plg. ašklis I 27 e [ ]ą II 15719, 4 é mija Išas e jéibė I 235, a aplnas II 410). Sem abejo, maio publicação alidade o p óp io co pus do dicioná io, que acima de udo mos a no es e ociden ais e as a o as e us ojamų pala as g ande quan idade e di e sidade. Sem amplamen e espalhados, a mui os ou iessem zemai ybių (pg.: c ulis ‘ ie e sys I 62, kas ins ks inis ‘s ies as4 de suplak os, pašildy as g ie inės I 150, 3 Não em odos os dicioná ios a minos essa p á ica se es abeleceu, po exemplo, não ansk ibu ilius aciniai sakiniai Vi o Labučio Daukšių k aš o žodyne (Vilnius: Alma li e a, 2002). 4 Plg. no ele ônico Daba inės lie u ių kalbos žodyje ap esen ada de inição ‘ oks žemaičių algis iš suplak os pašildy os g ie inės. JŪRATĖ LUBIENĖ 358 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV kniuiss ‘uodas I5 178, klis ‘akmuo I 193), quais, pode-se dize , são seu iškas žemai iškumo cul u al codis, ocodyne pa icula men e gausu e de uso mais es eu e ou mui o es eu o, di usão mais a a ou mui o a a dialek izmų. Scanando diccioná io, o zumbigo do lexicólogo é, em p imei o luga , a aiu pa icula men e g ande leksinių e seman inių a mybių camoksnis, es emunhando žemai iško leksikono peculia idade. sublinha-se que há uma imensa LKŽe não-ž iksi icadas de pala as ou signi icados, po exemplo: ba lis ‘deko a y inis, mui o enenosa plan a medicinal, ku pelė I 51, biednlė ‘p as a sem lei e pu a I ‘bmbe is uodegos pašaknys, s imbu ys I 59, blbė ‘šhneki žena I blzg 65, 62, 67, ‘pliauškalas I bumbullis k em, g ybas I 81, ainkuls didme gin, 120 I 119, lieu is s zenos gabali II, kukkanos II, s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s gy a ė II 92, ãkas ‘bul ės duobu ė, da qual saiba c esce daigas, akis II 92, in i ‘p k. šnekė i II 127, salan nis, -ė ‘nuo Salan ų pučian is, pie yčių ( ėjas) II 164. Leksiniai e seman iniai dialek izmai pode iam se sepa ados nominação, mo i ação ou linguís ico mundialė aizdžio pesquisas obje o. Úl ima pesquisa mui o p a e dade e azeologizmai uma dos melho es e ninês mundialê okas eposi ó ios. Não odos os azeologismos do ocabulá io paludi a LKŽe; eles são mui o di e sos an o em pon o de is a semân ico quan o de es u u a, po exemplo: blusms pkaklėj sukl i ‘susi ūpin i I 69, gili 18 įb aũk i ‘apskųs i I 74, danę dainio i ‘ ala sob e alamen o po alguma in enção I 102, į k mę įd i ‘liep i, įsaky i I 46, 144, nesugáuna (sug àna) sob e mnęs g isakoma pe d abužė I 175, gili 18 an no pe nelyg I 4, ‘ e kes i a léša e i I 38 n, pė kė dkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėk- ėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėkėk ‘s imagal iais II 431. Ve odyne dos e as do no e ociden ais, man endo LKŽ, a minių žodynų adições, especiais san umpomas žymimi skoliniai. Vanagienė ealizou eno me abalho analí ico dí idas ab e iadas ma cadas a mybės cons i uem gausos e desigualy į lexicikos camoksnį. Exclusi o aožas de šnek ů ixos na pala a consumi e usados la izmai bei ge manizmai, po exemplo, la izmai: b io i, -ioja, -iojo ‘še i I 49, I čbas ‘d ošlepe ė I 95, dcinas ‘didelis peilis I 95, ess ‘aš uoniukės o mos g and I 158, gšelė g ina ‘ elyčia I, pa as 196 čemja ų, Žieno šalinė II 18; ge manizmai: blkis s o as pagalys, inka I kalaku o I 69, I 71, I kalala as 90, I kalkalkalas , I kalas, I kalkalas, I kalas, I kalas, I kalas, I 93, 91, I kalas skė, I skė, I p s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s 5 s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s s Bi u ė Vanagienė Šiau ės aka ų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnek os Re iews Re iews 359 / I 193, epelė ‘alaus s a inė II 430. Sem dú ida, o ocabulá io ap esen a sla ismos, ex: če apkas ‘ ėžlys I 93, č as ‘bu as I 93, čn as ‘sku as, gabalas I 96, čiup ynà ‘1. cabelos da cabeça; 2. sp andas, paka pa I 96, delénka ‘skynimas, bi žė I 113, gnčas ‘skalikas I 196, za s ‘g ei , uojau II 466. poucos casos em que de inys não ma cado san umpa (pg.: dlis ‘ asa inė k iaušė I 138, i Labai u ‘paneigimui nusaki i I 161). Como mencionado, e isou-se no diccioná io ap esen ados não só adicionalmen e a myn lexicico camoksni pe encen es, mas e ecen emen e em a mę a ėję ou ecen emen e a mėje pasida y i pala as naujada ai, que ge almen e dicciona y pažymė i specialia san umpa. Algumas no as pala as ou no as pala as de signi icados complemen ao LKŽe dados, ex: biblio eknė ‘biblio ekininkė I 59, bi bynlė ‘mo o inis d i a is I 62, gazjnis ‘cas ca egaja gasz I 137, dšlius ‘ ansmisija, pa a a I 62. O dicioná io dos e as do no e ociden ais neišsenkamas e con iá el on e de ma é ia pala as de da ybos e mo ologia pesquisado es, pois nele só i aš inais pala as ixuojama abundância mo ologinių, da ybinių a mybių. Pluoš elis exemplos de: ou o kamieno daik a a džiai, exemplo: b ukns ‘b uknė I 78, d e à ‘d e ė, uoksas I 132, eke s, ke is ‘ž . eke ė I 157, giklė ‘ž . ginklas I 186, gi as ‘gi a a I 189, psėlė ‘ž . pasílis II 27; de aco do com ou o modelo de ab icação, com ou os meios de ab icação, ou as bases de ab icação c iadas po sinónimos ou a ian es, po exemplo: baidíl is ‘ishdykėlis, nenaudėlis I 42, bjaũ is ‘bjau I 64, būgnimušis ‘būgnininkas I 80, dainiušká ‘dainininkė I 103, daž ‘dažai I 110, d bsmil umas ‘d ibsmėlis I I 13, 12, džidūsna I 161, an sigé i, an s- ge a, an sig ė i I 51, 181, klis, goudo, gouda, alkas, gán as, gán as, gán as, 152, 153, 180, gên as, gán as, c ianças, pas án es, c ianças. App eciando diccioná io das pa es da linguagem aspek u, em olhos k in a iš ik ukų gausa, s uk ū inė e seman inė suas di e sidade. Iš ik ukai uma oodyno puošmenų, pe eikiančių žemai iškos kalbos peculia idade, eksp esiją, emocingumą, aizdingumą. Ilus ação um g upoele de mais a os i ik uks, nãož ixuados LKŽE: bik ‘suda imui žymė i I 62, či čič ‘ka klaž i blio či škimui pamėgdžio i I 95, im ‘ ink elėjimui žymė i I I 160, pakikiu ‘bėgimui šaky i II 10, pánkš ‘meli am g iklė i II 18, pl ‘ša 56, an isan IIm pma ai suda imui, enkim nusaky i II 60, 60, II plàkššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššš- ššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššš- ššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššš- ššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššš- ššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššššš- šššššššššššššššššššššššššššššššššššššššš Há e ais is ik ukas, que êm ou ookią, LKŽe nenu ody ą signi icado, po exemplo: ps ‘s aigiam eiksmui nusaki i II 116, spýk ‘pašokimui nusaki i II 226, šlèk ‘š elniam a ida ymui JŪRATĖ LUBIENĖ 360 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV nusaky i’ II 290. Iš ik ukai įdomūs i onoseman ikos a one ikos aspek u, pa- y, juose i, u, ge almen e di ados po não dis ibuindo. Mais equen emen e sa a ankiškomis lemomis ocodyne ap esen am k uopščiai su e58, e be à ‘ž . gis uo i į ai iausi one iniai dialek izmai, p z.: besmagnis ‘ž . besmegenis’ I a ba a I 157, b ižk o ius ‘p ožek o ius I 77, d iaũgas ‘d augas I 132, gin à ‘ž . g in a I 186, gysakia ‘gy asakiai I 189, b as ‘ž . beb as II 421, end kš ė ž . eng ykš ė II 428, e bzas ‘ž . a būzas II 429, ė lis ‘ž . ė elis II 429; gausu accen inių a mybių, quais em yskėja de ansponuo ų lemų. Didelė o dodyno e ybė ilius aciniai sakiniai. Eles excelen e possí eis on es de pesquisas de mo ologia e sin axe, nelas paludi a de á ios a ípicos comuminha língua mo ologicas o mas, casos de conjungimen o sin ác ico. Sakiniai, g a ados da i a língua, ixam de ce o pe íodo a ida das pessoas: co idiana bui ies e c enções de ales, nuo aikų e minčių kai ą, sa i ą mundo ma ymą e a aliação, po an o é no o e sólido on e p agma ikos, e noling is ikos, a é e nog aphy in es igado es. Cada no o diccioná io con ibuição pa a a lexicog a ia eo ia e p á ica a uodá. Po exemplo, no diccioná io e isado ap esen a-se nãoja pala as de múl iia eicšmen os, especialmen e açõesmažodžių, alguns deles êm poedas á ios signi ica i os (pg.: d i, dda, djo I 116 seixala; e i, e a (ena), jo I 153154 quinze; es i, e a, e ė II 431 dozeika). Saiba-se que Vanagienė esol eu com sucesso signi ica i os iliação e polisemiчности e homonymia assignação p oblemas. Apenas um ou o caso conc e o é discu ido, po exemplo, polisemiškos leksemos panlė signi icância ‘1. Veja p. 1 e ‘2. um dos pila es aos quais ixa-se ê II 18 pode ia se a adas como um pa homonimos; conside a-se se sek ina de um ipo como ba lis ‘1. o namen al, mui o poisono plan a medicinal, ku pelė; 2. dem. s . ba as 1 I 51 signi ica i os eiliškumas. Tal ez quan o mais ocasiões de discussões o necem de algumas de inições o mulu as. Po á ias azões a adequação da de inição lemos ao signi icado, a in e p e ação uni o me dos signi icados dos sinônimos absolu os ap esen ados no dicioná io, a de inição escolhe-se a equência de uso leksema ou a signi icação ambigamias, e c. . algumas de inições se iam desc i i as de inição galima ikslin i, pa yzdžiui, pa šelái is ‘pa šas’ II 25 – iksliau eikšmę a liep ų e ou deminu y as (‘kiaulių jauniklis ‘pa šelis); paliepà ‘ap aka II 13, dselė ‘ edega I 115 de inições ap esen adas lexemos bas an e a os a osenos, mais ik ais do ipo desc i i o de inições (plg. LKŽe); baklis ‘mažas pakelis I 43 pe eklinė de inicija, za ek ų ‘pakelis; e onas ‘ka delis I 153 e Ei ono ykš ės ‘da želiniai ka deliai I 153 ap esen am di e en es a mesma eali yiją į a dijančių sinonimų de inições ( a p ealijų nė a opozicijos gen is: ūšis); blai à ‘upinė s in a I 65 ne iksli de inicija, segundo ela p oblemiška iden i ico i ealiją (pap as oji aukšlė?). Assim, de inições de c iação, ape eiçoamen o ques ões pode iam ecebe leksicog a ia eó icos de a enção. Bi u ė Vanagienė Šiau ės aka ų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnek os Re iews Re iews 361 / Apibend inan pode cons a a -se, que o diccioná io ecensou-se pa icula men e p o issionalmen e p epa ado, co esponde al os pad ões acadêmicos, de alhe ilus uoja XX a. segunda me ade nó dicos e as oca inas pa e šnek ų si uação. Abundância e con iabilidade do ma e ial o az exclusi o e ex emamen e a ail dos cien is as de á ias á eas: ele é necessá io não só de lexicologia, azeologia, mo ologia, sin axe, lexicog a ia, e noling is ica ou ou os dialec ologia dados besi emian es de á eas cien í icas. Ele espe a a e mais um g upo de lei o es aquele país pessoas. Juk dicodyne ixados dados são daqueles zemaiços šnek ų, que em pa icula men e o es social a açãoo za zasą, são i ai u ilizadas saky ine, em algumas socializadas, kul ū inėse á eas e ašy ine o ma. O dizyno inabejo inai necessá io não só como on e da leksiko de šnek ų do no e dos e asaiços da segunda me ade do XX, mas e como daquele pe íodo i a linguagem a ii iapusis da iynas, po cujo apa ecimen o solidžiu d i omiu publicainiu emos ag adece não só ao dizyno au o ei, mas a odos e ao en usias as de publicação do dizyno, especialmen e his o iik de li e a u a, dizyno ėmėjui, Bi u ės Vanagienės y ui Vy au ui Vanagui. É uma pena que a p óp ia au o ê não ecebukê seu opus magnus6 de publicação, po ém com es e esckiliu abalho cien is a mui o comp eendeu oda a sua, kalbininkės, ida, cons uiu um monunklą ao idioma do país na al. Į eik a 2016 m. junho 6 d. JŪRATĖ LUBIENĖ Klaipėdos uni e si e as He kaus Man o g. 84, LT-92294 Klaipėda, Li uânia ju a e.l @gmail.com 6 Assim exa amen e diccioná io chamou Gied ius Subačius.