Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos

Artykuły / Articles 115 LOÏC BOIZOU Vytauto Didžiojo universitetas Kierunki badań naukowych: lingwistyka komputerowa, lingwistyka porównawcza, lingwistyka korpusowa. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego Kierunki badań naukowych: lingwistyka korpusowa, frazeologia, leksykologia i leksykografia. ERIKA RIMKUTĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego Kierunki badań naukowych: lingwistyka korpusowa, lingwistyka komputerowa, automatyczna analiza morfologiczna i składniowa, kultura języka, morfemika, połączenia stałe. DUSŁOWNE LITEWSKIE STAŁE ZWIĄZKI GRAMATINĖS KATEGORIJOS Kategorie gramatyczne języka litewskiego Two-word Multi-word Expressions ADNOTACJA W niniejszym artykule analizuje się dwuwyrazowe stałe związki, które przedstawiono za pomocą dwóch typowych kolokacji, oraz osobliwości użycia form ir daugiau formų Lietuvių kalbos daiktavardinių frazių žodyne. Aptariami šių junginių, laigramatycznych. Celem badania jest szczegółowa analiza kategorii gramatycznych związków dwuwyrazowych, ze szczególnym uwzględnieniem przypadków; opisanie, jak korelują przypadki i wyrażane przez nie związki składniowe. W artykule przedstawiono dane statystyczne dotyczące rozkładu kategorii gramatycznych czasowników i rzeczowników, porównano je z użyciem form gramatycznych w korpusach pisanych i mówionych tekstów języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, stałe związki, kategorie gramatyczne, Słownik litewskich fraz rzeczownikowych. 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ ADNOTACJA Niniejsze badanie koncentruje się na dwuwyrazowych jednostkach wielowyrazowych wyrażonych za pomocą kilku form gramatycznych w Słowniku litewskich fraz nominalnych. Analizujemy rozkład kategorii gramatycznych w dwuwyrazowych jednostkach wielowyrazowych, które rozumiane są głównie jako typowe kolokacje. Celem badania jest szczegółowe udokumentowanie użycia kategorii gramatycznych, ze szczególnym each case and a particular syntactic function. The paper contributes to the description of grammatical features of Lithuanian MWEs by providing the quantitative distribution dauwzględnieniem kategorii przypadka, aby ukazać korelacje między kategoriami czasownikowymi i nominalnymi, które następnie porównuje się z użyciem tych samych kategorii w litewskich korpusach pisanych i mówionych. SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, wyrażenia wielowyrazowe, kategorie gramatyczne, Słownik litewskich fraz nominalnych. 1. WPROWADZENIE Stałe połączenia języka litewskiego (dalej SP) były przedmiotem licznych badań: ograniczając się wyłącznie do tych prac, w których analizowana jest budowa i gramatyka różnego typu SP, galima paminėti Justinos Bagdonaitės (2010), Agnės Bielinskienės (2010), Giedrės Jarašiūnaitės (2004), Jolantos Kovalevskaitės ir Erikos Rimkutės (2010), należałoby wymienić prace Rūty Marcinkevičienė i Ginarė Grigonytė (2005) i in. Niniejszy artykuł kontynuuje cykl poświęcony gramatyce rzeczownikowych dwuwyrazowych stałych połączeń Słownika rzeczownikowych fraz języka litewskiego (dalej LKDFŽ lub słownik1): autorzy tej pracy omówili trudności napotkane przy próbie automatycznego ustalenia form hasłowych stałych połączeń zawartych w LKDFŽ (Boizou i in. 2015a), opisali właściwości morfologiczne i syntaktyczne dwuwyrazowych SP w LKDFŽ (Boizou i in. 2015b), przeanalizowano również gramatykę i semantykę dwuwyrazowych SP podanych w LKDFŽ w jednej formie (Rimkutė i in. 2015). W niniejszym artykule analizowane są dwuwyrazowe połączenia, które w LKDFŽ podano w dwóch lub większej liczbie form, bez uzupełnień i skrótów, łącznie 19 816 połączeń. Wśród nich najwięcej jest połączeń złożonych z dwóch rzeczowników (np.: dauguma gyventojų, daugumos gyventojų; aukso amžiumi, aukso amžius, aukso amžių; Bałtycki 1 LKDFŽ jest pierwszym słownikiem kolokacji języka litewskiego, opracowanym na podstawie korpusu tekstów. Tworzą go często wspólnie używane sensowne i gramatycznie poprawne połączenia oraz frazy, w których występuje co najmniej jeden rzeczownik (więcej o LKDFŽ i zasadach jego opracowania zob. Marcinkevičienė 2010; Rimkutė i in. 2012; Boizou i in. 2015b). Artykuły / Articles 117 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos kelias, Baltijos kelią, Baltijos kelyje), a także w połączeniach złożonych z przymiotnika i rzeczownika (rimta problema, rimtų problemų; gryni pinigai, grynieji pinigai), czasownika i rzeczownika (atveria kelią, atvėrė kelią; priimant mą, priims sprendimą). Ankstesniame tyrime (Boizou ir kt. 2015b) šie dvižodžiai sprendiPołączenia, na podstawie Gramatyki współczesnego języka litewskiego (1996), sklasyfikowano w następujące grupy: 1) związku relacji wzajemnej: a) obiektowe (stanowią 0,08 proc. wszystkich połączeń), b) podmiotowe (0,33 proc.); 2) spójnikowe (0,16 proc.); 3) relacji przyłączającej: a) dopełnieniowe (3,42 proc.), b) c) aplinkybinius (0,30 proc.) ir d) požymio (95,55 proc.)2. Šiame tyrime didžiausias dėmesys skiriamas LKDFŽ dvižodžiuose jungipodmiotowe (0,16 proc.), ujawniającym się w nich (można je uznać za typowe kolokacje) cechom użycia form gramatycznych. W artykule przedstawiono dane statystyczne dotyczące rozkładu kategorii gramatycznych wszystkich czasowników i rzeczowników, pokazano, jak określona kategoria gramatyczna jest używana do tworzenia relacji syntaktycznych. Najwięcej uwagi poświęcono przypadkom; omówiono, jak korelują przypadki ir jais reiškiami sintaksiniai ryšiai. Rozkład części mowy i przypadków dwuwyrazowych PJ przedstawionych w LKDFŽ porównano z danymi języka mówionego i pisanego na podstawie korpusów tekstów tych dwóch odmian języka, natomiast rozkład innych kategorii gramatycznych – z językiem pisanym, ponieważ nie znaleziono danych dotyczących rozkładu wszystkich kategorii gramatycznych w języku mówionym. Do reprezentowania języka pisanego wybrano liczący 1 mln słów morfologicznie anotowany korpus języka litewskiego (zob. Rimkutė 2006, dalej zwany korpusem), a języka mówionego – Korpus mówionego języka litewskiego (Dabašinskienė 2009). Oczekuje się, że porównanie rozkładu kategorii gramatycznych PJ w języku pisanym i mówionym pomoże ustalić, co jest charakterystyczne dla języka skostniałego utworzonego z PJ (ang. formulaic language, zob. Wray 2002); w jakim stopniu w języku skostniałym odzwierciedlają się prawidłowości gramatyczne języka litewskiego, jakie różnice i podobieństwa można zaobserwować. 2. ROZKŁAD CZĘŚCI MOWY I KATEGORII GRAMATYCZNYCH W tabeli 1 wyraźnie widać, że wśród analizowanych dwuwyrazowych PJ z LKDFŽ przeważają rzeczowniki – takie proporcje części mowy wynikają z tego, że w słowniku 2 Inni autorzy, na przykład Vitas Labutis (1998), stosują nieco inną klasyfikację: w niniejszej pracy połączeniom o relacji przyłączającej odpowiadają połączenia atrybutywne V. Labutisa, a obiektowym połączeniom o relacji wzajemnego powiązania – predykatywy (Labutis 1998: 90–94). 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ įtraukti tik tie junginiai, kuriuose yra bent vienas daiktavardis (bet jis nebūtinai jest głównym członem połączenia)3. Zatem analizując dwuwyrazowe PJ, nie można było oczekiwać innych wyników i wcale nie są one podobne do danych z języka pisanego i mówionego – w korpusie języka pisanego rzeczowniki stanowią około 39 proc. (Rimkutė 2006: 27), w korpusie języka mówionego – 16,2 proc. (Dabašinskienė 2009: 9). Ze względu na dużą liczbę rzeczowników wśród analizowanych PJ licznie występują również przymiotniki (ponieważ są uzgadniane z rzeczownikami) – jest ich dwa razy więcej niż w korpusach (w korpusie języka pisanego 7,33 proc., w korpusie języka mówionego – 2,8 proc.). Rozkład pozostałych części mowy również nie odpowiada danym języka pisanego i mówionego, por. czasowniki – 20,5 / 22,84 proc., liczebniki – 0,96 / 1,9 proc., zaimki – 8,7 / 16,9 proc. Iš pagrindinių kalbos dalių gana smarkiai skiriasi veiksmažodžių skaičius, nes tyrimo medžiagoje labai nedaug veiksmažodinių junginių. Nors, kaip nuprzedstawiony w artykule (Boizou i in. 2015b: 121), model czasownik + rzeczownik stanowi 9,99 proc., ale pod względem częstości nadal znacznie odbiega od dwóch najczęstszych modeli – rzeczownik + rzeczownik (49,07 proc.) i przymiotnik + rzeczownik (32,2 proc.). TABELA 1. Rozkład części mowy Część mowy Lp. Proc. Rzeczowniki 29559 74,55 Przymiotniki 6388 16,11 Czasowniki 2061 5,20 Liczebniki 738 1,86 Zaimki 640 1,61 Nieodmienne części mowy 31 0,08 Skróty 234 0,59 Ogółem 39651 100,00 Wśród nieodmiennych części mowy w dwuwyrazowych PJ znaleziono jedynie przysłówki, przyimki i partykuły. Przysłówków, podobnie jak przymiotników, w PJ prawdopodobnie byłoby 3 W poprzednim badaniu (Boizou i in. 2015b: 123) ustalono, że według członu nadrzędnego połączenia rozkładają się następująco: rzeczownikowe – 96,4 proc., czasownikowe – 3,59 proc., przymiotnikowe – 0,02 proc. 4 Pierwsze cyfry wskazują, ile jednostek danej części mowy znaleziono w korpusie tekstów języka pisanego, natomiast cyfry podane po ukośniku – ile użyto w korpusie tekstów języka mówionego. Artykuły / Articles 119 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos można oczekiwać więcej, gdyby w materiale badawczym znalazły się połączenia o modelu przysłówek + przymiotnik, przysłówek + czasownik. Przyimki i partykuły są stosowane głównie w połączeniach frazeologicznych lub tworzących niejasne związki syntaktyczne (nie omówiono ich bardziej szczegółowo w niniejszym artykule). Przyimki, przysłówki i partykuły w dwuwyrazowych PJ stanowią 0,08 proc., w korpusie tekstów języka pisanego – ponad 13 proc. ; jeszcze większą część – 26,4 proc. – stanowią w korpusie tekstów języka mówionego. W dwuwyrazowych PJ bardzo niewiele jest nieodmiennych części mowy, ponieważ wynika to z tendencji do łączenia się części mowy: w znaczących połączeniach dwuwyrazowych, w których jeden człon jest rzeczownikiem, drugim członem najczęściej może być tylko nazwa odmienna lub czasownik. W korpusie prawie 2 proc. stanowią skrócone formy przypisane do części mowy (akronimy i skróty), w analizowanych połączeniach jest ich tylko 0,59 proc., niemniej te jednostki leksykalne zajmują dość znaczną część wśród innych części mowy. Można to wyjaśnić tym, że w połączeniach tworzących różne relacje syntaktyczne można znaleźć skrócone formy, np. : nosiciele HIV, państwa citai, C grupė. Jie dažniausiai vartoti kaip pažyminiai. Paanalizavus, kokia kalbos dalių įvairovė išryškėja skirtinguose sintaksiUE, członkostwo w NATO, w relacjach B-limfocytów (zob. także Boizou i in. 2015b), można sformułować następujące uogólnienia: tylko rzeczowniki występują w połączeniach relacji współrzędnej, tylko rzeczowniki i czasowniki – w podmiotowych i dopełnieniowych połączeniach wzajemnej zależności, a także w dalių įvairovė pastebėta tarp prijungiamojo ryšio aplinkybinių junginių: juose podmiotowych połączeniach relacji podrzędnej. Większą liczbę części mowy poza rzeczownikami i czasownikami stanowiły także przysłówki i skrócone formy; w dopełnieniowych połączeniach relacji podrzędnej przeważają rzeczowniki i czasowniki, ale użyto również przymiotników, liczebników oraz zaimków. Wszystkie części mowy przedstawione w tabeli 1 (z wyjątkiem nieodmiennych) znaleziono w połączeniach określenia relacji podrzędnej, w połączeniach tego typu dominują rzeczowniki. To, że rozkład części mowy w analizowanych dwuwyrazowych PJ nie odpowiada prawidłowościom użycia pisemnego i mówionego języka litewskiego, powoduje dość odmienne wyniki rozkładu kategorii gramatycznych (w porównaniu z danymi korpusowymi). Niemniej jednak w niektórych przypadkach (zwłaszcza w zakresie przypadków) widoczne jest bardzo podobne użycie (zob. szerzej podrozdziały 2.1 i 2.2). 2.1. Formy czasownikowe 2.1.1. Rozkład form osobowych i nieosobowych Do analizowanych połączeń dwuwyrazowych wchodzi 379 form osobowych i 280 nieosobowych. Zwracamy uwagę, że do nieosobowych 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ veiksmažodžių neįskaičiuoti dalyviai: dažniausiai dalyviai vartojami kaip dericzęści mowy zaliczono wyrazy odczasownikowe, dlatego przypisano je do przymiotników.5 Wśród form nieosobowych najwięcej znaleziono bezokoliczników (zob. tabelę 2), najrzadziej używane są imiesłowy przysłówkowe uprzednie. W porównaniu z korpusem tekstów języka pisanego widoczne jest podobne użycie: w korpusie bezokoliczniki są używane najczęściej (jeśli nie uwzględniać imiesłowów) i stanowią 76,73 proc., drugie pod względem częstości są imiesłowy przysłówkowe współczesne – stanowią 14,61 proc., trzecie – imiesłowy przysłówkowe uprzednie – 8,56 proc. Znacznie większy odsetek imiesłowów przysłówkowych wśród analizowanych połączeń leksykalnych niż w korpusie można wyjaśnić tym, że ta forma gramatyczna jest używana w różnego rodzaju połączeniach: podmiotowych, dopełnieniowych i okolicznikowych z relacją podrzędności. Można przypuszczać, że rzadsze użycie półimiesłowów wynika z tego, że w LKDFŽ jeden człon musi być rzeczownikiem (ponieważ taka była junginiai lietuvių kalboje gana dažni (pvz.: greitai bėgdamas, sunkiai nešdami). przyjęta zasada doboru PJ), a zatem znalazły się tam tylko te półimiesłowy, które najczęściej łączą się z rzeczownikami (np.: leżąc w łóżku, mając cel, udzielając wywiadu), natomiast nie znalazły się te, które łączą się z przysłówkami – a takich 2 TABELA. Rozkład form nieodmiennych przez osoby Forma Liczba Procent bezokoliczniki 196 70,0 imiesłowy przysłówkowe 71 25,4 pusdalyviai 13 4,6 Ogółem 280 100,0 Najwięcej bezokoliczników (189) użyto w połączeniach dopełnieniowych z relacją podrzędności, np.: otrzymać pieniądze, podjąć zobowiązania. W tego typu połączeniach najczęściej używane są także imiesłowy przysłówkowe uprzednie (38 przypadków), np.: po ukończeniu studiów, po popełnieniu przestępstwa. Tylko w kilku formach rzadziej (znaleziono 32 przypadki) imiesłowy przysłówkowe uprzednie są używane w połączeniach podmiotowych o związku podrzędnym, np.: z upływem czasu, w razie wypadku. Imiesłowy przysłówkowe współczesne są również częstsze w połączeniach dopełnieniowych, np.: udzielając wywiadu, mając na celu. O tym, z jakimi przypadkami używane są formy czasownikowe, zob. podrozdział 2.2.1. Toliau aprariamos asmenuojamosios formos ir pateikiama statistinių duodanych o rozkładzie kategorii gramatycznych charakterystycznych dla czasowników. 5 Oczywiste jest, że imiesłowy mogą być używane nie tylko jako uzgodnione przydawki, lecz także jako wyrazy nadrzędne, np.: ogarnięty szokiem, zacisnąwszy zęby. Przypisywanie takich imiesłowów do przymiotników nie jest ścisłe, ale przypadków takiego użycia jest dość niewiele, dlatego nie ma ono większego wpływu na wyniki. Artykuły / Articles 121 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos 2.1.2. Kategoria czasu W tabeli 3 podano wyłącznie czasy form osobowych, nie uwzględniono tu czasów imiesłowów przysłówkowych i imiesłowów. Dane te można porównać z danymi korpusu tekstów oznakowanego morfologicznie (zob. Rimkutė 2006: 35). Uwidacznia się jedna istotna różnica: wśród analizowanych dwuwyrazowych PJ z LKDFŽ dominuje czas przeszły dokonany (prawie 53 proc.), natomiast w wymienionym korpusie podobny odsetek (52,5 proc.) stanowi czas teraźniejszy. PJ – esamasis (40,85 proc.), tekstyne – būtasis kartinis (37,8 proc.). Būsimasis laikas daug retesnis: dvižodžiuose PJ 6,2 proc., tekstyne – 7,9 proc. Pats rečiauCzasy pod względem częstości występowania zajmujące drugie miejsce rozkładają się następująco: w dwuwyrazowych sias jest to czas przeszły niedokonany, który w korpusie stanowi 2,7 proc., natomiast w dwuwyrazowych PJ – mniej niż jeden procent. TABELA 3. Rozkład czasów Czas Liczba Czasownik posiłkowy „būti”. czas przeszły dokonany 190 51,9 czas teraźniejszy 153 41,8 czas przyszły 22 6,0 czas przeszły częstotliwy 1 0,3 Ogółem 366 100,0 2.1.3. Kategoria trybu Rozkład trybów form czasownikowych dwuwyrazowych PJ użytych w LKDFŽ (zob. tabela 4) odpowiada prawidłowościom współczesnego pisanego języka litewskiego – ponad 96 proc. stanowią formy trybu oznajmującego (por. w korpusie morfologicznie anotowanym stanowią 91,5 proc. (Rimkutė 2006: 35). Najwięcej (290) form tego trybu znaleziono w połączeniach obiektowych z relacją podrzędną, np.: turėjo įtakos, šventė Eucharistiją. 63 formy trybu oznajmującego użyto w połączeniach podmiotowych z relacją wzajemną: atėjo metas, skambėjo muzika. Zarówno w tariamosios, tiek liepiamosios nuosakos formos pavartotos prijungiamojo ryšio objektiniuose, aplinkybiniuose (pvz.: sudarytų sąlygas, atidėkite rytdienai) ir tarpołączeniach podmiotowych, jak i obiektowych z relacją wzajemną (np.: atsirastų galimybė, būk žmogus). 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ TABELA 4. Rozkład trybów Tryb L. wyst. Proc. oznajmujący 366 96,6 rozkazujący 71,8 tariamoji 61,6 Iš viso 379 100,0 2.1.4. Kategoria liczby i osoby Jak wspomniano wcześniej (zob. także tabelę 4), najwięcej form trybu oznajmującego znaleziono w podrzędnych połączeniach obiektowych, a zatem również tutaj znaleziono najwięcej form osobowych. W tabeli 5 wyraźnie widać, że dominuje trzecia osoba – tendencja ta jest charakterystyczna również dla asmuo sudaro 81,3 proc. (Rimkutė 2006: 35). 286 trečiojo asmens atvejai rasti morfologicznie anotowanego korpusu, tutaj trzecia osoba w grupach obiektowych z więzią podrzędną, np.: myje naczynia, potrząsa głową. 62 przypadki ustalono w grupach podmiotowych z więzią wzajemnej zależności, np.: nadarzyła się okazja, konferencja się odbędzie. 11 form trzeciej osoby znaleziono w grupach okolicznikowych z więzią podrzędną, np.: weźmie udział w wyborach, trzymał w rękach. TABELA 5. Rozkład liczby i osoby Liczba i osoba L. poj. Proc. 3 os. 359 94,7 lp. 1 os. 8 2,1 lm. 1 os. 51,3 lm. 2 os. 51,3 lp. 2 os. 2 0,5 Ogółem 379 100,0 7 przypadków pierwszej osoby liczby pojedynczej znaleziono w zespoleniach obiektowych o związku podrzędnym, np.: miałem okazję, czytałem wykład. Druga osoba liczby pojedynczej jest używana najrzadziej, oba przypadki znaleziono w zespoleniach obiektowych o wzajemnej zależności: bądź mężczyzną, bądź człowiekiem. Pierwsza osoba liczby mnogiej występuje częściej w zespoleniach obiektowych o związku podrzędnym, np.: mamy możliwość, zwracamy uwagę. Wszystkie przypadki użycia drugiej osoby liczby mnogiej znaleziono w podrzędnych Artykuły / Articles 123 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos zespoleniach obiektowych, np.: naciśnijcie przycisk, nie przegapcie okazji. Jak widać na przykładach, między drugą osobą liczby pojedynczej a drugą osobą liczby mnogiej dominują formy trybu rozkazującego. Rozkład form zwrotnych i niezwrotnych w dwuwyrazowych PJ LKDFŽ odpowiada ogólnym prawidłowościom języka pisanego: w słowniku formy zwrotne stanowią 10,6 proc., w korpusie – 12,3 proc. ; form niezwrotnych zarówno w słowniku, jak i w korpusie jest najwięcej – odpowiednio 89,4 i 87,7 proc.6 Podsumowując dane przedstawione w podrozdziale 2.1.1, można stwierdzić, że użycie gramatycznych form czasowników zasadniczo odpowiada prawidłowościom użycia języka litewskiego. Niemniej jednak z przeglądu kategorii trybów i osób wynika, że człon, który dominuje, najczęściej zajmuje większą część niż formy najczęściej używane w korpusie (na przykład PJ czas przeszły dokonany). Można stwierdzić prielaidą, kad šiuos rezultatus lemia tai, jog analizuoti pastovieji junginiai, arba yra pernelyg mažas gramatinių formų skaičius, kad išryškėtų aiškesnė vartosena. 2.2. Formy rzeczownikowe 2.2.1. Kategoria przypadku Poniżej opisano, jak rozkłada się użycie każdego przypadku, z uwzględnieniem tego, jaki związek składniowy wyraża. Przy liczeniu przypadków nie uwzględniano części mowy, rodzaju, liczby i innych cech gramatycznych (na przykład tego, czy rzeczownik jest nazwą własną, czy pospolitą, zwrotną czy niezwrotną; czy imiesłów jest zaimkowy, czy niezaimkowy; czy użyto przymiotnika w stopniu równym, czy wyższym itd. ). Najpierw przedstawiamy ogólną tabelę częstości przypadków dwuwyrazowych konstrukcji PJ o wielu formach fleksyjnych i konstrukcji o jednej formie fleksyjnej w LKDFŽ oraz przypadków wyrazów użytych w korpusie języka pisanego. Chociaż w niniejszym artykule analizowane są dwuwyrazowe PJ użyte w kilku formach fleksyjnych, to omawiając rozkład przypadków, chcielibyśmy zwrócić uwagę również na dwuwyrazowe połączenia użyte w jednej formie7. Porównanie przypadków PJ o wielu formach fleksyjnych i PJ o jednej formie fleksyjnej jest interesujące dlatego, że użycie przypadków PJ o wielu formach fleksyjnych, 6 Obliczono wszystkie formy czasowników, a także rzeczowniki odczasownikowe. 7 Za PJ o jednej formie fleksyjnej uważa się takie PJ, które w LKDFŽ odnotowano w jednej formie fleksyjnej (szerzej zob. Rimkutė i in. 2015). Część konstrukcji o jednej formie fleksyjnej jest w rzeczywistości całkowicie skostniała i jako PJ używana w jednej formie (dėmesio centre, konkurso keliu); w takich PJ jeden człon (najczęściej drugi) jest skostniały, co decyduje o stabilności całego połączenia. Część form jednopostaciowych to takie, które tylko w LKDFŽ odnotowano w jednej (zwykle najczęstszej) formie, chociaż w użyciu mogą być odmieniane, np.: skristi lėktuvu, atrankos rungtynių, Šventajame Rašte. 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ atstovauti valstybei, keletui dienų, projektui finansuoti. Jeśli celownik występuje po lewej stronie, to najczęściej będą to połączenia oznaczające ilość, których pierwszy człon jest rzeczownikiem (jak w przykładzie keletui dienų). W połączeniach podmiotowych z relacją podrzędną celownik występuje częściej po prawej stronie, np.: atėjus pavasariui, lyjant lietui. Takie połączenia jak vaikui augant, saulei šviečiant, jak można wnioskować z nielicznych danych, nie są strukturami typowymi dla języka litewskiego do wyrażania stosunków podmiotowych. Znaleziono tylko sześć przypadków, gdy połączenia okolicznikowe wyrażono celownikiem: maždaug pusei, narystei ES / NATO, atidėkite rytdienai, dlatego nie można wyciągać bardziej szczegółowych uogólnień na temat użycia celownika w połączeniach tego typu. Tyle samo przykładów celownika znaleziono również w połączeniach współrzędnych, np.: broliams, seserims; merui, valdybai. 2.2.1.4. Biernik Jak już niejednokrotnie wspomniano, ponieważ wśród dwuwyrazowych PJ dominują połączenia będące wyrazem relacji zależnościowej, najczęstsze sena būtent šio tipo junginiuose (žr. 10 lentelę), pvz.: nemažas sumas, Lietuvos visuomenę. Tai, kad dviem trečdaliais atvejų galininkas eina dešinėje, paaiškinużycie biernika wynika z tego, że przeważają połączenia z nieuzgodnionymi przydawkami, a zatem odmieniać można tylko drugi człon, np. społeczeństwo litewskie / społeczeństwa litewskiego / społeczeństwu litewskiemu / społeczeństwo litewskie. TABELA 10. Rozkład biernika Eil. nr. Sintaksinis relacja l. Kairė, proc. l. Kairė, proc. Dešinė, Ogółem Dešinė, Udział wśród wszystkich połączeń, proc. 1Przyłączający: 14,3 cecha 1880 35,3 3442 64,7 5322 2Przyłączający: 53,3 obiekt 39 9,1 390 90,9 429 3Łączący 550,0 550,0 10 13,5 4Przyłączając911,4 okoliczności y: 333,3 666,7 Ogółem 1927 3843 5770 Porównując użycie wszystkich przypadków (zob. tabelę 13), widać, że biernik jest najbardziej typowym przypadkiem do wyrażania połączeń obiektowych relacji przyłączającej (stanowi 53,3 proc. wszystkich PJ tej relacji). Należy wspomnieć, że ponad 90 proc. Artykuły / Articles 131 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos W przypadkach biernik występuje po prawej stronie, ponieważ najczęstszymi połączeniami tego typu są struktury czasownik + rzeczownik, np.: zagrodzić drogę, miał okazję. Po lewej stronie biernik jest używany, jeśli pierwszym członem jest rzeczownik wyrażający ilość, np.: sto lat, tysiąc litów. Znaleziono wprawdzie kilka połączeń nietypowych, w których biernik występuje po lewej stronie: wpływ na środowisko (ponieważ rządzi nim rzeczownik), problem rozwiązać (z powodu odwrotnego szyku wyrazów). Znaleziono tylko 9 przykładów okolicznikowych połączeń podrzędnych oraz 10 przykładów połączeń współrzędnych; połączenia te ilustrują następujące przykłady: rachunki w bankach, wczoraj rano (okolicznikowe) oraz okna, drzwi; ręce, nogi (współrzędne). 2.2.1.5. Narzędnik Większość połączeń podrzędnych wyrażających cechę podlega odmianie, dlatego występują one również w formie narzędnika, np.: oferowanymi przyjemnościami, królem Polski. Wspomniano, że przeważają związki z przydawką nieuzgadnianą, gininkas dvigubai dažniau būna dešinėje, o ne kairėje (žr. 11 lentelę). Iš pateikdlatego z uogólnionych danych dotyczących wszystkich przypadków (zob. tabela 13) wynika, że narzędnik (z wyjątkiem wołacza) jest najrzadszym przypadkiem używanym do wyrażania związków oznaczających cechę, ponieważ przypadek ten stanowi zaledwie 4,5 proc. 11 TABELA. Rozkład narzędnika Eil. nr. Sintaksinis relacja Kairė, liczba Kairė, proc. Dešinė, liczba Dešinė, proc. Ogółem Udział wśród wszystkich związków, proc. 1Zależny: 628 37,2 przydawka 1060 62,8 1688 4,5 2Zależny: 310,7 25 89,3 28 3,5 obiekt 3Zależny: 133,3 okolicznik 266,7 33,8 Ogółem 632 1087 1719 Ze względu na rzadkie użycie narzędnika znaleziono tylko 28 przypadków tego mojo ryšio objektiniuose junginiuose. Dažniausia tokių junginių struktūprzypadka w połączeniach – czasownik + rzeczownik, np.: uznać za winnych, wzruszył ramionami. Znaleziono kilka przykładów, w których narzędnika wymagają rzeczowniki odczasownikowe, np.: bycie sobą, zaufanie do siebie. W lewej części narzędnik występuje tylko wtedy, gdy pojawia się w połączeniach wyrażających ilość, np.: w stu procentach. Warto wspomnieć, że wśród okolicznikowych połączeń z narzędnikiem o relacji składniowej znaleziono dwa wyrażenia oznaczające czas: miesiącami, rok za rokiem. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ Jeszcze jednym połączeniem, w którym narzędnik występuje w lewej części, jest ambasadorem na Litwie. 2.2.1.6. Miejscownik Podczas klasyfikowania danych na potrzeby badania opisanego przez Boizou i in. 2015b pojawiło się wiele pytań, do której kategorii przypisać połączenia z miejscownikiem – takie niejasności wynikały z faktu, że analizowano połączenia dwuwyrazowe. Gdyby analizowano połączenia trzywyrazowe, prawdopodobnie w wielu z nich występowałyby czasowniki, z tų galima tiksliau nustatyti junginio tipą. Klasifikuojant dvižodžius junginius su vietininku, kaip matyti 12 lentelėje, didžioji jų dalis priskirta prijungiaktórych znaczeń wynikałaby cecha wyrażania relacji stanu, np.: w konkursach piękności, w górnej części, w domu towarowym. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że są to połączenia oznaczające miejsce. Tak by było, gdyby obok występowały czasowniki, np.: uczestniczyć w konkursach piękności, kupować w domu towarowym. Z drugiej strony połączenia te są autonomiczne, należy je uznać za typowe kolokacje, dlatego należy je traktować jako formy fleksyjne połączeń oznaczających cechę. Zatem wszystkie formy połączeń oznaczających cechę (niezależnie od przypadka) przypisano do wspomnianego typu połączeń, np.: trzecie miejsce, na trzecim miejscu, trzecia lokata, na trzeciej lokacie, trzeciego miejsca, trzeciej lokaty, trzecie miejsce, trzecią lokatę, trzecie miejsca. Z tego powodu również połączenia z miejscownikiem znalazły się wśród połączeń wyrażających cechę relacji podrzędnej. Jak wynika z podanych wcześniej przykładów, miejscownik jest używany zarówno w połączeniach z przydawkami uzgadnianymi, jak i z przydawkami nieuzgadnianymi, przypadek ten częściej występuje po prawej stronie. TABELA 12. Rozkład miejscownika Lp. Ogółem SyntaktUdział yczny wśród Lewy, wszystkLewy, ich nr Prawy, związek Prawy, liczba proc. liczba proc. połączeń, proc. 1Zależnościowy: 716 požymis 28,6 1786 71,4 2502 6,7 2Prijungiamasis: okolicznikowe 25,0 38 95,0 40 50,6 3Współrzędny 250,0 250,0 45,4 4Zależnościowobjektas y: 3100,0 00,0 30,4 Ogółem 723 1826 2549 Jak można było się spodziewać, miejscownik najczęściej ze wszystkich przypadków występował w połączeniach okolicznikowych o związku zależnościowym – stanowi 50,6 proc. (zob. Artykuły / Articles 133 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos Tabele 12 i 13). Niemal we wszystkich przypadkach miejscownik występuje po prawej stronie, może być rządzony zarówno przez czasowniki, jak i rzeczowniki, np.: leżąc w łóżku, rachunki w bankach, zawisa w powietrzu, pozostawił w spokoju, mając na myśli. Po lewej stronie występuje tylko w dwóch formach jednego połączenia: w projekcie przewiduje się / przewidziano. Wśród analizowanych dwuwyrazowych PJ z pavyzdžiai: Vilniuje, Kaune; Latvijoje, Estijoje. Kaip matyti iš pavyzdžių, visais miejscownikiem znaleziono cztery przypadki, w których za pomocą relacji współrzędnej wyrażane jest konkretne miejsce. Znaleziono tylko trzy zdaniowe połączenia dopełnieniowe z miejscownikiem: w wielu państwach, w wielu krajach, w Liście do Rzymian. Jak napisano wcześniej, chociaż połączenia te można by uznać za wyrażające okolicznik miejsca, to ze względu na znaczenie całego połączenia (a nie tylko którejś z jego form fleksyjnych) zaliczono je do połączeń dopełnieniowych. 2.2.1.7. Pozostałe przypadki Ponieważ wołacz jest jednym z najrzadziej używanych przypadków języka litewskiego (por. w korpusie tekstów języka pisanego stanowi 0,48%, w korpusie tekstów języka mówionego l.mn. wołacz stanowi 0,3%, natomiast l.poj. wołacz – 3,3%, dlatego nie dziwi również to, że w LKDFŽ znaleziono łącznie tylko 49 przypadków użycia tego przypadka. Wszystkie znaleziono w połączeniach wyrażających cechę relacji podrzędnej, np.: szanowny przewodniczący, drogi czytelniku, Panie Boże, drodzy koledzy. 24 przypadki wołacza użyto po lewej stronie, a 25 – po prawej stronie, zatem niemal we wszystkich przypadkach wołacz występuje w połączeniach z uzgodnionymi przydawkami. Znaleziono trzy przypadki iliatywu (oddzielono je od miejscownika), również w połączeniach wyrażających cechę relacji podrzędnej, np.: na własność samorządu, na własność państwa. 2.2.1.8. Podsumowanie użycia przypadków Po podsumowaniu wyników użycia przypadków (z wyjątkiem wołacza i iliatywu) tatus, 13 lentelėje matyti, kurie linksniai dominuoja tam tikro tipo junginiuose. Kaip minėta anksčiau, dėl to, kad tarp dvižodžių LKDFŽ junginių vyrauja pripołączenia wyrażające cechę relacji podrzędnej, dane statystyczne dotyczące użycia przypadków są uwarunkowane użyciem połączeń tego typu, niemniej jednak można wyciągać wnioski na temat użycia przypadków również do wyrażania innych typów połączeń niż połączenia wyrażające cechę. W tabeli 13 widać, że tylko mianownik w dwuwyrazowych PJ LKDFŽ był używany do wyrażania zarówno zespołów podmiotowych, jak i przedmiotowych relacji wzajemnej. Można to wyjaśnić tym, że zgodnie z klasyfikacją DLKG tego typu zespoły najczęściej tworzone są tylko z mianownikiem. Zespoły podmiotowe relacji podrzędnej tworzy wyłącznie celownik. Na podstawie danych dotyczących dwuwyrazowych PJ w LKDFŽ 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ prijungiamųjų subjektinių junginių struktūra yra padalyvis + daiktavardžio można stwierdzić, że najbardziej typowy jest celownik. Gdybyśmy nie trzymali się tradycyjnej klasyfikacji przedstawionej w DLKG, zespoły podmiotowe i przedmiotowe relacji wzajemnej, a także zespoły podmiotowe relacji podrzędnej moglibyśmy klasyfikować łącznie, dzięki czemu lepiej uwidoczniłyby się przypadki, za pomocą których określa się relacje podmiotowe: mianownik i celownik (z imiesłowami przysłówkowymi). Te trzy typy zespołów łączy również to, że tworzą je wyłącznie rzeczowniki i czasowniki. Najbardziej przejrzyste są zespoły relacji podrzędnej (z wyjątkiem podmiotowych), w nich najlepiej widoczny jest rozkład przypadków. W połączeniach dopełnieniowych, okolicznikowych i określających uwidacznia się jeden dominujący przypadek (stanowiący ponad połowę całego użycia: odpowiednio biernik, miejscownik i dopełniacz). W połączeniach dopełnieniowych relacji podrzędnej dominuje biernik – stanowi ponad 53 proc. Drugi pod względem częstotliwości jest dopełniacz (28,8 proc.), trzeci – celownik (7,5 proc.). Jak wspomniano wcześniej, nieco zaskoczyło użycie mianownika w połączeniach dopełnieniowych (tutaj mianownik stanowi 6,6 proc.), można to jednak wyjaśnić tym, że użyto połączeń wyrażających ilość. Gdyby nie przestrzegano stanowiska gramatyki tradycyjnej i połączenia wyrażające ilość klasyfikowano jako okolicznikowe, rozkład przypadków w połączeniach dopełnieniowych byłby wyraźniejszy i bardziej konsekwentny. Ponad połowa okolicznikowych połączeń relacji podrzędnej utworzona jest z miejscownikiem, drugi pod względem częstotliwości jest dopełniacz (15,2 proc.), dalej plasują się mianownik i biernik (oba przypadki stanowią po 11,4 proc.). Nieco zaskakują vardininko vartosena aplinkybiniams junginiams sudaryti, bet turbūt dėl mažo junginių skaičiaus (iš viso rasti tik 77 aplinkybiniai junginiai) neatsiskleidžia prawidłowości użycia przypadków w połączeniach tego typu. Połączenia okolicznikowe charakteryzują się także tym, że jeden człon (najczęściej lewy) podlega odmianie (zmienia się przypadek albo czas, liczba i osoba), natomiast drugi człon (najczęściej jest to miejscownik, czasem przysłówek) pozostaje niezmienny, np.: przedstawicielstwa / przedstawicielstwo na Litwie; uczestniczył / uczestniczyć / będzie uczestniczył w wyborach; wczoraj rano / ranek; mniej więcej połowa / połowę. Wyrazom użytym w połączeniach innych typów właściwa jest większa odmienność. W połączeniach wyrażających cechę relacji podrzędnej użyto wszystkich przypadków, ponieważ znaleziono najwięcej połączeń tego typu (stanowią one ponad 95 proc. wszystkich połączeń), można więc dostrzec tu prawidłowości w użyciu przypadków. Potwierdzają one (i niemal powtarzają) dane przedstawione w tabeli 6 dotyczące rozkładu przypadków dwuwyrazowych wieloformowych PJ, a według częstotliwości przypadki układają się następująco: dopełniacz – 50,4 proc., mianownik – 18,7 proc., biernik – 14,3 proc., miejscownik – 6,7 proc., celownik – 5,3 proc. i narzędnik – 4,5 proc. Artykuły / Articles 135 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos Jak już wielokrotnie stwierdzano, dominację dopełniacza w tych i innych połączeniach determinuje fakt, że dwuwyrazowe połączenia w LKDFŽ najczęściej tworzone są z nieuzgodnionymi przydawkami. Częstość pozostałych przypadków potwierdza opisaną we wcześniejszych badaniach Sujungiamąjį ryšį gali išreikšti visi linksniai, tiesa, šio tipo junginiuose neczęstość przypadków w mówionym i pisanym języku litewskim. użyto narzędnika, ale nie oznacza to, że takie użycie narzędnika jest niemożliwe. Właśnie ze względu na rzadkie użycie narzędnika do LKDFŽ nie trafiły dwuwyrazowe połączenia złożone ze związku współrzędnego z tym przypadkiem. Ponieważ połączeniom współrzędnym nie jest właściwa specyficzna realizacja form gramatycznych, można tu mówić jedynie o ogólnych prawidłowościach częstości przypadków (w większym stopniu odzwierciedlają one użycie przypadków w korpusie niż w słowniku). Prawidłowości te potwierdzają również dane przedstawione w tabeli 13: najczęstszy jest mianownik, dopełniacz (prawie po 38 proc.) oraz biernik (ponad 13 proc.). 2.2.2. Inne kategorie rzeczownikowe W niniejszym podrozdziale omówiono kategorie rodzaju, liczby, stopnia i określoności. Przy obliczaniu wymienionych kategorii niekiedy uwzględniano również niektóre formy czasownikowe. Jak już wspomniano, największą część analizowanych dwuwyrazowych PJ stanowią te, które przypisano do połączeń będących realizacją cechy związku podrzędnego, dlatego połączenia tego typu zasadniczo determinują rozkład omawianych poniżej kategorii gramatycznych. 2.2.2.1. Kategoria rodzaju Przy obliczaniu kategorii rodzaju rzeczowników uwzględniono również dane dotyczące imiesłowów oraz imiesłowów przysłówkowych, ponieważ formy te w analizowanych dwuwyrazowych PJ najczęściej występowały jako wyrazy określające. Rozkład rodzajów dwuwyrazowych połączeń w LKDFŽ przedstawiono w tabeli 14. TABELA 14. Rozkład form rodzajowych Rodzaj Liczba Proc. męski 21039 54,58 żeński 17500 45,4 nijaki 6 0,02 Ogółem 38545 100,00 Częstość form rodzaju męskiego niemal nie różni się od danych korpusowych – tutaj stanowią one 57,2 proc., znacznie różni się użycie rodzajów żeńskiego i nijakiego – w korpusie stanowią one odpowiednio 36,6 i 2,6 proc. (Rimkutė 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ 13 LENTELĖ. Apibendrintas linksnių pasiskirstymas (pilku fonu pažymėtas vienintelis arba dažniausiai tam tikrą sintaksinį rytworzący go przypadek) Lp. nr Związek syntaktyczny / przypadek Rodz., licz. V., proc. K., szt. K., proc. N., szt. N., proc. G., szt. G., proc. Įn., szt. Inf., proc. Msc., l. poj. Msc., proc. Iš razem, sk. 1 Wzajemna zależność: podmiot 64 100,0 00,0 00,0 00,0 00,0 00,0 64 2Wzajemna zależność: dopełnienie 34 100,0 00,0 00,0 00,0 00,0 00,0 34 3Połączenie: podmiot 00,0 00,0 32 100,0 00,0 00,0 00,0 32 4Prijungiamasis: objektas 53 6,6 232 28,8 60 7,5 429 53,3 28 3,5 3 0,4 805 5Połączenie: okoliczności 911,4 12 15,2 67,6 911,4 33,8 40 50,6 79 6Przyłączający: cecha 6982 18,7 18802 50,4 1986 5,3 5322 14,3 1688 4,5 2502 6,7 37282 7Łączący 28 37,8 28 37,8 45,4 10 13,5 00,0 45,4 74 liczba pojedyncza 25650 66,95 liczba mnoga 12665 33,05 Ogółem 7170 19074 2088 5770 1719 2549 38370 Artykuły / Articles 137 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos 2006: 31–32). Na te wyniki wpłynął fakt, że w korpusie do kategorii rodzaju włączono również te formy zaimków i liczebników, dla których kategoria rodzaju nie jest charakterystyczna (np.: kas, mano, aš, dešimt, penkiolika, dvejetas11) – formy te stanowią 3,6 proc. Niemniej jednak można stwierdzić, że rozkład rodzajów dwuwyrazowych PJ odpowiada prawidłowościom użycia tych form w języku pisanym. 2.2.2.2. Kategoria liczby Przy obliczaniu form liczby pojedynczej i mnogiej nie uwzględniono form liczby osobowych form czasowników, ponieważ omówiono je łącznie z kategorią osoby (zob. tabela 5), natomiast uwzględniono formy imiesłowów i półimiesłowów. W LKDFŽ dwuwyrazowych wieloformowych PJ dwie trzecie stanowią formy liczby pojedynczej, zob. tabela 15. TABELA 15. Rozkład form liczby Liczba Skrót. Proc. Ogółem 38315 100,00 Liczby przedstawione w tabeli 15 są niemal identyczne z danymi korpusu języka pisanego: w tym źródle liczba pojedyncza stanowi 67,27 proc., a liczba mnoga 32,73 (Rimkutė 2006: 32). Kalbant apie daugiskaitą, svarbu pabrėžti, kad dalis PJ vartojami būtent tik daugiskaitos forma, plg. Jungtinės Tautos, mirties aplinkyproc. warunki meteorologiczne (Boizou i in. 2015a: 46). W korpusie znaleziono również formy liczby podwójnej, a w przypadku niektórych rzeczowników formy liczby nietypowe (np.: dešimt, dvylika, keliolika – w korpusie wyodrębniono je do tiksliai lyginti analizuotų dvižodžių PJ ir tekstyno duomenų. Vis dėlto suskaiosobnej grupy), dlatego nie można całkowicie Na podstawie znalezionych w korpusie rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników, imiesłowów i półimiesłowów wyłącznie form liczby pojedynczej i mnogiej widać, że dane kategorii liczby dwuwyrazowych PJ i korpusu niemal całkowicie się pokrywają. 2.2.2.3. Kategoria stopnia Dalis PJ vartojami kuria nors viena laipsnio forma (pvz.: Aukščiausiasis Teismas), dalis – gali būti vartojami keliomis laipsnio formomis (pvz.: įvairūs būdai, różnorodne sposoby) (Boizou i in. 2015a: 47). Analizowanych dwuwyrazowych PJ stopnia 11 W sprawie tych i innych form rodzajów (a także innych kategorii gramatycznych) istnieją różne opinie (por. Paulauskienė 1994; Judžentis 2012). Oparto się na danych dostarczonych przez morfologiczny anotator języka litewskiego (zob. http://tekstynas.vdu.lt/). 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LOÏC BOIZOU, JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ formy odpowiadają prawidłowościom użycia tej kategorii w języku pisanym – przeważają formy stopnia równego, zob. tabelę 16. TABELA 16. Rozkład form stopnia Stopień L. Proc. nieporównawczy 6300 95,93 najwyższy 135 2,06 wyższy 132 2,01 Ogółem 6567 100,00 Mimo to procentowy udział form stopnia znacznie różni się między analizowanymi połączeniami z LKDFŽ a formami użytymi w korpusie: stopień równy stanowi w korpusie 87,5 proc., wśród dwuwyrazowych PJ niemal równy udział mają formy stopnia wyższego i najwyższego, natomiast w korpusie uwidacznia się większa różnica – stopień wyższy stanowi 8 proc., a najwyższy – 4,5 proc. (Rimkutė 2006: 36). 2.2.2.4. Kategoria określoności Jak można było przypuszczać, wśród analizowanych połączeń najwięcej jest form nieokreślonych, zob. tabela 17. TABELA 17. Rozkład form określonych i nieokreślonych Formy określone Proc. nieokreślone 6714 81,9 įvardžiuotinės 1480 18,1 Iš viso 8194 100,0 Porównując z danymi korpusu tekstów języka pisanego (Rimkutė 2006: 33), widać, że prawidłowości użycia są takie same, lecz wyrażenie procentowe jest dość odmienne: w korpusie formy nieokreślone stanowią 93,6 proc., a określone – 6,4 proc. Różnice te może powodować fakt, że, jak wspomniano na początku podrozdziału, kategorie rodzaju, liczby, stopnia i określoności są zasadniczo uwarunkowane przez kategorie gramatyczne połączeń wyrażających cechę związku podrzędnego, a także fakt, że wśród dwuwyrazowych PJ bardzo częsty jest model struktury morfologicznej przymiotnik + rzeczownik, natomiast rzadszy – liczebnik + rzeczownik (Boizou i in. 2015b: 121). Zarówno przymiotniki, jak i liczebniki porządkowe mogą mieć formę określoną i można to uznać za przyczynę, dla której wśród Artykuły / Articles 139 Lietuvių kalbos dvižodžių pastoviųjų junginių gramatinės kategorijos analizowanych dwuwyrazowych PJ jest dość wiele form określonych. Na większą częstotliwość form określonych wpływa również fakt, że wśród dwuwyrazowych PJ podanych w LKDFŽ niemało jest terminów, nazw stanowisk i nazw instytucji, które zwykle mają formę określoną, np.: budynek mieszkalny, lekkoatletyka, pierwszego wicemerа, Czerwony Krzyż. Podsumowując kategorie gramatyczne omówione w podrozdziale 2.2.2, widać, że analizowane w niniejszym artykule dwuwyrazowe PJ charakteryzują się podobnym rozkładem form gramatycznych jak w korpusie tekstów języka pisanego. Niemniej jednak procentowy udział niektórych kategorii różnił się, ponieważ w korpusie znaleziono bardziej zróżnicowane formy (na przykład formy liczby podwójnej, niemające kategorii liczby, rodzaju itp.), natomiast wśród analizowanych dwuwyrazowych PJ różnorodność takich form była znacznie mniejsza albo w ogóle ich nie znaleziono. Ponadto różnice w niektórych formach wynikają z właściwości PJ (terminy, nazwy instytucji itp.). 3. WNIOSKI 1. W dwuwyrazowych PJ przedstawionych w LKDFŽ i analizowanych w niniejszym artykule dominują rzeczowniki (74,55 proc.), drugie pod względem częstości są przymiotniki (16,11 proc.), a trzecie – czasowniki (5,2 proc.). Rozkład części mowy nie odpowiada prawidłowościom języka pisanego i mówionego. Odmienne użycie wynikało z zasady opracowania słownika (w każdym połączeniu musi koniecznie występować jeden rzeczownik) oraz z tego, że analizowano dwuwyrazowe połączenia stałe, dlatego nie może w nich występować duża różnorodność części mowy. 2. W analizowanych połączeniach częściej używano form czasowników odmienianych przez negu pusę visų asmenuojamųjų formų laikų sudaro būtasis kartinis laikas, o esamasis sudaro apie 42 proc. Didžiąją nuosakos kategorijos dalį užima osoby; Wśród nieosobowych dominują bezokoliczniki (70 proc.). Częściej występuje tryb oznajmujący (96,6 proc.); dominuje trzecia osoba (94,7 proc.). Użycie form gramatycznych czasowników w analizowanych połączeniach niewiele różni się od danych korpusu tekstów języka pisanego, chociaż dominujący człon danej kategorii stanowi nieco większą część niż w korpusie (dotyczy to również kategorii gramatycznych rzeczowników i przymiotników). 3. Użycie przypadków używanych częściej i rzadziej potwierdza prawidłowości dotyczące częstotliwości przypadków w mówionym i pisanym języku litewskim opisane we wcześniejszych badaniach. W analizowanych PJ najczęściej używane są następujące przypadki: dopełniacz (49,64 proc.), mianownik (18,66 proc.), biernik (15,02 proc.). Dominację dopełniacza warunkuje fakt, że w LKDFŽ połączenia dwuwyrazowe są najczęściej tworzone z nieuzgadnianymi przydawkami wyrażonymi dopełniaczem. W jednoforemowych dwuwyrazowych PJ uwidacznia się znacznie częstsza (niż