Fonosemantinės sakmės Lietuvių kalbos žodyne

Įžvalgos / Insights 229 ALGIRDAS SAUDARGAS Parlament Europejski Komisja Przemysłu, Badań Naukowych i Energii Kierunki badań: lingwistyka kognitywna, neuropsychologia kognitywna, biofizyka. FONOSEMANTYCZNE BAŚNIE W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Fonosemantyczne sagi w Słowniku języka litewskiego STRESZCZENIE W artykule przedstawiono podejście wyjaśniające zjawiska fonosemantyczne w języku litewskim. Podejście to dzieli treść znaczeniową słowa na część konceptualną oraz te treści, które wyrażają relacje dynamiki przestrzeni, czasu i siły. Zgodnie z tym podejściem zjawiska fonosemantyczne wyjaśnia się jako rozszerzenia kognitywnej topologii sieci znaczeń słowa na słowa podobne fonologicznie, lecz niepokrewne. Zbadano kilka przykładów. Przeanalizowano litewskie słowa ze spółgłoskami K/L; N/R; M/L <> L/M sieci znaczeń w rdzeniu. SŁOWA KLUCZOWE: legenda fonosemantyczna, rama odniesienia, schemat wyobrażeniowy, dynamika siły, topologia kognitywna. ADNOTACJA Przedstawiono opis wyjaśniający zjawiska fonosemantyczne w języku litewskim. Opis ten dzieli treść znaczenia słowa na część konceptualną oraz treść wyrażającą aspekty przestrzeni, czasu i dynamiki siły (STD). Fonosemantyczna sieć znaczeń słów podobnych phenomena under this account are explained as the extension of the cognitive topology of fonologicznie, choć niezwiązanych genetycznie. Zbadano kilka przykładów. Sieć znaczeń litewskich słów ze spółgłoskami K/L; N/R; M/L <> L/M jest analizowane. SŁOWA KLUCZOWE: saga fonosemantyczna, układ odniesienia, schemat wyobrażeniowy, dynamika siły, topologia kognitywna. ALGIRDAS SAUDARGAS 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 0. WPROWADZENIE „…savas mąstymas yra nusakomas tik sava kalba.“ Antanas Maceina Daugiau nei prieš tris dešimtmečius savilaida pasirodė Algirdo Patacko pasrozważania o kulturze Bałtów Słońce i krzyż (Patackas 1983; Patackas 2014: 30–85). Ten pirmą kartą paminėtas „simetrijos dėsnis“: pastebėta, kad sukeitus spółgłoski rdzenia niektórych słów, ich znaczenie również nabiera w pewien sposób symetrycznego znaczenia, zachodzi swoista inwersja znaczenia (na przykład: meilė – laimė) (Patackas 2014: 78). Inną obserwacją było to, że znaczenie słów z tymi samymi spółgłoskami rdzenia, lecz z różnymi samogłoskami, idėjos, nors patys žodžiai visiškai negiminingi (pavyzdžiui: nokti – nykti) (Patackas ir kt. 1984; Patackas ir kt. 2014: 93). Formaliosios kalbotyros požiūriu šie pozostaje połączone wspólną Przykłady wyglądały na niczym nieuzasadnione rozwinięcia znanych zjawisk lingwistycznych – metatezy i apofonii – i nie mogły zostać zaakceptowane. Zainteresowałem się problemami języka przedstawionymi w jego studium przez Patackasa i zostałem zachęcony do przedstawienia swoich myśli na piśmie. Ten tekst (Saudargas 1986) jest pełen filozofowania, które dziś mogłoby interesować co najwyżej badaczy gatunku samizdatu. Jednak opiera się on na idei, która jest również istotą tego artykułu. Mój wzrok padł na słowa, których rdzenie są fonologicznie podobne, lecz ich pokrewieństwo nie zostało potwierdzone. Próbowałem ujawnić ich związki semantyczne. Przewodnikiem było (i nadal jest) podejście Antanasa Maceiny do języka ojczystego: „Bogactwo słownika języka litewskiego i różnorodność jego budowy gramatycznej pokazują, że myślenie litewskie jest zdolne w niezwykle szerokim zakresie i na głębokim poziomie wnikać w przedmiot myślenia oraz sukurta ar yra kuriama aukšto lygio filosofija. Mūsų kalba yra atviras kelias į określać nawet ledwie dostrzegalne, ale przecież rzeczywiste odcienie jego powiązań i relacji. Pod tym względem język litewski nie ustępuje żadnemu innemu językowi, w którym w toku dziejów była nasza filozofia. Czy będziemy nim nusako regėjimo juslę: žiūrėti, domėtis, regėti, matyti bei vysti (vydau), ir jų semantiką lyginau su fonologiškai artimas šaknis turinčiais žodžiais. Kai tyrinėjau šiuos fonosemantinius santykius, besiformuojančios kognityvinės lingvistikos studijos man buvo nežinomos, nes to meto sąlygomis sunkiai pasiekiamos, podążać, czy też obierzemy skostniałą drogę zapożyczeń, zależy od naszej świadomości, że własne myślenie można wyrazić tylko we własnym języku” (Maceina 1994: 309). W przywołanym tekście omówiłem czasowniki, które być może są całkowicie niedostępne. Do tych rozważań powróciłem przed dekadą i wkrótce odkryłem, że lingwistyka kognitywna dysponuje niezbędną techniką badawczą. Wówczas nie wiedziałem również wielu innych rzeczy, o których wspominam dzisiaj. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne W Insights / Insights 231 ponownie wszystko przemyślałem, poprawiłem i Šiame straipsnyje surinkti tekstai rašyti pastarąjį dešimtmetį. Jie buvo iš naujo permąstomi ir perrašinėjami po kelis kartus. Surinkdamas į vieną daiktą, rozwinąłem. Wiele musiałem napisać całkowicie od nowa. Teksty te mają dwojaki charakter. Teksty pierwszego rodzaju są empiryczne: tyrimai, kuriuose siekiau būti kiek įmanoma objektyvesnis. Todėl tiksliai apinakreśliłem w nich badane obiekty — leksemy Słownika języka litewskiego (dalej LKŽ) i tylko je. Badanie ma na celu opisanie relacji semantycznych słów bliskich fonologicznie (mających w rdzeniu tę samą parę spółgłosek). Celem badania jest pokazanie, że niektóre bliskie fonologicznie litewskie rdzenie (tak zwane wiązki daro ir semantinius visetus, kurie patogumo dėlei pavadinti fonosemantinėmis rdzeni) są susakmėmis. Istota badania tkwi w rozłożeniu treści znaczeniowej konceptualinę ir erdvėlaikinę dalis. Erdvėlaikiniai turiniai apima ir jėgų sąveilitewskich słów na co (dynamikę), dlatego używam skrótu ELD (przestrzeń, czas, dynamika). Do badań semantycznych stosuję technikę semantyki kognitywnej. Starałem się opierać na jak najbardziej wiarygodnych, sprawdzonych metodach, naudoju jau tapusias klasika Leonardo Talmy jėgos dinamikos schemas. Visi empiriniai rezultatai pakankamai akivaizdūs, nors (ką pačiam teko patirti) kai kuriems jų įžvelgti reikia šiokio tokio įpratimo prie vartojamos technikos. Antrosios rūšies tekstai subjektyvūs. Jų prisireikė, nes minėti empiriniai tyna przykład badania opisujące interakcję sił nie mają swojego miejsca w tradycyjnym spektrum studiów lingwistycznych. Bez wątpienia w wolnym czasie każdy może badać znaczenia słów, ile dusza zapragnie. Jeśli takie badania znajdują odzwierciedlenie w poezji – rozstrzyga czytelnik. Jeśli chce się je przedstawić uwadze społeczności naukowej, muszą znaleźć swoje miejsce. Poszukując takiego miejsca, okazało się, że badania te w lingwistyce są ekstrasystemowe, a sandūros objektas, nors jomis turėtų domėtis kalbotyra, suprantama pačia planawet w ogóle ekstralingwistyczne. Mówiąc ściślej, opowieści fonosemantyczne są naukami w najściślejszym tego słowa znaczeniu. Rozglądając się za analogiami, disertacijas ir straipsnius iš pačių įvairiausių sričių: nuo marginaline laikomos błądziłem między topologią matematyczną a średniowieczną alchemią. Szukając argumentów, przeglądałem monografie, od fonosemantyki po współczesne nutolusias sritis įmanoma tik labai ribotai. Kita vertus, tik mokslų sandūroje badania mózgu. Takie błądzenie nieustannie grozi przemianą w bezsensowne si pačiais įvairiausiais autoriais ir šaltiniais, kuriuos visus išsamiai išstudijuoti neužtektų kelių gyvenimų, bet pateikiamos nuorodos smalsiam skaitytojui surozproszenie myśli, ponieważ zagłębianie się w jedną dziedzinę, podczas gdy paradygmaty zmieniają się i kształtują nowe nurty, Dlatego w tych tekstach zaoszczędzę czas. Zrozumiałe, że teksty tego rodzaju odzwierciedlają mój subiektywny wybór i osobiste oceny oraz nie mogą pretendować do miana naukowo wyczerpującego przeglądu którejkolwiek dziedziny. Teraz czas przejść do bardziej konkretnych spostrzeżeń. Jednak przede wszystkim należy przypomnieć poprzedników, od których wszystko się zaczęło. ALGIRDAS SAUDARGAS 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 1. WGLĄDY W METODĘ 1.1. Pranokėjai ir jų kritikai „Jam ir patis medus kartumi regis“ (LKŽ) Algirdas Patackas kartu su Aleksandru Žarskumi išplėtojo pradines įžvalgas į savitą ir gausiais etnografiniais šaltiniais paremtą dvasinių virsmų valdymo senojoje baltų kultūroje studiją (Patackas, Žarskus 2013). Šiuos tyrinėjimus Dainius Razauskas įvertino šitaip: „Algirdo Patacko ir Aleksandro Žarskaus kūryba yra vienas iš įdomiausių, vienas iš giliausių reiškinių šiuolaikinėje lietuvių žodžio kultūroje, savo dvasia galbūt palygintinas su Vydūno reiškiniu prieš suneštą dvasios „medų“ nuodija „šaukštas deguto“ (ten šimtą metų“ (Razauskas 2006: 47). Tačiau, anot Razausko, „šį milžinišku darbu pat: 45). Tai Patacko ir pat). Iš tiesų, dar dešimtmečiu anksčiau Patacko ir Žarskaus Žarskaus „santykis su kalba, arba veikiau su kalbotyra, su kalbos mokslais“ (ten svarstymai sulaukė aštrios (ir, matyt, teisingos) kalbininko Simo Karaliūno (1995) kritikos. Oficiagalima būtų tirti. Razauskas, švelnindamas Karaliūno kritiką, 1996 m. lusis kalbotyros pasaulis minėtuose tyrimuose neįžvelgė jokio reiškinio, kurį perskaitytame emocionaliame pranešime, pavadintame „Lingvistinė beprotybė ir šventoji kalba“, tvirtina: „Tikslas čia – ne įrodyti vieno ar kito žodžio kilmę, ne žodžių etimologinę giminystę, bet atkreipti dėmesį į kartais tikrai stulbinantį atitikimą, pavyzdžiui, tarp žodžių šaknų fonetinės ir semantinės simetrijos, klausimą apie žodžių kilmę išvis paliekant nuošaly“ (Razauskas 1997: 10). Visgi Razauskas z jakiegoś powodu kapituluje: „Tak czy inaczej, właśnie lingwistyce taki cel, jak się zdaje, w istocie nie przysługuje. Krótko mówiąc: rozpatrywany stosunek do języka to nie lingwistyka, nie nauka” (tamże). Następnie Razauskas przenosi rozważania na odkryte przez Ferdinanda de Saussure’a i ponownie reiškinį. Problemą jis formuluoja teisingai: „Ar galima – o jei galima, tai kokiu odnalezione przez Władimira Toporowa anagramy, na których podstawie – najprostszą fonetyczną symetrię spółgłosek rdzenia wyrazu wiązać z semantyką odpowiednich słów, tym bardziej z całą ich jak gdyby domniemaną mų ir su jomis susietų indoeuropietiškos poetikos tyrimų srautą, jis išnyra su laświatopoglądowością?” (tamże). Niestety, pogrążony w interesującej, lecz wciąż dość mglistej odpowiedzi już etnozoficznej (jego własnymi terminami1): „A zatem mamy nie tylko dwa języki – zwyczajny, codzienny, i święty, poetycki, lecz odpowiednio także dwie lingwistyki, 1 Por. Razauskas 2006. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 233 RYS. 1. Fonosemantyczna sieć akademika Pauliausa Slavėnasa ALGIRDAS SAUDARGAS 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV tj. dwa różne, odmiennie teoretycznie i metodologicznie uzasadniane stosunki do języka jako odzwierciedlenia odmiennych stosunków do rzeczywistości w ogóle – mianowicie prostą, profańską, oraz tajemną, świętą lingwistykę” (tamże: 16). Kolejny wizjoner, patriarcha astronomii litewskiej, akademik Paulius Slavėnas, który w latach 1974–1985 opublikował serię artykułów, bardzo interesująco badał związki dźwięku i znaczenia w języku litewskim (Slavėnas 2001; 1984). Zauważył, że bardzo często wymiana samogłosek w rdzeniu wyrazu nie zmienia zasadniczo jego znaczenia, lecz tylko je modyfikuje. Po przejrzeniu różnych kombinacji i odrzuceniu nieodpowiednich narysował na płaszczyźnie schemat. Jak sam zaświadczył, „po niezbyt szczegółowym zapisaniu rysunek zajmował około jednej trzeciej metra kwadratowego” (Slavėnas 1984: 34). Ponieważ studium Slavėnasa nie doczekało się uwagi językoznawców, na rysunku 1 przedstawiam jego schemat fonosemantycznej sieci (Slavėnas 2001: 278). Sam rysunek jest jedynie sposobem uporządkowania informacji lingwistycznej. Struktura spółgłosek zostaje połączona w najprostszy sposób kombinatoryczny. Slavėnas w swoich badaniach jakby proponuje: zapomnijmy na chwilę o wszystkim, co wiemy o rdzeniach wyrazów, i przyjrzyjmy się, jakie skojarzenia znaczeniowe wywołują fonologicznie bliskie wyrazy. Wówczas w starannie skonstruowanej sieci fonosemantycznej można dostrzec pewne prawidłowości. Taka metodologia jest powszechna nie tylko w eksperymentalnych naukach przyrodniczych, lecz także w poszukiwaniach teoretycznych. Dla ścisłości należy zauważyć, że taką metodologię nierzadko kiekvienam valia tokiais eksperimentais mėgautis. Tačiau jei norime ką nors stosują również sami językoznawcy. A zatem takie eksperymentowanie z rdzeniami słów nie narusza żadnych znanych praw językoznawstwa. W wolnym czasie poświęcając się nauce, trzeba wyciągnąć z tych eksperymentów wnioski i ich bronić. Akademik Slavėnas wyciąga ze swoich badań naprawdę śmiałe wnioski, które społeczności językoznawców nie wydają się dostatecznie uzasadnione. bei genetiškai užprogramuotais kalbėjimo įpročiais. Ją sudarė ne žodžiai (lietuPrzytoczę kilka fragmentów artykułu „Znaczeniowość prajęzyka“. „Starożytny prajęzyk odizolowanego plemienia rozwijał się wyłącznie poprzez ne prasmių, o platesnę nuovoką, kiek miglotą mąstymo kategoriją, o prasmės naśladowanie starszego pokolenia w sensie języka vių), a także krótsze kos prasme, nei kalbos dalies vienetas: įvairiuose junginiuose jis galėtų turėwieloznaczne formanty, które później mogłyby stać się zarówno rdzeniami słów, kalbos vadinamą konversiją, galėtų tikti pavadinimui, pravardei, konstatavimui, jak i przyrostkami rdzeni. Ściślej mówiąc, formant pojawia się tylko w połączeniach formantów. Formant nie jest ani słowem w zwykłym gramatycznym znaczeniu rzeczownika, czasownika czy innej części mowy, ani też nie pełni współczesnej angielskiej funkcji czasownikowej czy innej funkcji. prokalbės, o nuo archaiškos tebegyvos lietuvių kalbos sandaro“ (ten pat: 273). Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Pojedynczy formant dawał jedynie wskazówkę, o czym mowa, a znaczenie ujawniało się w połączeniu” (Slavėnas 2001: 261). „Różne poczynione tu uwagi nasuwają dość paradoksalną myśl, że rozpad języków indoeuropejskich oznacza oddalenie nie od hipotetycznej prasanskryckiej Wnikliwości / Insights 235. Wnikliwość ta jest rzeczywiście głęboka i interesująca, lecz, choć bardzo schlebia próżności litewskojęzycznej wspólnoty, nie jest dostatecznie uzasadniona. Dlatego zapomnienie językoznawców o badaniach sędziwego akademika jest całkowicie zrozumiałe. 1.2. Apteka rozumu „Apteka rozumu jest pod tym dachem. Może rozweselić człowieka swoją opinią.” Dionizy Poszka „Nieświadomy umysł podsuwa, świadomy umysł wybiera.“ Stanislas Dehaene Wróćmy do wniosku Razauskasa, że „mamy […] dwa różne, odmiennie teoretycznie i metodologicznie uzasadnione stosunki z językiem jako odzwierciedleniami różnych stosunków z rzeczywistością w ogóle – mianowicie prosty, profański, i tajemny. šventąją lingvistiką.“ Kur ieškoti metodikos mus dominančiam reiškiniui tirti? Pierwszym krokiem mogłoby być stwierdzenie, że ta «codzienna, prosta, profańska» lingwistyka bada świadomie postrzegane zjawiska językowe, natomiast «tajemna, święta, poetycka» – dąży do ujawnienia tego, co w języku siogiai neprieinama. Kad viskas priklauso nuo požiūrio taško, aišku iš paprasto pavyzdžio. Gramatika neabejotinai yra tradicinė lingvistikos sritis. Tačiau į tą pačią gramatiką galime žvelgti iš dviejų pusių. Ikimokyklinio amžiaus vaikai kalba gramatiškai taisyklingai, nors niekuomet gramatikos nesimokė. Kai jest nieświadome, tj. dla świadomości; kiedy zaczynają uczyć się gramatyki w szkole, dla niejednego ta dyscyplina wydaje się męcząca i nudna. To dobrze znane i jasne. Tak jak jadąc na rowerze lub prowadząc samochód, część czynności liekame kitus, lygiai taip kalbėdami automatiškai tariame žodžius ir gramatišwykonujemy automatycznie, a świadomie układamy poprawne zdania, świadomość yra tas langas, per kurį sąmonė žvelgia į prasmę, bet prasmė panardinta žmogaus pasąmonėje, o riba tarp sąmoningo ir nesąmoningo nėra lengvai sugauzaś obserwuje i kieruje znaczącym kontekstem. Słowo nama. Relacja między świadomością a nieświadomością zawsze interesowała myślicieli, lecz obiektywne badania naukowe rozpoczęły się dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku (Ellenberger 1970). XX a. pabaigoje šie tyrimai įgavo naują impulsą, pasitelkus wraz z pracami Pierre’a Janeta, Sigmunda Freuda, Carla Gustava Junga i ich następców oraz współczesnymi metodami rejestrowania aktywności mózgu. Dziś relacja między świadomym i nieświadomym myśleniem a percepcją znajduje się w polu zainteresowania zarówno badań lingwistycznych (Lakoff, Johnson 1999; ALGIRDAS SAUDARGAS 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV pomiary aktywności mózgu. W ostatnich sąvoką. Kitame skirsnyje klausiu, ką gali šiandien mums padėti neurofiziolopodrozdziałach poświęconych wglądowi w metodę definiuje się sagę fonosemantyczną – przedmiot badań niniejszego artykułu. Szczególnie ważnym wymiarem języka jest wymiar między jednoznacznością a bejos (an. w ambiguity)2. Atrodytų, kad vienareikšmiškumas turėtų būti kalbos idealas. Taip iš tiesų yra, kai dviprasmybė gali būti pavojinga. Karininko duodamas įsakymas privalo būti vienareikšmiškai suprastas. Chirurgo nurodymai operacijos metu negali būti dviprasmiai. Nuo to priklauso karių ar pacientų gyvybė. Įstawydawnictwie podręczników i wielu innych dziedzinach dąży się do tego, aby używane terminy były rozumiane jednoznacznie. Dlaczego więc w języku istnieje wątpliwość? Wątpliwość w języku jest faktem empirycznym. Należy postrzegać ją jako źródło twórczości w języku, jako gwarancję żywotności języka. W języku zawsze istniał zarówno termin, jak i słowo poetyckie3. W języku litewskim wahaniem subtelnie różni się od wątpliwości: wahanie čią abi galimybes. Galime pasakyti, kad dvejonė labiau būdinga mechaniškam podkreśla nieunikniony wybór spośród dwóch możliwości, wątpliwość zaś opisuje również stan obejmujący wybór maszyny według z góry określonych smegenų – veiklos metodą. Abeja yra šiandieninių kognityvinių tyrimų dėmekryteriów i wskazuje punkt rozgałęzienia algorytmu. Tymczasem wątpliwość charakteryzuje instrument umysłu – człowieka sio w centrum (Zeki 2004). W ten sritis – tai kognityvinė lingvistika pačia plačiausia prasme (Cuyckens, Geerasposób wyjaśnia się miejsce naszej metody badawczej w systemie nauk: interesuje nas język jako środek poznania stanu umysłu. Dziś ta erts 2007). Kalboje susiduriame su dviem skirtingomis pasirinkimo kryptimis. Paprasčiausias pavyzdys yra homonimija ir sinonimija (žr. 2 pav.). Kai girdime dauLakoff, Núñez 2001), jak i neurofizjologicznych (Dehaene 2014). W niniejszym podrozdziale omówię niektóre ujęcia podświadomości i archetypu; gdy chodzi o słowo o podwójnym znaczeniu (na przykład, baras), znajdujemy się w punkcie wątpliwości. Aby podjąć decyzję, zazwyczaj musimy zaczekać na dodatkowe informacje z takiego czy innego kontekstu. W przeciwnym kierunku trafiamy do punktu wątpliwości, gdy mamy kilka sposobów wyrażenia tego samego znaczenia: ptak leci / ptak pędzi. Ponownie rozstrzygająme, pasitelkę papildomą informaciją. W zależności od kierunku wyróżnimy beję onomazjologiczną i beję semazjologiczną4. Homonimia i synonimia nie są bezpośrednim przedmiotem naszych badań. Polisemicznym rdzeniem jest abeja semazjologiczna. Wzajemne oddziaływanie abej semazjologicznych i onomazjologicznych tkwi w samym rdzeniu mechanizmu pojmowania języka. Jednoznaczność i abeja nie są dwoma stanami dyskretnymi, lecz skrajnymi biegunami wymiaru ważnej cechy aktywności ludzkiego umysłu. Ludzkiego umysłu 2 To pojęcie jest bardzo szeroko stosowane. Ważne jest dla nas podejście, które Semir Zeki przedstawił w swoim artykule (Zeki 2004) oraz w innych miejscach. 3 Podobnie uważa Skirmantas Valentas (2012: 12). 4 Por. Geeraerts 2010: 281–284. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Wglądy / Insights 237 Istota architektury nie zmieniła się od czasów Alana Turinga instrumentas – smegenys – nėra kompiuteris. Šiuolaikinių kompiuterių archii Johna Von Neumanna. Można powiedzieć, że architektura komputera odzwierciedla działanie świadomego umysłu, natomiast ludzkie mózgi wyglądają (Dehaene, Brannon 2011; Zylberberg ir kt. 2011). Šiame vienareikšmiškumo beznadziejnie powoli w porównaniu ze współczesnymi komputerami. Jednak nawet najpotężniejsze komputery i najinteligentniejsze programy jak dotąd nie potrafią niezawodnie rozwiązać nawet najprostszych zadań ludzkiego umysłu. Dlaczego tak jest, przeczuwał już Von Neumann: największą pracę ludzki umysł wykonuje nieświadomie, wykorzystując działające równolegle analogowe mechanizmy mózgu. Stanislas Dehaene tak opisuje wyniki żmudnych badań psychologów języka z ostatniego trzydziestolecia: „A więc nasz nieświadomy umysł jest wystarczająco sprytny, by równolegle umieścić w pamięci i przywołać z niej wszystkie semantyczne skojarzenia słowa, nawet gdy słowo jest wieloznaczne lub gdy tylko jedno z jego znaczeń pasuje do sąmoningas protas siūlo, sąmoningas protas atrenka“ (Dehaene 2014: 66). kontekstu. NieWspółczesnymi starannymi badaniami psychologowie wyjaśniają, jak dzieci rozumieją słowa. Słynna psycholożka Jean Mandler, podsumowując te badania, zauważa, że dwuletnie dziecko staje wobec podwójnego problemu: w išmoktą žodį ir kurį žodį vartoti konkrečiu atveju (Mandler 2004: 131). Mūsų jakich przypadkach używać terminów, dziecko staje wobec wątpliwości semazjologicznej i onomazjologicznej ãbeja. To samo słowo, ale dla dziecka oznacza ono coś innego niż dla dorosłego. Porozumiewając się, dziecko zmniejsza ãbeja, aż staje się ona tego samego poziomu co wspólnota mówiąca. Te i 2 PAV. Homonimija ir sinonimija kaip semasiologinė ir onomasiologinė ãbeja ‘poruszać się w powietrzu, machając skrzydłami’ lėkti skristi ‘niewielka restauracja’ ‘odcinek terenu zajmowany za jednym razem podczas pracy’ bãras wątpliwość semazjologiczna onomazjologiczna abeja „jednostka ciśnienia atmosferycznego” RYS. 2 Homonimia i synonimia jako semazjologiczna i onomazjologiczna ãbeja ALGIRDAS SAUDARGAS 244 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Wszystko dzieje się nieświadomie. Świadomości przedstawiany jest tylko jeden ostateczny wariant znaczenia zdania. Eksperymenty Junga i Riklina mówią nam coś więcej. Uczestnicy eksperymentu są zachęcani do podania swojego skojarzenia z podanym słowem. Jego wyniki pokazują, że skojarzenia bywają zarówno semantyczne, jak i fonologiczne. Odpowiada to wnioskom z badania ERP. Jednak badania przeprowadzone w klinice Burghölzli wykazały, że charakter skojarzenia zależy od stanu badanego względem świadomości. Jung wyciągnął ważny wniosek, że świadomy umysł poszukuje skojarzeń semantycznych, a tłumi fonologiczne. Skojarzenia fonologiczne przebijają się, gdy świadomość badanego jest stłumiona. Analogiczne wyniki uzyskano podczas badania pacjentów cierpiących na amnezję, którzy nie mogli przypomnieć sobie faktu (uszkodzona pamięć jawna), że grali w wizualną grę komputerową (na przykład Tetris), ale przed snem widzieli obrazy z tej gry lub śnili o niej (Stickgold i in. 2000). Psychologowie wyjaśniają to przejawem pamięci utajonej. Współczesne badania świadomości wyróżniają pięć rodzajów nieświadomej aktywności mózgu (Dehaene 2014: 190–197). Zgodnie z hipotezą „globalnego pulpitu” świadomie postrzegana myśl dużych neuronów jest w mózgu szeroko „retransmitowana”. Do uwagi świadomości mogą trafić jedynie silne, tak zwane sygnały nadprogowe. Takich sygnałów w mózgu może być jednocześnie wiele, ale świadomość wybiera je tylko po jednym w kolejności. Sygnały te nie znikają, czekają na uwagę świadomości i mogą zostać wzmocnione w celu globalnej retransmisji. „Nieświadomy umysł proponuje, świadomy umysł wybiera” (Dehaene 2014: 66). Te silne, lecz wciąż oczekujące na uwagę świadomości sygnały są nieświadomymi treściami mózgowymi pierwszego rodzaju. Sygnały drugiego rodzaju są zbyt słabe, aby przyciągnąć uwagę świadomości. Są to sygnały podprogowe, które zanikają i pozostają niedostępne świadomości. Sygnały te same nie są zdolne przyciągnąć uwagi świadomości, jednak w swoim krótkim okresie istnienia mogą wpłynąć na informacje później świadomie postrzegane. Nieświadoma aktywność mózgu trzeciego rodzaju obejmuje cały automatyzm naszego układu nerwowego, na przykład oddychanie. Czwarty rodzaj obejmuje wszelkie pierwotne kodowanie doznań, które przed wejściem w pole świadomości musi zostać przekodowane. Najbardziej interesuje nas piąty rodzaj nieświadomej wiedzy, który Dehaene nazywa uśpionym. Informacja ta jest zakodowana w połączeniach synaptycznych. Zaczyna się ona gromadzić jeszcze przed narodzinami. W pierwszych latach życia, chociaż większość neuronów ludzkiego mózgu znajduje się już na swoich miejscach, połączenia synaptyczne są tworzone w szybkim tempie. W ciągu pierwszych dwóch lat mózg osiąga połowę wielkości mózgu dorosłego człowieka – od jednej czwartej do trzech czwartych objętości. Jednak nie pamiętamy niczego z pierwszych trzech lat życia (tak zwana amnezja dziecięca). Gdzie podziała się ta informacja? To wszystko właśnie jest pamięcią uśpioną. Informacja nadal istnieje, tylko nie jest dostępna pamięci świadomej. Znajduje się tam cała gramatyka i fonologia języka, i tkwią one tak głęboko, że kierownicy miliardowych projektów badań mózgu nie spodziewają się dotrzeć do nich w ciągu najbliższych pięćdziesięciu lat. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 245 Pamięć drzemiąca – to ta sama apteka naszego umysłu. Nie jest ona bezpośrednio dostępna świadomości, ale można do niej dotrzeć drogą intuicji. Do tego źródła twórczości odwołują się zarówno poeci, jak i matematycy. Francuski matematyk Jacques Hadamard (1945), opierając się na doświadczeniu jednego z najwybitniejszych matematyków, Henriego Poincarégo, które stało się już klasyką, dzieli ten dialog na cztery etapy: inicjację, inkubację, iluminację i weryfikację. Matematyk nie doczeka się natchnienia bez długiej, wyczerpującej pracy wstępnej, która często pozostaje bez pożądanego rezultatu. Matematyk pracuje z formami myśli świadomie pojmowanymi, zdobytymi podczas długich studiów oraz wygładzonymi wytężonymi rozważaniami. W okresie inkubacji kombinacje świadomych form działalności matematyka zostają zanurzone w oceanie archetypów, kierowanym przez tkwiące w podświadomości, uśpione, lecz rzeczywiste schematyczne instrumenty. Iluminacja (natchnienie) przychodzi, gdy podświadomość wyrzuca do światła świadomości nieoczekiwane rozwiązanie. Jego forma odpowiada kształtowi opisanemu przez psychoanalizę – archetypowi. Zawsze ma ładunek emocjonalny. W matematyce emocja przejawia się w sposób estetyczny: nieoczekiwane rozwiązanie zawsze jest piękne. 1.4. Fonosemantyczne sagi „Prawie nietknięte ugory językoznawstwa litewskiego – związek semantyki z fonetyczną budową rdzenia” Audronė Kaukienė (Historia czasownika języka litewskiego, cz. I) „Oj, kotki, koteczku, czemuś ugorów nie zaorał, czemuś lnu nie zasiał?” Juozas Tumas Vaižgantas (LKŽ) Audronė Kaukienė w studium Historia czasownika języka litewskiego pisze: „Związek struktury i semantyki został już dawno zauważony. Często podkreśla się związek struktury fonomorfologicznej z semantyką konkretną.” Dalej stwierdza: „Prawie nietknięte ugory językoznawstwa litewskiego – związek semantyki z fonetyczną budową rdzenia” (Kaukienė 1994: 164, 165). Te ugory rie minimi skirsnio paantraštėje) ir yra ta mokslo dar neištirta teritorija, į kurią językoznawstwa (które poprzedników wymienionych w pierwszym podrozdziale. Nie ma sprzeczności ze znanymi faktami językowymi, lecz problem pozostaje Kita vertus, ta teritorija dirvonuoja tik lietuvių kalbos tyrimuose. Joje šiandien niesformułowany w sposób akceptowalny dla nauki. pracują wielkie zastępy linelių, kaip perspėja liaudies išmintis (ir milijardinių smegenų tyrimo projeknaukowców, posługując się najnowszą techniką, choć ich przewodnicy obsiali), wciąż czeka długa i żmudna droga. To pogranicze nauk, ALGIRDAS SAUDARGAS 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV, w którą także badacze języka litewskiego powinni wkroczyć (trzeba tylko przezwyciężyć ospałość kota w stylu Vaižgantasa…). Jak mogliśmy się przekonać, na ten obszar droga prowadzi na razie tylko wiszącymi mostami. Specjaliści z jednej dziedziny, bezpiecznie to, kito kranto nepasieks. Reikia intelektualinės rizikos. Kabantis tiltas saugumo negarantuoja. Hipotezės gali nepasitvirtinti, bet mokslas kito kelio nežino. uczepieni swoich brzegów. Ważne jest, aby most łączący dwie dziedziny był solidnie przymocowany zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie. Weźmy konkretny przykład – parę litewskich czasowników lemti / limti. SEJL wskazuje pień prasłowa *lemH ze znakiem zapytania, który najwyraźniej odnosi się do znaczenia ‘łamać’ (le. łamać) (SEJL 2007: 344). Ten rdzeń znajdujemy również w MA, z którego dowiadujemy się, że ten bardzo produktywny w językach bałtyckich i słowiańskich rdzeń w monografii o encyklopedycznym zakresie poświęconej indoeuropejskiemu światu duchowemu zachował się jedynie pod postacią przerażających nocnych duchów: łacińskich lemures i greckiej lamia (MA 2006: 411). Bez wątpienia na poziomie straszenia dzieci można je porównywać z naszymi laumėmis. Językoznawstwo porównawcze, przytłoczone autorytetem klasycznej triady (sanskryt, greka, łacina), skłonne jest zapominać o słowach bałtyckich, chociaż badacze poetyki indoeuropejskiej o nich pamiętają (por. West 2007: 384, 386). Przyjrzyjmy się temu prostemu rysunkowi (zob. ryc. 3), który widzieliśmy setki razy ekonominių bei sociologinių tyrimų tekstuose. RYC. 3 Schemat części całości Bywał on otoczony innymi podobnymi rysunkami i obsypany cyframi. Jest to schemat wyobrażenia, wskazujący na stosunek całości do jej części. W nio schema (an. image schema) yra vienas pagrindinių kognityvinės lingvistikos instrumentų10. Čia mums svarbu tik prisiminti, kad vaizdinio schema nėra paveikslėlis ar brėžinys (jis gali būti visiškai kitoks), bet minties pirmavaizdis, į kurį paveikslėlis tik nurodo (Cuyckens, Geeraerts 2007). języku obrazowym nadal mamy nazwę części całości: 10 Terminu „wyobrażenie” używam zgodnie z podręcznikiem Jakaitienė (Jakaitienė 2010: 45). RYC. 3 Schemat części całości Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Spostrzeżenia 247 1 lmas 1. ‘ko nors dalis, gabalas, lamantas’11 I kaip tu prarijai tokį lmą pyrago teip greitai! Ms. Czasowniki mające w rdzeniu L/M, o znaczeniu „łamać”, podobnie jak już nieużywane (na przykład lamėti „łamać się”, por. słowiańskie lomatj). Rzeczowników jest wiele: lmas „część czegoś, kawałek, obszar ziemi, działka”, lamatà „gwałtowne łamanie (przez wichurę”. metu)’, lomà ‘įdubęs žemės plotas, slėnys, gabalas, gumulas, žemės plotas, sklySłowo luomas przenosi nas w sferę społeczną. LKŽ podaje następujące znaczenia: „grupa społeczna ukształtowana ze względu na pochodzenie, majątek lub zajęcie”; „status rodzinny”; „rodzaj, pochodzenie”; „obszar, działka, kawałek”; „klasa liczb”. Żeński odpowiednik słowa luoma obok pierwszego znaczenia luoma ma jeszcze inne: „laiWszystkim mė, likimas’; ‘kartas, eilė’; ‘laiko riba, terminas’. jasne jest, co oznacza słowo laimė. Znamy jego związki ze słowami lemti, listudijos drugi kimas. Šioje vietoje reikia sustoti ir nurodyti į išsamų Algirdo Juliaus Greimo rozdział „Aušrinė ir Laima” (Greimas 2005b). W nim ujawniono 11 W niniejszym artykule obiektami elementarnymi są leksemy z LKŽ (tylko nieliczne przykłady pochodzą z DLKŽ). Lemy zapisywane są pogrubioną czcionką wraz z własną numeracją. Terminy „leksema” i „lema” vartoju pagal Jakaitienės (2005; 2010) apibrėžimą, tačiau siaurąja prasme, kaip LKŽ struktūrinius objektus. 4 PAV.Konceptualioji metafora ELD struktūra konkretesnė sritis abstraktesnė sritis RYS. 4. Metafora konceptualna ALGIRDAS SAUDARGAS 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV związki między szczęściem a dolą, szczęściem a losem, Laimą i Laumą w szerokim lieturinys najogólniej przedstawiono na viškos tautosakos kontekste. Lietuviškos leksikos ir mitologijos semantinis turysunku 4. Strzałki przypisują strukturę schematyczną każdej płaszczyźnie (ramie) lub przenoszą ją z jednej płaszczyzny na inną. Duchowy świat ginamoji kalbotyra, nesidomėdama kognityvine žodžių reikšmių sandara, inindoeuropejczyków zubaża się do (w tym przypadku) straszydeł dziecięcych gmens. Tai tik vienas pavyzdys, kuris rodo, kad lyginamajai kalbotyrai derėtų prisiimti bent dalį atsakomybės dėl minėto „deguto šaukšto“. lySpójrzmy na inny przykład, który lingwistyka formalna automatycznie odrzuca. Patackas i Žarskus układają przemiany w Krąg Ładu (zob. rys. 5) (Patackas, 2013: 10; Patackas 2014: 87). RYS. 5 Krąg Ładu Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Žarskus Įžvalgos / Insights 249 Nic nie zabrania wykorzystać podobnie brzmiących (nokti – nykti) lub odwróconych (migti – gimti) słów do nazwania relacji przemian. Tradycyjna lingwistyka odrzuca wszelki związek takich par słów z nauką o języku. Weźmy parę słów nokti / nykti. Językoznawstwo porównawcze rekonstruuje następujące praindoeuropejskie rdzenie: *neh2k- / *nik- (SEJL 2007: 427, 425). Są to różne rdzenie i różne gniazda etymologiczne. Na tym zainteresowanie się kończy12. Jak widzieliśmy, kognitywna treść semantyki niezbyt interesuje językoznawców. Mimo to należałoby się tym zainteresować. Przede wszystkim należy zauważyć, że opozycję semantyczną, przypisywaną w Kole Rėdy parze słów nokti / nykti, obejmuje sam czasownik nokti: 1 nókti 1. ‘bręsti (apie vaisius, javus)’ 1 nókti 4. ’słabnąć, podupadać’ Dar prisiminkime iš vartosenos besitraukiantį veiksmažodį: 2 nókti 1. intr. ‘iść, podążać z tyłu’ 2 nókti 2. tr. ’gonić, bronić się’ metaforę (Cuyckens, Geeraerts 2007). Treść Šio reikšmių rinkinio sandarą galime atvaizduoti kaip dvi konceptualiąsias czasownika 2 nókti ‘iść, podążać z tyłu; gonić, bronić się’ wyraża rysunek 6 na ilustracji. W punkcie P besivejantis panoko „pavijo” i pranoko „pralenkė”. Pierwsza metafora {2 nókti → 1 nókti 1. „dojrzewać”} przenosi strukturę rysunku z ruchu w przestrzeni 12 Por. Karaliūnas 1995: 8. 6 RYS. 2 nókti P schemat droga czas 6 RYS. Schemat czasownika 2 nókti ALGIRDAS SAUDARGAS 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV płaszczyzny do płaszczyzny natury, gdzie punkt P oznacza szczyt dojrzałości. Ta sama metafora odzwierciedla się również w czasowniku prieiti: 1 prinókti 1. ‘dojrzeć, dojść’ prieti 1. ’zbliżyć się, idąc (do czegoś)’ Doszedł do końca kładki. prieti 13. ’dojrzeć, dojrzeć (o owocach)’ W tym roku żyto dojrzało wcześniej. Inna metafora ma aksjologiczną inwersję: {2 nókti → 1 nókti 4. ‘słabnąć, podupadać’} Punkt kulminacyjny odpowiada nie pozytywowi, lecz negatywowi (Nks nks i nunks (umrze)). Czasownik nykti ratuje przed niewygodną inwersją. Dlatego pełną strukturę kognitywną obu czasowników określają dwie następujące metafory: {2 nókti → 1 nókti 1. ‘dojrzewać’} + {1 nókti 4. ‘słabnąć, podupadać’ ← 1 nkti} Pierwszy przykład był jedynie łagodnym wyrzutem wobec językoznawców trudzących się na polu językoznawstwa porównawczego, że (ewidentnie) niewiele zagłębiają się we współczesną semantykę, jednak ten przykład rodzi pytania. Przedstawiona struktura jest strukturą kognitywną na poziomie użycia leksyki odzwierciedlonej w LKŽ (który jest synchroniczny z dokładnością kilku stuleci w czasie i rozprzestrzenienia dialektów w przestrzeni). Ze względu na swoje znaczenia naturalnie obejmuje ona nie tylko słowa z jednego gniazda etymologicznego, lecz także fonologicznych „sąsiadów”13. Jak powstają takie struktury — to również pytanie dla językoznawców. Rozwój metafor konceptualnych jest przedmiotem szerokich dyskusji (Fusaroli, Morgagni 2009). Lingwistyka kognitywna uznaje znaczenie metafory dla zmian językowych. Jaką ewolucję poświadcza semantyczna ra – klausimas reikalauja kruopštaus tyrimo. Veiksmažodis 2 nókti, kuris yra struktura nokti / nykti przestrzennoczasowa podstawa metafory konceptualnej, która już wyszła z użycia, choć aspekt dokonany czasownika 2 pranókti nadal jest produktywnym źródłem nowych metafor (można się o tym przekonać, wpisując to słowo do programu Google). Do przedstawionego schematu należałoby jeszcze dodać punkt przemiany, który pięknie ukazuje użycie czasownika noko w folklorze: Nko rūta, nko mėta, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap žalia rūtelė (d.) Gs. Dojrzewa w ogrodzie róża, dojrzewa lilijka, dojrzewa moja młodość przy łobuzerskim chłopcu LTR (Mrk). LKŽ ir DLKŽ pateikia šiuos sakinius prie reikšmės ‘netekti gaivumo, vysti’ (DLKŽ podaje tylko pierwszą część zdania). Ciekawe, że abeją zauważa profesor Smoczyńskis, versdamas šį sakinį dvejopai: „Dojrzewala (= brendo) ruta, dojrzewala mięta, dojrzewala lilia, jak zieliona rutka więdly (= vyto) dni mej mlokrečią dosci“. Vertimas ar veiksmažodžių keitimas abeją atskleidžia ir fiksuoja koninterpretaciją. Niepowtarzalne piękno folkloru tkwi w stanie abejos: wszędzie ten sam czasownik nokti, lecz w pierwszej części zdania skłania się on ku znaczeniu ‘dojrzewać’, a we frazie kończącej zdanie wyłania się groźba ‘utracić świeżość, 13 Por. Federmeier, Laszlo 2009. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 251 więdnąć’. To punkt przemiany, tkwiący w istocie zwyczajów weselnych i święta Rosy. Niestety, językoznawstwo na Litwie wciąż pozostaje obojętne wobec abejos. Znaczenia słowa pozostają między sobą w relacji paradygmatycznej. W zdaniach Gėlė noksta lub Obuolys noksta sens zależy od tego, które znaczenie słowa noksta wybierzemy: 1 nókti 1 ‘dojrzewać’ czy 1 nókti 3 ‘utracić świeżość, więdnąć’. Jednak w zdaniu Nko rūta, nko mėta, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap žalia rūtelė w interpretacji SEJL te same znaczenia pozostają w relacji syntagmatycznej: najpierw dojrzewa, potem zanika. Ta syntagma znajduje się nie na poziomie składni zdania, lecz na poziomie struktury narracji. Porównajmy trzy warianty tego zdania: Nko rūta, nko mėta, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap žalia rūtelė = abeja w folklorze; Vyto rūta, vyto mėta, vyto lelijėlė, vyto mano jaunos dienos kap žalia rūtelė = interpretacja LKŽ i DLKŽ; Brendo rūta, brendo mėta, brendo lelijėlė, vyto mano jaunos dienos kap žalia rūtelė = interpretacja SEJL. Pierwsze zdanie, jak wspomniano, jest abeja, która nadaje folklorowi otwartość interpretacyjną. Drugie zdanie zastępuje słowo nko Trečiasis sakinys yra atbulinis vertimas iš lenkų kalbos. Formaliai žiūrint, LKŽ interpretacija yra teisinga. Žodynas atspindi žemdirbio pasaulėvoką, kuri formavosi netgi ne vieną tūkstantmetį. Kalba labai jautri ir tiksli svarbiems gyvenamos aplinkos bruožams. Veiksmažodžio 1 nókti paproponowanym przez LKŽ synonimem. Podstawowe znaczenie to ‘dojrzewać (o owocach, zbożu)’. O kwiecie tak nie powiesz. Wynika to jasno z takiego zdania: Mak kwitnąc jak róża, otrzymuje otworki, otwiera się, dojrzały rozsypuje się na wietrze papurtinus B. Mak najpierw kwitnie (jak róża), a potem dojrzewa. Kwiat nie dojrzewa, lecz kwitnie, dopóki nuvysta. Noksta vaisius, grūdas, sėkla (išbyra, vėjui papurtinus ). Tačiau jaunystė ir žydi, ir bręsta, ir vysta: Petniūnas nie ufał młodzieńcom i nie odważył się wziąć zięcia do domu, chociaż córka dojrzewała i dojrzewała, aż przejrzała i utraciła urok młodości rš. (LKŽ). To zdanie, oznaczone w LKŽ jako użycie przenośne, tzn. konceptualnie można je metafora, perkelia schemą iš augmenijos į žmogaus biologinę prigimtį. Jaunystę porównać zarówno do kwiatu lilii, jak i do dojrzewającego jabłka, a także (niestety) do przejrzałego owocu lub zwiędłego kwiatu. Ten punkt przemiany jest pięknie i konceptualnie precyzyjnie przedstawiony na schemacie koła Rėdy, ale interesują nas aspekty jego wyrażania w języku. W zdaniu, formalnie esmę. Veiksmažodis vyto neturi abejos ir todėl neatveria skaitytojui (bei klausyprecyzyjnie zastępując noko przez vyto, tracimy całą poetyckość folkloru tojui – przecież to pieśń!) dostęp do punktu przemiany (tak sformułowanego przez kognitywną ALGIRDAS SAUDARGAS 252 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV psicholingwistyka). interpretację SEJL, poświęcającą dokładność14, próbuje skonstruować ten dostęp. Punkt przemiany został ujawniony na świadomym, racjonalnym poziomiebarach, choć nyje, kaip diskurso sklaida (brendo lelijėlė > vyto mano jaunos dienos). Tautosaka naudoja abeją, glūdinčią veiksmažodyje nokti, kad atvertų nesąmoningą prieigą prie virsmo taško. Tai skirtumas tarp prozos ir poezijos. Šis neabejotinai ilgaamžis turinys neranda vietos lyginamosios kalbotyros SEJL, rekonstruując formę *neh2k-, nie ma wątpliwości co do indoeuropejskiego pochodzenia rdzenia. Czy taka treść, kluczowa dla światopoglądu rolnika, pochodziła z prajęzyka, czy została stworzona w językach bałtyckich, podobnie jak lokalizatory postpozycyjne, i teraz już zanika – oto pytania, które stawia analiza kognitywna. DLKŽ pokazuje, jak to rozległe i głębokie pole semantyczne ulega rozszczepieniu. Język nieuchronnie się zmienia. Co należy tionuosiu raiškos (ir rašybos) stabilumo svarbos. Kalbos išmokstame nesąmozachować, a co jest nieistotne – oto zasadnicze pytanie. Nie będę komentować ani kwestionować, dlatego mechanizmy nieświadomego pojmowania mają decydujące znaczenie dla żywotności języka. Abyśmy wiedzieli, co i jak chronić, muszą one zostać dokładnie ištirti. Przyjrzyjmy się teraz czwartej wersji zdania, w której ostatni czasownik nokti zastąpiono czasownikiem nykti. Nko rūta, nko mėta, nko lelijėlė, nyko mano jaunos dienos kap žalia rūtelė. Został on przedstawiony nie po to, by zmienić tekst pieśni. Do tego, co powiedziano o jabłoni ją, nebėra ką pridurti. Šio sakinio raiška (nokti / nykti), palieka abeją pirmoje sakinio dalyje (nko lelijėlė), bet atskleidžia sąmonei grėsmę sakinio antroje da- (nyko moje młode dni). W folklorze punkt przemiany jest głęboko zanurzony w polisemii czasownika nokti. Zdanie to wynosi punkt przemiany na poziom świadomości (podobnie jak interpretacja SEJL), lecz pozostaje zanurzone w podświadomości poprzez podobieństwo fonologiczne. Nie jest to jakiś nowy fakt lingwistyczny, sprzeczny z ujęciem obu form rdzenia lyginamosios kalbotyros išvadoms. Tai nuoroda į semantiškai susietą telkinį, prajęzyka. Jednostka semantyczna (gestalt) obejmuje w języku oba gniazda etymologiczne, znajdujące się z fonologicznego punktu widzenia w „odległości apofonicznej”. Przykład nokti / nykti motywuje nazwę opowieści fonosemantycznych. Opowieść jest terminem poziomu narracyjnego. Niniejszy artykuł poświęcony jest metodologii poszukiwania i opisu takich struktur. W tym przykładzie opowieść fonosemantyczna obejmuje całe kontinuum wyrazu w LKŽ: nokti, nykti, neikti, niūkti, […] niekas, naktis […] i tak dalej. Podstawę semantycznego gestaltu stanowi wspomniana para metafor oraz punkt przemiany. Z punktu widzenia „alchemii dyskursu” Paula Kuglera jest to skupisko fonetycznie bliskich słów, jednoczonych przez emocjonalnie silnie umotywowany zespół znaczeń 14 Dojrzewala w słowniku jest tłumaczone jako ‘dojrzewa, nabiera dojrzałości’. Jak widzieliśmy, tych znaczeń LKŽ nie przypisuje kwiatom. skiria. Ar galima lenkų kalbos žodį dojrzewala vartoti ne tik vaisiams, bet ir gėlėms – spręsti Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Spostrzeżenia / Insights 253 viseto – imago. Nawiasem mówiąc, zagrożenie punktem przemiany, związanym z nokti / nykti, którego przykładem jest studium miai aprašyta Virsmų knygoje, yra ta pati, apie kurią kalba pagrindinis psichopsychoanalityczne (utrata niewinności; Kugler 1980: 11). Jednak opisywanemu przez psychoanalityków kompleksowi treści nieświadomości brakuje struktury organizacyjnej. Archetypy zbiorowej nieświadomości Junga dostrzegają jedynie bardzo ogólne cechy. Tutaj trzeba przerzucić most ku mocniejszej skale – matematyce. Pochodzący z Chile szwajcarski psycholog Rafael Núñez (obecnie pracujący na Uniwersytecie w San Diego w Kalifornii), analizując korespondencję Junga ze słynnym fizykiem Wolfgangiem Pauli’m, zauważa konceptualną zgodność między archetypami zbiorowej nieświadomości a schematami obrazowymi stosowanymi w językoznawstwie kognitywnym (Núñez 2008: 9). Núñez wraz z jednym z pionierów językoznawstwa kognitywnego, (Núñez, Lakoff 1998; Lakoff, Núñez 2001). Tai pirmieji žingsniai į mūsų jau George’em Lakoffem, pod koniec tysiąclecia ujawnili kognitywną strukturę myślenia matematycznego, wspomnianą już pół wieku wcześniej w naukowym studium analizy twórczości matematycznej przeprowadzonej przez Hadamarda ginius smegenų veiklos matavimus (žr. Núñez, Marghetis 2014; Marghetis, Ed- (zob. 1.3). Obecnie naukowcy pracujący w tym kierunku wykorzystują zarówno metody lingwistyki kognitywnej i psychologii, jak i neurofizjologii, Núñez 2014; Dehaene, Brannon 2011; Dehaene 2014). 1.5. Mistrzostwo w tworzeniu fonosemantycznych sag „I w naszych czasach twórca jest tym, kuris viską daro pats, savo rankomis ir naudodamas, priešingai negu tam tikros srities meistras [specialistas], który [wykorzystuje] różnorodne, często przypadkowe środki.“ Claude Levi-Strauss Podsumowując, możemy powiedzieć, że saga fonosemantyczna jest skupiskiem fonetycznie podobnych słów, którego treść semantyczna przestrzennych, czasowych i siłowych dynamik znaczeń słów (ELD) tworzy całość, często nabierającą ładunku emocjonalnego. Gdzie szukać takich sag? Odpowiedź: LKŽ. Kugler interesuje się przejawami podświadomości w ludzkiej psychice i bada przypadki, w których skupiska fonetycznie podobnych słów można dostrzec w snach lub wizjach. W chorej psychice (opisany przez Freuda przypadek Rat Man) lub w przejęzyczeniach ujawnia się stan indywidualnej psychiki. Bezpośrednio w języku można szukać baśni w stworzonych tekstach albo w samej strukturze słownika. Folklor, jak widzieliśmy, skrywa strukturę kognitywną w wieloznaczności słowa – ãbejoje. Syntagmatycznie współbrzmienia rozwija poprzez paradygmaty fleksyjne i słowotwórcze (LKŽ: Aš keleivis keleivėlis, keleliu keliavęs KlpD20). Tekstów ALGIRDAS SAUDARGAS 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV strukturę. Jest to szczególnie wyraźne, gdy rozważamy semantyczną treść etymologicznego gniazda wyłącznie litewskich (lub bałtyckich) słów, podczas gdy „znaczenie podstawowe” zostało narzucone przez autorytet języków klasycznych19. Bogata semantyczna treść litewskiego gniazda, tas kaip ant delno, tiesiog ignoruojamas. Išugdomas ydingas paprotys mąstyti którą LKŽ przedstawia przy rdzeniu (słowa lub zrekonstruowanym w języku praindoeuropejskim) jako mającym znaczenie, którym często się manipuluje. Takie podejście do semantyki należy zmienić. Dokładniejsze myślenie (w sensie nauki o semantyce) powinno postrzegać treść semantycznego szeregu {leksem < słowo < rdzeń < zrekonstruowany rdzeń} jako konsekwentne ujawnianie oboja. Leksem wyraża ostateczne dążenie do jednoznaczności w języku świadomym. Zrekonstruowany rdzeń ma największe oboja. Właśnie w takiej perspektywie możemy mówić o znaczeniu pary spółgłosek. Tym bardziej nie jest to znaczenie, lecz umotywowany zbiór wszystkich słów i wszystkich znaczeń. Legenda fonosemantyczna jest właśnie sensem ŠP – jej umotywowaną treścią semantyczną. Szereg możemy przedłużyć: {leksem < słowo < rdzeń < zrekonstruowany rdzeń < legenda fonosemantyczna}. Na związek między strukturami ŠP i ELD wskazują również wspominane przez Patackasa prawa symetrii oraz tak zwane prawa nokti / nykti, a także sieć rdzeni Slavėnasa. Spostrzeżenia tych prekursorów nie zostały uznane przez językoznawstwo, ponieważ, jak wspomniano, związki fonologiczne są ekstrasystemowe, a semantyczne – ekstralingwistyczne. Mimo to można znaleźć dla nich miejsce choćby w równoległej architekturze Raya Jackendoffa (Jackendoff 2003). Generatywna struktura morfologii i składni, opierająca się na systemie fonologicznym, stanowi główną zasadę systematyzowania faktów językowych. Autonomiczny system wiedzy opisującej język, którego podstawy stworzył Ferdynand de Saussure, a formalną ścisłość nadało mu pokolenie generatywistów kierowane przez Noama Chomsky’ego, uzasadnił dążenie językoznawstwa do statusu nauki ścisłej i stworzył iluzję całkowitej formalizacji języka. Wysiłki lingwistyki generatywnej zmierzające do sformalizowania języka nazywano rewolucją kognitywną na tle poszukiwań sztucznej inteligencji. Nurt lingwistyki kognitywnej powstał jako reakcja na jałowy już formalizm metod generatywnych. Zajmując pozycję pośrednią, swoistego mediatora, Jackendoff zaproponował architekturę równoległą, zauważając, że w języku istnieje więcej niż jeden swoisty, niezależny system generatywny. Podejście architektury równoległej zachęca, aby po określeniu odrębnych struktur generatywnych badać ich wzajemne powiązania. Podstawowe są fonologiczne, syntaktyczne (obejmujące również morfologię) i semantyczne struktury generatywne. Oprócz nich Jackendoff wymienia także strukturę przestrzeni (zob. rys. 9). Sam autor przyznaje, że struktura przestrzenna obejmuje również postrzeganie czasu oraz formy dynamiki sił (Jackendoff 2003). Przestrzeni, 19 Por. MA 2006: 396, 404, gdzie praindoeuropejskie rdzenie *h1enek - i *bher w spektrum języków indoeuropejskich obejmują znaczenia ‘brać’, ‘nieść’ i ‘dawać’ w szerokiej ramie, lecz „główne znaczenie” wybiera się według „autorytetu”. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 261 słuch Język instrukcji motorycznych dla narządów mowy Fonologia Składnia Struktura konceptualna Struktura ELD wzrok dotyk propriocepcja działania ? RYS. 9 Architektura równoległa według Jackendoffa słuch Język instrukcji motorycznych dla narządów mowy Fonologia Sintaksė ir morfologia Struktura konceptualna Struktura ELD działania rega lytėjimas propriorecepcija fonosemantyczne sakmė RYS. 10 Fonosemantyczna baśń w architekturze równoległej RYS. 10 9 PAV. Lygiagrečioji architektūra pagal Jackendoffą Fonosemantyczna baśń w architekturze równoległej aprioryczne ALGIRDAS SAUDARGAS 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV rozumienie interakcji (dynamiki) czasu i sił oraz jej wyrażania w języku w ostatnich dziesięcioleciach jest badane coraz intensywniej. Jackendoff w swojej architekturze równoległej proponuje opisywać fonologiczne, syntaktyczne i semantyczne generatywne struktūras bei tirti jų sąsajas. Erdvinei struktūrai jis nurodo sąsają tik su konceptualine struktūra. Tai sąrozprzestrzenianie treści powłok za pośrednictwem różnych ludzkich zmysłów (modalności). Nie przewiduje on powiązań struktur ELD z syntaksą ani fonologią. Bezpośrednie powiązanie ELD ze strukturą fonologiczną języka jest właśnie tym obszarem, w którym zalegają wspomniane, nietknięte ugory litewskiego językoznawstwa. Nasze podejście zakłada bezpośrednie wyrażanie struktur ELD w fonologii. Innymi słowy, takie podejście postuluje, że powiązaniu struktur konceptualnych z realizacją fonologiczną towarzyszy nie tylko powiązanie poprzez składnię (w tym morfologię), lecz także powiązanie poprzez ELD. Przypominając stale podkreślane przez zwolenników lingwistyki kognitywnej znaczenie gramatyki (w tym składni) oraz dominującą w treści gramatycznej informację ELD, możemy uzupełnić trójkąt architektury równoległej Jackendoffa do czworościanu (zob. rys. 10). 2. OPOWIEŚĆ O DRODZE I CZASIE 2.1. Postrzeganie i wyrażanie przestrzeni, czasu i dynamiki w języku obraz jest interpretowany w jednym lub innym układzie odniesienia. Z punktu widzenia „Tad pradinis erdvės vaizdinys yra spostrzeżenie, a nie pojęcie” Immanuel Kant (Kant 1982: 77) Zapytajmy, co przedstawiono na rysunku 11 – kwiat w dłoni czy na dłoni? krzyżują się przejawy dynamiki sił i postrzegania przestrzeni. Szczegółowo badano zarówno użycie Akivaizdu, kad vietininko ar prielinksnio ant pasirinkimas priklauso nuo to, kaip, žvelgdami į paveikslą, padalinsime erdvę: ar ranka bus suvokiama kaip talpykla (uždaras paviršius) ar kaip atrama (atviras paviršius). Ši situacija neatsitiktinai pastaruoju metu sulaukė išskirtinio dėmesio20. Joje angielskich przyimków on / in, jak i systemy przyimków różnych języków. W badaniach języka kontekst, w odniesieniu do którego mówi się o umieszczonych przedmio20 Zob. Evans, Chilton 2010 oraz liczne odsyłacze tamże. tus, vadinamas atskaitos freimu. Psichologija tiria, kaip pojūčiais patiriamas Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 263 semantyki ścierają się tu perspektywa onomazjologiczna (jak można różnie nazwać to samo doświadczenie) z badaniem semazjologicznym (do jakich sytuacji stosuje się wybrane podzielenie trójwymiarowej przestrzeni za pomocą vienas ar kitas daugiareikšmis prielinksnis). Ir viena, ir kita abeja atskleidžiama dwuwymiarowej powierzchni. Przestrzeń jest trójwymiarowa i izotropowa. Możemy umieścić coś w przestrzeni tylko względem czegoś innego. W matematyce lub w naukach ścisłych wykorzystujących matematykę przedmioty umieszcza się względem układu współrzędnych. Języki mają własne sposoby od tyłu; w lewo / w reikšti dekartinės koordinačių sistemos santykius: aukštyn / žemyn; pirmyn / prawo (Landau, Jackendoff 1993). Relacje przestrzenne wyrażają języki, które na tiek leksika, tiek gramatinės priemonės. Atskaitos freimai gali būti skirtingi ir swój sposób się nimi posługują. Analiza Herberta Clarka przedstawiona już w latach siedemdziesiątych prezentuje podejście, które bezpośrednio pyta, jak postrzegamy przestrzeń apžvelgsiu šį požiūrį. Vaikas gimsta pasaulyje, kur vaikšto stačias plokščia žeme ir visur jaučia gravitacijos poveikį. Tai jam suformuoja erdvės suvokimo struktūrą, kurią autorius vadina perceptualine erdve – P-erdve. Pradėdamas kalbėti vaikas šiam potyriui vartoja erdvinius kalbos terminus, kurie sudaro sistemą, (Clark 1973). W skrócie autor nazywa ją Lprzestrzenią (przestrzenią języka). Clark rozpatruje dwie hipotezy: hipotezę korelacji i hipotezę złożoności. Hipoteza korelacji głosi, że Lprzestrzeń w swojej strukturze musi odpowiadać Pprzestrzeni. Hipoteza złożoności stwierdza, że dziecko najpierw przyswaja prostsze terminy, a następnie bardziej złożone (zob. Clark 1973: 28). Bez wątpienia od czasu wspomnianego artykułu Clarka minęło niejedno disciplininių studijų. Paminėjau šį straipsnį, nes jo suformuluotos dvi hipotezės dziesięciolecie, a określa on ogólny kontekst tego rozdziału. Literatura dotycząca percepcji przestrzeni i jej wyrażania w języku jest trudna do ogarnięcia. Ogólny šimtmečius yra pateikęs Stephenas C. Levinsonas (Levinson 1996), o vėlesnių przegląd i analizę poprzedzającą dwa zbiory prac zredagowali Evans i Chilton (Evans, Chilton 2010). Tam można 11 PAV. Kwiat w ręce czy na ręce? ALGIRDAS SAUDARGAS 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV oraz niedawno opublikowaną monografię rasti ir daug nuorodų atitinkamomis temomis. Prie jų dar galima pridurti erdvės, laiko ir skaičių suvokimo smegenyse apžvalgą (Dehaene, Brannon 2011) Chiltona (Chilton 2014). Kartezjański układ współrzędnych wprowadza po jednej osi dla każdego wymiaru przestrzeni trójwymiarowej. Interesuje nas sam pierwszy krok, za pomocą którego zmniejsza się izotropię przestrzeni. Zbadamy początkowy krok, gdy trzy wymiary zostają rozłożone na dwuwymiarową ir vienmatę liniją. Dvimatis paviršius šiame pradiniame padalinime lieka izopowierzchnię tropikalną. Mamy dwa fundamentalne najprostsze wybory – nieskończoną płaszczyznę albo zamkniętą powierzchnię. Po podzieleniu trójwymiarowej przestrzeni płaszczyzną pozostałym wymiarem jest kierunek pionowy, który przecina powierzchnię. Płaszczyzna pozostaje izotropowa. W przypadku zamkniętej sfery pozostałym wymiarem jest promień biegnący od środka. Sfera również pozostaje izotropowa (zob. rys. 12). W strukturze litewskich rdzeni odpowiada to odwzorowaniu inwersji K/L >< L/K na układy odniesienia AFK-L i AFL-K. Struktury percepcji przestrzeni są najczęściej badane na poziomie składni. Analizowane są systemy przyimków różnych języków. Jak dotąd nie udało się znaleźć badań dotyczących tego, jak początkowy podział przestrzeni przejawia się w języku. W każdym przypadku dalijimo pobūdį. Šis padalijimas glaudžiai siejasi su atskaitos freimų skirstymu ramie odniesienia możemy przypisać do jednego lub drugiego, zarówno tirti šį pradinį erdvės izotropijos sumažinimą imsime pagrindu. egocentrycznych, jak i allocentrycznych, ale nie pokrywa się ono z nim. W przypadku litewskich rdzeni podział przestrzeni współdziała z postrzeganiem me AFL-K laikas turi savo unikalią, į erdvinę formą nesuvedamą prigimtį, tai czasu i dynamiki sił. W ramie AFK-L czas jest postrzegany jako ruch jednowymiarowy lub inny ruch w przestrzeni. Tymczasem frei12 RYS. Podział przestrzeni trójwymiarowej przez nieograniczoną płaszczyznę lub ograniczoną powierzchnię podnosić uważać AF K/L AF L/K 12 RYS. Podział trójwymiarowej przestrzeni przez nieograniczoną płaszczyznę albo ograniczoną powierzchnię Wglądy / Insights 265 pięknie ukazują Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne litewskie czasowniki laukti i likti (por. Galton 2011). Taki podział przestrzeni jest ściśle związany z dwojaką relacją sił. Jeśli przy przenoszeniu przedmiot sprawujący kontrolę względem innego jest podporą albo pojemnikiem. Jest to vieną daiktą judesys perduodamas kitam, tai gali vykti dviem būdais: judesį jasne na podstawie naszego początkowego przykładu. Lecz przechodząc od poziomu składni do budowy rdzenia, w semantyce litewskich rdzeni odkrywamy głębszą dynamikę przestrzeni, czasu i sił. To, co powiedziano, można santykį. Neurofiziologiniai erdvės suvokimo tyrimai parodė, kad smegenys taip pat linkusios trimatę erdvę dalyti į paviršių ir vertikalią kryptį.21 podsumować w tabeli: AFK-L AFL-K otwarta zamknięta droga czas przestrzeń płaszczyzna + pion sfera + promień + punkt czas trajektoria w przestrzeni trwanie w punkcie siła rozproszona na powierzchni skoncentrowana w punkcie działająca w linii 2.2. Dynamika siły w polisemiach czasowników kelti i laikyti Przyjrzyjmy się bliżej dynamice siły według Leonarda Talmy’ego (Talmy 2000: 409; De Mulder 2007). Ponieważ ta metoda, od dawna już będąca klasyką w lingwistyce kognitywnej, w litewskich badaniach semantycznych jest nadal bardzo rzadko mas, išdėstysiu jo esmę smulkiau. Jėgos dinamika nusako santykį tarp dviejų spotykana, działające na siebie siły: agonista i antagonista. Agonista to ten obiekt, na który skierowana jest uwaga zdania i który albo wykazuje skłonność do utrzymania istniejącego stanu stacjonarnego, albo sam ma potencjał poruszania się lub innego działania. Antagonista działa przeciwnie do agonisty. Powstają cztery sytuacje. Dwie sytuacje zachodzą, gdy antagonistas nugali agonistą: JDa – agonista dąży do utrzymania stanu stacjonarnego, ale antagonista wprawia go w ruch; JDd – agonista ma potencjał poruszania się, ale antagonista go powstrzymuje. Dwie pozostałe sytuacje są analogiczne, tyle że antagoniście nie udaje się pokonać agonisty i ten utrzymuje stan stacjonarny lub ruch. Są one oznaczone odpowiednio jako JDb i JDc. Talmy (2000: 412) w swojej monografii bada przede wszystkim dynamikę sił ujawniającą się w składni zdania. Jeśli piłka (do koszykówki, futbolu lub golfa) leży 21 Zob. przegląd badań neurofizjologicznych trójwymiarowej przestrzeni (Jeffery et al. 2012). ALGIRDAS SAUDARGAS 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV na ziemi, pozostanie tam, chyba że ktoś ją kopnie, podniesie lub w inny sposób poruszy. Załóżmy, że wieje wystarczająco silny wiatr, który wprawia piłkę w ruch. Wówczas sytuację JDa opisuje następujące zdanie: Przy silnym wietrze piłka toczy się po boisku. Jeżeli położymy piłkę na zboczu, będzie miała tendencję do stoczenia się, chyba że ktoś ją przytrzyma: Piłka nie stacza się ze zbocza, ponieważ trzyma ją gęsta trawa. Mamy tu przypadek JDd. Piłka w obu przypadkach jest agonistą, na którym skupia się uwaga wypowiedzi. Wiatr i gęsta trawa są antagonistą, który po włączeniu się w sytuację zmienia (lub dąży do zmiany) stan agonisty. Talmy uważa te dwa schematy za podstawowe, wprowadzające do języka działanie i jego przyczynę. Symbolizuje je spójnikami ponieważ / gdyż: Piłka toczy się, ponieważ / gdyż wieje silny wiatr; Piłka nie toczy się, ponieważ / gdyż utrzymuje ją gęsta trawa. Dwie pozostałe sytuacje opisują nieudane oddziaływanie antagonisty, a Talmy symbolizuje je słowem pomimo (ang. despite): Piłka leży nieruchomo, pomimo silnego wiatru; Piłka toczy się, pomimo gęstej trawy. Interesują nas te przypadki, gdy dynamika sił tkwi w samym rdzeniu czasownika. Innymi słowy, będziemy badać treść ELD znaczenia czasownika. Przechodząc do przykładów litewskiej leksyki, możemy przedstawić je w postaci ukazanej na rysunku 13. Tutaj porównujemy podstawowe znaczenia czasowników kelti i laikyti oraz ich negacje: klti I.1. ‘brać coś ciężkiego do góry’ Kelk pūrą. Czy podniesiesz z ziemi? klti I.10. ‘orać, rozdzierać’ Oj, kocie, kotku, czemu nie orałeś ugoru, czemu nie siałeś lnu? laikti 1. ‘trzymać, żeby nie spadło, nie wyrwało się’ Stoi dziewczyna u jego boku, trzyma w rączce jedwabną chusteczkę; Dobrze zrobiłaś, siostrzyczko, Šiame paveiksle skritulys žymi agonistą, o pusmėnulis antagonistą. Rodyże nie trzymałaś kasztanowatych koników. kółko lub kropka w środku okręgu wskazuje tendencję agonisty (poruszać się lub stać), a plus w półksiężycu lub okręgu pokazuje, kto wygrywa – antagonista czy agonista. Poniżej linia przerywana przedstawia ostateczny rezultat: ruch albo stanie. W zdaniach z LKŽ czasownik przekazujący JD jest pogrubiony, a agonista podkreślony. JDa ir JDd atskleidžia pagrindinių reikšmių klti I.1. ‘ką sunkų imti aukštyn’ i laikti 1. ‘trzymać, żeby nie spadło, nie wyrwało się’ semantyki ELD. Jak wspomniano wcześniej, są to dwa główne schematy, ponieważ wskazują na pokyčius: laimi antagonistas, kuris agonistą išjudina (JDa) arba sustabdo (JDd). możliwe sytuacji Plusem w obu przypadkach oznaczony jest półksiężyc schemos išreiškia pagrindinių reikšmių prasmes (klti I.1 ir laikti 1). Kitos antagonisty. Nic dziwnego, że te dwa schematy wskazują na przypadki, gdy Schemas JDb ir JDc galime gauti schemoms JDa ir JDd pritaikę loginę transagonista wygrywa, a sytuacja pozostaje niezmieniona. formację – negację. Przyjrzawszy się schematom JDa i JDb, widzimy, że różnią się one jedynie przeniesieniem znaku plus z półksiężyca (antagonisty) na kółko (agonistę). Jest to semantyka negacji – wysiłki antagonisty zostały zanegowane i wygrywa Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 267 (utrzymuje swoją tendencję) agonista: nie podniósł (nie podnosił) pūro (ugorów). Analogicznie przenosząc plus, przechodzimy od JDd do JDc (nie trzymał, nie utrzymał, nie powstrzymał pstrych koników (jedwabnej chustki)). Schemat Talmy’ego ukazuje cztery możliwe relacje między agonistą a antagonistą. Interesuje nas jej związek z postrzeganiem przestrzeni. Pokażę, że po podzieleniu pionową kreską czwórki schematów znajdujące się po lewej stronie JDa i JDc są postrzegane w frejmie AFK-L, a pozostałe po prawej stronie JDb i JDd odpowiednio we frejmie AFL-K (zob. rys. 14). Aby uwydatnić postrzeganie przestrzeni, zdania JDb i JDc z przeczeniami zastąpiłem użyciami czasowników nieprzechodnich kilti i likti. Przyjrzyjmy się nieprzechodniej formie czasownika kilti. Opisuje ona stan rzeczy. Kiedy podnosimy przedmiot, on się podnosi. Jednak przykłady zamieszczone w LKŽ oraz sam opis wskazują na coś innego: k lti 1. ’wznosić się ku górze’ Pro vinkšnas kyla mėnuo. RYC. 13. Dynamika siły z negacją → ● ------→------ ---------●-------- + + Stovi mergelė prie jo šalelės, laiko rankelėj šilkų skarelę. Kelk pūrą. Ar pakelsi nuo žemės? JDd ● ------→------ ---------●-------- + + Och, koty, koteczku, czemuś nie podnosił ugoru, czemuś nie siał lnu? Gerai padarei, sesužėle, kad tu nelaikei kasztanowate koniki. JDb JDc JDa → 13 PAV. Jėgos dinamika su neiginiu ALGIRDAS SAUDARGAS 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Księżyc wschodzi nie dlatego, że ktoś go podnosi. Ani w codziennym oglądzie świata, ani opierając się na wiedzy astronomicznej nie będziemy mogli wskazać pagal schemą JDa. Ir ne pats mėnuo keliasi. Mėnuo tiesiog kyla. Sakinys išreišsiły, która powoduje obserwowany ruch księżyca względem gałęzi wiązu. Innymi słowy, w zdaniu dynamiki siły już nie ma. Mimo to para słów kelti / kilti nie pozwala na całkowitą absencję. Dynamika siły nie zniknęła, lecz została odsunięta na peryferie percepcji – do tła. Na pierwszym planie czysty ruch skiriantysis bruožas yra JD perkėlimas iš priekinio plano (profilio) į foną, profilį przestrzenny. Podstawowa semantyka kelti / kilti 14 RYS. Dynamika siły i podział przestrzeni → ● ------→------ ---------●-------- + + Stovi mergelė prie jo šalelės, laiko rankelėj šilkų skarelę. Kelk pūrą. Ar pakelsi nuo žemės? JDd → ● ------→------ ---------●-------- → + + Jedna sama zostałam w domu, wszyscy wyszli . Pro vinkšnas kyla mėnuo. JDb JDc JDa AF K-L AF L-K CZAS KELIAS RYS. 14. Dynamika siły i podział przestrzeni z pozostawieniem czasoprzestrzeni. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 269 Dlatego zdanie to możemy jeszcze umownie umieścić w schemacie JDc. Porównajmy tę sytuację ze schematami podstawowych znaczeń czasownika kelti (JDa) i laikyti (JDd). Księżyc wschodzi nie dlatego, że ktoś go podnosi, lecz (zgodnie z początkową interpretacją Talmy’ego) wschodzi on wbrew grawitacji. (be metaforinio perkėlimo) reiškinius nusakantys LKŽ sakiniai: Takie są wszystkie bezpośrednio W górę wzniosły się olbrzymie chmury pyłu. Wiosną z twoich łąk unosi się ciepła mgła. W schemacie półksiężyc, który utracił antagonistę z plusem, z jednej strony pochodzi z JDd (grawitacja nie jest w stanie zatrzymać w polu widzenia wschodzącego księżyca). Z drugiej strony odzwierciedla on jedną z dwóch sił oddziałujących w JDa (grawitacja nie jest siłą, która podnosi, lecz siłą, która utrudnia podnoszenie). Jak widzieliśmy, siła antagonisty zwyciężającego całkowicie przestaje uczestniczyć, natomiast w schemacie przegranego JDc siłą antagonisty jest grawitacja, którą w schemacie JDa pokonuje siła podnosząca. Zatem semantyka czasownika kilti to ruch pionowy na tle grawitacji. I właśnie to kilti keitimas sangrąžine forma keltis kai kuriais atvejais tinka, bet prasmę keičia. jest wywołana przez czasownik kelti rama odniesienia AFK-L. Należy zauważyć, że nistu. Kitos kalbos dažniausiai vietoje lietuviško kilti (ar analogiškų veiksmaczasownik Czasownik zwrotny pozostaje w schemacie JDa, utożsamiwszy agonistę z antagożodžių) używa właśnie form zwrotnych. W języku litewskim taka logiškai galima aptarti ir laikyti / likti. Mums svarbu, kad pasitraukus JD į foną, zmiana, gdy nie wyraża ona struktury kognitywnej, niszczy głęboką tkankę naszego języka. Anakilti i likti trafiają do różnych ram odniesienia. Czasownik kilti przenosi do wyrażania ruchu jednowymiarowego, który pięknie symbolizuje rzeczownik kelias. Rama AFL-K, po usunięciu sił, zamyka w wewnętrznej zamkniętej przestrzeni bez ruchu przestrzennego. Pozostaje tylko czas. Przykład z poezji pięknie pokazuje, że czasownik kilti ma w tle swojego znaczenia JD. W LKŽ mamy dwa zdania ilustrujące leksemę paklti 2 ’wznieść się w górę’: Pakilo į dangų margi sakalai V.Myk-Put. Pulkas paukščių paklo KI121. W poezji różnobarwne sokoły nie mogą wznieść się w górę jak mgła, a pulkas. Todėl kitos Vinco Mykolaičio Putino eilėraščio „Margi sakalai“ eilutės wyrażenie „po prostu ptaków” ujawnia przesunięte na dalszy plan JD: Lydėdami gęstančią žarą vėlai Pakilo į dangų margi sakalai. Paniekinę žemės vylingus sapnus, Rozpostarł swoje skrzydła na niebie. Okazuje się, że pstre sokoły nie po prostu wznoszą się, lecz zerwały więź z ziemią, która je trzymała, kusząc zwodniczymi snami, a unoszą je rozpostarte skrzydła. ALGIRDAS SAUDARGAS 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV (kelia), lecz już nie konia, w pełni odpowiada temu opisowi. Do niego pasują także wszystkie pozostałe przykłady podane w artykule klti I.2. z wyjątkiem fragmentu naszego wiersza. Druga część opisu ‘nosić na sobie, na swojej powierzchni’ najwyraźniej dotyczy tylko jego, ponieważ w odniesieniu do wszystkich pozostałych przykładów takie wyjaśnienie jest zbędne. Pierwsza część opisu ‘utrzymać, wytrzymać jakiś ciężar (gdy coś naciska na dół)’ niezbyt pasuje do pierwszego zdania. Rzeczywiście nieprzekonująco brzmiałoby wyjaśnienie znaczenia czasownika kelia w zdaniu Ziemia kelia trawę, że ziemia wytrzymuje ciężar trawy, gdy ta naciska na nią w dół. Dość osobliwie wyglądałby również nacisk rosy na trawę. W istocie druga część charakterystyki pozwala zastąpić czasownik kelia czasownikiem laiko: Ziemia podtrzymuje trawę. Ponieważ odrzuciliśmy JDb jako nieodpowiedni, co zatem warunkuje synonimię czasowników? Przyjrzyjmy się, jak wygląda zwrotka, Žolė laikė rasą, Raitas laikė kepurėlę jeśli wszędzie zamienimy czasowniki: Ziemia podtrzymywała trawę, Siodło podtrzymywało jeźdźca, Rosa podtrzymywała podkówkę, Starej matce. Podkówka – konia (Jeździec podnosił czapkę, Koń podtrzymywał siodło, Starej matce) Wszędzie, z wyjątkiem ostatniej frazy, czasownik laikyti został użyty poprawnie 19 PAV. semazjologiczna i onomazjologiczna dwoistość pažodine ar perkeltine prasme. Veiksmažodis laikyti tiksliau negu kelti atspindi czasowników kelti i laikyti laikýti kélti ‘utrzymać, wytrzymać jakiś ciężar (naciskając coś w dół)’ ‘obejmować, być odpowiednim’ kélti I.2.  laikýti 25 AFK-L AFK-L AFL-K AFL-K kélti I.1 ‘brać coś ciężkiego do góry’ laikýti 1 ‘mieć, aby nie spadło, nie wyrwało się’ kélti I.2. laikýti 25 RYS. 19 Semazjologiczna i onomazjologiczna para czasowników kelti i laikyti Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 277 opisywany obraz. Jednak obraz pozostaje statyczny. Czasownik laikyti został użyty zgodnie ze schematem JDd. Jednak cała poetyka pioseneczki znika, ponieważ słowo laikė wywołuje w naszej świadomości statyczny frejm AFL/K. Twórczość ludowa wybiera czasownik kėlė, a wraz z nim także dynamiczny frejm AFK/L, poprzez nietypowy dla niego schemat JDd (‘nieść na sobie, na swojej powierzchni’). Co więcej, czasownik kėlė przynosi całą swoją polisemię (z JDa i JDb) w postaci ã bejos (przypomnijmy przysłowie!): Rasa kėlė pasagėlę – rozumiej, jak chcesz, tzn. na wszystkie sposoby naraz. To wspaniały przykład ã bejos w poezji ludowej, prawdziwy uśmiech Giocondy ukryty w dźwiękach języka, analogiczny do dzieł sztuki wizualnej Michała Anioła czy Vermeera wspominanych przez Zekiego (Zeki 2004:). Wróćmy do przysłowia (Daug rankų didžią naštą pà kelia). Słysząc przysłowie bez konkretnego kontekstu, bez trudu pojmujemy jego naukę, nie zagłębiając się w konkretną interpretację czasownika pakelia. Interpretację wybieramy, stykając się z konkretną sytuacją. Przysłowie, w zależności od sytuacji, wywołuje trzy zasadniczo różne obrazy. Ta zmiana obrazu wewnętrznego jest całkowicie analogiczna do dobrze znanych iluzji wzrokowych, na przykład tak zwanego sześcianu Kanizsy (lub Neckera) (zob. il. 20). Zapytani, co przedstawiono na górnym rysunku, otrzymamy jednoznaczną odpowiedź, że jest to sześcian. Percepcja obrazu tego rysunku jest analogiczna do przysłowia RYS. 20 Sześcian Kanizsy RYS. 20 Sześcian Kanizsy ALGIRDAS SAUDARGAS 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV bez zrozumienia sensu konkretnej interpretacji. Zaczynając zgłębiać konkretne znaczenie czasownika pakelia, znajdujemy się w dwuznacznej sytuacji, analogicznej do przedstawionej na dolnych rysunkach za pomocą linii przerywanych. Kiedy pytamy, jak przedstawiono sześcian na rysunku – patrząc z góry czy z cija wzajemnie apačios, paaiškėja, kad viršutinis brėžinys yra dviprasmis. Šios dvi interpretaniezgodne. Neurofizjologiczną podstawą iluzji jest to, że mechanizmy naszego mózgu nie mają do interpretacji tego dwuznacznego obrazu ezja zachodzi aiškių kriterijų ir vaizdinys nevalingai vartosi. Reikia pažymėti, kad ši analinieświadomie. Sześcian Kanizsy odpowiada abstrakcyjnej, przysłowiowej reikšmę, o pažymėję punktyru uždengtas linjas, palengviname vieną ar kitą interpretacji dydaktycznej. Analogicznie, nie zmieniając znaczenia przysłowia, džio pakelia reikšmė atneša sau būdingą vaizdinį. Neabejotina, kad smegenų konkretne mechanizmy czynnościowe odpowiedzialne za percepcję obrazów wzrokowych i językowych są analogiczne. 2.3. Struktura ELD w polisemii czasownika kelti LKŽ podaje 45 znaczeń czasownika kelti, 16 czasownika kilti oraz 33 czasownika laikyti. Znaczeń z przedrostkami znajdziemy jeszcze około 300. Budowa ELD supaprastinti, struktūruodama reikšmių tarpusavio santykius. Šiame skirsnyje aptarsime veiksmažodžio kelti polisemiją. Pagrindu imsime pagrindines eigos pozwala znacząco uporządkować tę różnorodność znaczeń aspektowych. Aspekt dokonany wydarzenia (z przedrostkami) zasadniczo odtwarza strukturę aspektu niedokonanego procesu. Semantyka podstawowych znaczeń czasownika kilti w odniesieniu do JD została omówiona w podrozdziale 2.2. LKŽ przedstawia następujący podział znaczeń kelti: I. ‘brać, pchać coś ku górze; kłaść coś w wyższym miejscu’ II. ‘wywyższać, zwiększać, wzmacniać’ III. ‘budować’ IV. ‘budzić, rozbudzać, pobudzać; poruszyć się’ V. ‘pojawić się, kiełkować, rosnąć; dmuchać; rozprzestrzeniać’ VI. ‘przewozić z jednego miejsca do innego; wartościować, robić’ VII. ‘przygotowywać, organizować coś’. Przede wszystkim należy zauważyć, że większość tych znaczeń (31) stanowią metafory konceptualne: I. 3, 9, 10; II. 2–8; III. 3–6; IV. 1–6; V. 1–9; VII. 1–2. Žinoma, konceptualioji metafora atvaizduoja ELD struktūrą į kokią nors inną dziedzinę (zob. rysunek 4). Sama metafora nie jest naszym tematem. Interesuje nas przejaw struktury ELD w rdzeniu w czystej postaci. Odpowiednie znaczenia LKŽ klasyfikuje się według konceptualnej części dziedziny, na którą odwzorowywana jest metafora. Tiesą pasakius, žodynui tai gana beviltiškas užsiėmimas. Būsimojo lietuvių kalbos semantinio tinklo kūrėjams (jei tokio tinklo kūrimo paskatas Lietuvoje jau Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 279 można poważnie traktować) to poważne zadanie. Badania nad strukturą i rozwojem metafor są niezwykle obszerne (Cuyckens, Geeraerts 2007; Fusaroli, Morgagni 2009). O tym, że źródło metafor jest niewyczerpane, możemy się iš 2.2 skirsnio. Mokiniai, interpretuodami patarlę Daug rankų didžią naštą pàkeprzekonać, przypominając sobie zadanie dla piątoklasistów lia, w istocie będą kaip laukinį mišką, tikslą kaip ariamą lauką, o taką užpildyti įvairiausios veiklos pavyzdžiais iš savo turimų žinių aruodo. ELD struktūra lieka nuo sąmomusieli skonstruować źródło schematu ŚTT (źródło > ścieżka > cel) nės paslėpta. Jest to schemat ŚTT znaczenia czasownika pakelia, który ilustruje rysunek 21. Zmieniając dyscypliny i uwzględniając poziom wiedzy uczniów, możemy generować suprantama, pateiktos jau vadinamosios mirusios ar įvairaus konvencionalizanieograniczoną liczbę takich zadań dla jednego jedynego przysłowia. LKŽ, metafory często stające się kliszami językowymi, na poziomie cijos (Lakoff 1987; Lakoff 1993; Allan 2009). Jest to rozległy obszar badań i w niniejszym artykule zagłębiamy się w niego tylko wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne do realizacji ti aukštyn’ JD jau tyrėme. JD betarpiška pasekmė erdvėlaikiui yra topologinis postawionych celów. Przyjrzyjmy się pozostałym 14 znaczeniom. Samo pierwsze svorio jėgą. Sakiniuose Kelk pūrą. Ar pakelsi nuo žemės? veiksmažodžiai yra ir znaczenie I.1 ‘coś ciężkiego imįvykis24. Rzeczywiście, aby coś podnieść, musimy pokonać przebieg podnoszonego obiektu oraz aspekt zdarzenia. W wezwaniu „podnieś púrą” nie ma jeszcze informacji, czy pūras rzeczywiście zostanie įvykio veikslas: pūrą pakėlė arba pūro nepakėlė. Tačiau šis atvirumas nėra simetriškas, kadangi veiksmažodis kelti vienareikšmiškai numato tą informaciją, kuri glūdi įvykio veiksle, nes priešingas (nepavykęs) kėlimo pastangos rezultatas reikalauja neiginio su jam tinkančiais morfologiniais žymenimis (priešdėliu podniesiony. Aspekt przebiegu nie przekazuje takiej informacji. Wypowiedź „podnosi pūrą” jest otwarta na obie konsekwencje logiczne, które już koniecznie ujawnia nie-). Jednocześnie czasownik kelti jednoznacznie określa czasoprzestrzenne konsekwencje JD, które są aktualizowane w aspekcie zdarzenia: podniesiony obiekt zostaje odłączony od tej powierzchni, z którą był związany (Czy podniesiesz go z ziemi?), i porusza się ku górze. Jeśli pūras nie utracił ŠTT ir JD. Bendriausi jų tarpusavio santykio bruožai pavaizduoti 21 paveiksle. kontaktu z ziemią, żadna komisja obserwatorów nie uzna, że został podniesiony, chyba że został poruszony, pociągnięty lub przesunięty. Treść czasoprzestrzenną czasownika kelti określają trzy schematy obrazowe: wertykalny, Leksemy przenoszą uwagę z jednego schematu na drugi. I.1 skupia uwagę na początku ruchu – wydarzeniu topologicznym (obwiedzionym okręgiem na rycinie 21, który analogiškas iškėlimo iš paviršiaus schemai 7 paveiksle). Tai ŠTT schemos šaltinis. Przejdźmy do leksematu: I.4. ‘kłaść, nieść coś wyżej lub w inne miejsce’ Wnieś worek na 24 „Topologija“ yra matematikos terminas, kurio vartojimas lingvistikoje dar nėra pakankamai wóz. jasny (Talmy 2000: 25; Petitot, Doursat 1998). ALGIRDAS SAUDARGAS 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Tutaj na pierwszym planie znajduje się cel schematu ŚTT. Sam schemat ŚTT jest ponadto związany z wertykalnością. Kolejny leksem ponownie kieruje ku źródłu, a ZK przybiera postać (o topologicznej naturze) związku przyczynowego: I.7. ‘zdjąć’ Zdejmie z główki wianuszek ruty, zsunie z Leksema I.8. ‘kabinti, imti nuo vyrių (duris, langą, vartus…)’ tėra tos pačios paluszka srebrny pierścionek. Zastosowanie ELD w konkretnej sytuacji. Warto tu przypomnieć Kazimierza Būgę, gdy podkreślał, że litewski czasownik kelti, w odróżnieniu od słowiańskich odpowiedników, może być używany w aspekcie niedokonanym (bez przedrostka) w znaczeniach podnieść i zdjąć (Būga 1958: 477). Bez wątpienia przedrostki rozdzielają uwagę między składowe części schematu ŹTT (źródło > trasa > cel), modyfikując znaczenie w sobie właściwy sposób. Aspekt niedokonany jest wypierany z użycia. Ma on głębszą dwoistość i dlatego trudniej mu przetrwać powierzchowne 21 RYS. Schematy polisemii czasownika kelti 21 RYS. Schematy polisemii czasownika kelti L1 L2 JDa JDb JDd kelti Įžvalgos / Insights 281 w przeładowanej szczegółami mowie. Tu i TRASA WERTYKALNA ówdzie wciąż żyje. Oto jeszcze cztery leksemy: Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne VI.1. „przewozić, przenosić coś w inne miejsce” Jesienią trzeba będzie też przenieść chałupy do kołchozu Zob. VI.2. ‘przewieźć łodzią przez wodę na drugi brzeg’ Przewieź mnie łodzią przez rzekę J. VI.3. ‘przenieść w inne miejsce (zwierzęta na pastwisku)’ Ojciec poszedł przemieścić krowy Dgl. VI.4. ‘robić, otwierać (wrota)’ Nie otwieraj wrót do końca KlvD92. Struktura ich wszystkich ELD jest taka sama. Na pierwszym planie (w profilu) pozostał niemal wyłącznie schemat ŠTT bez JD i wertykali (odsuniętych aukštyn nekelia. Tai grynai erdvėlaikinė topologinės prigimties struktūra. Nuo na dalszy plan). Przy przenoszeniu krów nikt nie oddziela ich od domeny źródłowej i nie wiąże z domeną docelową. Może się wydawać, że konteksty są całkowicie przestarzałe i że dziś takie schematy nikomu już nie są potrzebne. vieno išmanaus įrenginio į kitą. Tai ne metafora. Informacija svorio neturi. Ją, Wręcz przeciwnie. Konteksty się zmieniają, schematy pozostają. Dziś według takiego schematu przenosimy pliki jak tę krówkę, odwiązujemy je od jednego nośnika i przywiązujemy do innego. Kiedy źródło i cel zostają powiązane z dwoma visą pluoštą metaforų. Šias abi leksemas: III.1. tr. ‘padėti kam atsistoti, daryti, kad stovėtų, statyti’ zwykłymi, lecz przeciwstawnymi stanami ludzkiego ciała – leżącym i stojącym, mamy nie tylko jeszcze dwa leksemy, lecz także III.2. intr. ‘stać (przewróciwszy się, siedząc)’ również możemy interpretować jako metafory, ale to już inny temat. Dwa pozostałe leksemy: I.5. ‘dawać komuś wyższą pozycję, sprawiać, żeby się podnosił’ II.1. ‘czynić coś wyższym, bardziej podniosłym’ zajmuje pozycję pośrednią. Warto przypomnieć, że I.2. ‘utrzymywać, wytrzymywać jakiś ciężar (gdy coś naciska ku dołowi)’ I.2. ‘nosić na sobie, na swojej powierzchni’ Ziemia niesie trawę, trawa niesie rosę omówiliśmy już w sekcji 2.2. Pozostała jedna forma zwrotna: I.6. refl. ‘wspinać się, wznosić się ku górze’ Z łąk podnosiła się mgła. Tutaj trzeba przypomnieć czasownik kilti, który omówiliśmy już w JD w podrozdziale 2.2: klti 1. „wznosić się ku górze” Nad wierzbami wznosi się księżyc; Wiosną z twoich łąk unosi się ciepła mgła. Teks dar kartą pažvelgti į Būgos raštus (Būga 1959: 113). Jo žodžiai skamba nieco staroświeckie, ale ich sens jest bardzo współczesny: „Duch obcego języka w mózgach wielu inteligentów przyćmił nie tylko ten udział, lecz także cały rodzaj czasowników samoistnych (neutra, media). Zamiast mówić kyla, pakilo; […] wielu zaczyna teraz mówić i pisać keliasi, pasikėlė; […]“. Bez wątpienia lema I.6 refl. LKŽ to visai teisėtai. Galima sakyti abejopai: Z łąk podnosiła się mgła; Z łąk unosiła się mgła. ALGIRDAS SAUDARGAS 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jednak ich treść kognitywna różni się. Jak widzieliśmy w sekcji 2.2 czasownik kilo odpowiada schematowi JDc, w którym grawitacja pozostaje w tle i widoczny jest jedynie ruch przestrzenny (schemat wertykalny). Tymczasem forma zwrotna może być interpretowana jako swoisty wariant schematu JDa, w którym agonista pokrywa się z antagonistą. Porównajmy zdania: Wznosi się z morza chmurka, zmoknie mi sianko. Wznosi się z morza chmurka, zmoknie mi sianko. Podnosi się z morza chmurka, zmoknie mi sianko. Pierwsze zdanie pochodzi z pieśni i zostało podane przy haśle LKŽ klti 1. W nim spotykamy drugą z podanych w LKŽ form czasu teraźniejszego: kla, kilsta, klna. W drugim zdaniu dla porównania użyto pierwszej formy (kla), a w trzecim zdaniu użyto formy zwrotnej, zgodnie z przykładem z lematu: kelti 6. refl. ‘wspinać się, wznosić się ku górze’ Wznosi się czarna chmurka, zmoknie na łące sianko. Chmurka z kla jest pasywna z powodów, które omówiliśmy W sekcji 2.2. Forma zwrotna ożywia obłoczek i dlatego dodaje mu żywości (uruchamia się zwrotna forma JD). Forma czasownika kilsta podana w LKŽ jest homofoniczna z tym leksemem: klst interj. [na oznaczenie nagłego poderwania] Co zostało użyte w pieśni: wykrzyknik klst czy skrócona forma czasownika klti 1 kilsta? Jakkolwiek by tu nie było, coś w naszych „mózgach” porusza bardzo wrażliwe i głębokie kwestie. Czy może już czas nazwać je rzeczywiście w ściśle naukowym (nie formalnym!) języku? Jestem podróżnikiem, podróżniczkiem, który podróżował dróżką KlpD20 (LKŽ) Jedwab liści kładzie się na ziemi S. Nėr 2.4. Šaknų pluoštų K-L ir KLsandara (LKŽ) Rósł jawor najwyżej, rozpościerał listki najszerzej (LKŽ) Przyjrzyjmy się znaczeniom czasownika kalti. Znów mamy wiązkę metafor: 1 klti 4, 5, 8, 11–13. Pozostają następujące leksemy: 1 klti 2. tr., intr. ‘bić, chłostać, walić’ 1 klti 6. tr., intr. ‘rąbać, siekać’ 1 klti 10. tr., intr. ‘bić metal młotem’ 1 klti 3. tr., intr. ‘stukać, klekotać, terkotać; tykać’ Įžvalgos / Insights 283 1 klti 1. tr., intr. ‘kūju mušti, mušant varyti, smeigti’ 1 klti 7. tr. ‘aštrinti, plakti (girnas)’ 1 klti 14. tr. ‘plakti, tinti (dalgį), aštrinti’ Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Widzimy zasadniczą różnicę w stosunku do polisemii czasownika kelti. Wszystkie znaczenia mają taką samą strukturę ELD, a różnice między nimi są konceptualne (z metaforą lub bez). Interesuje nas tylko związek między czasownikami kelti i kalti tūrų (žr. 22 pav.). Veiksmažodžio kalti erdvėlaikinės ir JD savybės tinka freimo AFK/L sandarai ir netgi ją užpildo. Nugalėdami traukos jėgą, pakėlę daiktą nuo ELD strukt niższego miejsca L1 i umieściwszy go w wyższym miejscu L2, mamy kilka możliwości (zob. rys. 17). W sekcji 2.2 zbadaliśmy skrzyżowanie między stanem statycznym (czas) a dalszym podnoszeniem (droga) (por. rys. 18). W stanie L2 można wypuścić przedmiot z rąk albo upuścić go na ziemię. Jednak zachowując kontakt z przedmiotem i kontrolę nad nim, możemy przywrócić go z powrotem na dwuwymiarową powierzchnię, z której został podniesiony, tylko w jeden naturalny sposób – kalti. 22 RYS. Schematy czasowników kelti i kalti 22 RYS. Schematy czasowników kelti i kalti L1 L2 JDa JDb JDd kelti ŚCIEŻKA kalti ALGIRDAS SAUDARGAS 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV SEJL wyodrębnia czasownik kalėti w osobne gniazdo etymologiczne. Patrząc z punktu widzenia ekstralingwistycznego i ekstrasystemowego na ten zespół leksemów LKŽ, nie należałomėm turėti problemų jas interpretuoti ELD požiūriu lygiagrečiai su kalti: 3 k  l t i , kã li (kã la), kã lė [žr. 1 kalėti 3] Didelis medžias mažą medelį k la, arba gožia. 1 kalėti, kã li, -ėjo 1. intr. ‘būti kalėjime’ 1 kalėti 3. tr. ‘przenikać, przytłaczać, zagłuszać (rośliny)’ 23 PAV. Percepcja przestrzeni w zespole rdzeni K/L <> L/K L-K(T) lėkti L-(J)K likti, laikyti, laikas L-(V)K laukas I,II L-(V)K laukti L-(N)K lenkti, linkti LK alkūnė LK głodować, być głodnym I,II K-L podnosić, wznosić się K-L kalti K-L być uwięzionym (S)K-L mówić K-L droga K-L podniesiona K-L kaulas K-L pętla K-L kaklas KL kłaść KL klęsti I,II KL-JD błądzić, bredzić KL-V kliauti, kliudyti KL klausti, klausyti KL-B klebti KL-VB klaupti KL-N klan KL-V klon KLŠ udo 23 RYS. Percepcja przestrzeni w wiązce rdzeni K/L<>L/K AF AF K/L L/K przestrzeń Wglądy / 3D Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Insights 285 1 kalėti 4. intr. ‘znikać, będąc w jednym miejscu, będąc przyciśniętym’ Gal dausas pajutę, vienumoj nebekalės B.Sruog. refl.: Aš kalios visą dieną uždarytas ir kiti, nusinūdniju J. 2 kati, kãlia, kõlė tr. ‘ką į ką lošti, šlieti, remti’. Dabar pažvelkime į penkis daiktavardžius, SEJL išskirstytus į atskirus etigniazda molologiczne (zob. rys. 23). Do ich opisania użyję terminu „reifikacja” mniej więcej w sensie Ronalda Langackera (Langacker 2008: 95, 107, 119), aby nasze podejście pozostało niezależne od słowotwórstwa. Aby było jaśniej, posłużmy się przykładem. W rozprzestrzenianiu się polisemi czasownika kelti schemą. Išplėstinėje schemos formoje šALTINIS > TAKAS > TIKSLAS veiksmažodis wykorzystaliśmy ŚTT; kelti koncentruje uwagę na początku i końcu, ignorując sam przebieg. Czasownik kilti, jak widzieliśmy, wyraża schemat PIONOWOŚĆ. Otóż rzeczownik kelias jest urzeczowieniem, czyli reifikacją, jednowymiarowej części AFK/L frejmu, całkowicie niezależnie od derywacji lub etymologii tego słowa. W odniesieniu do czasownika kelti kelias jest reifikacją środkowej części schematu ŚTT — ŚCIEŻKI. Z kolei schemat ten zostaje wykorzystany jako prototyp w postaci metafory konceptualnej użycia rzeczownika kelias. Podstawowe użycie jest konkretne: 1 klias 1. ‘odcinek ziemi, którym się idzie, jedzie’ Tą drogą ludzie już teraz nie jeżdżą J.Jabl. Kitose tos pačios leksemos vartosenose kelias suvokiamas kitaip: Tas kelias eina per Svierius. Jest to ruch fikcyjny (Talmy 2000: 99). Przy drodze polnej rósł 1 žalias ąžuolėlis. Čia kelias yra kraštovaizdžio dalis. klias 3. ‘w przestrzeni (w powietrzu, w wodzie) linia, wzdłuż której odbywa się ruch’ Poprowadzę ją gwiezdnymi drogami Mair. Tai konceptualioji metafora. LKŽ apibūdinimas nusako pirmavaizdį. Tę listę można kontynuować, ale wszędzie schemat będzie taki sam. To samo można powiedzieć o innych gniazdach etymologicznych, z pewnymi komentarzami. Kość jest oczywiście rozciągłym obiektem jednowymiarowym, choć jej użycie wykorzystuje mechaniczne właściwości kości. Pętla to jednowymiarowa linia zamknięta. Szyi używamy nie tylko do kiwania w osi pionowej, lecz możemy też rozglądać się wokół w płaszczyźnie poziomej. Co ciekawe, tutaj z pomocą przychodzi językoznawstwo porównawcze: kaklas < *kal-klas (SEJL 2007: 245). Można to rozumieć różnie, ale według frejmu AFK/L tak właśnie powinno być. Pozostaje archaizm kélta (taka forma podana jest w SEJL). W LKŽ znajdujemy: 1 klta 1. zob. 1 keltas 1 kltas ‘drewniany pływający most, którym przeprawia się na drugą stronę upės, kai nėra tilto, plaustas’ 2 klta zob. keltava 1 kltava 1. zob. keltuva 1 kltuva ‘bydło, zwierzę’. ALGIRDAS SAUDARGAS 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV tak zwany frejm odniesienia (AF). Wybór, do którego prowadzą ten i inne litewskie przykłady, jest niesłusznie ignorowany we współczesnych ujęciach percepcji przestrzeni przez izotropię, którą tyrimuose. Prisiminkime, kad erdvė yra trimatė ir izotropinė. Veiksmažodžio nerti semantika atveda prie to paties pirmojo žingsnio, kuriuo mažinama erdomówiliśmy w rozdziale 2.1. Dwa możliwe najprostsze wybory rozdzielają znaczenia 1 nérti i 2 nérti. Znaczenie 1 nérti jest rozumiane w ramie AFK-L, ponieważ powierzchnia wody, przez którą się nurkuje, w żadnym użyciu nie jest ograniczona. W odróżnieniu od semantyki K/L, gdzie wszystko odbywa się nad powierzchnią ziemi, tutaj określany jest stan pod (wodną) powierzchnią. Znaczenie 2 nérti nie jest już związane z wodą, lecz powierzchnia, przez którą się nurkuje, jest ograniczona. Przenosimy się nie do ramy AFL-K, jak w przypadku L/K, lecz do przecięcia ram AFK-L i AFL-K. Tutaj termin „przecięcie” należałoby ująć w cudzysłów, ponieważ bezpośrednio określa on tylko fakt geometryczny, że kontur L powstaje jako przekrój powierzchni otwartej i zamkniętej. Do samej kombinacji ram odniesienia należałoby, jak się wydaje, zastosować technikę amalgamacji konceptualnej (ang. blending). W tym artykule zajęłoby to zbyt wiele miejsca. 4. SAGA O MIŁOŚCI I SZCZĘŚCIU. Budowa wiązki rdzeni L-M/M-L została przedstawiona na rysunku 27. SEJL antraštiniai žodžiai surenkami į 11 etimologinių lizdų: L-M oznaczać, szczęście M-L miły, miły, kochać M-L mielić M-L malować, młyn, meleta, melmuo, mąka, glina, błękitny, przemiał, krzemień M-L melas M-LD modlić się M-LD melda M-LK drewno M-LK drewna M-LŠ malšti M-LŽ doić, olbrzym ŠP L-M obejmuje tylko jedno gniazdo etymologiczne, którego semantykę, wyrażającą relację części i całości, omówiliśmy w podrozdziale 1.4. Tutaj przyjrzymy się bliżej ŠP M-L, które składa się z dziesięciu gniazd etymologicznych. Omówię jedynie semantykę czterech głównych gniazd (bez dodatkowych spółgłosek). W tytule opowieści zawarta jest aluzja do symetrii miłość / szczęście. Jednak poznawcza natura symetrii tkwi nie w tych popularnych słowach, lecz w odwróceniu relacji między całością a częścią. Odwracając strukturę ELD lemti / limti jako odłamanie (lėmimą) części (lamo) od całości, powinniśmy oczekiwać działania przeciwnego – utworzenia całości z części. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Įžvalgos / Insights 293 Kognitywna struktura M-L mówi coś innego. Jak zobaczymy, semantyka słów M-L prowadzi do relacji między ograniczonym / nieograniczonym oraz dyskretnym i ciągłym. Czasowniki wiązki M-L wyrażają przejście od dyskretnego ograniczonego do dyskretnego nieograniczonego, a następnie transformację w ciągłe ograniczone. W istocie, odłamując lamą kawałek ciasta lub chleba, nie wyjmujemy części składowej z mechanizmu, lecz oddzielamy część ograniczonego ciągłego obiektu (odłamujemy). Interesujące byłoby pogłębienie i przemyślenie z tego punktu widzenia analizy mitologicznej Greimasa. W niniejszym artykule ograniczę się do analizy ŠP M-L, do której właśnie przechodzę. Semantyka M-L / L-M ma postać metafory konceptualnej (w rozumieniu przyjętym w lingwistyce kognitywnej). Jest to odwzorowanie z konkretnej dziedziny (produkcja i spożycie chleba) na abstrakcyjną (relacje wspólnotowe), które łączy ta sama struktura ELD. Produkcja chleba (i jego spożycie) składa się z trzech etapów: a) ziarna są mielone na mąkę, b) mąkę wyrabia się (z wodą), c) chleb piecze się (w ogniu), d) chleb kroi się na kromki do spożycia. Etapy te nie są wymysłem, lecz zostały zaczerpnięte z języka. Odpowiadają one trzem gniazdom etymologicznym, u podstaw których znajdują się czasowniki: malti, milti i lemti. Wszystkie pozostałe gniazda opierają się albo na rzeczownikach (na przykład mylas), albo zawierają zbitki spółgłoskowe (na przykład melsti) i są wtórne z punktu widzenia poznawczego oraz fonologicznego. Te 27 PAV. Šaknų pluoštas L-M / M-L 1 RYS. 27 Wiązka korzeni L-M/M-L dyskretne / ciągłe (Talmy 2000: 59). Otrzymane M-L L-M L (4) M-LD M-LŠ M-LŽ M-LK M ALGIRDAS SAUDARGAS 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV trys etapai bendruomenės santykių srityje nėra akivaizdūs, todėl pirma pateiksiu ELD. Kognityvinė semantika skirsto suvokiamus dalykus į ribotus / neribotus bei cztery kombinacje przedstawiono na ryc. 28. Strzałkami przedstawiono sekwencję przemian: przejście od ograniczonego dyskretnego do nieograniczonego dyskretnego, transformację z dyskretnego w ciągłe i wreszcie przemianę nieograniczonego ciągłego w ograniczone ciągłe. Naszym kad veiksmažodžių su šaknimi M-L semantikos ELD sandara atitinka būtent šiuos virsmus. Be to, šie virsmai lygiagrečiai vyksta tiek konkrečioje srityje celem jest upewnienie się, czego wymaga schemat metafory konceptualnej, zarówno w aspekcie konkretnym (w produkcji chleba), jak i abstrakcyjnym (w relacjach społeczności). Na pierwszy rzut oka nie jest oczywiste, że czasownik malti wiąże się z przejściem od ograniczonej dyskretnej transformacji do nieograniczonej dyskretnej: malti 1. ‘rozdrabniać ziarna na mąkę’. Znaczenie to wyraźnie wskazuje na prosty mechanizm, dzięki któremu z ziaren otrzymuje się mąkę. Użycie w szerszym kontekście ‘rozdrabniać, ucierać, kruszyć coś na mąkę, na małe cząstki’ jest jeszcze wyraźniejsze. Malti – oznacza przekształcać większe obiekty materialne w mniejsze, drobniejsze lub (w przypadku mąki) nawet ledwie widoczne. Z tego punktu widzenia czasownik malti jest synonimem czasowników grūsti, trinti, smulkinti, skaldyti i podobnych, które wyrażają to samo działanie w różnych aspektach i stopniach. Przyjrzyjmy się szerzej kontekstowi, który przedstawia nam LKŽ. To, że mąka jest ‘produktem zmielonych ziaren’, również nie mówi nic nowego. Jednak naskaita daug ką keičia: miltas ‘grūdo miltingoji dalis’. Kadangi mūsų tyrimui ponieważ miejsce tego słowa ma decydujące znaczenie, warto przyjrzeć się wiązce przykładów podanych przez LKŽ: Owsa mało mąki, a dużo otrębów. Grūdą parkandus, miltas matyti. Ar pupelė, ar žirnis – turia tokį pat miltą. Mažųjų linų sėmuo y[ra] juo pripurpęs, didelį miltą turia. Grūdai sudžiūvo, bet nebuvo dar milte, iš to badas [1868 m.]. Przykłady te przedstawiają budowę ziarna, która była bardzo wyraźnie pojmowana w społeczności rolników. Wynika z tego, że mąkę otrzymujemy nie przez „rozdrabnianie ziaren na mąkę”, lecz w jakiś inny sposób, ponieważ mąka sakoma - „grūdas yra / nėra milte“, priklausomai nuo to, ar miltas yra didelis, ar już znajduje się w ziarnie. Nawet było mało. Ziarna już zawierają w sobie ma malant sudaro miltus. Miltas yra grūde kaip talpykloje, kuri vadinama sėlena. Malant miltas atskiriamas nuo sėlenos ir išvaduojamas iš talpyklos. mąkę. Każde ziarno ma mąkę i otręby. Posłużmy się strukturami kognitywnymi, aby wyjaśnić, czym różnią się znaczenia czasownika malti: „rozdrabniać ziarna na mąkę” oraz „rozdrabniać, ucierać, kruszyć coś na mąkę, na małe cząstki”, Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne chociaż LKŽ podaje je jako warianty tego samego znaczenia Įžvalgos / Insights 295. Kamienie możemy rozłupywać na tłuczeń; jeszcze drobniejszy będzie żwir, następnie piasek, a na końcu pył. Tak pojmując mielenie ziaren, znajdujemy się na bardziej zgrubnym poziomie struktury kognitywnej, który pasuje do į gilesnę įžvalgą, į grūdo sandarą. Jei malame akmenį, tolydinis ribotas virsta kamienia, lecz nie uwzględnia dyskretnego nieograniczonego. Dokładniej, jest to daugybiniu. Jei malame grūdus ir paisome grūdo sandaros, diskretinis ribotas inny schemat, w którym jednostkowy obiekt staje się staje się dyskretnym nieograniczonym. Takie przemiany są różnie postrzegane. Kamień (ciągły ograniczony), zmielony na pył (dyskretny nieograniczony), nie jest pojemnikiem klos išlaisviname. Tai iš esmės skirtingos kognityvinės struktūros. Kalba yra labai tiksli ją išreikšdama. Išlaisvindami iš talpyklos diskretinį ar tolydinį turinį, vartojame skirtingus žodžius. Vandenį (tolydinis) iš indo liejame, o grūdus (diskretinis) iš maišo beriame. Negalime vandens išberti ar grūdų išlieti. Miltai, na ten pył. Ziarno ma łuskę, która mieści mąkę, a podczas mielenia ziaren mąka z tego pojemnika jak i pył nie jest ani sypana, ani wlewana. Zajmują one pozycję pośrednią, przejściową, dlatego RYS. 28. Zmiana struktury baśni M/L ELD RYS. 28. Zmiana struktury baśni M/L ELD podczas mielenia: dyskretne ograniczone staje się diskretini u neribotu 2 mąka: dyskretna nieograniczona w vir sta ciągłą nieograniczoną 1 mąka: tolydinis neribotas przeobraża się tolydiniu ribotu ALGIRDAS SAUDARGAS 296 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV musimy używać uniwersalnego słowa: wsypujemy mąkę (ale wlewamy także wodę i wsypujemy zboże). Zatem kognitywna struktura semantyki czasownika malti zawiera zarówno bardziej powierzchowną, jak i głębszą budowę. Czy malti oznacza wsypywać, czy rozdrabniać — synonim zależy mo. Kalba būna ir preciziškai tiksli, ir poetiškai laisva. Kaip minėjome, vanod wglądu w głębię; nie możemy wsypywać, a ziarna wlewać. Przenosząc ten sam schemat drogą metafory do dziedziny społecznej, w LKŽ znajdujemy, że ludzie mogą zarówno się wylewać, jak i sypać, i wlewać się. W ten sposób uzasadniamy wspomniany wyżej etap produkcji chleba a. Struktura etapów b i c jest całkowicie oczywista, ponieważ chleb produkuje się z mąki (dyskretnej nieograniczonej), która podczas wyrabiania i pieczenia przeobraża się w obiekt ciągły. Nawiasem mówiąc, słowo duona „chleb” jest używane zarówno jako określone (bochenek chleba), jak i nieokreślone (daj mi chleba). Ten etap obejmuje dwie transformacje: z dyskretnego w ciągłe oraz z nieograniczonego w ograniczone. Omówimy je razem, ponieważ semantyka słów w interesujący sposób się nakłada. Nie ma oczywistego związku z pirtin – jau, mačiau, akmenis milia. czasownikiem milti. W LKŽ znajdujemy dwa znaczenia (i dwie formy fonologiczne): 1 milti, milia, mylė ‘wpuszczać rozgrzane kamienie (do zimnej wody w łaźni)’ Einam 2 milti, milsta, milo ‘zaczynać kochać’ Żyjąc w zgodzie, ludzie milsta między savęs. Drugie znaczenie 2 milti odsłania warstwę kognitywną. Podane w LKŽ znaczenie ‘zaczynać kochać’ pozostaje na powierzchni, natomiast przykład wskazuje na milsta, jei gyvena santaikoje. Tai galime suprasti, kad žmonės ima mylėti vienas głębszą warstwę. Ludzie siebie nawzajem. Jednak użycie czasownika milsta jest nieprzechodnie, tzn. ujawnia nie to, co ludzie robią, lecz to, co się z nimi dzieje – ludzie milsta. Ludzie, mącąc się, przechodzą ze zbiorowiska odrębnych osobników (dyskretne nieograniczone) we wspólnotę (ciągłe ograniczone). Jest to taka sama przemiana jak przy wytwarzaniu chleba z mąki. W LKŽ nie znajdujemy znaczenia, że mąka, przemieniając się w chleb, mąci się. Ponownie zupełnie nie ma znaczenia, czy kiedyś istniało takie znaczenie ani czy miało ono jakąś inną realizację fonologiczną. Konserwatywna jest sama struktura kognitywna, a świadczy o niej znaczenie czasownika. Najbardziej zadziwiające jest to, że pierwsze znaczenie słowa 1 milti jest bezpośrednio związane z wytwarzaniem chleba. Mąka nie ma już rą. Prasideda ugnies ir vandens misterija, ir tik dėl jos turėsime kvapnią duoną. indywidualności, ale bez niej chleba nie upieczesz. Aby jednak się nią stała, mąka musi przejść procedurę ognia i wody pełną symbolizmuTak więc mąka nie jest jedynie skutkiem mielenia, lecz jest przyczyną dalszego procesu (milti). Łączą Etapų b ir c kognityvinę sandarą liudija ir kiti žodžiai. SEJL pateikia žodį składniki w jedną całość – chleb. Pozostaje pamiętać, że w starożytności chleb pieczono w łaźni… mylas jako nagłówek dla wszystkich znaczeń i form związanych z miłością, w tym 2 milti. Osobno podano tylko 1 milti, którego pochodzenie pozostawiono niewyjaśnione. Tymczasem spojrzenie kognitywne porządkuje wszystko. mylas, mielas, mielės. Nesunku įžvelgti tą prasmės bendrą vardiklį – telkiantį į Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Rzeczowniki grupują się wokół: Įžvalgos / Insights 297 jednej całości (chleba, wspólnoty, budynku) „fermentu” – czy oznaczałoby to drożdże, gips czy miłego człowieka. Jest to przejście od dyskretnego do ciągłego. Ostatni etap d jest związany z przemianą fonologiczną M-L > L-M. ŠP L-M, jak wspomniano, omówiliśmy w rozdziale 1.4. Ciekawe, że LKŽ zawiera również fonologiczną metatezę milinys / liminys. Zrozumiałe, że jej natura jest zupełnie inna. ŠALTINIAI DLKŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, trečiasis elektroninis leid., vyr. red. Stasys Keinys. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. IPU 2014–2015 – Istorija. Pilietinis ugdymas. Mokymosi priemonių katalogas. Kaunas: Šviesa, Vilnius: Alma littera. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002; elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete www.lkz.lt. MA 2006 – Mallory J. P., Adams D. Q. The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford University Press. MNM 1997 – Mify Narodov Mira. Olimp. SEJL 2007 – Smoczyński Wojciech. Słownik etymologiczny języka litewskiego, Vilnius: Uniwersytet Wileński. LITERATURA Adolphs Ralph 2015: Nierozwiązane problemy neuronauki. – Trends Cogn Sci 19(4), 173–175. Allan Kathryn 2009: Dochodzenie w sprawie śmierci metafory: badanie utraty dosłownych znaczeń metafor konceptualnych. – Teoria metafory konceptualnej: trzydzieści lat później. Journal of Cognitive Semiotics 5(1–2), pod red. Riccardo 291–311. Fusarolego, Simone Morgagni, Būga Kazimieras 1958–1962: Rinktiniai raštai 1–3. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Chilton Paul 2014: Język, przestrzeń i umysł: konceptualna geometria znaczenia językowego. Cambridge: Cambridge University Press. Clark Herbert 1973: Przestrzeń, czas, semantyka i dziecko. – Rozwój poznawczy i przyswajanie języka, red. T. Moore. Nowy Jork: Academic Press, 27–63. ALGIRDAS SAUDARGAS 298 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Cuyckens Hubert, Geeraerts Dirk 2007: Podręcznik językoznawstwa kognitywnego. Oxford University Press. Dehaene Stanislas 2014: Świadomość i mózg: rozszyfrowywanie sposobu, w jaki mózg koduje nasze myśli. Viking Press. Dehaene Stanislas, Brannon Elizabeth, red. 2011: Przestrzeń, czas i liczba w mózgu. Poszukiwanie podstaw myślenia matematycznego. Academic Press. De Mulder Walter 2007: Dynamika sił. – Cuyckens, Geeraerts Podręcznik lingwistyki kognitywnej. Oxford University Press, 294–317. Ellenberger Henri F. 1970: Odkrycie nieświadomości: historia i rozwój psychiatrii dynamicznej. New York: Basic Books. Evans Vyvyan, Chilton Paul, red. 2010: Język, poznanie i przestrzeń: stan badań i nowe kierunki. Equinox Publishing Ltd. Federmeier Kara, Laszlo Sarah 2009: Piękny dzień w sąsiedztwie: badanie potencjałów związanych ze zdarzeniami dotyczące relacji leksykalnych i przewidywania w kontekście. – Journal of Memory and Language 61, 326–338. Fusaroli Riccardo, Morgagni Simone, red. 2009: Teoria metafory konceptualnej: trzydzieści lat później. Journal of Cognitive Semiotics 5(1–2). Galton Antony 2011: Czas płynie, lecz przestrzeń nie: ograniczenia przestrzenizacji czasu. – Journal of Pragmatics 43(3), 695–703. Geeraerts Dirk 2010: Teorie semantyki leksykalnej. New York: Oxford University Press Inc. Greimas Algirdas Julius 2005a: Struktūrinė semantika. Metodo ieškojimas. Vilnius: Białe łąki. Greimas Algirdas Julius 2005b: Studia nad mitologią litewską. Wilno: Białe łąki. Hadamard Jacques 1945: Psychologia wynalazczości w dziedzinie matematyki. New York: Princeton University Press. Jackendoff Ray 2003: Podstawy języka: mózg, znaczenie, gramatyka, ewolucja. USA: Oxford University Press. Jakaitienė Evalda 2005: Leksykografia. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija: studijų knyga. Vilnius: Vilniaus universiteto wydawnictwo. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne Spostrzeżenia / Insights 299 Jeffery et al. 2012: Navigating in a 3D world. – Behavioral and Brain Sciences. Cambridge University Press. Kant Immanuel 1982: Krytyka czystego rozumu. Wilno: Mintis. Karaliūnas Simas 1995: Etnokultura, język i chrześcijaństwo. – Kultura ludowa 3, 8–10. Kaukienė Audronė 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžio istorija 1. Klaipėda: Klaipėdos universitetas. Kašubienė Laima 2012: Szkoła podstawowa „Smalsutis” w Mariampolu. Język litewski. Czytanie. Podstawy poznawania literatury i kultury. Przysłowia i powiedzenia. Klasa 3. Dostęp online: http://peliukai.lt/lietuviu-kalba/3-klase Koch Christof, Marcus Gary 2015: Neuronauka w 2064 roku: spojrzenie na minione stulecie. – The Future of the Brain, red. Marcus G., Freeman J. Princeton University Press, 255–269. Kugler Paul 1980: Lingwistyka archetypowa: dociekanie relacji między fonetyką a wyobraźnią. Teza/rozprawa doktorska. State University of New York at Buffalo. Ku g l e r P a u l 2002 (1982): Alchemia dyskursu: obraz, dźwięk i psyche. Daimon. Kutas Marta, Hillyard Steven 1980: Czytanie bezsensownych zdań: potencjały mózgowe odzwierciedlają niezgodność semantyczną. – Nauka: 207, 203–205. Lakoff George 1987: Śmierć martwej metafory. – Metaphor and Symbolic Activity 2(2). Lakoff George 1993: The Contemporary Theory of Metaphor. – Metaphor and Thought, red. Andrew Ortony. Cambridge: Wydawnictwo Uniwersytetu. Lakoff George, Johnson Mark 1999: Filozofia w ciele: ucieleśniony umysł i jego wyzwanie dla myśli zachodniej. New York: Basic Books. Langacker Ronald 2008: Gramatyka Lakoff George, Nuñez Rafael E. 2001: Where Mathematics Comes From: How the Embodied Mind Brings Mathematics into Being. New York: Basic Books. Landau Barbara, Jackendoff Ray 1993: “What” and “Where” in Spatial Language and Spatial Cognition. – Behavioral and Brain Sciences 16, 217–38. kognitywna. Podstawowe wprowadzenie. Oxford University Press. Levinson Stephen C. 1996: Język i przestrzeń. – Annu. Rev. Anthropol. 25, 353–82. Lévi-Strauss Claude 1997 (1962): Myśl nieoswojona. Wilno: Baltos lankos. ALGIRDAS SAUDARGAS 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Maceina Antanas 1994 (1978): Pochodzenie i sens filozofii. Pisma 6. Wilno: Mintis. Mancia Mauro 2006: Pamięć utajona i wczesna niewyparta nieświadomość: ich rola w procesie terapeutycznym (Jak neuronauki mogą przyczynić się do psychoanalizysis). – Int J Psychoanal 87, 83–103. Mandler Jean 2004: Fundamenty umysłu. Początki myślenia pojęciowego. Oxford University Press. Marcus Gary, Freeman Jeremy 2015: Przyszłość mózgu: eseje czołowych światowych neuronaukowców. Princeton University Press. ving: Gest i ucieleśnienie w eksperckim Marghetis T., Edwards L., Núñez Rafael R. 2014: More than mere handwadowodzie matematycznym. – Emerging Perspectives re-Russo. Charlotte, NC: on Gesture and Embodiment in Mathematics, ed. by L. Edwards, F. Ferrara, D. MooIAP-Information Age Publishing. McGilchr ist Iai n 2009: B001KE101Y Mistrz i jego wysłannik: podzielony mózg i kształtowanie się świata zachodniego. Yale University Press. McLuhan Marshall, Watson Wilfred 2011 (1970): From Cliche to Archetype. Gingko Press. Münte Thomas F., Urbach Thomas P., Düzel Emrah, Kutas Marta 2000: Event-related brain potentials in the study of human cognition and neuropsychology. – Podręcznik neuropsychologii 1, red. F. Boller, J. Grafman, G. Rizzolatti. Nastopka Kęstutis 2010: Semiotyka literatury. Wilno: Baltos lankos. Núñez Rafael 2008: Czym jest matematyka? Pauli, Jung i współczesna kognitywistyka. – Ponowne ujęcie rzeczywistości: idee filozoficzne Wolfganga Pauliego i współczesna nauka, red. H. Altmanspacher, H. Primas. Nowy Jork: Springer. Núñez Rafael, Lakoff G. 1998: Co właściwie zdefiniował Weierstrass? PoznawczyNúñez Rafael, Marghetis K. 2014: tive structure of natural and epsilon-delta continuity. – Mathematical Cognition 4(2), 85–101. Lingwistyka kognitywna i pojęcie(-a) Number. – The Oxford Handbook of Numerical Cognition, ed. by R. Cohen Kadosh, A. Dowker. Palionis Jonas 1999: Podstawy nauki o języku. Wilno: Jandrija. Patackas Algirdas i in. Patackas Algirdas 1983 (1979): Saulė ir kryžius. Kaunas: savilaida. 1984: Ethos. Kultura Bałtów i litewska samoświadomość. Kaunas: Įžvalgos / Insights savilaida. Fonosemantinės sakmės lietuvių kalbos žodyne 301 Patackas Algirdas 2014: LITUA. Lituanistyka, publicystyka, beletrystyka. Wilno: Versmė. Patackas Algirdas i in. 2014: Litwa jest vydiją. Kowno. Petitot Jean, Doursat Patackas Algirdas, Žarskus Aleksandras 2013 (2002): Virsmų knyga. Kaunas. René 1998: Modele dynamiczne i lingwistyka kognitywna: ku aktywnej semantyce morfologicznej. – Rapport du CREA 9809, Ecole Polytechnique. Razauskas Dainius 1997: Lingwistyczne szaleństwo i święty język. – Kultura ludowa 1, 10–18. Razauskas Dainius 2006: „Etnosofai“A. Patackas i A. Žarskus. – Kultura ludowa 2, 45–47. Saudargas Algirdas 1986: Uchylając drzwi słowa. Kowno: samizdat. Slavėnas Paulius 1984: Przyrodoznawcze spojrzenie na prajęzyki. – Nauka i życie 7, 34–35. Slavėnas Paulius 2001 (1985): Prokalbės prasmingumas. Akademikas Paulius Slavėnas. Wilno: Uniwersytet Wileński, 259–278. Smoczyński Wojciech 2006: Laringalų teorija ir lietuvių kalba. Vilnius: Lietuvių instytut języka. Stickgold Robert, Malia April, Maguire Denise, Roddenberry David i O’Connor Margaret 2000: Replaying the Game: Hypnagogic Images in Normals amnezyjni. – Science 290, 350–353. Sulloway Frank J. 1991: Ponowna ocena historii przypadków Freuda. Społeczna konstrukcja psychoanalizy. – ISIS 82, 245–275. Talmy Leonard 2000: W stronę semantyki kognitywnej 1. Systemy strukturyzowania pojęć. Cambridge, MA: MIT Press. Valentas Skirmantas 1997: Świat lingwistyczny w poezji. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Valentas Skirmantas 2007: Lingwistyka błękitnego księżyca w poezji Vladasa Braziūnasa i Sigitasa Gedasa. Wilno: Baltos lankos. Valentas Skirmantas 2012: Stygmaty językowe w poezji: (prō)nōmen. Szawle: Uniwersytet Szawelski universiteto leidykla. Vandeloise Claude 2010: Geneza terminów przestrzennych. – Język, poznanie i przestrzeń, red. Evans Vyvyan, Chilton Paul. Equinox Publishing Ltd., 171–192.