Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas

Straipsniai / Articles 105 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: morfoskładnia, typologia, walencyjność, semantyka. FUNKCJONALNY ASPEKT ZNACZNIKÓW WZAJEMNOŚCI W KONSTRUKCJACH MONADYCZNYCH Aspekt funkcjonalny wykładników wzajemności w konstrukcjach monadycznych ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu są znaczniki wzajemności używane w konstrukcjach monadycznych z czasownikami wzajemności. Na podstawie materiału z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT) omówiono to, co jest aktualizowane i specyfikowane przez poszczególne znaczniki wzajemności. Punktem wyjścia jest semantyka. Badanie wykazało, że znaczniki wzajemności można wyróżniać nieco inaczej niż dotychczas, tj. stopniowo, oraz — ze względu na orientację na podmiot lub predykat i podział mutantów wyrażonych podmiotem — mówić o hierarchii znaczników wzajemności. Najczęściej używane są znaczniki wzajemności zorientowane na podmiot; aktualizują oni różnie (oddzielnie : całościowo) postrzeganych uczestników wzajemnej sytuacji. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik reciprokalny, mutuanta, reciprokalna konstrukcja monadyczna, wykładnik reciprokalności, parametr semantyczny. ADNOTACJA Przedmiotem artykułu są wykładniki wzajemności używane w konstrukcjach monadycznych z czasownikami wzajemności. Na podstawie Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (CCLL) omówiono elementy aktualizowane i specyfikowane przez poszczególne wykładniki wzajemności. W tym przypadku jako punkt wyjścia przyjęto semantykę. Badanie wykazało, że wykładniki wzajemności można wyróżniać w sposób nieco odmienny niż wcześniej, tj. stopniowo, a hierarchię wykładników wzajemności można omawiać w zależności od ich ukierunkowania na podmiot lub predykat oraz segmentacji mutualnych uczestników wyrażonych jako podmiot. Najczęściej używa się wykładników wzajemności zorientowanych na podmiot; aktualizują one różnie rozumianych (oddzielnie : płynnie; lit. atskirai : vientisai) uczestników sytuacji wzajemnej. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI SŁOWA KLUCZOWE: czasownik reciprokalny, mutuanta, reciprokalna konstrukcja monadyczna, wykładnik reciprokalności, parametr semantyczny. 1. WPROWADZENIE Litewskie czasowniki bendrauti, bendradarbiauti, bičiuliautis, bučiuotis, derėti(s), diskutuoti, (susi)draugauti, ginčytis, kariauti, kovoti, kuždėtis, lenktytaikytis, tuoktis, žaisti, varžytis i in. są niauti, muštis, rungtyniauti, sugyventi, su(si)tarti, susižvalgyti, sveikintis, šnabždėtis, czasownikami czynności wzajemnej, czyli reciprokalnymi. słowami (predykatami) wyrażana jest Vieni jų yra leksiniai reciprokai1 (an. lexical reciprocal) (bičiuliautis (: bičiulis), draugauti (: draugas), kovoti (: kova) ir pan.), kiti – gramatiniai2, konkrečiau kalbant, refleksyviniai3 (an. reflexive reciprocals) (apsikabinti (: apkabinti), bučiuotis (: bučiuoti); muštis (: mušti), tuoktis (: tuokti) ir pan.). Tokiais reciprokiniais veiksrelacja wzajemna między co najmniej dwoma uczestnikami sytuacji – mutantami (ang. mutuant)4. Inherentni wzajemni, oznaczani za pomocą dowolnych środków derywacyjnych, tj. tarpusavio santykis yra simetriškas. Pavyzdžiui, reciprokinėje konstrukcijoje (an. reciprocal construction) Jonukas kalba su Onute tarpusavio santykio dalyviai 1 „This term [i. e. lexical reciprocals] used to refer to verbs with inherent reciprocal meaning not czasowniki semantycznie wzajemne bez wykładnika -si- /-s [...] oraz czasowniki z wykładnikiem zwrotno-średnim, który nie oznacza znaczenia wzajemnego (giminiuotis). [...] Formalnie czasowniki leksykalnie wzajemne mogą być proste (niederywowane) i derywowane; w tym drugim przypadku mogą to być derywaty odimienne lub odczasownikowe” (Geniušienė 2007: 658; w tej kwestii szerzej zob. Nedjalkov 2007: 14–16, 96–101). 2 Szerzej na ten temat zob. Nedjalkov 2007: 9–12. 3 „Termin ten [tj. zwrotne czasowniki wzajemne] jest tu używany na określenie morfologicznie oznaczonych czasowników wzajemnych, utworzonych od czasowników niewzajemnych wyłącznie za pomocą wykładnika zwrotno-średniego” (Geniušienė 2007: 658). Petronėlė Bernadišienė (Ulvydas, red., 1971: 196) twierdzi, że „zwrotne czasowniki oznaczające czynność wzajemną (reflexiva reciproca) wskazują, iż w tym samym czasie dwóch, kilku lub więcej sprawców oddziałuje na siebie nawzajem”. Stasė Krinickaitė w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Ambrazas, red., 1996: 288) pisze, że „podstawowa funkcja formantu zwrotnego -s(i) – ograniczenie czynności do sfery podmiotu – jest widoczna w różnych grupach znaczeniowych czasowników zwrotnych: a) czynności wzajemnej: bučiuoti : bučiuotis, barti : bartis”. Evalda Jakaitienė tamże (Ambrazas, red., 1996: 408) twierdzi, że „zwrotne czasowniki wzajemnego działania oznaczają, że czynność określoną przez wyraz podstawowy wykonują dwaj uczestnicy: ten, który był podmiotem wyrazu podstawowego, oraz ten, który był jego dopełnieniem, np.: bučiuotis (por. Jonas bučiuoja Oną – Jie (Jonas ir Ona) bučiuojasi), bartis, mylėtis, peštis, sveikintis, susitikti. W takich derywatach afiks zwrotności dodaje cechę semantyczną „jeden drugiego” ”. 4 Szerzej o pojęciach mutuant, wzgl. reciprokant (ang. mutuant, wzgl. reciprocant), reciprokiny, wzgl. symetryczny, wzgl. wzajemny (reciprocal, wzgl. symmetric, wzgl. mutual) oraz ich zakresie zob. Haspelmath 2007. Artykuły / Articles 107 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas (Jonukas, Onutė) są wyrażane w predykacie kalbėti ‘rozmawiać’ dwoma odrębnymi aktantami walencyjnymi: mianownikiem podmiotu odpowiadającym agensowi oraz tu einančia prielinksnio su ir įnagininko konstrukcija, kuri atliepia komitatyvo pośrednią funkcją dopełnienia (Sližienė 1994: 330). Takie konstrukcje reciprokalne kiosiomis, arba diadinėmis (an. discontinuous construction, dyadic construction5). nazywane są trūKalboje vyrauja tendencija tarpusavio situacijos (ang. mutual antus reikšti kaip vieną aktantą, t. y. tipiškai atskaitos tašku (an. reference point) pasirenkami visi (mažiausiai du) situacijoje dalyvaujantys mutuantai – jų visusituation) mutuma, a nie którykolwiek z nich (Haspelmath 2007: 2091). Wówczas oba argumenty predykatu dwuwalentnego są w zdaniu wyrażane przez formę liczby mnogiej rzeczownika lub zaimka pełniącą funkcję podmiotu albo przez dwa rzeczowniki lub zaimki połączone spójnikiem i6. W zdaniach 1–3 taka całość mutantów jako argument kolektywny występuje w funkcji podmiotu odpowiadającego agensowi (zob. Sližienė 1994: 43). Mówiąc dokładniej, taki agens pokrywa się (zlewa) z komitatywem i można go pojmować jako komitatyw. Widać tu redukcję aktantów składniowych (ang. valence-reduction) (por. Sližienė 1994: 330). Te przypadki użycia nazywane są konstrukcjami prostymi, czyli monadycznymi, (reciprocznymi) (ang. simple construction, monadic construction7). 1) Jonas, Petras i Antanas rozmawiają ze sobą. (cytowane za Sližienė 1994: 43) 2) Oni już długo gawędzili, on udawał, a ona nie mogła się zmusić do przyznania się do błędu, on również nic nie mówił, oboje jak gdyby nigdy nic rozmawiali dalej. Od tamtego czasu upłynęło wiele lat. DLKT 3) Udaje, że niby chce was tutaj skompromitować, a wychodzi im to bardzo dziecinnie. My, ty i ja, rozmawialiśmy poważniej w tym sensie. Ale dziecinny pikiet, zorganizowany tu kiedyś (z profesjonalnego punktu widzenia to w ogóle przedszkole), przywołuje jako poważny fakt. DLKT Z 1–3 zdań wynika, że pozycja argumentu odpowiadającego komitatywowi omawianych predykatów pozostaje wolna. Może ona zostać wypełniona niewalencyjnym – wolnego członu 5 „Konstrukcje nieciągłe to takie, w których drugi reciprocant nie jest podmiotem“ (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 396). „Konstrukcja diadyczna, która tworzy sytuację symetryczną poprzez umieszczenie jednego uczestnika w frazie nominalnej podmiotu, a drugiego w frazie komitatywnej” (Hurst 2010: 290). 6 W takich przypadkach Nijolė Sližienė w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego zazwyczaj wyróżnia odrębną strukturę walencyjną czasownika, w której aktant syntaktyczny odpowiadający aktantowi kolektywnemu jest wyrażony formą liczby mnogiej rzeczowników (lub zaimków) – Nomplur, Juodu tarp savęs kariauja dėl pirmenybės (zob. np. : Sližienė 1994: 175t, 330, 336, 338, 356, 440; 1998: 178t; 2004: 221t, 233, 270, 452). 7 „Konstrukcje proste to takie, w których oba reciprocanty są wyrażone przez podmiot“ (Nedjalkov, Geniušienė 2007: 396). „Monadyczna konstrukcja, która grupuje uczestników relacji w frazie nominalnej podmiotu, tracąc przy tym frazę nominalną dopełnienia” (Hurst 2010: 290). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI statusem mający marker reciprokalny (ang. reciprocal marker), na przykład uczniowie markery w zdaniu 5 nie są związane z nosemantine reciprokine anafora vienas su kitu, daiktavardžio tarpusavyje vietininku, prielinksnine tarp savęs konstrukcija (plg. 4–5 sakinius). Šie reciproczasownikiem kalbėti ‘umieć mówić językiem; aktywizujące i specyfikujące go w sugebėti reikšti mintis žodžiais’ valentingumu (žr. Sližienė 1994: 331), bet komunikaciniu požiūriu yra svarbūs. Kalbamieji tarpusavio santykį reiškiantys ir taki czy inny sposób markery reciprokalne są modyfikatorami8, tj. czasownik nie wymaga ich ani semantycznie, ani syntaktycznie (tak zwana reduplikacja, czyli podwójne wyrażenie relacji wzajemności9 (ang. reduplication, double reciprocals)). 4) Pytam każdego z osobna, jakie życie uczyniłoby go szczęśliwym, i okazuje się, że mężczyzna wyobraża je sobie jako jedno, a żona jako całkiem inne. Jednak nie rozmawiają o tym między sobą (por. ze sobą, między sobą), nie tworzą wspólnej wizji, dlatego wszystko rozpada się w gruzy. DLKT 5) Spotkanie było wzruszające, przejmujące – melodramat. Słowa nie były potrzebne. Rozmawiali ze sobą (por. między sobą; wzajemnie) za pomocą subtelnych ruchów, znanego tylko im języka znaków, który, gdyby nagle pojawił się tu ktoś obcy, mógłby wydać się co najmniej dziwny. DLKT Dalej główna uwaga zostanie poświęcona zdaniom intranzytywnym 4–5: omówione zostaną przypadki, gdy za punkt odniesienia wybierani są wszyscy uczestnicy sytuacji wzajemnej, w konstrukcjach monadycznych wyrażani podmiotem, a ich wzajemna relacja lub znaczenie wzajemnego działania samego predykatu jest nadal aktualizowane i specyfikowane za pomocą markera reciprokalnego. Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie, co i według jakich parametrów semantycznych jest aktualizowane za pomocą danego markera reciprokalnego. Aby osiągnąć cel, stawia się następujące zadania: krótko wspomnieć, co napisano na omawiany temat (zob. rozdział 2), przeanalizować użycie markerów reciprokalnych w konstrukcjach monadycznych oraz ustalić hierarchiczne relacje wzajemne między markerami reciprokalnymi (zob. rozdział 4). Korzysta się z opisu tegoż Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT), sporządzonego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w analitiniu ir interpretacijos metodais. Siekiant tikslo remiamasi medžiaga, rinkKownie (szerzej zob. rozdział 3). 8 O pojęciu relacji składniowych – rządu i modyfikacji, odpowiednio składnika zależnego resp. modyfikatora, wyrazu nadrzędnego resp. modyfikowanego, na którym opiera się niniejsza praca, zob. szerzej. Holvoet, Judžentis o wyrażaniu aktanta (np.: oni dwoje są wrogo nastawieni do siebie; pary są podobne do siebie). (2003: 11–35; 2005: 11–38). Ten pat plg. ir tradicinę sintaksinių ryšių tipų apžvalgą. 9 Tokią aktanto raišką, kai kita forma neteikia jokios naujos informacijos, papildančios predikatinio žodžio reikšmę, Dalija Tekorienė (1985: 74) siūlo vadinti sudvigubinta to paties semantinio Artykuły / Articles 109 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas 2. OPIS WYKŁADNIKÓW RECIPROKALNYCH W PRACACH GRAMATYCZNYCH Aby omówić, co i według jakich parametrów semantycznych jest aktualizowane za pomocą wykładników reciprocznych, oraz ustalić ich wzajemne relacje, należy wspomnieć, co już na ten temat powiedziano. Na przykład Petronėlė Bernadišienė w Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, džiais, red., 1971: 198) rašo, kad „tarpusavio veiksmo reikšmės sangrąžiniai veiksmažodžiai gali būti vartojami kartu su paryškinamaisiais žodžių junginiais ar žonp.: vienas kitą, vienas su kitu, tarp savęs, savo tarpe, tarpusavy i in. ; te połączenia wyrazowe lub wyrazy wzmacniają znaczenie interakcji dwóch lub kilku bohaterów, podkreślają bliższe wzajemne relacje samych bohaterów“. Jonas Šukys (1998: 515), omawiając użycie przypadków i przyimków w języku litewskim, jest zdania, że „konstrukcje z przyimkiem tarp czasami oznaczają obiekt, a dokładniej – obiekty, między którymi występuje jakaś niezgodność, zachodzą konflikty lub odbywa się komunikacja. [...] Konflikt lub komunikację może również oznaczać wyrażenie tarp savęs. [...] Synonimem takiego tarp savęs jest zleksykalizowany miejscownik tarpusavy(je), por. Pasitarė tarp savęs – Pasitarė tarpusavyje.“ „Taki miejscownik pełni w zdaniu funkcję okolicznika sposobu. [...] Ale i one [miejscowniki sposobu tarpusavyje] mają jakieś, czasami nawet bardziej przyjęte w języku zamienniki. Kobiety [...] zaczęły szeptać między sobą (por. tarp savęs, viena su kita)“ (Šukys 1998: 300). Innymi słowy, J. Šukys, podobnie jak Elena Valiulytė w Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, red., 1976: 75, 105), rozróżnia konstrukcję tarp savęs oznaczającą relacje obiektowe oraz okolicznik (sposobu) tarpusavyje. Autor (Šukys 1998: 515) uważa, że „nie należy nadużywać wyrażenia tarp savęs, zwłaszcza gdy dubluje ono zwrotną formę czasownika i gdy z kontekstu zdania jasno wynika, jakich aktantów i w jaki sposób łączy czynność”. Emma Geniušienė (2007: 669 i n.), omawiając litewskie konstrukcje reciproczne, jest zdania, że na przykład w konstrukcji seserys pasibučiavo viena su kita reciproczna anafora viena su kita raczej podkreśla komitatywny komponent znaczenia zwrotnego reciproku. Jej zdaniem dla emfazy komponentu wzajemności (ang. emphasis) wybiera się reciproczny wykładnik tarpusavyje lub tarp savęs10. Staje się tu jasne, że niektórzy autorzy (na przykład P. Bernadišienė) wspominają o reciprocznych wykładnikach ogólnie i zwracają uwagę na ich więź semantyczną, tj. orientację11, 10 Por.: „Jawnymi wykładnikami znaczenia reciprocznego są wyrażenia tarpusavyje/tarp savęs [...] zawierające zaimek zwrotny save, oraz savo tarpe [...], ale mogą one być używane wyłącznie z czasownikami reciprocznymi (formalnie zwrotnymi i leksykalnymi), aby intensyfikować lub precyzować znaczenie reciproczne; np.: Mes baramės tarpusavyje. Jie draugauja tarpusavyje” (Geniušienė 2007: 636 i n.). 11 Termin orientacji jest używany za Holvoet 2009: 99. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI su subjektu pasakomais mutuantais, kiti skiria juos sintaksiškai ir / arba semanlitewski: t. j. dopełnienia (obiektu) jeden z drugim12, między sobą vs. okolicznik wzajemnie (na przykład J. Šukys, E. Valiulytė); zorientowany na podmiot jeden z drugim i zorientowany na predykat między sobą, wzajemnie (por. E. Geniušienė). Uznaje się (J. Šukys), że funkcjonalnie reciprokalny wykładnik tarpusavyje może zbliżać się do tarp savęs. Adelė Valeckienė, omawiając zaimki w Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, red., 1965: 696; por. Ambrazas, red., 1996: 26913), pisze, że „pary zaimków vienas... kitas [...] wskazują dwa oddzielone od siebie nieokreślone przedmioty lub cechy, a także grupy przedmiotów lub cech.“ W takich przypadkach, gdy te wzajemnie powiązane zaimki mają formy różnych przypadków i są używane z przyimkami, oprócz wskazanego oddzielającego znaczenia nieokreślonego zyskują one także dodatkowe znaczenia wynikające z funkcji tych przypadków i przyimków. „Na przykład zaimki tego rodzaju, wyrażone jeden w mianowniku, drugi w bierniku, mogą mieć dodatkowe znaczenie wzajemnej relacji (Vienas kitą veja). [...] Już wszyscy palili, rozmawiali jeden z drugim“ (Ulvydas, red., 1965: 697t). Albertas Rosinas (1996: 135), szczegółowo opisując zaimki, zwraca uwagę na to, że „w pewnych przypadkach możliwa jest neutralizacja zaimków reciprokalnych [vienas su kitu] i zwrotnych. [...] Tarp + savęs może zmienić formę narzędnika zaimka wzajemnego, por.: Tam oni (...) rozmawiali między sobą lub z Oną; Jedni się zgadzali, inni zaprzeczali i spierali się między sobą. Jednak omawiana neutralizacja, choć wskazuje na semantyczne podobieństwo zaimków zwrotnych i wzajemnych, jest dość rzadka.” Zwykle formy jeden z drugim zaimków wzajemnych w liczbie pojedynczej rozbijają zbiór składający się z dwóch elementów i wskazują na relację tych elementów. „Jednak formy liczby pojedynczej rozbijają również takie zbiory, które składają się z więcej niż dwóch elementów. [...] wszystkie cząstki pisma dopasowywały się wzajemnie do siebie.” Zatem semantycznie wzajemny wykładnik między sobą może być bliski wzajemnej anaforze jeden z drugim i / lub bliski mu może być wzajemny wykładnik wzajemnie. Oprócz takich przypadków synonimii, każdy marker reciprokalny nas z innym (por. zdanie 5), aktualizują oni poszczególnych uczestników sytuacji wzajemnej wskazanych przez podmiot. Tutaj istotny jest parametr rozczłonkowania. To, co zgodnie z nim jest aktualizowane za pomocą reciprocznych między sobą, wzajemnie, zostanie omówione dalej (zob. rozdział 4). Podsumowując to, co zostało dotąd turi savo tipišką funkciją. Tais atvejais, kai vartojama reciprokinė anafora viepowiedziane, ważne jest, że wspomniani autorzy, 12 Por.: „Dopełnieniem są zaimki vienas kitas, vienas antras, gdy ich drugi człon występuje w przypadku zależnym (czasem z przyimkiem), a pierwszy – w mianowniku. [...] Córka i ojciec unikali siebie nawzajem 13 Por.: „[Zaimki] rozdzielające wskazują na nieokreślone, lecz oddzielone i odgraniczone od siebie osoby, bez przypadków synonimii, semantycznie reciproczne markery rozróżniają wzajemność w różny sposób: omawiane markery są zorientowane na podmiot (P. Bernadišienė), siebie, wzajemnie (E. Geniušienė). Innymi słowy, susitikti“ (Valiulytė in: Ulvydas, red., 1976: 479). widoczne są różnice zdań co do tego, co – podmiot czy predykat – aktualizują i konkretyzują daiktus (asmenis, bendrus reiškinius) ar ypatybes“ (Ambrazas, red., 1996: 269). Straipsniai / Articles 111 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas omawiane markery reciprokalne. orientuoti į subjektą yra reciprokiniai vienas su kitu, tarp savęs, o į predikatą – reciprokinis žymeklis tarpusavyje (E. Valiulytė, J. Šukys, A. Rosinas), orientuota į subjektą yra reciprokinė anafora vienas su kitu, į predikatą – žymekliai tarp Nicholas Evans, Stephen C. Levinson, Alice Gaby i Asifa Majid (2011: 31– 33), szczegółowo analizując czasowniki reciprokalne z punktu widzenia typologii semantycznej, wyróżniają pięć semantycznych parametrów sytuacji wzajemnej, mających (mogących mieć) wpływ na użycie takich czy innych konstrukcji reciprokalnych: są to (a) liczba uczestników (dwóch vs. więcej niż dwóch); (b) konfiguracja uczestników (ang. configuration)14, (c) symetria (symetryczna vs. asymetryczna); (d) czas (ang. temporal organisation) (jednoczesność vs. sekwencja albo jedno i drugie (tj. nieprzystosowalny)), (e) typ sytuacji lub zdarzenia (ang. action or situation type; event-type). Zdaniem językoznawców w typowej sytuacji wzajemnej, wyrażanej na przykład konstrukcją Jonukas ir Onutė apsikabino vienas su kitu, uczestniczą dwa (Jonukas, Onutė) mutanty. Taka konstrukcja monadyna wyraża złożone zdarzenie (ang. complex event; a join action or plurality of events), na które składają się dwie jednoczesne (w tym samym czasie, gdy Jonukas objął Onutę, Onutė objęła Jonukasa), symetryczne (to, co Jonukas robi Onute, Onutė robi Jonukasowi) i wspólne (połączone argumenty; ang. conjoined argument) (to, co robią Jonukas i Onutė, robią razem) propozycje (ang. two sub-events). Między takimi mutantami zachodzi silna (ang. strong)15 konfiguracja pary (ang. pair)16. Oprócz tych wymienieni autorzy wyróżniają jeszcze konfigurację łańcuchową (ang. chain)17, radialną (ang. 14 „Konfiguracja parametrów [...] zaczyna działać, gdy zaangażowanych jest wielu uczestników, ponieważ wtedy możliwe permutacje tego, kto działa na kogo, również mogą się różnić” (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 31). 15 „Where all participants act on each other symmetrically the event is fully saturated“ (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 31). 16 „A i B, podobnie jak C i D, mogą pozostawać w silnej symetrycznej interakcji, lecz między parami nie zachodzi żadna interakcja” (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 32t). (Majid, Evans, 17 „A could act on B who could act on C who could act on D, resulting in a linear series of events“ Gaby, Levinson 2011: 32t). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI (2007: 669t) twierdzi, że w przypadku leksykalnych radial) 18, samplūdžio (an. melee)19 ir žiedo (an. ring)20 konfigūracijas. Nagrinėdama lietuvių kalbos reciprokines konstrukcijas E. Geniušienė reciprokałów implikujących tylko dwa mutanty (zob. zdania 6–8) albo tylko więcej niż dwa (zob. zdania 9–11) anafora reciproczna vienas su kitu jest redundantna i dlatego zwykle się jej nie używa. Z innymi leksykalnymi reciprokałami, na przykład bendrauti, draugauti, giminiuotis; formy liczby pojedynczej lub mnogiej wyrażeń lenktyniauti, rungtyniauti, kovoti, kariauti itp., jeden z drugim / jedni z drugimi, stosuje się do specyfikowania liczby uczestników sytuacji wzajemnej (np.: Jie draugauja vienas su kitu / vieni su kitais; por. także zdania 12–13). Formy liczby pojedynczej lub mnogiej wyrażenia vienas su kitu są zasadniczo możliwe również z refleksywnymi wzajemnymi; ale podobno używa się ich tylko w bardzo rzadkich przypadkach: gdy konieczne jest, tzn. gdy chce się podkreślić (por. zdania 14–16). Wzajemne znaczniki tarpusavyje, tarp savęs również mogą podkreślać dwóch lub większą liczbę wzajemnych uczestników sytuacji (np. : Visi suėję giminiuojasi tarpusavyje; Giminės retai tuokiasi tarpusavyje; Jiedvi barasi tarp savęs; ale: *Jie pasibučiavo tarp savęs; *Pobrali się ze sobą; *Ptaki gromadzą się (skupiają się) ze sobą); są one najczęściej używane z refleksywnymi reciprokami, mającymi znaczenie ‘ganić się nawzajem’ (besztają się, biją się, walczą ze sobą, gryzą się) lub ‘rozmawiać, szeptać sobie nawzajem’ (rozmawiają, wyszeptali sobie) (Geniušienė 2007: 670; por. zdania 17–20). A zatem na podstawie języka litewskiego widać, że, poza wspomnianymi wyjątkami, liczba uczestników sytuacji wzajemnej nie ma wpływu na wybór znaczników reciprokalnych. Biorąc pod uwagę to, co krótko zreferowano, dalej (zob. rozdział 4) poszukuje się odpowiedzi na pytanie: co ma większy wpływ i co jest (bardziej) aktualizowane za pomocą omawianych znaczników? 6) Miłośnicy przyrody nauczyli się hodować łabędzie nie tylko latem, lecz także zimą. Poszli jeszcze dalej: w warunkach domowych łabędzie parzyły się, budowały gniazda i wychowywały młode. DLKT 7) Wszyscy aktorzy z czasem w tym studiu J. Miltinio parowali się, pobierali i chrzcili nawzajem swoje dzieci – przed tym nie sposób się uchronić, chyba że byłoby to studio-klasztor. DLKT 18 „Zdanie [The theacher and her pupils intimidated one another] jest niejednoznaczne, lecz w jednej ze swoich interpretacji nauczycielka zastrasza każdego ze swoich uczniów i vice versa, jednak między parami uczniów nie zachodzi żadne zastraszanie” (Evans, Levinson, Gaby, Majid 2011: 8). 19 „A and C could each act on D who alone acts on C, etc.“ (Majid, Evans, Gaby, Levinson 2011: 32). 20 „Każdy uczestnik [ w: The children chased each other round in a ring] jest zarówno ścigany, jak i ścigający,” but the is no pair within which a symmetrical relation holds“ (Evans, Levinson, Gaby, Majid 2011: 8). Artykuły / Articles 113 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas 8) Publiczność sączyła koktajle, parowała się, słuchała podstępnej muzyki i szybko się upijała. DLKT 9) Zbliżają się ostatnie dni studiów mojego rocznika. Czułam się całkiem szczęśliwa, że moje skończą się dopiero za rok. Ale co to jest? W holu konserwatorium gromadzą się moi dwaj drodzy Witalisowie, Rita Kučinskaitė i... Gražina Ručytė – mój wymarzony ideał pianistki! DLKT 10) W pozycji jogi siedzi mężczyzna. Japończyk czy Chińczyk? A obok okna – płótno, nie tylko kopia: Mojżesz raduje się prawami Bożymi. Dymi góra. U podnóża gromadzą się ludzie. DLKT 11) Wstaje ciepły, wczesnojesienny dzień. Spomiędzy kęp rudziejących kłosów traw wychodzą kuropatwy, na ogołoconych pagórkach gromadzą się bociany. I trawa pod stopami prawie nie lśni – zdeptana, zakurzona, wyblakła. DLKT 12) Wracając do domu, Gausas zadawał sobie pytanie, czy kiedykolwiek nadejdzie dzień, w którym ludzie będą porozumiewać się ze sobą, nie kłamiąc. DLKT 13) Właśnie dlatego różne obrazy człowieka nie mogą istnieć obok siebie, pozostając ze sobą niepowiązane, lecz zasadnie walczą ze sobą. DLKT 14) Zmarłych nadal palono, spalonych grzebano bez wyposażenia grobowego, groby otaczano kamiennymi wieńcami, które łączyły się ze sobą, albo nadal grzebano w kurhanach, coraz częściej zakopując zmarłych niespalonych i wkładając do grobów metalowe ozdoby. DLKT 15) Armando, usłyszawszy, że nieznajomy się z nim wita, bez wahania zrobił to samo. „W mojej ojczyźnie to święto jest obchodzone. Ludzie pozdrawiają się kitais, tačiau aš nežinau iš kur kilusi tokia tradicija. Gal jūs galėtumėte papanawzajem słowami sakoti?”, – pytał Panamczyk. DLKT 16) Mali ludzie chodzą jak ptaszki po ziemi i rosną. A to, jak rosną, powinno być troską nas wszystkich. Jednak rzucamy się, gromadzimy, szarpiemy się nawzajem o drobiazgi, a o tych małych ludziach czasem nawet zapominamy. DLKT nosili po cmentarzu 17) Čirškė namuos žadintuvai, knarkė seniai, čiureno į lovas vaikai, glamonėjosi vyrai ir moterys. Ėjo gyvenimas. DLKT 18) Pašoko keletas varpinėn, paėmė ant rankų skaitytoją, nunešė žemėn ir už przykościelnym, radośnie krzycząc. Jedni pieścili się między sobą, płacząc z radości, całowali się, inni zaintonowali pieśń: Wesoły dzień aptujų pozicijas, a rėjom, kurios nuo seno norėjom... DLKT 19) Spaudoje buvo šiurpu skaityti apie tai, kad rusų aviacija bombardavo ir savųczołgi ostrzeliwały się nawzajem. Ciekawe jest również to, że łączność radiowa działa na tych samych falach, innymi słowy, Rosjanie mogą podsłuchiwać Czeczenów, a ci ostatni – rosyjskie rozkazy. DLKT 20) 44 uczestniczki rywalizowały systemem szwajcarskim (10 rund). Każda para rozgrywała między sobą (por. wzajemnie; vs. jedna z drugą) po dwie partie – białymi i czarnymi figurami. DLKT LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Opierając się na tym, co powiedziano, na zasadzie analogii do wyrażeń przestrzennych tarp vartų / vartuose / tarpuvartėje moglibyśmy dalej mówić także o interesujących nas wzajemnych wykładnikach tarp savęs / tarpusavyje / savitarpyje27. Wówczas utworzone na przykładzie znaczenia miejsca (przestrzeni) wyrażenia tarp savęs / tarpusavyje / savitarpyje uznalibyśmy ogólnie za modyfikatory okolicznikowe, za pomocą których wskazuje się sferę przejawiania się czynności w (określonej) przestrzeni (por. zdania 32–33). Ze względu na formę lokatywne tarp savęs / tarpusavyje / savitarpyje można by odróżnić od modyfikatorów sposobu wyrażanych przysłówkami abipusiai, abipusiškai, savitarpiškai, na przykład w zdaniach 34–36. Albo, uwzględniając istotny tutaj aspekt funkcjonalny i opierając się na tradycji (Ružė in: Ulvydas, red., 1976: 504; Šukys 1998: 300t), ze względu na bliskość znaczeniową wobec typowego przysłówka sposobu (abipusiai, abipusiškai, savitarpiškai) moglibyśmy tarpusavyje / savitarpyje uznać za modyfikator sposobu. Wówczas składniowo modyfikatory sposobu tarpusavyje, savitarpyje, abipusiai, abipusiškai, savitarpiškai można by względnie odróżnić od modyfikatorów obiektowych vienas su kitu, tarp savęs. Podstawę dla różnicy względnej daje rozczłonkowanie rzeczy wyrażanych przez podmiot. Jak wspomniano, na tej podstawie można również oprzeć użycie wzajemnego markera tarpusavyje (zob. dalej). 32) To samo minister powtórzył wiosną 1938 r.: sami Żydzi nie zgadzają się co do wspólnot. „Niech Żydzi porozumieją się między sobą (por. tarpusavy), wtedy będzie można się porozumieć”. DLKT 33) Z jakiego powodu buntujemy się między sobą (por. tarpusavy), ciągle się spieramy? Przecież to drobiazgi, najdrobniejsze bzdury donkiszotowskich awantur. DLKT 34) Umawiające się Strony zalecają przedsiębiorstwom rozstrzyganie sporów przede wszystkim [im] polubownie, w drodze wzajemnego porozumienia. DLKT 35) Taki sposób analizy daje możliwość nie tylko dokładniejszego przyjrzenia się twórczości tych poetek, lecz także pewnego jej usystematyzowania, próby zrozumienia, jak wzajemnie oddziałują na siebie forma i treść, jak za pomocą formalnego wyrazu rozwija się myśl. DLKT 36) A także do prób pogodzenia dążeń grup obywateli do kierowania i rządzenia z pragnieniem wielu ludzi, by żyć swobodnie i wzajemnie, bez ograniczeń, komunikować się. DLKT Innymi słowy, jeśli za punkt wyjścia przyjąć tutaj aspekt semantyczny, widać, że jedne markery reciprokalne są bardziej semantycznie związane (tzn. zorientowane) z podmiotem, inne – z samym predykatem znaczenia czynności wzajemnej. Uwzględniając to, celowe staje się mówienie o pewnym stopniowaniu markerów reciprokalnych: jeden z drugim > między sobą > wzajemnie > wza­jemnie > obustronnie / wzajemnie, 27 Por. podawane w słownikach znaczenie rzeczownika tarpas ‘otoczenie ludzi powiązanych czymś’: Anie zaczęli w swoim tárpe kłócić się, sprzeczać Akm. I tamci również będą się ze sobą bawić, jeden drugiego kocha, obejmą jeden drugiego (o dzieciach) Žlb. (LKŽe) Dobrze żyli ze sobą (DŽe). Straipsniai / Articles 121 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas gdy anafora reciprokalna jeden z drugim jest typowo zorientowana na sam podmiot rozumiany jako podzielny i dzięki niej aktualizowany jest każdy oddzielny uczestnik sytuacji wzajemnej wyrażony podmiotem, przysłówki obustronnie / obustronnie / wzajemnie są zorientowane na predykat i za ich pomocą aktualizowana jest sama wzajemność czynności wyrażonej predykatem znaczenia czynności wzajemnej; inne wzajemne markery trafiają między sobą i wzajemnie. Zatem omawiane wzajemne markery odzwierciedlają hierarchiczne różnice orientacji, czyli aktualizacji i specyfikacji podmiotu > predykatu (por. także zdania 37–38). Również, opierając się na wspomnianych badaniach J. Kiliausa i E. Valiulytė dotyczących wyrażania miejsca i czasu, możemy doprecyzować wcześniejszą myśl i analogicznie mówić o tym, że z punktu widzenia rozczłonkowania wzajemnych sytuacji mutantów, wyrażanych podmiotem, istotna jest cecha (parametr) odrębny : jednolity, czyli indywidualny (jednostka) : kolektywny (grupa), korelująca z użyciem wzajemnych markerów vienas su kitu > tarp savęs > tarpusavyje: wzajemny stosunek odrębnych mutantów aktualizowany jest za pomocą wzajemnej anafory vienas su kitu (zob. zdanie 39), natomiast wzajemny stosunek mutantów w grupie postrzeganej bardziej zamknięcie lub jako zamknięta, jako (bardziej) jednolita całość — za pomocą wzajemnego markera tarp savęs lub tarpusavyje (zob. odpowiednio zdania 40–41 i 42). Jak wspomniano, pod względem rozczłonkowania wzajemny marker tarp savęs może zbliżać się do specyfikatora wzajemnego stosunku odrębnych mutantów — wzajemnej anafory vienas su kitu (zob. zdanie 43, por. także zdanie 24), albo może się do niego zbliżać wzajemny marker tarpusavyje (zob. zdanie 44; por. także zdania 28–29). 37) W zamian za to Niemcy przekazały Rosjanom większą część terytorium Litwy. Wówczas Niemcy i Związek Radziecki były sojusznikami: oba państwa zaatakowały Polskę, wzajemnie uzgadniając (por. abipusiškai viena su kita / tarp savęs sutardamos), przesuwały linię wpływów i wspólnie cięły mapę Europy Wschodniej tak, jak im się podobało. DLKT 38) Światło świadomości powstaje z wielu „informacji”, napływających ze wszystkich dziedzin naszej psychiki, i przejawia się całą serią „ja wiem”, vitarpy papildo (plg. *tarp savęs savitarpy papildo) ir padaro vadinamą które wzajemnie się sa- „światło świadomości” za każdym razem jaśniejsze albo przeciwnie. DLKT 39) Według przewodniczącego nie było przekonywania ani demagogii, „ale to nie znaczy, że nie mogliśmy osobno porozumiewać się i rozmawiać ze sobą (?między sobą; ?wzajemnie)“. DLKT 40) Jeśli powiedzieliśmy, że elita musi kształtować harmonię społeczną, to znaczy, że ważne jest dla niej komunikowanie się także między sobą (por. wzajemnie; ?jedni z drutais), ir su visuomene. DLKT 41) Pierwsza grupa reprezentuje interesy mniejszości polskiej i rosyjskiej, vos Vyriausybei. Kiekviena grupė, prieš tai padiskutavusi tarp savęs (plg. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI tarpusavyje) šia tema, pateikia savo nuostatą minėtais klausimais ir po to bandruga — rozwiązuje problem dwujęzyczności na Litwie. DLKT 42) Grupa wzajemnie (por. między sobą; ?jedni z drugimi) uzgadnia, że będzie rozpatrywać koŁysy kią nors sunkią situaciją rūškanais veidais, uždaromis kūno pozomis, niurzgėdami, pertraukinėdami vieni kitus. DLKT 43) Humboltas visaip rodė Gausui nutilti. Iš salono susidomėję pradėjo eiti žmonės. mężczyzna i pani w czarnych ubraniach szeptali między sobą (por. jeden z drugim), a dziewczynka w koszuli nocnej patrzyła im ponad ramionami. DLKT 44) Valdas należał, jak mi się wtedy wydawało, do najbardziej zadufanej grupy byłych uczniów kowieńskiego gimnazjum „Aušra“. Tak zwani aušrokai porozumiewali się tylko między sobą (por. wzajemnie). Kiedy po raz pierwszy zobaczyłem Valdasa, pomyślałem: „Nieźle wygląda ten młodzieniec, ale – z Kowna i jeszcze aušrokas” DLKT Zatem podsumujmy znaczniki reciprokalne według ich orientacji na podmiot wzgl. predykat (zob. 1) oraz hierarchicznie według rozczłonkowania mutantów wyrażanych podmiotem (zob. 2), a więc: 1) Aktualizacja mutantów wyrażanych podmiotem > Aktualizacja znaczenia wzajemnego działania predykatu jeden z drugim > między sobą > wzajemnie > nawzajem > obustronnie / obustronnie / wzajemnie 2) Indywidualna (oddzielna) > kolektywna (spójna) Po wyjaśnieniu, że sposób postrzegania samych uczestników sytuacji wzajemnej koreluje z wyborem znaczników reciprokalnych jeden z drugim, między sobą, wzajemnie, istotne staje się wspomnienie o parametrze konfiguracji uczestników wyróżnionym przez typologów. Na przykład we wcześniejszych zdaniach (6–8) było widać, że w przypadkach, gdy za pomocą typowych konstrukcji monadycznych wyrażane są dwie symetryczne, jednoczesne propoz y cje przyjacielskie, a dwóch mutantów uczestniczących w sytuacji wzajemnej charakteryzuje silna konfiguracja pary, znaczniki reciprokalne zazwyczaj nie są używane: gdy są używane, anafora kuojamas atskirai aktualizuojamų mutuantų tarpusavio santykis, reciprokiniais žymekliais tarp savęs, tarpusavyje – mutantų tarpusavio santykis (labiau) užreciprokalna jeden z drugim znajduje się w specyficznej grupie, która jest postrzegana jako warunkowo rozczłonkowana (między sobą) lub spójna ciprokiniai žymekliai taip pat vartojami ir tada, kai tarp mutuantų yra grandi- (wzajemnie) (por. odpowiednio zdania 21–22, 24–25, 29–30). Omawiane renės (zob. zdania (žr. 50–51 sakinius). Remdamiesi tokių sakinių kaip 52–55 kontekstu, taip pat Artykuły / Articles 123 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas 45–46), konfiguracja skupienia (zob. zdania 47–49) lub silna konfiguracja pozwalałyby powiedzieć, że wśród mutantów wyrażanych podmiotem występuje silna konfiguracja, lub, bardziej konkretnie, mówić na przykład o konfiguracjach wzajemności lub skupienia odpowiednio w zdaniach 52 lub 53–55, gdzie znacznik reciprokalny jest wybierany w zależności od tego, czy mutanty sytuacji wzajemnej mogą być postrzegane oddzielnie czy jako całość. Konfiguracja wzajemności ogranicza użycie znacznika reciprokalnego wzajemnie. Tutaj ważny jest parametr czasu: w aspekcie czasowym sytuacja wzajemna między trzema mutantami wyrażona w zdaniu 52 jest interpretowalna jako sekwencja: tekst B rozmawia z (wcześniejszym) tekstem A, następnie – z (późniejszym) tekstem C; C rozmawia z (wcześniejszym) B, następnie – z tekstem D itd. ; podobnie jak w konstrukcji monadystycznej Zobacz, oni dwoje, Janek i Onutė, witają się ze sobą w wypowiedzianej sytuacji wzajemnej, gdy w typowym (nieoznaczonym) przypadku jeden z mutantów jest wcześniejszy, tzn. X wita się z Y, następnie Y wita się z X, inaczej niż na przykład w użyciu generycznym lub w zdaniu z predykatem perfektywnym, por. Miło – ludzie witają się (przywitali się) ze sobą / wzajemnie, gdzie markerem reciprokalnym aktualizowany jest nie tyle czas (sekwencja), ile mutanci o nieokreślonej liczbie, postrzegani oddzielnie, lub akt witania się w grupie mutantów postrzeganej jako całość28. To, że parametr sekwencji wpływa na użycie markerów reciprokalnych, widać również w zdaniach 56–57, gdzie między mutantami występuje konfiguracja pierścieniowa (zob. zdanie 56) lub radialna (zob. zdanie 57). 45) Siadał w kącie przy stole obiadowym, a babcia niczym największa czarodziejka, wyjaśniwszy, jak łączą się (por. jungiasi) litery (por. ?wzajemnie), wypuszczała dym z papierosa „Bafra”, którego nigdy nie wyjmowała z kącika ust. DLKT 46) Deski oraz deski parkietowe produkowane są ze specjalnymi gumowymi przekładkami, które pozwalają drewnu „chodzić”. Podczas montażu deski łączy się ze sobą od spodu specjalnymi metalowymi klamrami. Dzięki temu podłoga zyskuje dodatkową sprężystość, a między deskami nie powstają szczeliny. DLKT29 28 Zob. też. Zdania DLKT: Zapytany, czy ich kraj nie zostanie zaatakowany przez Afgańczyków w odwecie za to, że Pakistan otworzył dla Amerykanów przestrzeń powietrzną, Asim odpowiada: „Religia zabrania nam walczyć między sobą”; Członkowie mają obowiązek wzajemnie się szpiegować i donosić starszym o niewłaściwej działalności lub zasłyszanych niestosownych uwagach. Nowicjuszom zabrania się rozmawiać ze sobą bez nadzoru starszego. Nakazuje się 29 Zob. vengti kontaktų su buvusiais nariais ar kulto kritikais bei kultui nepalankiais šeimos nariais. też. Zdania DLKT: Krokami wedantystów, taoistów, stoików, sufich i panteistów stopniowo zbliżano się do obiektywnego pojęcia absolutu. Kroki są podobne do siebie (*między sobą), ponieważ ten sam stawiał tą patį, tačiau ir skirtingi, nes vedė į priekį – į žmogaus sąmonės brandą. Dabar stovime Šibujos rajone priešais vieno iš meilės viešbučių duris. Į vidų dar neįėjome, bet, atrodo, būtinai tai padarysime. Tarsi je po sklejone ze sobą hotele miłości ciągną się wzdłuż wzgórza. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 47) Zielony, żółty, pomarańczowy. Właśnie z nich komponowane są zestawienia kolorystyczne. Chociaż za pomocą najmniejszego elementu (kwiatka, kropeczki lub kwadracika) kolory te będą łączyć się ze sobą. DLKT 48) – No!.. – podniósł swoją szklankę Kolia. – Za przyjaźń!.. Żebyśmy się nie kłócili i – co najważniejsze! – żebyśmy nigdy między sobą się nie pobili! Nawet będąc pijanymi! Wypili duszkiem do dna, wypił też Gaučys. I jego prawie wcale nie otrząsnęło. DLKT 49) Następnie przebierańcy, jak im zresztą wypadało, zaczęli robić straszny hałas, brzęczeli łańcuchami i dzwonili krowimi dzwonkami, wzajemnie uderzali się bronią i narzędziami i niezgrabnie, lecz groźnie podskakując, otoczyli plac taneczny, na którym ludzie, wciąż niczym zastygła masa, stali. DLKT 50) W ogłuszonych śmiertelnie słowami uszach nawet w głęboką noc nie milknie sygnał alarmowy. Jak gdyby maszyny rozmawiały ze sobą. Ciągle się nawołują i nawołują. A myśli bezsennej nocy podążają za rytmem alarmu. DLKT 51) Jej zdaniem ważne jest, aby znać swoją paletę kolorów. Agnė powiedziała, że zaletą ubrań Benettona jest to, że wszystkie pasują do siebie. A. Zuokienė nie ukrywała, że wybranie ubrań do sklepu jest bardzo trudne. Oferuje się szaleńczo wiele modeli, bardzo szeroką gamę kolorów. DLKT 52) Almanach charakteryzuje się spójnością, należy go czytać strona po stronie, ponieważ teksty niejako rozmawiają ze sobą (por. ze sobą; ?między sobą), jak dialog z wierszami autora znajdującymi się przed nimi i po nich. DLKT 53) Poszczególne części mieszają się ze sobą i niszczą obraz całości, tak aby kuris nori atsiskirti. DLKT 54) Najbardziej pamiętnym projektem było połączenie „Nordea bank Lietuva“ i „Kredit bank“, ponieważ łączyły się nie tylko produkty: zlały się ze sobą także zespoły pracowników. Zapanowanie nad takimi zmianami nie jest łatwe, ale bardzo interesujące. DLKT 55) Z danych wynika, że we wszystkich przypadkach fmazgiai, organai pasidengia apnašu, kuriame susidaro grybo židiniai, organai tarpusavyje suauga, todėl negali normaliai funkcionuoti, mažėja jų svoris, atskiri individai žūva. DLKT pod wpływem grzybów wzrasta lim56) Usadowiwszy się wokół stołu, dzieci dzielą się ze sobą (por. ?między sobą; ale: pasidalijo tarpusavyje) jabłkiem. 57) Ignas nutarė šį klausimą pagvildenti ne tuoj pat, o vėliau, kai Miežpūtis apsipras su svečiais, kai labiau susipažins vienas su kitu (plg. ?tarpusavyje). DLKT Wydawałoby się, że parametrem sekwencji moglibyśmy uzasadnić również użycie anafory reciprocznej vienas su kitu w zdaniu 58: spacerując i po drodze spotykając się nawzajem, miejscowi mogą witać się tylko ze sobą lub ze sobą nawzajem (ze spotkanymi miejscowymi), ale nie między sobą. Z drugiej strony, na podstawie zdania 59 należy uznać, że Artykuły / Articles 125 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas W zdaniu 58 czas sytuacji wzajemnej mógłby być rozumiany także jako równoczesny: spacerując i spotykając się po drodze, miejscowi mogą witać się ze sobą, wzajemnie lub między sobą, tzn. parametr ten nie jest tu stosowany i ma mniejsze znaczenie przy wyborze markera wzajemności. Na podstawie kontekstów zdań 58–59 można by sądzić, że użycie anafory wzajemnej determinuje dynamika sytuacji wzajemnej, tzn. postrzeganie sytuacji jako dynamicznej ogranicza użycie markera wzajemności, za pomocą którego aktualizowana jest relacja wzajemna w zamkniętej grupie mutantów (por.: ?Smutne, spróchniałe liście, gdy powieje wiatr, lecąc, witają się między sobą / wzajemnie; ?Oni, biegnąc, witają się między sobą / wzajemnie; ale: Smutne opadłe liście witają się (przywitały się) ze sobą / między sobą / wzajemnie; Oni, przybiegłszy, witają się ze sobą / między sobą / wzajemnie). Przeczą temu zdania 60–62 i 63–65, w których przy predykatach dynamicznych występują zarówno markery wzajemności między sobą, wzajemnie, jak i anafora ze sobą. Zatem w zdaniach 58–59 na użycie markera wzajemności większy wpływ mają inne kryteria: jednym z nich jest aktualizacja (nadal) trwającego działania wzajemnego. To, że na użycie (wybór) markera wzajemnościowego wpływa również sposób, w jaki mówiący patrzy na czynność wyrażaną czasownikiem i ją postrzega, a także jej procesualność, widać w przytoczonych wcześniej zdaniach 45–46, 56. W zdaniach 45, 52, 56 aktualizuje się perspektywa pewnej sekwencji nadal odbywającej się czynności (procesu) (por. także zdanie 58). Relacja wzajemna uczestniczących w nim mutantów jest specyfikowana przez anaforę wzajemnościową vienas su kitu albo wzajemnościowy marker tarp savęs. Innymi słowy, na podstawie znaczeń aspektowych używanie markerów wzajemnościowych wiąże się z tym, jak mówiący ocenia (widzi) lub może ocenić (zobaczyć) mutantów uczestniczących w czynności wyrażonej predykatem (osobno jako jednostki lub kolektywnie jako jednolitą całość), tj. czy mówiący ze swojej perspektywy, czyli punktu widzenia, może (zobaczyć) wszystkich mutantów jako zamkniętą grupę – ich jednolitą całość – jedność. Staje się to kłopotliwe, gdy czynność nadal odbywa się w pewnej sekwencji, a liczba mutantów jest nieokreślona. Najwyraźniej dlatego znaczenia kontinuatywne w zdaniu 66 ograniczają użycie markera wzajemnościowego tarp savęs, w przeciwieństwie do zdań 67–68, w których podmiot wyraża minimalną liczbę mutantów lub predykat ma znaczenie perfektywne, albo na przykład w zdaniach z predykatami habitualnymi i iteratywnymi. To, że znaczenie kontinuatywne wpływa na możliwe użycie markera wzajemnościowego, widać również przy porównaniu wspomnianego przez E. Geniušienė zdania *Paukščiai buriasi tarpusavyje ze zdaniem Paukščiai susibūrė tarpusavyje (į pulkus). 58) Turgelis – sprzedaje ubrania, zeszyty i inne przybory szkolne – jutro pierwszy września. Odświętnie ubrani miejscowi przechadzają się, pozdrawiają się nawzajem (por. ?między sobą) i wciąż ciekawie zerkają na naszą trójkę. DLKT LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 59) Netoliese kažkas šiurena. Matyt, tie patys liūdni papuvę lapai, pūstelėjus vėjui, pozdrawiają się nawzajem (por. ?między sobą) albo mkną po brudnym chodniku. DLKT 60) Rywale nawet nie mają wątpliwości, że odniosą zwycięstwa. Otwarcie wyśmiewają naszą reprezentację narodową, strzelają do jej bramki coraz więcej goli i jakby między sobą (por. między sobą; vs. jeden z drugim) rywalizują o to, kto zdobędzie ich więcej. DLKT 61) Jej córki, jedna osiemnastoletnia, druga mniej więcej dwudziestodwuletnia, mierzyły nas wzrokiem. Dziewczyny, zdaje się, nawet rywalizowały między sobą (por. wzajemnie), która z nas obsłuży stół albo przyniesie filiżankę herbaty. DLKT 62) Spalony dom mieszkalny Varno. Kilka osób aresztowano. Wieczorem pierwszego dnia Świąt Bożego Narodzenia podpici strebiteliai zaczęli do siebie strzelać. Deveikis zastrzelił Macelisa, jego bratową Macelienė. Zabici pochodzili z okolic Pagiriai. DLKT 63) Mity o bliźniętach często opowiadają o dwóch braciach, którzy od urodzenia są rywalami i walczą ze sobą albo nie są antagonistami, lecz uosabiają przeciwieństwa własnymi osobami. W niektórych mitologiach bracia bliźniacy występują jako ambiwalentna istota. DLKT 64) Belgowie jak jacyś Amerykanie lubią duże, nieporęczne samochody. Najgorzej, gdy na trzypasmowej autostradzie ciężarówki z naczepami postanawiają urządzić między sobą wyścig. DLKT 65) Idąc, obejmijcie dziecko i przytulcie jego plecy do siebie. Sześcioletnie dzieci mogą już radzić sobie same. Aktywnie bawią się ze sobą, dlatego czasami wydaje się, że czułość rodziców nie jest już potrzebna. Jednak to nieprawda. DLKT 66) Spójrz, wreszcie elementy łańcucha A, B, C i +n łączą się ze sobą (?między sobą). 67) Spójrz, oni dwoje, Jonukas i Onutė, nadal ze sobą rozmawiają (między sobą, wzajemnie) do tej pory. 68) Wreszcie wszystkie elementy (A, B, C i D) połączyły się ze sobą (między sobą, wzajemnie). 69–71 sakiniuose vartojami teliniai reciprokiniai veiksmažodžiai implikuorezultat działania, który w zdaniach 72–74 został wyrażony. W tym ostatnim przypadku znacznik reciproczny zwykle nie jest używany, a w zdaniach takich jak 69–71 wybiera się go zgodnie z podziałem. Innymi słowy, w zdaniach 69–74 widoczne są różnice w aktualizacji: ważne jest albo postrzeganie wzajemnie działających podmiotów, albo sam rezultat wzajemnego działania. 69) Poszczególne części mieszają się ze sobą i niszczą wyobrażenie całości, kuris nori atsiskirti. DLKT Artykuły / Articles 127 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas 70) Įsimintiniausias projektas – „Nordea bank Lietuva“ ir „Kredit bank“ susijungimas, nes jungėsi ne tik produktai: viena su kita susiliejo ir darbuotojų tam, zespołu. Opanowanie takich zmian nie jest łatwe, ale bardzo interesujące. DLKT 71) Z danych wynika, że we wszystkich przypadkach pod wpływem grzybów wzrasta u myszy limfmazgiai, organai pasidengia apnašu, kuriame susidaro grybo židiniai, organai tarpusavyje suauga, todėl negali normaliai funkcionuoti, mažėja jų svoris, atskiri individai žūva. DLKT 72) Przy sklepie wszystkie cztery ulice Vorūnės zbiegły się w jeden wierzchołek. DLKT 73) Czy często zbiegacie się w kupę. DLKT 74) Sport i kultura zostały skupione w jednym miejscu, choć te dziedziny są ze sobą jak niebo i ziemia. DLKT Na podstawie minimalnego kontekstu zdania 75 i porównania tego zdania ze zdaniami 6–8 widoczne są różnice semantyczne. W zdaniu 75 uczestnicy wzajemnych sytuacji30 powtarzalnych (niejednorazowych) zmieniają się: typowa tutaj jednorazowa sytuacja kojarzenia się w pary z dwoma mutantami (por. w zdaniach 6–8 „kojarzyć się w pary ze sobą nawzajem” = A kojarzy się w parę z B, C kojarzy się w parę z D itd.) jest aktualizowana jako iteratywna, tj. powtarzająca się co pół roku, między zmieniającymi się n uczestnikami („wszyscy kojarzyli się w pary ze sobą nawzajem” = A kojarzył się w parę z B, C kojarzył się w parę z D, po pół roku A kojarzył się w parę z F, B kojarzył się w parę z G itd.) (por. zdanie 76). Innymi słowy, gdy konstrukcja monadyczna wyraża nietypową (w tym przypadku – powtarzalną) wzajemną sytuację, wykładnik wzajemności może stać się konieczny. 75) Ona szanuje i kocha mężczyznę. A więc. – Giedre... – Myślę, że też, mimo wszystko, od zarania dziejów przecież nie wszyscy biegali po polach i co pół roku kojarzyli się w pary ze sobą nawzajem, i takiego zamieszania jakby nie było... Mimo wszystko każdy znajdował człowieka, który mniej lub bardziej ci odpowiada, przynajmniej tak sobie wyobrażasz. DLKT31 76) Wracając po pracy do domu, [my] obejmujemy się nawzajem. DLKT Ostatecznie ważne jest również to, że jeśli w zdaniu (można używać) używane są dwa wykładniki wzajemności, jeden z nich (znajdujący się bardziej na lewo w hierarchii) jest (bardziej) zorientowany na podmiot, drugi (znajdujący się bardziej na prawo w hierarchii) – na sam predykat (por.: rozbierają się do naga i tańczą wokół ognia, a potem kochają 30 Plačiau apie situacijos daugumo, arba kartotinumo, sąvoką žr. Plungian 2010: 205tt. 31 Dar plg.: Aš buvau ten, - sakė Lizanas, - kur žmonės, vyrai ir moterys, seni ir jauni, Joninių naktį się ze sobą nawzajem i całują się, i słychać radosne jęki i śmiech, i nie ma między nimi niezgody ani zazdrości. Sędziowie DLKT szepnęli do siebie nawzajem; zob. także zdania 37–38). Recipro- LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Meksikiečių pora kuždasi tarp savęs savitarpy / abipusiai; (= 30) Gapalapataka ir (*wzajemnie) powiązany) albo użyty w znaczeniu zbiorowym (nagromadzenia) mianownik liczby kinio žymeklio tarpusavyje orientaciją į patį predikatą riboja subjektu einantis apibendrinamasis įvardis viskas (plg., Viskas, kas atrodo padrika, yra tarpusavyje pojedynczej (por. (= 29) Para Meksykanów szepcze do siebie; zob. także zdanie 42). W takich przypadkach za pomocą markera tarpusavyje wzajemni uczestnicy działań, wyrażeni przez podmiot, są aktualizowani i specyfikowani jako grupa zamknięta; funkcjonalnie taki marker tarpusavyje różni się od tarp savęs (zob. zdanie 41). Niemniej należy przyznać, że ukierunkowanie markera tarpusavyje, szczególnie w tych przypadkach, gdy jest on użyty w zdaniu samodzielnie, a wyrażeni przez podmiot wzajemni uczestnicy działań łatwo dzielą się na odrębne przedmiotowe człony, (może być) jest wzajemne: można go interpretować zarówno jako semantycznie związany z wyrażonymi przez podmiot wzajemnymi uczestnikami działań, jak i jako mający związek semantyczny z samym predykatem (por. na przykład zdania 30, 46, 51, 71). Słowem, wcześniej wyróżniony w hierarchii wzajemny marker tarpusavyje stanowi jak gdyby względne przejście od ukierunkowania markerów wzajemnych na podmiot do ich ukierunkowania na predykat. 5. PODSUMOWANIE W monadnych konstrukcjach reciprokalnych mogą być używane modyfikatory – znaczniki reciprokalne vienas su kitu, tarp savęs, tarpusavyje, savitarpyje, apibusiai, abipusiškai, savitarpiškai są. Niektóre znaczniki reciprokalne są (bardziej) zorientowane na podmiot (vienas su kitu), inne zaś – na sam predykat oznaczający znaczenie wzajemnego działania (abipusiai / savitarpiškai). Dane DLKT pokazują, że znaczniki związane z samym czasownikiem reciprokalnym są używane w pojedynczych przypadkach, tzn. sam sposób przejawiania się wzajemnego działania jest aktualizowany rzadko. Najczęściej używane są znaczniki reciprokalne związane semantycznie z mutantami wyrażanymi przez podmiot: za ich pomocą aktualizowane są mutuanty wyrażane przez podmiot, pojmowane oddzielnie albo jako całość. Z punktu widzenia podziału mutantów sytuacji wzajemnej, wyrażanych przez podmiot, istotny jest parametr oddzielny : całościowy, czyli indywidualny : kolektywny, korelujący z użyciem znaczników reciprokalnych vienas su kitu > tarp savęs > tarpusavyje. Za pomocą anafory reciprokalnej vienas su kitu aktualizowany jest każdy odrębny mutuant jako człon całości wyrażonej przez podmiot; Wzajemny stosunek mutantów w zamkniętej lub postrzeganej jako zamknięta grupie, jako (mniej lub bardziej) nierozkładalnej, tj. spójnej, całości – odpowiednio za pomocą wzajemnego markera tarp savęs lub tarpusavyje. Aktualizacja perspektyvos, žiūros kampo, skirtumus: sakiniuose su reciprokine anafora vieuczestników wzajemnego stosunku odpowiada temu, że każdy uczestnik sytuacji Artykuły / Articles 129 Funkcinis reciprokinių žymeklių monadinėse konstrukcijose aspektas wzajemnej jest jak gdyby widziany indywidualnie, w zdaniach z tarpusavyje tuantas tarsi nustumiamas į foną (an. background), t. y. darosi neaktualus, ir žiūrima į mutuantų visumą vientisai – kaip vienį. indywidualny uczestniczący w sytuacji wzajemnej muW kontekście wzajemny marker tarp savęs może zbliżać się do specyfikatora wzajemnego stosunku poszczególnych mutantów – wzajemnej anafory vienas su kitu, lub może się do niego zbliżać wzajemny marker tarpusavyje. Według orientacji, czyli aktualizacji i specyfikacji podmiotu wzgl. predykatu, a także rozkładu mutantów wyrażanych przez podmiot, wzajemne markery układają się hierarchicznie: vienas su kitu > tarp savęs > tarpusavyje > savitarpyje > abipusiai / abipusiškai / savitarpiškai. Wzajemne tarpusavyje jest jakby relatywnym przejściem od orientacji na podmiot do orientacji na predykat. Oprócz tych parametrów na możliwe użycie wzajemnych markerów wpływają również różnice w znaczeniach aspektowych predykatu, konfiguracje uczestników, parametr sekwencji, aktualizacja nietypowych sytuacji wzajemnych. W takich przypadkach użycie wzajemnego tarpusavyje jest (może być) ograniczone. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, sud. Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Prieiga per internetą http://donelaitis.vdu.lt. DŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas 26, vyr. red. Stasys Keinys, 7-as patais. ir papild. leid. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012, 969 p.; elektroninis variantas, 2015. Prieiga per internetą: lkiis.lki.lt. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas I–XX, 1941–2002, elektroninis variantas; red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005; atnaujinta versija, 2008. Prieiga per internetą: www.lki.lt. LITERATŪRA Ambrazas Vytautas, red., 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, 4 patais. leidimas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Evans Nicholas, Levinson Stephen C., Gaby Alice, Majid Asifa 2011: Introduction: Reciprocals and semantic typology. – Reciprocals and Semantic Typology, ed. by Evans Nicholas, Gaby Alice, Levinson Stephen, Majid Asifa. John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Philadelphia, 1–28.