Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis)

Straipsniai / Articles 89 DAIVA ALIŪKAITĖ Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia percepcyjna, socjolingwistyka, lingwistyka kognitywna. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia języków bałtyckich, akcentologia synchroniczna i diachroniczna, morfonologia, historia języka, historia litewskiego językoznawstwa. PERCEPCYJNEJ DIALEKTOLOGII NARZĘDZIA I KIERUNKI BADAŃ: OBSZARY WARIANTÓW NA MAPACH MENTALNYCH (BIRŽAI ATVEJIS) Perceptual Dialectology Instruments and Wskazówki dotyczące badań: obszary wariantów w Mental Maps (Case of Biržai) ADNOTACJA W artykule omawia się możliwość zastosowania założeń dialektologii percepcyjnej w badaniach nad regionalnym zróżnicowaniem języka litewskiego, a ponadto przedstawia się krótką historię kształtowania się zasad dialektologii percepcyjnej. Podstawę części badawczej artykułu stanowi materiał projektu naukowego Miejsce standardowego języka litewskiego na mentalnej mapie języka litewskiego. Na podstawie danych z badania przeprowadzonego w strefie jednego z punktów projektu – geolektu birżańskiego – w artykule pokazuje się, jak badania oparte na zasadach dialektologii percepcyjnej mogą być integrowane w badaniach nad tradycyjnymi dialektami litewskimi i ich nowymi tworami. DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV W artykule największą uwagę poświęca się danym z zadania zwanego mapą rysunkową (an. draw a map), zrealizowanego w strefie geolektu birżańskiego. Charakter i gęstość izoglos percepcyjnych na mapach rysunkowych młodych mieszkańców Birż ujawniają, że zwykli członkowie wspólnoty językowej mają różne wyobrażenia o dialektalności – jako zespole cech wyróżniających. Mapy rysunkowe młodych mieszkańców Birż pokazują bezkonfliktowy stosunek do kodu otoczenia, co z kolei wyznacza optymistyczne perspektywy geolektu birżańskiego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, ojczyzna językowa, zasady nė, lietuvių tarmės, Biržų geolektas. ANNOTATION The paper discusses the possibilities of application of the principles of perceptual dialectology in the Lithuanian regional variability research. In addition, a brief history of the kształtowania dialektologii percepcyjnej są przedstawione. Podstawę części badawczej artykułu stanowi materiał z projektu naukowego Miejsce standardowego języka litewskiego na mapie mentalnej. Na podstawie danych badawczych jednego z punktów obszaru – geo lektu Birż – w artykule pokazano, jak badania oparte na zasadach dialektologii percepcyjnej można włączyć do badań tradycyjnych dialektów litewskich i nowych nowych odmian. Artykuł koncentruje się na danych z zadania „narysuj mapę” na obszarze geo lektu Birż. Charakter i zagęszczenie percepcyjnych izoglos na narysowanych mapach młodych mieszkańców Birż ujawniają, że zwykli członkowie wspólnoty językowej mają różne wyobrażenia o dialektyzmie jako cesze dystynktywnej. Narysowane mapy młodych mieszkańców Birż ukazują niekonfliktową relację z kodem środowiska, co z kolei rysuje optymistyczne perspektywy dla geo lektu Birż. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, ojczyzna językowa, możliwości badania regionalnego zróżnicowania anian dialects, geolect of Biržai. Šiame straipsnyje aptariama perceptyviosios dialektologijos nuostatų taikyjęzykowego na Litwie. Opieramy się na teoretyczno-metodologicznych dyskursach dialektologii percepcyjnej i analitycznych dyskursach regionalnego zróżnicowania językowego (przede wszystkim na upowszechnianiu myśli geolingwistycznej). Na świecie takie badania nie są nowe. Zasady współczesnej dialektologii percepcyjnej zostały już zastosowane w USA, Wielkiej Brytanii, Japonii oraz w niektórych krajach europejskich. W ostatnim dziesięcioleciu również na Litwie przybywa prac poświęconych temu paradygmatowi (por. Aliūkaitė 2009; Aliūkaitė, Merkytė-Švarcienė 2012). Artykuły / Articles 91 Perceptyviosios dialektologijos inst rumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) We wcześniejszych pracach litewskich dialektologów o charakterze socjolingwistycznym również pojawiały się konceptualne powiązania z założeniami dialektologii percepcyjnej (zob. Grumadienė 1980: 91–93; Kačiuškienė 2003: 88–91; Kačiuškienė 2004: 103–108; Kačiuškienė 2005: 49–54; Kačiuškienė, Barvydytė 2006: 8–14; Tumėnas 2003: 238–242; Tumėnas, Račkauskas 2004: 222–224 i in.), jednak jeden z najważniejszych komponentów badań percepcyjnych – zadanie mapy mentalnej – dotychczas nie był systematycznie stosowany. Celem niniejszego artykułu jest zatem pokazanie, w jaki sposób założenia dialektologii percepcyjnej mogą być stosowane w badaniu tradycyjnych dialektów litewskich i ich nowych odmian. Wszystkie przedstawione w artykule ilustracje ustaleń empirycznych pochodzą z materiału zebranego w ramach projektu naukowego Miejsce języka standardowego na ga1. Per 2014–2016 m. laikotarpį, naudojant pagal perceptyviosios dialektologijos principus parengtą empirinį tyrimo instrumentą verbalizuojamoms ir vizualizuojamoms mentaliniuose žemėlapiuose sąmoningosioms nuostatoms tirti, mentalnej mapie języka litewskiego: badanie kompetencji materiageolingwistycznej, realizowanego w kilku etnograficznych regionach Litwy (zob. próbę punktów na ryc. 1). RYC. 1. Punkty badawcze projektu Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego Rengiant projekto Bendrinės kalbos vieta mentaliniame lietuvių kalbos žemėtworząc narzędzie badawcze, kierowano się ogólnymi zasadami formułowania ankiet dialektologicznych i socjolingwistycznych, tzn. dążono do ustalenia i zarejestrowania 1 Projekt Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego jest realizowany zgodnie z programem Badań funkcjonowania i zmian litewskiego języka ogólnego, gwar i innych odmian języka na lata 2011–2020. Jest on finansowany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (kierowniczką projektu jest doc. dr Daiva Aliūkaitė). DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV dane socjodemograficzne badanych, które na dalszych etapach badań stają się pierwotnym punktem odniesienia dla klasyfikowania i systematyzowania danych, a zatem badani mieli podać wiek, płeć, miejsce pochodzenia i miejsce zamieszkania. W badaniu wzięło udział ponad 2000 młodych osób. W niniejszym artykule nie skupiono się na całym zasobie danych projektu; dyskurs dialektologii percepcyjnej ma być tworzony jedynie na zasadzie ilustracyjnej, dlatego omówiono wyłącznie kompetencję geolingwistyczną młodzieży szkolnej z jednego miasta regionalnego. Wszystkie dane projektu zostaną szczegółowo omówione w innych naukowych pracach poświęconych upowszechnianiu wyników projektu. Kompetencja geolingwistyczna to wiedza i umiejętności pozwalające rozpoznawać wariantywność języka i wiązać ją z określonymi obszarami – geograficznymi (tj. zmiennymi terytorialnymi), społecznymi (tj. zmiennymi społecznymi), kulturowymi (tj. zmiennymi kulturowymi / wymiarami kulturowymi). Šio straipsnio tyrimo objektas – rytų aukštaičių panevėžiškių patarmei priskiriamos Biržų apylinkių šnektos vertinimas jaunųjų Biržų gyventojų popatrzę i ich kompetencja geolingwistyczna. Należy podkreślić, że model badania kompetencji geolingwistycznej we wspólnotach regionów Litwy nie jest jedynie mechanicznym powtórzeniem współczesnych podejść dialektologii percepcyjnej: konsekwentnie dąży się do przestrzegania zasady dialektologii percepcyjnej, wyróżniającej ten paradygmat spośród innych technik badania postaw językowych – gdy badane i werbalizowane, i wizualizowane są języki vartotojų nuostatos. 1. REGIONINIS VARIANTIŠKUMAS PERCEPZ PERSPEKTYWY DIALEKTOLOGII PERCEPCYJNEJ Chris Montgomery i Joana Beal, Kaip taikliai pastebi vieni iš šiuolaikinės perceptyviosios dialektologijos atdialektologia percepcyjna jest paradygmatem zorientowanym na mówiącego (ang. speaker-focused paradigm) (Montgomery, Beal 2011: 121). Kwestia kompetencji geolingwistycznej zwykłego członka wspólnoty językowej zaczęła być podnoszona w tym samym czasie, gdy w Europie zaczęto opracowywać pierwsze atlasy dialektów, por. badania Georga Wenkera w Niemczech, badania Julesa Louisa Gilliérona we Francji (Mesthrie 2003: 44–75; Schrambke 2010: 87–106). Krytyczną ocenę środowiska językowego zwykłego członka wspólnoty językowej jako pierwsi włączyli do dyskursu analizy wariantywności naukowcy z Holandii i Japonii. Artykuły / Articles 93 Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) 1.1. Perceptywna dialektologia niderlandzka Za początek dialektologii perceptywnej w Niderlandach można uznać rok 1886, kiedy ukazała się ankieta badawcza Pietera Willemso, w której jedno z pytań miało na celu ustalenie, gdzie – w opinii zwykłych członków wspólnoty językowej – mówi się tak samo lub podobnie jak w ich miejscu zamieszkania (Goeman 1999: 138–139, Preston 2010: 89). Pierwsze systematyczne badanie postrzeganych granic dialektów (ang. perceptual dialect boundaries) przeprowadzono już w XX wieku, w 1939 roku, podczas ekspedycji badających dialekty niderlandzkie (Montgomery, Beal 2011: 123). W jednej z części kwestionariusza (ang. Questionnaire #8) zamieszczono dwa pytania dotyczące świadomości dialektalnej. W pierwszym (podobnie jak w gebėjimas skirti savosios kalbinės aplinkos raišką – t. y. kur, tiriamojo nuomokwestionariuszu Willemso z 1886 roku) starano się ustalić, gdzie zdaniem zwykłego członka wspólnoty językowej mówi się tak samo lub prawie tak samo nei pateikėjo gyvenamoje vietovėje. Be to, tiriamųjų prašyta pavardyti specifinių vietos kalbinių bruožų (Rensink 1999 (1955): 3). jak w jego miejscu zamieszkania. W drugim starano się ustalić kwestie przeciwne – gdzie mówi się zupełnie inaczej (odmiennie) Kolejny etap badań nad mąjį trumpųjų rodyklių metodą (ol. pijltjesmethode) (Preston 1999a: xxvi–xxix): dialektami niderlandzkimi przypadł na rok 1944, kiedy Antonius A. Weijnen, opierając się na zgromadzonych materiałach z kwestionariusza dialektów niderlandzkich, stworzył tzw. za pomocą indeksów badacz połączył poszczególne miejscowości z innymi – badani oceniali je jako identyczne lub bardzo podobne do używanego przez nich dialektu. W ten sposób, na podstawie danych dotyczących świadomości dialektalnej, uzyskano wyobrażone obszary dialektów. Kontynuując pracę Weijnena, w 1955 r. W. G. Rensink opracował uogólnioną subiektywną mapę dialektów Holandii. Co prawda, przy jej opracowywaniu oparto się wyłącznie na odpowiedziach na pierwsze pytanie – dotyczące podobieństwa dialektów (Gooskens, van Bezooijen, Nerbonne 2013: 569). Należy podkreślić stanowisko Rensinka, że mapę subiektywną należy traktować jako tymczasową (Heeringa 2004: 12). W ten sposób jasno wyrażono spostrzeżenie, że mapy subiektywne odzwierciedlają zmieniające się wyobrażenia o wariantywności dialektów. Zatem zarówno mapy subiektywne, jak i obiektywne ukazują sytuację jedynie z pewnego okresu: w pierwszym przypadku – odzwierciedlane są wyobrażenia, w drugim – dystrybucja cech dialektalnych. 1.2. Percepcyjna dialektologia japońska Percepcji dialektów poświęcono uwagę również w pierwszych pracach z zakresu dialektologii japońskiej, opublikowanych w 1927 r. (zob. Montgomer, Beal 2011: 124). W fundamentalnym dziele Dialektologia japońska (1954 r., ja. Nihon hôgengaku) klasyk japońskiej dialektologii Misao Tôjô przedstawił pogląd, że przy ustalaniu DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV dialektų regionus reikia atsižvelgti į tai, kaip juos suvokia paprasti žmonės. TiPercepcje badanych uwydatniają właśnie te cechy językowe, które pomagają odróżnić jedne dialekty od innych (cyt. za Sibata 1999: 39). w niej były inne niż w Pažymėtina, kad tradicinės perceptyviosios dialektologijos principai JaponiHolandii: ci ostatni akcentowali podobieństwo dialektów, japońscy naukowcy prosili badanych o klasyfikowanie dialektów według stopnia wzajemnych różnic. W celu ustalenia świadomości dialektalnej japońscy językoznawcy prosili o ocenę wariantów mowy wiejskiej jako: 1) nieróżniących się; 2) nieznacznie różniących się; 3) znacznie różniących się; 4) prawie niezrozumiałych (Sibata 1999: 40). Badanym zadawano trzy dodatkowe pytania, mające na celu ustalenie: czy w okolicy znajduje się jakieś miejsce, które jest dobrze znane z powodu dziwnego wariantu mowy; czy badani, słysząc, jak ktoś mówi, potrafią rozpoznać, z jakiej miejscowości pochodzi ten mówca; albo gdy byli mali, nie wydawało im się, że w jimo variantas yra keistas (Sibata 1999: 60). Klausimų logika, t. y. skirties, o ne panašumo aspektas, lėmė, kad Japonijoje sąsiedniej wsi nie można było zastosować metody wskaźników mowy. Jednak uzyskane dane dotyczące świadomości dialektalnej japońscy badacze również nanosili na mapy – korzystali z techniki oznaczania granic percepcyjnych (por. Mase 1999 (1964): 72–97). Odmienna logika pytań ankietowych – identyfikowanie podobieństwa lub różnicy wariantów – stała się decydującą przyczyną (nie)dokładności subiektywnych map i ich (nie)zgodności z mapami obiektywnymi: subiektywne mapy dialektów holenderskich, sporządzane na zasadzie wskaźników, znacznie silniej korelowały z mapami obiektywnymi niż mapy japońskie. 1.3. Współczesna dialektologia percepcyjna: podejścia i instrumenty Olandijoje ir Japonijoje susiformavusios tradicinės perceptyviosios dialektoZałożenia logiki, które utrwaliły perspektywę zwykłego członka wspólnoty językowej w klasyfikacjach wariantów regionalnych, zostały rozwinięte pod koniec XX wieku. W tym miejscu należy przede wszystkim wymienić przedstawicieli japońskiej dialektologii i socjolingwistyki – na przykład Kikuo Nomoto (1999 (1963): 63–69), który opracował zasady łączenia izoglos językowych i izoglos percepcji różnic (lub podobieństwa) (ang. perceptual isoglosses)2, czy Fumio Inoue (1999 (1995): 147–159), który rozwinął pojęcie obrazu dialektu (ang. dialect image) i in. 2 W sprawie terminu zob. Preston 1999b: 161. Artykuły / Articles 95 Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) Tačiau šiuolaikinė perceptyvioji dialektologija pirmiausia siejama su Denniso R. Prestono penkių komponentų perceptyviojo tyrimo modeliu (Preston 1989a; 1999a: xxiii–xl; 1999b: 359–373; 2002: 57–104), który, zdaniem Katie Wales (2006: 57–66), przyczynił się do nominowania D. R. Prestona na najwybitniejszego przedstawiciela tego kierunku. Jak wspomniano, model badań percepcyjnych D. R. Prestona obejmuje pięć komponentów – zadania: 1) zadanie narysowania mapy wariantów (ang. draw-a-map); 2) zadanie oceny poprawności i atrakcyjności wariantów dialektalnych (ang. “correct” and “pleasant”); 3) zadanie ustalenia stopnia różnic między wariantami dialektalnymi (ang. degree of difference); 4) zadanie rozpoznawania dialektów (ang. dialect identification); 5) zadanie oceny konceptualnej (Preston 1999a: xxxiv–xxxv). Rysowana mapa wariantów językowych. W pierwszym zadaniu badanym osobom przekazuje się mapę miejscowości, na której należy zaznaczyć i wyznaczyć warianty (gwary). Mapa zadania może być pusta albo zawierać jakieś punkty orientacyjne (geograficzne, administracyjne itp.) (szczegółowo zob. Preston 1988: 379–392; 1999a: xxxiv–xxxv; Aliūkaitė 2009: 167–169). poznawczo realny) (Preston 2013: 169). Kaip pabrėžia Prestonas, kognityviuoju (pažintiniu) požiūriu tiriamajam nupieštas (t. y. su įvairiomis variantų ribomis ir pan.) žemėlapis yra tikras (an. A zatem, choć niedokładna, odzwierciedla aktywny stosunek użytkownika do zróżnicowania. Rozpoznawalne lub nierozpoznawalne zróżnicowanie może determinować zachowanie językowe członka wspólnoty. Dlatego, opierając się na informacjach zawartych w takich narysowanych mapach, można oceniać obiektywne zróżnicowanie oraz prognozować zmiany i rozwój wariantów regionalnych. Ocena poprawności i atrakcyjności wariantów gwarowych. Organizując badanie oceny poprawności i atrakcyjności wariantów gwarowych, badanym osobom przedstawia się zadanie uszeregowania i oceny wariantów według taisyklingumą ir patrauklumą (Preston 1999a: xxxiv–xxxv). Toks klasifikavimas, atsiskleidžiančios paprastųjų kalbos bendruomenės narių nuostatos dėl wariantów implikuje informacje o językowym (nie)bezpieczeństwie badanych wspólnot, tak zwanym kompleksie (nie)pełnowartościowości dialektu (ang. dialet inferiority complex)3. Zwykle podczas wykonywania tego zadania badanym udostępnia się do wypełnienia skale ocen semantycznego dyferencjału (szerzej zob. Preston 2013: 170). Należy zauważyć, że konceptualnie zadanie to wiąże się z koncepcjami Howarda Gilesa, Richarda Y. Bourhisa i in., rozwijanymi w ówczesnym dyskursie na temat postaw językowych (jako paradygmatu socjolingwistyki) – hipotezą przyrodzonej wartości [dźwięków, wariantów] (ang. inherent value hypothesis) oraz hipotezą narzuconych norm (ang. imposed norm hypothesis) (Giles, Bourhis, Trudgill, Lewis 1974: 405–406). Zdaniem autorów hipotezy przyrodzonej wartości niektóre warianty językowe brzmią przyjemniej, są atrakcyjniejsze i z tego powodu zyskują prestiż. Natomiast na podstawie narzuconych 3 W sprawie tej koncepcji Takesiego Sibaty zob. Inoue 1999: 148. DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV normų hipoteze, variantams prestižiškumo vertę suteikia kultūrinės normos – na przykład o prestiżu wariantu standardowego (na Litwie – języka ogólnego) może decydować status języka państwowego itp. Ustalenie różnic między wariantami dialektalnymi. Wykonując zadanie ustalenia stopnia różnicy między wariantami (ang. degree of difference) (Preston 1999a: xxxiv–, porównując je z xxxv), perceptyviojo tyrimo dalyviai variantus klasifikuoja pagal skirtingumą, wariantem językowym właściwym dla ich własnego regionu. Należy zwrócić uwagę, że zadanie to odpowiada rozwijanemu przez Japończyków modelowi świadomości dialektalnej. Rozpoznawanie dialektów. W ramach zadania rozpoznawania dialektów (ang. dialect identification) (Preston 1999a: xxxiv–xxxv) badani słuchają tekstów-bodźców, identyfikują słysziany wariant i wiążą go z jakimś obszarem. Ocena konceptualna. W ramach zadania oceny konceptualnej kami kokybiniai duomenys (ang. qualitative data) – tiriamieji prašomi išsakyti wyrażali opinię na temat wykonanych zadań lub wariantów językowych w ogóle itp. (Preston 1999a: xxxiv–xxxv). Jak widać, technika badań Prestona, obejmująca pięć komponentów, jest zasadniczo dwudzielna: obejmuje zarówno poziom werbalizowanych, jak i wizualizowanych postaw. Należy wspomnieć, że jeden z najważniejszych komponentów badania – zadanie rysowania mapy, czy też inaczej mapy mentalnej – jest metodologicznie związany z paradygmatem geografii kultury (Montgomery, Beal 2011: 128–129). Z drugiej strony izoglosy percepcyjne rysowane przez badanych na mapach mentalnych łączą mapę Prestona z perspektywami tradycyjnej dialektologii percepcyjnej – holenderską metodą krótkich strzałek i japońską techniką oznaczania granic percepcyjnych. Z czasem podejścia współczesnej dialektologii percepcyjnej rozwinęły się, a pięciokomponentowy model badania percepcyjnego stał się jedynie pierwotnym prototypem, który jest stale uzupełniany o taką czy inną perspektywę oceny wariantywności. tradicinė, tiek šiuolaikinė perceptyvioji dialektologija, naiviojo tyrėjo žvilgsniu identifikuojanti kalbinį variantiškumą ir kraštovaizdį, išlieka deskriptyvi Niemniej jednak, mimo pewnych różnic i zróżnicowania podejść, jest ona również wielowymiarowa. Deskryptywność tego paradygmatu ma charakter krytyczny i refleksyjny. W odróżnieniu od współczesnej dialektologii badaczy dialektologia percepcyjna jest deskryptywna konceptualnie, tj. identyfikuje nie to, jaka jest wariantywność, lecz jaka jest ona dla naiwnego użytkownika i oceniającego. Artykuły / Articles 97 Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) 2. OBSZARY WARIANTÓW W MENTALNYCH ŽEMĖLAPIUOSE 2.1. Kwestionariusz litewski W celu zgromadzenia danych projektu przygotowano anonimową ankietę dotyczącą świadomych postaw. W ankiecie badawczej uczestnikom projektu przedstawiono dwojakie zadanie polegające na rysowaniu mapy (zob. ryc. 2). Część 1 Część 2 RYC. 2 Zadanie polegające na narysowaniu mapy miejsca języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego w projekcie Miejsce języka ogólnego Jak widać na ryc. 2, pierwszy komponent modelu badań percepcyjnych Prestona – zadanie polegające na narysowaniu mapy – integruje w badaniu od razu kilka ceptyviojo tyrimo elementus. Pieštinio žemėlapio užduoties patikslinimai (Parašykite, kokia tarmė, pakomentuokite, kaip ją vertinate – graži ar negraži, taisyklinga per lub niepoprawna itd. – zob. zadanie w ankiecie na ryc. 2) najwyraźniej implikuje drugie zadanie dialektologii percepcyjnej – ocenę poprawności i atrakcyjności wariantów. Zadanie dotyczące mapy mentalnej jest również bezpośrednio związane z czwartym zadaniem badań dialektologii percepcyjnej – rozpoznawaniem dialektu. Oczekuje się wyjaśnienia systemu izoglos postrzegania wariantów regionalnych „zakorzenionych” w świadomości zwykłych członków wspólnoty językowej, który nie wymaga bodźców, aby został uaktywniony (zob. ryc. 2, mapa 1). To samo dotyczy również obszarów języka ogólnego (zob. ryc. 2, mapa 2). Zdaniem badaczy zwizualizowana postawa językowa zwykłych członków wspólnoty językowej na mapach może zawierać więcej treści niż jedynie werbalna ocena zróżnicowania językowego. DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Właśnie takie nakładające się na siebie kilka warstw wiedzy (w tym również nių) sistemos lemia variantiškumo konceptualizavimo nenuoseklumą. Dalyje pieštinių žemėlapių atsispindi tik atskirų vietų, kaip tarminių zonų, błędnych wyobrażeń) identyfikowanie, t. y. na rysowanej mapie badani jako miejsca mówienia gwarowego zaznaczają tylko konkretne strefy, natomiast stosunek do kodów językowych innych miejsc nienurodoma (žr. 8 pav.). Gdy badani na rysowanych mapach różnicują strefy kodów gwarowych i niegwarowych, widoczne są dwie główne tendencje takiej identyfikacji stref gwarowych: 1) badani zaznaczają jedynie strefę językowej ojczyzny (zob. Diercks 2002: 51–52 w sprawie terminu), 2) badani wyróżniają na rysowanej mapie określone, można by powiedzieć – prototypowe – strefy kodów gwarowych (zob. rys. 8). Jedynie językową ojczyznę na rysowanej mapie zaznacza 7,22 proc. badanych (zob. mapy Birž_1(4)_V03, Birž_1(4)_V01 na rys. 8). Mapy mentalne, na których językowa ojczyzna jest wizualnie lub werbalnie identyfikowana jako strefa mówienia gwarowego, wskazują na obiektywny stosunek badanych do repertuarów kodów językowych w ich środowisku życia. Konfliktowy stosunek (a przynajmniej jego przesłanki) do kodu środowiska językowego ujawniłoby na mapie mentalnej oddzielenie językowej ojczyzny od ekspresji gwarowej, jednak nie ma skłonności do eliminowania strefy birżajskiej z rysowanej mapy kodów gwarowych. Zaledwie 3,09 proc. rysowanych map strefa birżajska nie trafia między strefy kodów dialektalnych (przykłady zob. rys. 9). Aż 69,59 proc. badanych zaznaczało obszar językowej ojczyzny między strefami kodów dialektalnych (przykładowe mapy Birž_1(4)_M30, Birž_1(2)_M03, Birž_2(2)_V11, Birž_2(4)_V18 zob. rys. 8). Strefa geolektu birżajskiego nie została wyeliminowana nawet z takich rysowanych map, na których badani jedynie rozróżniali Auksztotów i Żmudzinów (zob. przykłady rysowanych map na rys. 7). Oznacza to, że rysowane mapy wskazują na bezkonfliktowy stosunek do kodu środowiskowego, co z kolei wytycza optymistyczne perspektywy geolektu birżajskiego. Niemniej jednak odpowiedzi młodych mieszkańców Birż na otwarte pytanie ankiety dotyczące skojarzeń z osobą mówiącą dialektem pokazują, że konceptualizacja wariantywności regionalnej jest wielowarstwowa i niespójna. Sami młodzi mieszkańcy Birż wskazują, że są przedstawicielami kodu dialektalnego – aż 82,14 % badanych stwierdziło, że mówi dialektem (zob. także rys. 8), a na rysowanej mapie zaznaczyło strefę birżajską jako strefę kodu dialektalnego, jednak wymieniając skojarzenia z osobą mówiącą dialektem, nie unikali dystansowania się od typowego przedstawiciela kodu dialektalnego. W odpowiedziach 30,61 proc. badanych wyraźnie zaznaczyły się w szerokim znaczeniu zmienne opozycyjne – na przykład stary (starszy) człowiek; człowiek ze wsi; o niższym wykształceniu i Straipsniai / Articles 105 Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) itp.4, tj. socjolingwistyczny portret osoby mówiącej gwarą zostaje odgraniczony od portretu samych badanych: młodych, mieszkających w mieście, kształcących się osób. a nie elementów o Kita vertus, sociolingvistinio portreto struktūroje esama daugiau teigiamų, negatywnych konotacjach (np. : Birž_1 (2) V08: z prostym człowiekiem, z którym po rozmowie robi się wesoło; Birž_1 (2) V13: z osobą mającą obowiązek wobec swojego regionu; Birž_1 (4) M08: z ludźmi pielęgnującymi swoją gwarę; Birž_1 (4) V06: z człowiekiem upiększającym język lub pielęgnującym jego historię; Birž_1 (4) V13: z ojczyzną; Birž_1 (4) V20: łatwiejsza i szybsza komunikacja z przyjaciółmi i innymi; Birž_2 (2) M14: osoba mówiąca gwarą bardziej ujawniająca swoje cechy). Należy zauważyć, że badani, nawet kojarząc osobę mówiącą gwarą ze wsi lub ze starszym wiekiem mówiącego, przedstawiają te charakterystyki w socjolingwistycznym portrecie osoby mówiącej gwarą jako obiektywne, a nie kwalifikacyjne wyznaczniki, np. : Birž_1 (2) V06: osoba mówiąca gwarą kojarzy się czasami. Wśród otwartych odpowiedzi badanych dotyczących skojarzeń związanych z osobami mówiącymi gwarą znajdują się szczególnie refleksyjne wypowiedzi, np. : Birž_2 (4) M41: senu žmogumi, kuris išlaikė, išsaugojo savo tarmę; Birž_2 (4) M16: su kaime gyvenančiu žmogumi, tačiau tai nėra blogai; Birž_2 (4) M41: kartais su kaimiečiu, bet tik czasami z wieśniakiem, ale tylko czasami; Birž_2 (4) M16: z osobą mieszkającą na wsi, jednak nie jest to nic złego. Takie rozważające odpowiedzi wskazują na zainteresowaną i odpowiedzialną odpowiedź badanego. Można przypuszczać, że niespójność konceptualizacji regionalnego zróżnicowania (na przykład mówię gwarą, moją ojczyzną językową jest strefa kodów gwarowych, ale prototypem człowieka mówiącego gwarą jest dla mnie stary (starszy) człowiek ze wsi) stanowi wyraźne i mocne wskazanie na wielowarstwowość kodów gwarowych. Podobnie jak w dialektologii obiektywnej, zróżnicowanie horyzontalne można rozpatrywać według rozprzestrzenienia i intensywności cech relewantnych oraz innych (por. Jest ono również bliskie zwykłemu członkowi wspólnoty językowej, z tym że oczywiście w tym przypadku nie tworzy się wyraźnych schematów klasyfikacyjnych opartych na jednej podstawie. Właśnie z takich eklektycznych map i pomieszanych nastawień można kaitė, Mikulėnienė 2014b: 260–262). Tas pats principas, kaip matyti, yra būzrekonstruować doświadczenie wielowarstwowego zróżnicowania zwykłego oceniającego. Dla rekonstrukcji postrzegania zróżnicowania szczególnie istotne są te rysowane mapy młodych mieszkańców Birż, na których poszczególne strefy gwarowe nie tylko są identyfikowane, lecz także kwalifikowane, tzn. na rysowanej mapie badani nie tylko zaznaczają 4 Wyjątkowo człowieka mówiącego gwarą konceptualizuje badana Birž_1 (2) M07: [człowiek mówiący gwarą to] – zależy, jaką gwarą mówi człowiek. Gwary auksztaickie i żmudzkie kojarzą się su kaimu. Tiriamoji pieštiniame žemėlapyje skiria aukštaičių, žemaičių, dzūkų ir suvalkų tarmes, taip pat šias tarmes išvardija ir paskutiniojoje tyrimo anketos užduotyje. Iš tokio atsakymo, galima daryti prielaidą, kad tarmės suvokiamos pagal hierarchizuotą sistemą. DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV konkretne strefy jako miejsca mówienia gwarą, lecz także wyrażają ocenę zaznaczonej strefy językowej (zob. ryc. 10). Birž_1(4)_V08 Birž_1(4)_V11 Birž_1(2)_M11 Birž_1(2)_V12 Birž_1(4)_M17 Birž_2(2)_M15 10 RYC. Ocenione strefy na mapach mentalnych Z komentarzy młodych mieszkańców Birżai wyłania się kilka tendencji: po pierwsze, kody gwarowe mają tendencję do konceptualizowania jako atrakcyjne, lecz bardziej niepoprawne niż poprawne. Po drugie, zróżnicowanie horyzontalne jest różnicowane wewnętrznie – jedne strefy gwarowe charakteryzują się atrakcyjnymi (i rzadziej poprawnymi) kodami, inne – nieatrakcyjnymi kodami. Artykuły / Articles 107 Perceptyviosios dialektologijos inst rumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) Należy zauważyć, że w badaniach dialektologii percepcyjnej konfrontowanie ocen poprawności i atrakcyjności jest częstym zjawiskiem w strukturze wyobrażeń kodów gwarowych (na przykład Preston 1989b: 85–111; L’Eplattenier-Saugy 2002: 351–365 i in.). Skłonności konceptualizacyjne wiążą się z tradycyjnymi stereotypami kolektywnymi, ideologią języka ogólnego oraz obiektywnym środowiskiem językowym. Z rysowanych map młodych mieszkańców Birż wyłania się kod językowej ojczyzny: jest on konceptualizowany jako piękny, atrakcyjny, lecz niepoprawny (zob. przykłady Birž_1(2)_V04 Birž_1(2)_V03 Birž_1(2)_V07 Birž_1(2)_V11 Birž_2(4)_M26 Birž_1(4)_M12 fragmentów rysowanych map (zob. rys. 11). RYS. 11. Obraz językowej ojczyzny Nie ulega wątpliwości, że komponent atrakcyjności w obrazie kodu gwarowego koreluje z językową identyfikacją badanych. Kod birżański (badani nazywają go następująco: Birž_1 (2) M06: Język mieszkańców Birż; Birž_1 (2) V04: birżański język wyżynny; Birž_1 (2) V09: gwara birżańska; Birž_1 (4) M30: po birżańsku; Birž_2 (2) M21: gwara okolic Birż i in.) – własny kod, dlatego oceniany przychylnie. Taką obserwację można zilustrować komentarzami samych badanych, np. Birž_1(4)_M15: piękna, ponieważ jest to moja rodzima gwara; Birž_2(2)_M15: najpiękniejsza gwara. W tym miejscu warto przypomnieć spostrzeżenia Renée van Bezooijen, wyjaśniające takie tendencje w ocenianiu wariantów; zostały one uogólnione w hipotezach zrozumiałości i rozpoznawalności (zob. van Bezooijen 2002: 15). Prawdopodobne jest, że komponent poprawności w jopai. Pirma, tarminiai kodai apskritai atsiduria bendrinės kalbos opozicijoje: bendrinė kalba konceptualizuojama kaip taisyklingas kodas, o tarminis kodas (holistiškai net nediferencijuojant pagal zonas) – kaip netaisyklingas (žr. wyobrażeniu kodu gwarowego (nie tylko językowej ojczyzny) koreluje z czynnikiem języka standardowego i może być wyjaśniany dwoBirž_1(4)_M23 mapę 12 na ryc.). Po drugie, język standardowy (ściślej: wyobrażenie języka standardowego posiadane przez zwykłego członka wspólnoty językowej (na temat tak zwanego quasi-standardu zob. Long 1996: 118–135) stanowi punkt odniesienia dla badanego przy szeregowaniu kodów gwarowych (zob. Birž_2(4)_M56 mapę 12 na ryc. ). DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Należy tu przypomnieć tak zwaną hipotezę podobieństwa R. van Bezooijen (2002: 15), zgodnie z którą warianty bardziej podobne do języka standardowego mogą spotkać się z przychylniejszą oceną zwykłych członków wspólnoty językowej. Należy wspomnieć, że autorka ta rozumowała w ten sposób, podsumowując tendencje estetycznej oceny wariantów, ale całkiem prawdopodobne jest, że wyobrażenie języka standardowego jako prototypu poprawnego kodu svarbus (gal net svarbesnis) tarminių kodų taisyklingumo įverčiams. Birž_1(4)_M23 Birž_2(4)_M56 RYS. 12 Czynnik języka standardowego w komentarzach do map mentalnych Z drugiej strony nie można również wyeliminować czynnika językowej ojczyzny. Pod względem estetycznym geolekt birżański oceniany jest bardzo przychylnie, zatem prawdopodobne jest, że własny kod dla niektórych badanych staje się punktem odniesienia przy różnicowaniu innych wariantów pod względem atrakcyjności. Bardzo informatywny jest komentarz jednej z badanych do mapy mentalnej – Birž_2(4)_M07: każda [gwara] jest piękna dla siebie, ale człowiek z innego regionu powie, że jego gwara jest piękna, a inna brzydka. Moja gwara jest dla mnie piękna, bo jej używam. Należy jednak przyznać, że pozytywna pod względem estetycznym ocena kodu językowej ojczyzny jest tylko tendencją, a nie regułą. Istnieją także inne wyobrażenia (Birž_2(4)_M01, zob. ryc. 13. ). Birž_2(4)_M01 ryc. 13. Niekorzystny obraz językowej ojczyzny Artykuły / Articles 109 Perceptyviosios dialektologijos inst rumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) Oczywiste jest, że wyobrażenie dialektalności (w ogóle) w świadomości młodych mieszkańców Birż jest ambiwalentne: dialektalność dopuszczalna : nietolerowana. Takie różnicowanie wiąże się zarówno z obiektywnymi cechami wariantów, jak i ze stereotypami oraz czynnikiem sukcesu komunikacyjnego (zob. Birž_1(2)_V09, Birž_2(2)_V01 rysowane mapy ilustrujące 14. ). Birž_1(2)_V09 Birž_2(2)_V01 Birž_2(2)_M11 Birž_2(4)_V09 14 PAV. Tarmiškumo vaizdinio ambivalentiškumas Jak pokazują dane z badania, prototypy atrakcyjnych dźwięków dla jednych siems biržiečiams yra labiau aukštaitiški, kitiems – žemaitiški, suvalkietiški ar młodych ludzi. (por. Birž_1(2)_V09, Birž_2(2)_M11, Birž_2(4)_V09, Birž_2(2)_V01 rysowane mapy ilustrujące 14). Można tu zastosować hipotezę rozprzestrzeniania się dźwięków R. van Bezooijen, zakładającą, że niektóre dźwięki są postrzegane jako piękniejsze od innych (van Bezooijen 2002: 14). Na rysowanych mapach młodych mieszkańców Birż, na których strefy mowy dialektalnej są przeciwstawiane strefom mowy niedialektalnej, wyłania się kilka typów takiego przeciwstawienia: 1) strefy kodów dialektalnych są przybliżane (vs oddalane) do obszaru ojczyzny językowej (Birž_1(2)_M06, Birž_1(2)_V06 zob. 18). 2) identyfikowane są oczami zwykłego oceniającego najgorętsze punkty kodów dialektalnych, obszary na całym terytorium Litwy (Birž_1(2)_V14, Birž_1(4)_M12 zob.18 rys.); 3) Litwy Środkowej arealas išskiriamas tarp tarminių zonų, be to, tarminių kodų zonos tolinamos DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV nuo didmiesčių ar didmiesčiai eliminuojami iš tarminių zonų (Birž_2(4)_M41, Birž_2(4)_M55 zob. 15 rys. ). Birž_1(2)_M06 Birž_1(2)_V06 Birž_1(2)_V14 Birž_1(4)_M12 Birž_2(4)_M41 Birž_2(4)_M55 15 RYS. Prototypowe strefy kodów dialektalnych Najbliższe centra regionalne Poniewież, Utena, Szawle trafiają pomiędzy prototypowe strefy dialektalne. Tylko 15,46 proc. badanych wiąże w rysowanych mapach gwarowe mówienie z całą Litwą (zob. rys. 16). Można by stwierdzić, że taki obraz jest chyba najdokładniejszy – repertuary środków językowych nakładają się na siebie w całym poziomym kontinuum językowym, zatem badani, zaznaczając, że w całej Litwie mówi się gwarowo, mają rację. Artykuły / Articles 111 Perceptyviosios dialektologijos inst rumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) Birž_2(4)_M19 Birž_2(4)_M51 Birž_2(2)_V03 Birž_1(4)_V17 RYS. 16. „Obiektywne” mapy mentalne Oczywiście z punktu widzenia badaczy gwarowość jest różnicowana: od kodów z wyraźnymi cechami dystynktywnymi po kody, dla których charakterystyczna jest jedynie gwarowość cech trzeciorzędnych (por. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 46–47). Badani na takich rysowanych mapach wizualizują bardzo ogólną postawę, że gwarowego lub gwarowego sposobu mówienia można oczekiwać w całej Litwie. Takie mapy doprecyzowują odpowiedzi badanych na pytanie otwarte dotyczące cech mowy, które pomagają rozpoznać osobę mówiącą gwarą. A więc nietypowe słowa. miškumo įspūdį kalboje tiriamiesiems lemia galūnių (ne)tarimas, kirčiavimas, Zatem, przedstawiając uogólnioną mapę rysunkową, badani deklarują, że spodziewają się różnic językowych w całej Litwie. Ponad 63 proc. młodych mieszkańców Birż twierdzi, że rozpoznaje, iż dana osoba mówi gwarą, po wymawianiu (lub niewymawianiu) końcówek, np. : Birž_1 (2) M09: w niektórych miejscach końcówki są obcinane, Birž_1 (4) M11: inna wymowa końcówek wyrazów, Birž_1 (4) V02: zawijane końcówki, Birž_2 (4) V06: Np.: w gwarze birżańskiej nie ma końcówek, są one obcinane: sveikas – sveiks, aš einu – aš ein i in. Inny akcent wyrazowy (np. : Birž_2 (4) M29: wyrazy są akcentowane inaczej, Birž_2 (4) M38: akcenty umieszcza się w innym miejscu), nietypowe słowa (np. : Birž_2 (4) M15: przedmioty mające inną nazwę, Birž_2 (4) V07: neaiškūs / negirdėti žodžiai ir juokingai tariami žodžiai) taip pat daugiau nei 30 proc. jaunųjų biržiečių tampa objektyviais tarminio kalbėjimo rodikliais. DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jak widać, badani projektują cechy mowy dialektalnej z perspektywy językowej ojczyzny. Skracanie końcówek, cofnięcie akcentu są obiektywnymi charakterystykami geolektu birżajskiego. Taki przepuszczony przez pryzmat osobistego doświadczenia językowego rejestr wyróżników dialektalnych jest ważny z kilku powodów: po pierwsze, w dyskursie dialektologicznym pojawia się możliwość porównania wyróżników z perspektywy badacza z wyróżnikami z perspektywy mówiącego; po drugie, taka konsekwencja charakterystyk jest wyraźnym wskazaniem na najbardziej żywotne cechy punktu. 2.3. Podsumowanie: możliwa wartość dialektologii percepcyjnej w badaniach nad wariantywnością językową Litwy Rysowane mapy młodych mieszkańców okolic Birż ujawniają wyobrażenia wariantywności, które, jak można przypuszczać, mogą wpływać (lub wpływają) na preferencje językowe zwykłych członków wspólnoty językowej, a ogólnie na zachowania językowe. Tokios projekcijos dėl kalbinės preferencijos gali būti formuluojamos vadovaujantis kalbinės gimtinės, kaip tarminės zonos, identifikacijos pieštiniame danymi na mapie: prawdopodobnie istnieje bezpośrednia zależność między żywotnością kodu dialektalnego w językowej ojczyźnie a stopniem zaznaczenia językowej ojczyzny na mapie mentalnej. Oczywiście związek ten należy we wszystkich przypadkach weryfikować metodami bezpośredniej obserwacji. Na podstawie zidentyfikowanych na rysowanych przez badanych mapach stref (nie)atrakcyjnych kodów dialektalnych można projektować kierunki konwergencji horyzontalnej. Jeżeli eliminuje się wymiar postaw, dialektologia prognostyczna staje się jednostronna. Taigi šiuo aspektu konceptualus perceptyviosios dialektologijos deskriptyvumas yra vertingas tyrėjų tarmėtyrai, kurios deskriptyvumas yra labiau inwentoryzacyjny i klasyfikacyjny. W ten sposób perspektywa zwykłego członka wspólnoty językowej pogłębia (może pogłębiać) dyskurs badań nad zmianą i rozwojem wariantywności. Charakter i zagęszczenie izoglos percepcyjnych na mapach rysowanych przez młodych mieszkańców Birż ujawniają, że zwykli członkowie wspólnoty językowej mają różne wyobrażenia dialektalności – jako cech dystynktywnych. Prawdopodobne jest, że posiadane wyobrażenie dialektalności jest jednakowo ważne zarówno dla tych badanych, w których mapach rysowanych identyfikowane są odrębne obszary kodów dialektalnych, jak i dla tych, których rysowane mapy kodów dialektalnych obejmują cały obszar Litwy. Próbując odpowiedzieć na pytanie, dlaczego w takim przypadku otrzymuje się tak różne mapy mentalne, należałoby mówić o różnym stopniu rygoryzmu badanych w ocenie relacji między kodami dialektalnymi a językiem ogólnym z punktu widzenia różnic obiektywnych. Straipsniai / Articles 113 Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis) WNIOSKI Mapy mentalne należy silniej wiązać z nieuświadomionymi postawami badanych. Jednakże ci, u których językowa ojczyzna jest wizualnie lub (i) werbalnie identyfikowana jako strefa mowy gwarowej, wykazują obiektywny stosunek kalbinių kodų repertuarais jų gyvenamoje aplinkoje. badanych do Przed kilkoma laty, kierując się obiektywnym materiałem językowym, na obszarze wschodnich gwar auksztockich panevėžiškiai badacze wyodrębnili geolekt birżański. O jego realnym, a nie wyobrażonym istnieniu świadczą najnowsze badania młodych mieszkańców Birż: stosunek badanych – uznaję vs. nie uznaję kodu gwarowego za obecny w najbliższym otoczeniu językowym – jest wartościowy dla prognozowania rozpowszechniania się kodów gwarowych i przewidywania tendencji kos kodu, o tai savo ruožtu brėžia optimistines Biržų geolekto perspektyvas. ich żywotności. Rysowane mapy wskazują na bezkonfliktowy stosunek do otoczeniaNiespójność konceptualizacji regionalnego zróżnicowania (na przykład: mówię gwarą, moja językowa ojczyzna jest strefą kodów gwarowych, ale prototypem osoby mówiącej gwarą jest dla mnie stary (starszy) człowiek ze wsi) jest wyraźnym sygnałem wielowarstwowości kodów gwarowych. Po pierwsze, kody gwarowe mają tendencję do konceptualizowania jako atrakcyjne, lecz bardziej niepoprawne niż poprawne. Po drugie, zróżnicowanie horyzontalne jest różnicowane wewnętrznie – jedne strefy gwarowe są strefami kodów atrakcyjnych (i rzadziej poprawnych), inne – kodów nieatrakcyjnych. Kod językowej ojczyzny jest konceptualizowany jako piękny, atrakcyjny, lecz niepoprawny. Prawdopodobne jest, że komponent poprawności w obrazie kodu gwarowego (nie tylko językowej ojczyzny) koreluje z czynnikiem języka standardowego. Pod względem estetycznym geolekt birżański oceniany jest bardzo pozytywnie, a zatem własny kod dla niektórych badanych stanowi pewien punkt odniesienia przy różnicowaniu innych wariantów pod względem atrakcyjności. Žemėlapiai su prototipinėmis tarminių kodų zonomis rodo, kad paprastieji kalbos bendruomenės nariai konceptualizuoja tarmę ir bendrinę kalbą opozi- ...ci, ignorując warianty pośrednie, dlatego na rysunkowej mapie uwidaczniają się jedynie tak zwane radiacyjne strefy dialektalności (por. strefy geolektów na mapie dialektów). Można przypuszczać, że dokładniejsze rozumienie różnic w relacji między językiem ogólnym a kodami gwarowymi, a nie ich wartości, prowadzi do bardziej szczegółowej mapy rysunkowej. Analiza danych z zadania polegającego na narysowaniu mapy, wykonanego przez młodych mieszkańców kontrolinė variantiškumo konceptualizavimo sistema, papildanti ir kai kuriais atvejais patikslinanti tyrėjo požiūrį. Taigi perceptyviosios dialektologijos prieiBirż, pokazuje, że perspektywę zwykłego członka wspólnoty językowej należy oceniać jako pewien system kontroli konceptualizacji zmienności, który uzupełnia podejście badacza lub w określonych przypadkach je koryguje. DAIVA ALIŪKAITĖ, DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV bardzo przychylnie; stąd dla niektórych osób badanych ich kod dialektalny stanowi pewien punkt wyjścia w różnicowaniu innych wariantów z perspektywy ich atrakcyjności. Niespójność konceptualizacji zmienności regionalnej (np. mówię dialektem, moją ojczyzną językową jest obszar kodów dialektalnych, ale moim prototypem osoby mówiącej dialektem jest stara (starsza) osoba mieszkająca na wsi) stanowi wyraźne odniesienie do wielowarstwowości kodów dialektalnych. Po pierwsze, istnieje tendencja do konceptualizowania kodów dialektalnych jako atrakcyjnych, lecz częściej niepoprawnych niż poprawnych. Po drugie, różnicuje się zmienność horyzontalną – niektóre obszary dialektalne cechują się atrakcyjnymi (i rzadziej poprawnymi) kodami, inne zaś – nieatrakcyjnymi kodami. Kod własnej ojczyzny językowej jest konceptualizowany jako piękny, atrakcyjny, lecz język. incorrect. It is likely that in the mental image of a dialectal code (not only that of one’s linguistic homeland) the component of correctness correlates with the factor of standard Mapy z prototypowymi obszarami kodów dialektalnych pokazują, że zwykli członkowie wspólnoty językowej konceptualizują dialekt jako przeciwstawny językowi standardowemu, pomijając wszelkie warianty pośrednie; dlatego na sporządzonej mapie wyróżniają się jedynie tak zwane radialne obszary dialektalne. Prawdopodobne jest, że dokładniejsze postrzeganie różnic, a nie wartość relacji między językiem standardowym a kodami dialektalnymi, determinuje bardziej wyczerpującą sporządzoną mapę. Analiza danych z zadania polegającego na narysowaniu mapy, wykonanego przez młodych mieszkańców Birż, pokazuje, że perspektywę zwykłego członka wspólnoty językowej postrzega się jako pewien system kontroli konceptualizacji zmienności, który uzupełnia podejście badacza lub w określonych przypadkach je koryguje. dyskursu ologicznego. To conclude, the approach of perceptual dialectology ensures a more varied dialectolWpłynęło 2 maja 2016 r. DAIVA ALIŪKAITĖ Vilniaus universitetas ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno, Litwa [email protected] DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vilešisa 5, LT-2055 Wilno, Litwa [email protected]