Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė

144 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas As direções de pesquisas acadêmicas: experimental fonética, linguagem acústica, fonologia, dialectologia, leksicografia, sociolingvistica. INESE INDRIČĀNE LU Latviešu valodas institūts As direções de pesquisas acadêmicas: experimental fonética, linguagem acústica, fonologia, dialectologia. TACITINI BALT KALB PUČIAMIEJI PRIEBALSIAI AFRICATOS: AKUSTINI POYŽMI LIGINAMOJI ANALIS Fricatives and Affricates of Contemporary Baltic Languages: Comparative Analysis of Acoustic/ Spectral Cues ANOTACIA Artigo de pesquisa objeto lituanos e latvios comuns línguas pučiamieji priebalsiai voias e bei afrikatos, kurios lyginamos pagal du akustinius požymius: spektro viršūnių dažnius ir santykinį intensyvumą. Siekiant gauti objektyvius rezultatus abiejų kalbų pučiamieji prieafrikatos na Lituânia e Latvijoje foram analisados segundo a mesma metodiką. A tikslas – palyginti dabartinių baltų kalbų pučiamųjų priebalsių ir afrikatų spektro ypatybes, nustatyti, kokią įtaką tiriamųjų priebalsių spektro viršūnių dažniams ir santykiniam intensidade do estudo faz palatalização, balsingumas, priebalsias articuliação maneira e lugar e informanto lytis. Determinou-se que tanto nas línguas lituanas, quanto nas latvias comunitárias, os traços acústicos priebalsios correlacionam com os mesmos critérios: frequência do espetro vérūnês com priebalsios articuliação (ypač sibiliacija), palatalização (i tipo; apenas nos lituanos), informantos lyboje; relativa intensidade com priebalsių balsingumu e palatalização (i tipo; só em línguas Lituãs). Artigos Articles 145 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė Gauti diferentes sinais acústicos dados permite afirmar, que latvias línguas pučiamieji priebalsiai e afrikatos segundo especro cimaūnių significmos atimesni litvians línguas palatalizadas priebalsiams, supeaniasi, latvias línguas priebalsiai são minkštesni negu lietuvians línguas nepalatalizadas priebalsiai. Também determinou-se que latvians língua puchiami aos priebalsias e afrikatos característico maior intensividade relativa negu analogiškiem (pagal balsingumą, artikuliacijos būdą ir vietą) palatalizados e não palatalizados tuvių kalbos priebalsiams. Tokius tyrimų rezultatus galėjo lemti skirtingas informantų balso skardumas (prigimtinis arba susijęs su nuovargiu) bei nevienodas garso signalo stiprumas įrašymo metu. ESMINIAI ŽODŽIAI: lietuvių bendrinė kalba, latvių bendrinė kalba, pučiamieji prieballiesia, afrikatos, espectro topūnių dažniai, intensividade relativa. ANNOTATION This current paper deals with the fricatives and affricates of standard Lithuanian and Latvian. In the framework of this research two acoustic cues of these consonants spectral peaks frequency and relative intensity have been examined. The analysis of fricatives and affricates is performed according to one and the same approach both for standard Lithuanian and Latvian. O objectivo deste estudo é comparar the fricatives and affricates of contemporary Baltic languages in order to determine the essential spectral differences and the effect of palatalization, voicing, manner and place of articulation, bem como the effect of speakers gender displayed by spectral peaks frequency and relative intensity. Os results indicam que the acoustic cues examined in this research reveal similar effects both in standard Lithuanian and Latvian: spectral peaks frequency is affected by palatalization (in Standard Lithuanian), manner and place of articulation, as well as by speakers gender, whereas relative intensity displays the effect of palatalization (in Standard Lithuanian) and voicing. Os dados obtidos in this study show that the spectral peaks frequency values calculated for the fricatives and affricates of Standard Latvian are more similar to the data of palatalized rather than non-palatalized consonants of corresponding voicing, manner and place of articulation in Standard Lithuanian, i.e., the fricatives and affricates in Standard Latvian seem to be softer than the non-palatalized fricatives and affricates in Standard Lithuanian. The relative intensity values for the fricatives and affricates of Standard Latvian are higher in comparison to both the palatalized and non-palatalized consonants of the same voicing, manner and place of articulation in Standard Lithuanian. This could be explained either by a more energetic articulation of these speech sounds for speakers of Standard Latvian or by some differences related to the recording level. KEYWORDS: Standard Lithuanian, Standard Latvian, fricatives, affricates, spectral peaks frequency, relative intensity. 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 1. ĮVADAS Pastaraisiais metais suintensyvėjo lietuvių ir latvių kalbų garsyno bendri estudos instrumentais realizados nos territórios desses países de acordo com a mesma metodiką1. Menėtini artigos de Jurio Grigorjevo e Jurgitas Jaroslavienė sobre atuais línguas baltas vocalizm: monoftongos estrutura espectral e Jaroslavienė 2015a: 68–92), taip pat monoftongų kokybę (Grigorjevs, Jaroslavienė 2015b: 57–89). Lietuvių ir latvių kalbų konsonantizmą tyrė šio straipsduração (Grigorjevs, nio autorês Inesė Indričanė e analiza Urbanavičienė: foi mųjų priebalsių spektrai (Indričāne, Urbanavičienė 2015: 51–87) bei trankiųjų grande a explosão dos lokus contra os balsios de acordo com o método dos lokus 261–293). Abi dabartinės baltų kalbos turi nemažai bendrumų: trumpųjų ir il- (Urbanavičienė, Indrič Jolāne 2015: gibalsios fonologinė opozicija, kt, sistema e número de dois. No entanto, ao longo de muitos anos nas línguas lituanas e latvias formou-se e essencial differences, que dão lugar a diferentinha inventório de fonem de línguas baltas atuais e classificações fonologicas, por exemplo: às línguas latvias característico fixado kirtis, gausus palatalinių priebalsių posistemis, e às línguas lituanas kirtis laisvas, característico antrinė (i tipo) palatalização e fonologinė palatalizuotų vs. nepalatalizuotų irbalsių opozicija. Tokie sinchroniniai comparamieji trabalhos não só ajuda a exiliškinti específica sonora de diferentes línguas, niuansus de classificações fonologicas, diferentinha daqueles mesmos elementos fonologicos funcinį svorį, mas e de uma língua peculiaridades tipologia de línguas ponto de vista. Este artigo objeto de pesquisa lituãos e latvios línguas pučiamieji priebalsiai ir afrikatos. Pučiamaisiais chamam pribalsias, que ao dizer dois órgãos da língua tão se convergem, que entre eles flúindo o fluxo de ar cria trinties triukšmą, ou frikação (Crystal 2008: 199). É justamente este relativamente longo intervalo de energia nãoperiodícia permite puchiamucios priebalsius classificar separadamente uma classe de sons (Kent, Read 1992: 121). Afrikatas constituem do ponto de vista da articulação local coincapê explosstamieji e pučiamieji priebalsiai (Reetz, Jongman 2009: 16). Africatos interpretam-se como um som intermediário entre explosstamojo prebalsio e no mesmo local de articulação suposto pučiamojo prebalsio (Ladefoged, Maddieson 1998: 90). Afrikatos, como e explosstamieji priebalsia, começam tarti do fechamento, a qual interrompois ar continua plūsta per suglaustų kalbos padargų plyšį, suscitando fricação. Portanto, não só pučiamųjų priebalsių, mas também afrikatų spektre fixado 1 Esses estudos inspiraram o projeto de um grupo de cientistas realizado 20132015 m. Instituto de língua Lituânia Dabartinės baltų kalbos: spektrinės garsų charakteristikos (instrumentinis tyrimas) (Nr. MIP-081/2013, vadovė dr. Jurgita Jaroslavienė). Artigos Articles 147 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė intervalo de fricção, só que ele é mais curto (no caso pučiamųjų priebalsių fricácia de facto ocupa toda a duração pučiamojo priebalsio). Embora as características espectrais dos afrikatos sejam as mesmas que a vocalidade e a articulação local do ponto de vista dos correspondentes explosstamários e pučiamiais pribalsios (Kodzasov, Krivnova 2001: 177), porém diferenciando [...] afrikatas gapučiamieji lima pasiremti visais pučiamųjų priebalsių tyrimo metodais“ (Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 131). Todėl šiame straipsnyje dvi artimos priebalsių klasės – pribalsia e afrikatos escolhidas estudar segundo as mesmas acústicas trines požymius. Teorinėje literatūroje nurodoma, kad pučiamieji priebalsiai gali būti apibūdinami pagal frikacijos trukmę, jų spektro ypatybes bei intensyvumą ir spekformanciais pereigos (lokuso igual) características (Reetz, Jongman 2009: 189). O objetivo deste artigo examinar atuais línguas baltas pučiamųjų priebalsių e afrikatų espectro peculiaridades, exalškinti seus diferencinius diferenços em línguas lietuvių e latvių. Este objetivo reducível-se a tais tarefas: 1) determinar línguas lituanas e latvias pučiamųjų priebalsių ir afrikatų spektro viršūnių dažnių vertes; 2) experimentalmente examinar as duas línguas pučiamųjų priebalsių ir afrikatų relativa intensidade; 3) comparar, que influência a qual influência pučiamųjų priebalsių e afrikatų espectro atributos fazem priebalsių palatališkumas, balsingumas, priebalsių artikuliacijos būdas bei vieta. Os dados dos prabalsios pronunciartos masculinos e femininos analisados separadamente, com o objetivo de determinar, que influência a características do espectro prabalsios faz o sexo. Estudo é novo e aktualus, porque até agora não foi publicada comparatórios lituãos e latvians priebalsios acustinių požymių pesquisas, realizadas segundo a mesma metodiką. Be to, straipsnyje aprašyti priebalsių akustinių požymių tyrimo metodai lietuvių akustinės fonetikos darbuose iki šiol nebuvo naudoti. 2. LITUVI E LATVI KALB PUČIAMŲJŲ PRIEBALSIŲ IR AFRIKATŲ ARTIKULIACINĖ KLASIFIKACIJA Dabartinių baltų kalbų tiriamiesiems priebalsiams užrašyti straipsnyje naudojama no mundo amplamente difundusi internacional fonetica abėcėlė2 (TFA ou IPA International Phonetic Alphabet), que foi desenvolvida Internacional Foneticá Associação 2 Nesta pesquisa usados no projeto Dabartines baltas línguas: spektrinės garsų charakteristikos (instrumentinis tyrimas) (Nr. MIP-081/2013) TFA escritos adaptados aos balsios das línguas lituanas e latinas. 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE (plačiau žr. IPA 2015). Abaixo situada tabelinha (žr. 1 lent.) apresentam aqueles pučiamieji priebalsiai e afrikatos, cujos TFA transkripcija diferencia dos nacionais fonetinių abėcėlių. 1 LENTEL. Escrituras das línguas Lituãs e latvias pučiamųjų priebalsių ir afrikatų fonemų segundo as nacionais (LTFA e LVFA) e interpautinę (TFA) fonetines abėcėles 3456 LT LTFA TFA LV LVFA TFA grafema fonema fonema grafema fonema v v ʋ1vvv jjjjj ch x x h x x h2h - - š š š š č č č č dz dz 3 dž dž 4 Neste artigo analisam-se 34 artigos atuais das línguas baltas sobre os fonemas de articulação, que se dividem: 1) Puchiamuosius prebalsius 22 fonemas: a) lie. f, fj7, s, sj, z, zj, , j, , j, x, xj, , j/ 14 fonemų; b) la. f, v, s, z, , , , x/ 8 fonemas / žžʒžžʒ c c ʦc c ʦ Por causa 3 sonantas v e j diferentes interpretações fonologicas das línguas lituãs e latvias consul. 3 skyrelyje. 4 No sistema de priebalsios da língua latvia não há skardžiojo gomurinio priebalsio h, mas grafema h é usado/ casos: 1) fonemas nestesx principal variante puchiamajam gomuriniam [x] žymėti; 2) fonemosx/ alofonui rykliniam pučiamajam [h] žymėti /; 3) fonemosx/ alofonui palataliniam pučiamajam [ç] žymėti (LVG 2013: 70). Fonemosx/ alofonai ryklinis [h] e palatalinis [ç] geralmente istariam devido aos ingles e vokiečių línguas influência /. 5 Na transkripção nacional da língua letônica (LVFA) afrikata dz pode ser marcida tanto dz [dziêsma], quanto [iêsma] (LVG 2013: 26). 6 Na transkripção nacional da língua letônica (LVFA) afrikata dž pode ser marcada tanto dž [džèms] como [èms] (LVG 2013: 26). 7 Pribalcio escrito o superior modificante símbolo j na abėcėlė fonetizada internacional denota palatalizuado pribalsį, por exemplo, [j], [j]. Artigos Articles 149 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė 2) afrikatas 12 fonemų: a) lie. , j, , j, , j, , j/) 8 fonemas /; b) la. , , , / 4 fonemas. Pagal artikuliacijos vietą tiriamieji baltų kalbų priebalsiai skirstomi į šias klases (žr. Urbanavičienė, Indričāne 2015: 265–267; plg. DLKG 2005: 33– 34; LVG 2013: 58): 1) lūpiniai dantiniai: lie. f, fj/ e la. f, v/; 2) dantiniai: lie. s, sj, z, zj, , j, , j/ e la. s, z, , /; 3) alveoliniai: lie. /ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj/ ir la. /ʃ, ʒ, ʧ, ʤ/; 4) palatalinos: la. ;/ / 5) palatalizarem gomuriniai (palatoveliariniai): lie. xj, j/; 6) gomuriniai: lie. x, / e la. x/. / número de fonemíípribalsídeos da língua Lituânia (22 fonemos) é quase duplamente maior do que das línguas latvias (12 fonemí), pois línguas lituãs características priebalsias oposições de acordo balsingumo (duslusis skardusis) e de acordo palatalização (nepalatalizuotas palatalizuotas), e latvias apenas de acordo balsingumo. 3. PRIEBALSIŲ v IR j FONOLOGINIS STATUSAS LIETUVIŲ IR LATVIŲ KALBOSE Segundo a maneira de articulação dos lituãosʋ, ʋj, j/ atribuirtini sklandiesiems priebal- / siams (todėl iš šio tyrimo lauko eliminuoti), o latvių /v, ʝ/ – pučiamiesiems priebalsiams. Instrumentalmente estive investigado que em línguas latvias skardusis lūpinis dantinisv/ e palatalinis/ tem várias variantes de tarimo (Čeirane 2011/). Quando dizendo esses priebalsius as lacunas entre a língua padargas são pequenas, pronunciam-se pučiamieji priebalsiai [v] ou [] o fluxo de ar, fluindo através ankštumą, cria turbulenciju e dá ankštumus priebalsi a triukšminės frikacijos komponentą (žr. LVG 2013: 66). quando dizendo priebalsiusv/ e/ entre a linguagem padargas esti abriότερο plyšys, priebalsias pronunciam sem frikação, i. i. nepučiamieji, ou aproximantai [ʋ] e [j]8 (žr. 71). Na tautosilabária posição após trumpo ou longogio balsio latvių LVG 2013: 66). Latvių kalboje aproksimantai [ʋ, j] vietoj pučiamųjų [v, ʝ] gali būti ištariami, kai kalbėjimas priblėsęs ar mažiau energingas (LVG 2013: 68; kalbos priebalsinės fonemos [v, ] sofria toda ou parcial vocalização, exemplo: [tɑus] tavs 8 Abi fonemų ir realizacijos (pučiamieji [v], [] e prieksimės [ʋ] e [jantai]) nos latvių kalbos tyrimuose descreūbiam o termo trankusis ankštumos priebalsis (la spraudzenis troksnenis) (plg. Čeirane 2010; Čeirane 2011; Čeirane, 2012; Indrič, 2012; Markus, Grigorjevs 2002). 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE ‘tavo’, [sɑus] savs ‘savo’, [dzeinieks] dzejnieks ‘poetas’, [zveinieks] zvejnieks ‘žvejys’; [pɑːrdeveːs] pārdevējs ‘pardavėjas’, [teːs] tēvs ‘tėvas’, [pɑːrminieks] pārmijnieks ‘iešmininkas’; [tus] tuvs ‘arti’ (LVG 2013: 86). na fonetica tradicional das línguas litavias9 (Pakerys 2003) e acadêmica graja matikoje (DLKG 2005: 33) [j], [ʋ], [ʋj] priskiriami sklandiesiems priebalsiams (sonantams). Tokią [ʋ, ʋj, j] interpretaciją lietuvių kalboje nulėmė ne artikuliaci- (kliūties pobūdis é o mesmo que e outros pučiamųjų priebalsių10), e funcionais dessas priebalsių peculiaridades: a palavra gale [ʋ, j] netenka trinties, ainda mais suskardėja e virsta neskiemeniniais [, ], com vossas antigas vozes de segunda origem: dvigarsius, например [jú·ro] ‘jūroje, [sudkėdėje, [sudiẽ] ‘sudieu. Das duas pozicinais variantes pučiamųjų [v, ] e aproximantų [ʋ, j] nas línguas latvias como fonemas descreendrinti pučiamieji priebalsiaiv, / (žr. LVG 2013: 7677), e nas línguas lituanas aproximantai, ʋj, jʋ. A distinção entre aproximantas [ʋ ʋj] e pučiamųjų priebalsių [v, vj] é difícil suviikamos, porque skardieji pučiamieji priebalsiai por causa specifinės artikulacijos (com respeito skardžiuosius pučiamuosius simultaneamente no tracke vocal e geruojam frikatyvinis noise, e virpa vocal stringos, que pristabdo o fluxo de ar) tendem virsti aproximantais11. Priebalsiųʋ, ʋj, j/ problema de identificação em línguas lituãs não está até o fim resolvêsta e exigem exausta instrumental (paremto objectiviu articuliacinių garsų požymių tyrimu) fundamentamento. Neste artigo mantém-se interpretação tradicional, portanto, no estudo pučiamųjų priebalsių não são incluídos sonantai litães/ʋ, ʋj (tão de maneira lietuvių lūpiniai dantiniaif/ efj/ não têm correspondência de skardžiojo) e j, e na materialá da língua latvių incluídos skardieji pučiamieji v, (existia f/ irčiav/ oposição / /). 4. FRIKACIJOS SPECTRAS IR INTENSIVOMAS Do ponto de vista vocalidade o mesmo pučiamieji prebalsas diferem da distribuição de energia do espectro no espectro e intensidade (Kent, Read 1992: 122). Estas acustárias 9 Nas Novas classificações de priebalsios da língua lituana (žr. Abrazevičius, Leskauskaitė 2014: 167; Pakerys 2014: 91) priebalsiaiv, vj/consideram não sonantais, e skardžiaisiais pučiamaisiais lūpiniais-dusdantiniais priebalsiais, que segundo balsingumą contrastam com os correspondentes fjliaisiaisf, / dus. Línguas 10 E. Mikalauskaitė (1975: 41–46) lietuvių /ʋ/, /ʋj/ ir /j/ priskyrė pučiamiesiems, o akademinė Lituãs gramatica (LKG 1965: 70) estes priebalsius, como turinços grande o volume virpesias, čiamųjų neturinčius tono moduliacijos, nesukeliančius priebalsių skardėjimo, laiko tarpiniais tarp pupriebalsių e sonantų. 11 Skardieji pučiamieji priebalsiai nas línguas do mundo é um bastante raro reiškinho (Johnson 2003: 122). Artigos Articles 151 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė baseados em sinais na literatura teórica distinguem duas pučiamųjų priebalsių grupės: sibiliantai (sibilant) (pavyzdžiui, anglų kalbos alveoliniai pučiamieji priebalsiais/, požz/, postalveoliniai pučiamieji priebalsiai, pož/) e nesibiliantai (non-sibilant) (pavyzdžiui, anglų kalbos lūpiniai dantiniai pučiamieji priebalsiai tarpf/,/v, pudantiniai pučiamθ,/ðieji e ryklinis pučiamasis /h/ / / / / /). Sibiliantes de nonbiliantas diferem maiorne energia do espectro e intensidade (Kent, Read 1992: 122): sibiliantes também são chamados ryškiaisiais, e nesibiliantes blausiaisiais priebalsiais (Ambrazevičius 2011: 37). Em mais antigos trabalhos de fonética das línguas lituanas e latvias não era habitual priebalsius desirstir segundo sibiliação, i. y. segundo o aer srovės encorajamento em dantis. No mais recente estudo de acustica dos priebalsios lituanos (žr. Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 301) sibilantes atribuem priebalsias do idioma lituanos, sj, z, zj, , j, , j/ e afrikatos, j, , j, j, j, j, j, j, j, j. Em línguas latvias sibiliantes também são considerados pučiamieji ankštumos priebalsiais, z, , / e afrikatos (uždarumos priebalsiai), , , / (plg. I. Indričānės estudos sobre latvians language sibiliantus e nesibiliantus dusliųjų trankiųjų priebalsių grupėse, cf. Indričāne 2012; 2013; 2014). Neste artigo os termos sibilianta e nesibilianta, à necessidade caso, também serão consumidos. Istrando a língua letônica prevocal dos skardžių pučiamųjų priebalsių, presentes nos CVC junções, a intensidade do pico do espectro, determinou-se que neste grupo maiores valores médios de intensidade característica estatística dentínio [z] e alveolínio [], e menores lūpiniam dentiniam [v] e palataliniam []. A menor média estatística valor de intensidade tem lápino dentino [v], e a maior alveolino [], embora ela pouco diferia do dentino [z] valor de intensidade. se considerarmos os valores dos nuocripios padrão, o dentínio [z] e alveolínio [] podem ser distinguidos do lūpinio dentinio [v], e o palatalinio [] os nuocripios padrão são relativamente grandes, portanto, sua faixa de valores persideja tanto com o lūpinio dentinio [v], como com o dentinio [z] vercios (Čeirane 2011: 117119). Também foram examinados da língua latvians prevokalinių dusliųjų pučiamųjų priebalsių, existentes CVC junginiuose, espectro vérūnės intensividade, intensividade médiurkis bem como relativais intensividade. Aplicando os diferentes métodos, obter os mesmos resultados: o valor médio estatístico de maior intensidade niam [s] ir alveoliniam [ʃ], o mažesnės – lūpiniam dantiniam [f] ir gomuriniam [x]. Mažiausią vidutinę statistinę intensyvumo vertę visais atvejais turi lūpinis característico dantidontal [f], e a maior alveolino [] (computada a intensidade do topo do espectro) ou dentino [s] (computada a intensidade média e a intensidade relativa). No grupo dos dusliųjų priebalsios, os valores de intensidade dantino [s] e alveolino [] também são muito semelhantes. A um valor de intensidade mais baixo de outros sufliços pučiamųjų priebalsių destaca-se lūpinis dentinis [f], e gomurinio [x] intensyvumo vertė yra artima dantinio [s] ir alveolinio [ʃ] intensyvumo vertėms. Palyginus standartinius nuokrypius, dusliųjų pučiamųjų priebalsių intensyvumo 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE verčių sritys visais atvejais persidengia (žr. Indričāne 2014: 112, 114–115; 1, 4 ir 7 grafikai). Estudos das latvias prevokalines skardžiųjų pučiamųjų priebalsių (žr. Čeirane 2011; Indričāne 2014: 101119) estabeleceram tendências semelhantes: tanto skardžiųjų, quanto dusliųjų pučiamųjų priebalsių grupėje a menor intensidade tem lūpinis pučiamasis priebalsis (nesibiliant), o ousia dantinis ou alveolinis (sibiliant). Além disso, os valores médios de intensidade estatística indicam que a intensidade do próbalsio puchiável (nesibilianto) do lápido dental, bem como palatal e gomurino, é menor do que do próbalsio puchiável (sibilianto) dental e alveolino. Assim, os resultados destes estudos estão em conformidade com as observações apresentadas na literatura teórica, por exemplo, sobre as diferenças de intensidade de sibiliantas e não sibiliantas em inglês12. das línguas Lietuvių priebalsių intensidade de pesquisas até agora realizada muito pouco. Sigitos Dereškevičiūtės disertação Lituvias de língua priebalsios acustísticas (2013: 138) apresenta-se dados sobre Lituvias de língua pučiamųjų priebalsių būdingieji freqüências e spektro viršūnių dažnius bei energijos susitelkimo sritis: intensyvesnės spektrinės viršūnės būdingos palatalizuotiems priebalsiams (ypač [xj], [ɣj]), aukštesni intensividade asliesiems priebalsiams. Autorês pesquisas Presentes línguas baltas pučiamųjų taip pat rodo sibiliantų (ypač [ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj]) spektrinės energijos sustiprėjimą (kuris siejamas su dvižidine artikuliacija) ir lūpinių priebalsių energijos telkimosi sričių žemėjimą (susijusį su lūpine artikuliacija). priebalsių intensidade investigada estabelecendo dominando espectro cúpula de intensidade (peak intensity/ amplitude), pučiamojo priebalsio intensidade média (overall noise intensity/ amplitude) ou relativo intensidade (relative intensity/ amplitude) vertes. O último rodimento priebalsių acustica trabalhos é considerado itin perspectivav, porque, por exemplo, permite classificar todos os inglês linguagem puchiamuosius priebalsius de acordo 2009: 192; Indričāne 2014: 103). Na literatura teórica indica-se que skardiais puchiamiesiems probalsiam artikuliacijos vietą (žr. Jongman et al. 2000: 1252, 1259–1262; Reetz, Jongman característicos menor intensidade do que seus sufliesiems correspondentes, porque articulando skardųjį pučiamąjį probalsią mais 12 Estudos de Inglês probalsių mostram que, por exemplo, dusliųjų sibilantų intenss/,15 dB é maior do que dusliųjų nesibiliantų f,/θ/ (Reetz, Jungman 2009: 192). Scardório alveolino puchiável priebalsioz/ intensidade 6 dB supera o asfixiante alveolino/s/ intensidade, e scardório lūpinio denteiro puchiávelv/ intensidade 13 dB maior do que asfixiante lūpinio denteiro puchiávelf/ intensidade. Também se vê que, do ponto de vista vocalidade, homodão pučiamých priebalsiů grupo, a intensidade de sibiliantů é maior do que não sibiliantů: skardžioho sibiliantů dBz intensidade maior) do que skardži nesibiliantůvých,66 dBd (Read) (), e dusliųjų sibiliantů sibiliantů intensidade (64<65 dBd) maior do que dusliųjų nesibiliantů dBf, (53<54 dBθ) (7070/). Artigos Articles 159 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė 66), porém latvians em línguas, diferentemente do Lituãos, esta adicional priebalsios palatalização não tem significâncias fonologicas. Lūpinių priebalsių grupėje lietuvių palatalizuotų priebalsių spektro viršūnės dažnių VSV (tanto segundo homens, quanto segundo mulheres dados) são menores negu correspondentes nepalatalizuotų priebalsių VSV, mas maiores do que latvių lūpinių priebalsių spektro viršūnių dažnių. Dusliųjų lūpinių dantinių priebalsių lie. [f]/ [fj] ir la. [f] as valores estatísticos médios das frequências dos picos do espectro diferem mais entre si do que outros priebalsios (žr. 78 fig.): palatalizuotam [fj] da língua lituânica característica bem menor do valor médio estatístico da frequência do pico do espectro do que do latvian do latvian [f], entende-se, latsio nos dialectos de priebal deste espectro fixa uma altura de frequências no domínio, e o latvian do domínio das baixes. Didesni espectro topúnios frequências diferenumai também zafixar Gomurinių e palatalizuotų gomurinių (palatoveliarinių) priebalsių subgrupos. Dado que, ao determinar a língua latvia do priebalsio [x] espectro cima de frequências VSV juntamente contabilizar e palatoveliarinie esti palatalinie variantes15, for fixada a latvia da língua não palatalizuoto gomurinio priebalsio [x] espectro cima de frequências é maior valor do que lie. nepalatalizuados gomurinos [x], [], porém menor do que lie. palatalizuotų gomurinių e la. pretbalsio palatal (zra. 78 fig.). Gomuriniai das línguas Lituãs e latvias, lietuvių palatalizuoti gomuriniai e latvių kalbos palatalinis priebalsis de acordo didėjančias spektro viršūnių VSV significmes išsidėsto esta ordem: lie. gomuriniai [x], [] < la. gomurinis [x] < lie. palatalizados gomuriniai [xj], [j]< la. palatalinis [] Embora línguas lituanas nepalatalizuados e palatalizuados priebalsios espectro cima de freqüências VSV outro dėsningumai tem muitas exceções, ainda assim em muitos casos palatalizuados priebalsios espectro cima de cima são fixados mais altos na área de frequências do que correspondentes nepalatalizuados priebalsios, o la. palatalinos priebalsios espectro cimaúnes mais altas frequências do que lie. palatalizuotų priebalsių. 6.1.4. Dusliųjų e skardžiųjų priebalsių comparação Nem das línguas lituanas, nem latvias a priebalsias balsingumas não faz influência aos valores de frequências de espectro altos os resultados do estudo mostram que as duslias priebalsias e seus skardžių ekvivalentų espectro altos VSV kinta nesistemicamente, não se pode inserir certos dėsningumų. 15 No latvio falado antes anteakinesa linha balsius [i], [iː], [e], [eː] e dvigarsius, começando componentes [i] e [e], puchiamoji fonema LVx/ pode ser realizada dvejopai: como palatoveliarinis alofona [xj] e como palatalinis alofona [c] (G 2013: 69). 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 6.1.5. Vyrų ir moterų duomenų palyginimas Tanto Lituãos, quanto latvios dados de linguagem mostram, que homens pronosticados proválsios característicos mais baixas espectro vértices de frequências do que mulheres pronosticados correspondentes proválsios. su informanto lytimi. Šiai tendencijai nepaklūsta lietuvių kalbos palatalizuoti priebalsiai [sj], [ʣj] ir nepalatalizuoti priebalsiai [s], [ʣ]16 – šiems vyrų ištarConsequentemente, valor de frequências de ápice do espectro aqueles contravalsios relacionados característicos de maiores frequências de ápice do espectro VSV do que aos correspondentes contravalsios proferidos pelas mulheres. 6.1.6. Priebalsių artikuliacijos būdo influência local priebalsių akustiniams požymiams Consentração de energia espectro em certas faixas de frequências fornecem dados sobre sons articuliacine características. Se a energia antibalsio se concentrar na 50006000 Hz área, ouve-se alto puchiamasse s tipo de som, se a energia se concentrar 30004000 Hz diapazão, ouve-se baixo šnypščiamasse, intensivo šlamesio este tipo de som (Kodzasov, Krivnova 2001: 565566). Com base nesses critérios lituanos e latvians priebalsius primeiro pode se desmembrar em nesibiliantus (kurių energija telkiasi ~10003000 Hz srityje), t. y. lie. linius priebalsius [x], [xj], [ɣ], [ɣj] ir la. [v], [ʝ], [x], bei sibiliantus (kurių spektro viršūnių dažniai sutelkti 3000–6000 Hz diapazone). Sibiliantai dar skirstytini smulkiau į alveo- (jas especro cimaūnês изsidêschiusios 30004000 Hz na área), t. y. lie. [s], [sj], [z], lie. [ʃ], [ʃj], [ʒ], [ʒj], [ʧ], [ʧj], [ʤ], [ʤj] bei la. [ʃ], [ʒ], [ʧ], [ʤ], ir dantinius priebalsius (jų didžiausia spektrinė energija telkiasi 5000–6000 Hz diapazone), t. y. [zj], [], [j], [], [j] e la. [s], [z], [], []. Dos nesibiliantos se distinguem gomuriniai lie. [x], [xj], [], [j] e la. [x] (prie deles šliejasi e la. lūpinis dantinis [v]), cujos espectro topūnês susitelkusios ~10003000 Hz diapazone. No entanto priebalsios classificação em sibiliantus e nesibiliantus relacionado principalmente não com energia do espectro, e com intensidade. Sibiliantes caracterizam maior intensidade, porque eles articulando corrente de ar tem que perecer por obstáculo dantis. Relações diretas entre sibiliação e energia espectral não há, plg.: nesibiliantų ną (pavyみに, 010 000 Hz), 16 Dėl priebalsių [s] ir [ʣ] specifikos galėjo atsirasti ir duomenų paklaida. Paprastai 0–8000 Hz diapazone yra matoma tiktai viena priebalsių [s] ir [ʣ] spektrinė viršūnė. Tiriant platesnį diapazopodem ser vistas duas desses priebalsių espectruminės viršūnės (caip e []). Uma vez que a voz do homem caracterizam mais baixas frequências, a segunda (aulštesnė) espectrinė viršūnė podia aparecer-se e estreureme 08000 Hz diapazone. Enquanto isso, os sons proferidos pelas mulheres são característicos de frequências mais altas, por isso estudadas às probalsias sempre atribuída o valor da primeira picoe (pois a segunda picoe 08000 Hz diapazone não era visível). Artigos Articles 161 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė lūpinių dantinių lie. [f], [fj] spektro viršūnės susitelkusios 2000–3200 Hz srityje, la. [f] – 4500–7000 Hz srityje, palatalinio la. [ʝ] – ~4000 Hz srityje. Apibendrinhando pode-se afirmar que as áreas de co-concentração de picos diferencijuoti pučiamuosius priebalsius ir afrikatas į tokias artikuliacines grupes: alveoliniai-sibiliantai (jų spektro energija susitelkusi vidutinių dažnių srityje), espectrais permitem dantiniai-sibiliantes (suas energia concentra-se na área de altas frequências) e gomuriniai-nesibiliantes (así características menores picos do espectro VSV). Outras priebalsias (nesibiliantas) de acordo com as frequências dos cumes do espectro impossível diferenciar. 6.1.7. Resumidação do estudo de frequência do espetro pico Durante o estudo foram comparadas línguas lituanas e latvias pučiamųjų priebalsių bei afrikatų spektro viršūnės dažnių reikšmių balsingumo, palatalizacijos, artikuliacijos būdo bei bei vieta ir informantų lyte atžvilgiu. Nunciou-se que priebalsių balsingumas não faz influência espectro cimaūnių freqünių valores nem Lituães, nem latvių línguas (plg. : S. Dereškevičiūtės (2013: 138) pesquisas mostram que a energia dos skardžių priebalsių da língua lituânica se concentrou na área de baixas frequências em comparação com as dusliaisiais seus coreliatais). Devido à palatalização da língua lituanas priebalsios espectro acima de frequências paaukstėja, i. i. são mais altas do que nepalatalizuados membros das oposições frequências. das línguas Lietuvių pučiamieji priebalsiai e afrikatos espectro viršūnių dažnių didėjimo tvarka išsidėsto assim: gomuriniai < lūpinis dantinis < alveoliniai palatalizuoti gomuriniai < palatalizuotas lūpinis dantinis palatalizuoti alveoliniai < dantiniai < palatalizuoti dantiniai. Realizando estudo e comparando línguas lituanas e latvias nepalatalizuadas, palatalizuadas e palatalines pučiamųjų priebalsių e afrikatų espectro viršūnių frequências, notaram-se estas tendências: 1) la. [f] caracterizadas por frequências mais altas do topo do espectro do que lie. [f], [fj] (tanto por dados masculinos quanto por dados femininos); 2) homens dados, la. dantários priebalsios espectro picos frequências em muitos casos são semelhantes a lie. nepalatalizuados dantinių priebalsių [z]); moterų duomenimis, la. dantiniams priebalsiams būdingos aukštes- (exceto nės spektro viršūnės nei lie. não palatalizados e palatalizados dentiniams priebalsiams; 3) la. alveolários priebalsios (tanto segundo homens, tanto segundo dados femininos) freqüências de topo do espectro são próximos lie. palatalizados para alveolinos (nes la. aos alveolinos probalsi também é característico palatališkumas, tačiau jis nėra fonologinis, nes nėra nepalatalizuotų koreliatų, žr. LVG 2013, 64); 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 4) la. [x] de acordo com os valores de frequências de topo do espectro ocupa lie. [x] ir lie. [xj], nes la. [x] kokybė priklauso nuo toliau einančio balinterpinę posėtį entre sio: sua articulação pode variar de gomurnio a gomurnio palatalizado palatalino /; 5) la. [v] e [] próximos prigalhias da língua lituãs lie. sonantai [ʋ], [ʋj] e [j] não foram investigados. No entanto, notou-se que la. [v] o significado das frequências de topo do espectro próxima lie. [f], [fj] significamças, e não la. [f] significmei. La. palatal do priebalsio [] espectro cimaūnês freqüências significado atvirkščiai: artima la. [], [], [], [] significanças (i. i. priebalsiam, latvias em língua tendo nefonologicamente palatalização sinaisį). De acordo com o espectro pico das frequências valores distinguíveis tais de línguas lituanas e latvians articuliacionais priebalsias grupos: a) alveoliniai (sibiliantai): lie. [], [j], [], [j], [], [j], [j], [j], [j] e la. [], [], [], []; b) dantiniai (sibiliantai): lie. [s], [sj], [z], [zj], [], [j], [], [j] e la. [s], [z], [], []. c) gomuriniai (nesibiliantai): lie. [x], [xj], [], [j] e la. [x] d) lūpiniai dantiniai palatalinis (nesibiliantai): lie /. [f], [fj] e la. [f], [v], Informantų gêmeo faz influência às frequências dos picos do espectro: prabalsios proferidos pelos homens caracterizam inferiores picos do espectro do que mulheres proferidas aos correspondentes prabalsios. Uma vez que as características espectrais dos probalsios estão relacionadas com o [ʝ]. tamanho da ornas antesakinêsertmia, e a este faz influência o tamanho do trato vocal (o que antesakinê ertmia maior, o mais acustina energia suscelkia na área de baixes frequências), espera-se que homens estartem probalsios energia concentra tractosis nas áreas mais baixas do que mulheres (plg.: os homens têm ~2,8 cm mais longos do que mulheres). 6.2. Intensidade relykinha 6.2.1. Determinação da intensidade relativa A intensidade relativa indica a relação entre puchiamojo priebalsio ou afzês rikatos vidutinio intensyvumo ir fonetinę aplinką sudarančio balsio vidutinio intensyvumo per nustatytos trukmės intervalą. Matavimai atlikti garsų analiprograma PRAAT. As médias de intensidade dos probalsios e afrikatos (dB (μE)) foram obtidas a partir de 0,01 s, ou 10 ms, durando o intervalo (vg. Fig. 9 e 11), e as valores de intensidade dos balsios foram obtidos a partir de 0,05 s, ou 50 ms, durando o intervalo, localizado aproximadamente na média do balsio (Fig. 10 e 12). Artigos Articles 163 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė determinação de intensidade média (μE) 9 PAV. Duslusis prevokalinis pučiamasis [s] skiemenyje [sɑs]: 0,01 s, arba 10 ms, trukmės intervalas 10 PAV. Dusliojo prevokalinio pučiamojo [s] fonetinėje aplinkoje esantis balsis [ɑ] (skiemenyje [sɑs]): 0,05 s, arba 50 ms, intervalo de duração 11 PAV. Duslioji prevokalinė afrika-12 [] skiemenyje [ɑ]: 0,01 s, ou tos [] intervalo de durmės sis [ɑ] PAV. Dusliosios prevokalinės afrikata fonetinėje aplinkoje esantis bal10 ms, (skiemenyje [ɑ]): 0,05 s, ou 50 ms, intervalo de duração A intensidade relativa calculada dividiu-se o valor da intensidade média do priebalsio ou afrikatos puciante do seu ambiente fonetizada num valor da intensidade média do balsio. Por exemplo, se sɑkiemenyje sas [sɑs] prevocalino sufocante puchiamo priebalsio [s] a intensidade média em 10 ms intervalo é 55,06 dB (μE) (žr. 9 pav o balsio [ɑ] a intensidade média em 50 ms intervalo 73,41 dB (μE) (žr. 10 pav), a intensidade relativa é calculada assim: 55,06 dB (μE): 3,41 dB (μE) = 0,750 dB (μE). Gautos valores de intensidade relativa tratados dados programa de análise estatística SPSS: neste programoje apskaičiuotos santykinio intensyvumo vidutinės statistinės vertės (dB), kuriomis operuojama šiame straipsnyje. Acta Linguistica Lithuanica LXXV 164 JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 6.2.2. Lietuvių kalbos palatalizuotų ir nepalatalizuotų pučiamųjų priebalsių bei afrikatų palyginimas su latvių kalbos duomenimis Lituávia e latvias línguas pučiamųjų priebalsių bei afrikatų relativo intensidade estatística médias valores (VSV) apresentadas tabela 3. 3 LENTEL. Lituvias e latvias línguas pučiamieji priebalsiai e afrikatos: relativo intensidade VSV (dB) CVyros dados Mulheres dados Lie. La. Lie. La. Pučiamieji priebalsiai [v] 0,788 0,819 [f] 0,648 0,648 0,619 0,608 [fj]0,653 0,630 [s] 0,661 0,779 0,759 0,782 [sj]0,786 0,738 [z] 0,761 0,815 0,783 0,863 [zj]0,766 0,793 [ʃ] 0,699 0,751 0,704 0,752 [j]0,734 0,747 [ʒ] 0,799 0,806 0,816 0,858 [j]0,788 0,810 [ʝ] 0,818 0,852 [x] 0,686 0,712 0,679 0,696 [xj]0,675 0,639 [ɣ] 0,770 0,744 [j]0,802 0,721 Africatos [ʦ] 0,701 0,796 0,728 0,818 [j]0,722 0,746 [ʣ] 0,751 0,788 0,765 0,833 [j]0,759 0,774 [ʧ] 0,723 0,785 1,003 0,795 [j]0,765 0,750 [ʤ] 0,766 0,801 0,807 0,837 [j]0,774 0,778 Artigos Articles 165 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė Lituávia e latvias línguas pučiamųjų priebalsių ir afrikatų relativo intensidade valores estatísticos médios cresce assim ordem: 1) homens dados: la. lie. [f]<[fj]<[s]<[xj]<[x]<[ʃ]<[ʦ]<[ʦj]<[ʧ]<[ʃj]<[ʣ]<[ʣj]<[z]<[ʧj]< [zj]<[ʤ]<[ɣ]<[ʤj]<[sj]<[ʒj]<[ʒ]<[ɣj], [f]<[x]<[]<[s]<[]<[v]=[]<[]<[]<[]<[]<[z]<[]; 1) dados femininos: lie. [f]<[fj]<[xj]<[x]<[]<[j]<[]<[sj]<[]<[j]<[j]<[j]<[j]<[s]<[]< la. [f]<[x]<[]<[s]<[]<[]<[v]<[]<[]<[]<[]<[]<[z]. das línguas Lituãs palatalizuadas e [ʣj]<[ʤj]<[z]<[zj]<[ʤ]<[ʒj]<[ʒ]<[ʧ], não palatalizuadas pučiamųjų priebalsių bei afrikatų relativo intensividade VSV comparação com dados da língua latvių visto 1314 pav. 13 PAV. das línguas Lituãs palatalizuadas e não palatalizuadas pučiamųjų priebalsių bei afrikatų relativa intensidade VSV (dB) comparação com resultados da língua latvia: dados masculinos menores da relativa intensidade VSV do que do ponto de vista de Latvių kalbos priebalsiai Lietuvių kalbos priebalsiai palatalizuoti nepalatalizuoti 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE Lietuvių kalbos pučiamiesiems priebalsiams ir afrikatoms būdingos šiek tiek vocalidade e articulação para os mesmos priebalsios da língua latvia (baseando-se tanto em dados masculinos como femininos). Keletas priebalsių não confirmam desta tendência: homens dados lie. [fj] > la. [f], mas lie. [f] = la. [f]; mulheres dados lie. [fj], [f] > la. [f]; lie. [] > la. [] > lie. [j] (moterų pronotação da língua lituãs alveolinė afrikata [] se distingue extremamente altos de intensidade relativa VSV, vê. Fig. 14). Palyginus dados de mamoterus priebalsius [xj] < [x], [j] < [], [sj] < [s], [j] < [], [j] < [], [j] < [], [j] < []. Latvians palatalinis [] também tem um dos mais altos (pelo dados das mulheres) ou tyti, kad palatalizuotų priebalsių santykinio intensyvumo duomenys dažniau yra aukštesni. Tačiau esama išimčių, plg.: vyrų duomenys – [xj] < [x], [ʒj] < [ʒ]; mesmo o mais alto (pelo dados dos homens) índice de intensidade. Espera-se que exatiando mais dados ou usando outros programas de análise a correlação palatalização e relativa intensidade fosse ainda mais clara. 14 PAV. das línguas Lietuvių palatalizuotų e nepalatalizuotų pučiamųjų priebalsių bei afrikatų santykinio intensyvumo VSV (dB) palyginimas su latvių kalbos rezultatais: moterų duomenys Latvių kalbos priebalsiai Lietuvių kalbos priebalsiai palatalizuoti nepalatalizuoti Artigos Articles 167 / Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė 6.2.3. Skardžių ir dusliųjų pučiamųjų priebalsių ir afrikatų comparação Os resultados do estudo mostram (žr. 1314 pav, 3 tabelę) que tanto dos lituanos, quanto dos latvios idiomas skardžių pučiamųjų priebalsių e afrikatų relativo intensidade VSV geralmente é maior do que seus dusliųjų ekvivalentų. Hencei, priebalsios balsingum faz influência o indicmeniu da intensidade relativa. Do material de estudo de língua lituana estas tendências não confirmam os homens pronunciado skardusis palatalizuotas dentinis priebalsis [zj], com havendo menor média estatística (0,766 dB)) do que suflusis dentinis [sj]786 dB)). No subgrupo dos antibalsificados nepalatalizados excepção constitui a africata alveolária escartada [] das mulheres, cuja média estatística de intensidade relativa (0,807 dB)) é menor do que a africata sufliciosa [] (1,003 dB)). Skardiosos latvios língua priebalsiam também característicos maiores valores de intensidade relativa do que sufliosos seus coreliatam. Excepção homens pronunciada skardžioji dantinė afrikata [], tendo menor média estatística (0,788 dB)) do que a correspondente suflioji afrikata [] (0,796 dB)). 6.2.4. Comparância de dados masculinos e femininos Diferente fisiologia sexuais, lemianti ilgesnį homens voz traktą (plg. homens voz traktos compris ~16,9 cm, mulheres ~14,1 cm), permite esperėtis e diferentes intensidade relativo resultados. Os resultados do estudo de priebalsios da língua letônica confirmam as esperadas tendências: significâncias de maior intensidade relativa mais freqüente característica dos priebalsios pronunciados pelas mulheres. No entanto, existe e exceções, plg.: homens pronoti priebalsia [f], [x] tem maiores de intensidade relativa VSV do que correspondentes mulheres pronoti priebalsia. Palyginus da língua lituânica do mesmo pučiamojo priebalsio ou afrikatos homens e mulheres dados, sisteminių skirtumų nepastebėta. 6.2.5. Priebalsių artikuliacijos būdo influência local priebalsių akustiniams požymiams Nem lietuvianos, nem latvios línguas dados de intensidade relativo não permitem diferenciar pučiamųjų priebalsių e afrikatų segundo articulação maneira e lugar. Espera-se que a partir de dados de intensidade relativa pudesse ser distinguido sibiliantus, t. y. „ryškiuosius“ priebalsius (didesnio intensyvumo) nuo nesibiliantų, t. y. „blausiųjų“ (mažesnio intensyvumo) priebalsių. Kalbos akustikos teorija afirma que a menor intensidade é característica dos sufocados nãobiliantes (pavyzdžiui, -15 dB), o didžiausias intensyvumas – skardiesiems sibiliantams 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE dB (0); skardžiųjų nesibiliantų e dusliųjų sibiliantų intensidade são panašus ~-5 dB (zr. Ambrazevičius 2011: 38). Os resultados obtidos mostram que em línguas lituanas e latvias homens escartam de skardžių pučiamųjų priebalsių ir afrikatų grupėse de acordo com os valores relativos médios da intensidade estatística não se podem distinguir sibiliantų de nesibiliantų, i. e. línguas lituanas não palatalizuotas pučiamųjų priebalsių ir afrikatų [z], [], [], [] grupėje neatsiskiria []; das línguas lituanas palatalizuotas priebalsias [zj], [j], [j], [j] grupėje neatsciria [j]; línguas latvias pučiamųjų priebalsių ir afrikatų [z], [], [], [] grupėje neatsciria [v], []. Com base em dados femininos de línguas lituanas skardžiųjų priebalsių posisteme pode se distinguir skardžiuosius nesibiliantus [j] e [] de skardžiųjų sibiliantų [z], [zj], [], [j], [j], [j] aos nesibiliantos [j] e [] característica menor relação de intensidade VSV do que aos sibiliantos. Na subsistêmia de skardžiųjų priebalsių da língua latvia dos sibiliantų [z], [], [], [] se distingue nesibilianta [v] lhe caracterizam um pouco menor intensidade de relação VSV (também apenas segundo dados femininos). Tanto das línguas lituanas, quanto das latvias dusliųjų pučiamųjų priebalsių ir afrikatų grupėje significado de intensidade relativa ajuda a distinguir sibiliantus (turinčius didesnes VSV) dos nesibiliantų (turinčių mažesnes VSV). Plg.: línguas lituanas nepalatalizuadas priebalsias grupei sibiliantai [s], [], [], [] difere do [f], [x] (somente de acordo com dados femininos, masculin iztartas priebalsias [s] e [x] significâncias persidengia); dados de sibiliantes [sj], [j], [j], [j] nos pučiamųjų priebalsių ir afrikatų grupės, palatalizuados em lituano, se distinguem dos nesibiliantų [fj], [xj] (pelo ambos os sexos); nas latvias pučiamųjų priebalsių ir afrikatų grupėje sibiliantes [s], [], [], [] por significados de intensidade relativa se distingue dos nesibiliantų [f], [x] (referindo a dados de ambos os sexos informantų). 6.2.6. Resumação do estudo de intensidade relativo Lietuvių kalbos pučiamiesiems priebalsiams ir afrikatoms būdingos šiek tiek mažesnės santykinio intensyvumo VSV nei balsingumo ir artikuliacijos požiūriu tokiem mesmo à língua latvia priebalsiams. Tais resultados podiam determinar gravações de som: embora os parâmetros técnicos das gravações na Lituânia e na Letônia fossem sujuinados, durante a gravação a maior atenção era krepiada em gravações qualidade (cadangi gravações foram usadas para vários sons acusticins atributos tirti17), e não em som sinal tolygumu, que podia svyruoti por so savybių arba dėl nuovargio, atsiradusio ilgai kalbant į diktofoną. Šis garso 17 Įrašai daryti projekto „Dabartinės baltų kalbos: spektrinės garsų charakteristikos (instrumentiinformanto individu balnis tyrimas) (Nr. MIP-081/2013) durante. Straipsniai / Articles 175 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė Correlações semelhantes between the acoustic cues examined in this paper and the effect of voicing, manner and place of articulation, as well as the effect of speakers gender are observed both in standard Lithuanian and Latvian. However, some differences in the data of the two Baltic languages are also observed. The results show that the fricatives and affricates of Standard Latvian are more similar to the palatalized vs. non-palatalized fri catives and affricates of the same voicing, manner and place of articulation in Standard Lithuanian, i.e., the fricatives and affricates in Standard Latvian seem to be softer in comparison to the non-palatalized fricatives and affricates in Standard Lithuanian. É também observado que the fricatives and affricates of Standard Latvian have a higher relative intensity in comparation to the corresponding fricatives and affricates of Standard Lithuanian. This can be explained either by more energetic articulation of these speech sounds for speakers of Standard Latvian or by some differences related to the recording level. Įteikta 2016 m. maio 19 d. JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5 LT-10308 Vilnius Lithuania [email protected] INESE INDRIČĀNE LU Latviešu valodas institūts Akadēmijas laukums 1 LV-1050 Rīga Latvia [email protected]