Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels

196 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII JURGITA JAROSLAVIENĖ Institute of the Lithuanian Language Dziedziny badań: fonetyka eksperymentalna, fonologia, dialektologia, geolingwistyka. DIFFERENT IPA EQUIVALENTS DLA NIEKTÓRYCH SAMOGŁOSEK LITEWSKICH I Kodėl skiriasi kai kurių lietuvių ir latvių kalbų balsių tarptautiniai fonetinės abėcėlės ŁOTEWSKICH odpowiedniki? ADNOTACJA Pomimo wspólnego pochodzenia bałtyckiego inwentarze fonemów samogłoskowych i spółgłoskowych we współczesnym standardowym języku litewskim i standardowym języku łotewskim różnią się, po pierwsze, ze względu na znaczenie funkcjonalne, które nie jest uniwersalne: to, co jest istotne fonologicznie w języku litewskim, nie musi być takie w języku łotewskim ani w jakimś innym języku, ponieważ znaczenie samogłosek i spółgłosek w odróżnianiu jednego słowa od drugiego różni się w zależności od języka; wszystkie języki wykorzystują ograniczoną liczbę samogłosek i spółgłosek, które są zdolne do rozróżniania znaczeń słów。 בנוסף, analiza zjawisk i procesów akustycznych oraz artykulacyjnych obejmuje badanie i porównywanie dźwięków (na przykład ich cech dystynktywnych) różnych języków na podstawie podobnych zasad i podobnych metod, a także z wykorzystaniem pewnej uniwersalnej (międzynarodowej) transkrypcji. Współcześnie samogłoski litewskie i łotewskie (a także spółgłoski) można transkrybować nie tylko za pomocą narodowych (tradycyjnych) symboli fonetycznych, lecz także międzynarodowego alfabetu fonetycznego (międzynarodowych alfabetów fonetycznych) (powszechnie uzgodnionego systemu (systemów) zapisu głosek języków). W niniejszym artykule omawia się przede wszystkim wybór nieidentycznych odpowiedników Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) dla długich i krótkich monoftongów współczesnych języków bałtyckich, uwypuklając terminologię i inne niuanse klasyfikowania for Lithuanian and Latvian vowel systems. For a comparative research study on Lithuanian and Latvian vowels it was necessary to establish a common synchronous vowel Straipsniai / Artykuły 197 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels głosek na podstawie różnych kryteriów, ponieważ mogą istnieć różne klasyfikacje classifications of both Baltic languages follow a similar pattern. The analysis of the comparative experimental research of Lithuanian and Latvian (tradycyjne akustyczne, artykulacyjne, funkcjonalne, międzynarodowe artykulacyjne i tym podobne), a także klasyfikacje tradycyjne lub międzynarodowe. Tradycyjne (akustyczne lub artykulacyjne) monoftongi samogłoskowe wykazały, że dla niektórych samogłosek współczesnych języków bałtyckich wybrano różne odpowiedniki symboli IPA ze względu na blisko spokrewnione, lecz dość odmienne właściwości akustyczne i nieidentyczny sposób artykulacji, a także cechy audytywne. SŁOWA KLUCZOWE: współczesne języki bałtyckie, standardowy język litewski, standardowy język łotewski, samogłoska, transkrypcja, międzynarodowy alfabet fonetyczny. ADNOTACJA Nors lietuvių ir latvių kalbos giminiškos, jų balsinių ir priebalsinių fonemų inventoriai ma różnice, przede wszystkim ze względu na relewantność funkcjonalną, która nie jest uniwersalna: to, co jest znaczące w języku litewskim, może być nieistotne w języku łotewskim lub innym języku, dlatego należy to uwzględniać przy badaniu i porównywaniu zasobu dźwiękowego różnych języków (oraz ich cech dystynktywnych). Należy także uwzględniać porównawczą analizę akustycznych i artykulacyjnych właściwości dźwięków różnych języków, którą należy przeprowadzać według podobnych zasad oraz tej samej lub podobnej metodologii. Dźwięki porównywanych języków wygodniej jest opisywać za pomocą wspólnej (międzynarodowej) transkrypcji fonetycznej. Transkrypcja systemu samogłoskowego języka litewskiego i łotewskiego (podobnie jak systemu spółgłoskowego) jest możliwa zarówno za pomocą narodowych (tradycyjnych) znaków pisma, jak i z zastosowaniem odpowiedników jednego lub drugiego sistemas). międzynarodowego alfabetu fonetycznego (standaryzowanego uniwersalnego systemu oznaczania dźwięków za pomocą znaków fonetycznych lub W niniejszym artykule omawiane są niejednakowe (niepokrywające się) międzynarodowe odpowiedniki fonetyczne alfabetu klauso nuo to, kokiu pagrindu ir pagal kokius kriterijus lyginamųjų kalbų balsiai skirstomi fonetycznego (ang. IPA) porównywanych krótkich i niektórych długich samogłosek współczesnych ogólnych języków litewskiego i łotewskiego. Zwraca się także uwagę na różnorodność terminologii, która przyj- (możliwe są tradycyjne klasyfikacje akustyczne, artykulacyjne, funkcjonalne, międzynarodowe artykulacyjne itp.), oraz na inne kwestie. Porównawcze badania dźwięków języków bałtyckich pomagają uwydatnić, dlaczego podczas porównywania ważne jest zastosowanie wspólnej klasyfikacji synchronicznej oraz jakie mogą być niuanse tradycyjnych klasyfikacji fonetycznych i fonologicznych oraz klasyfikacji międzynarodowej. Zgodnie z tradycyjną klasyfikacją (akustyczną lub artykulacyjną) samogłoski języków bałtyckich dzieli się według podobnego modelu. Porównawcza analiza instrumentalnego badania monoftongów języków litewskiego i łotewskiego wykazała, że niektóre niejednakowe symbole międzynarodowej transkrypcji fonetycznej tych samych fonemów tych spokrewnionych języków należy wybierać ze względu na różnice określonych cech akustycznych, artykulacyjnych i psychofizycznych. SŁOWA KLUCZOWE: współczesne języki bałtyckie, ogólny język litewski, ogólny język łotewski, samogłoska, transkrypcja, międzynarodowy alfabet fonetyczny. JURGITA JAROSLAVIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII WSTĘP Stosowanie Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (lub IPA) opiera się na pewnych zasadach, z których jedna mówi, że „gdy dwa dźwięki są bardzo podobne i nie wiadomo, by były używane w jakimkolwiek języku do rozróżniania znaczeń wypowiedzi, powinny one co do zasady być przedstawiane za pomocą tego samego symbolu. Można jednak stosować odrębne symbole lub znaki diakrytyczne w celu rozróżnienia takich dźwięków, gdy jest to konieczne” (HIPA 2007: 159–160). Ponieważ języki litewski i łotewski należą do bałtyckiej gałęzi indoeuropejskiej rodziny językowej, do grupy języków wschodniobałtyckich, oba języki często umieszcza się obok siebie jako języki szczególnie blisko spokrewnione; należy zastosować systemy fonologiczne samogłoskowych fonów dla niektórych odpowiadających sobie (bardzo podobnych) samogłosek litewskich i łotewskich. Czy tak bardzo podobne mes are quite similar in both languages. However, some previous experimental studies show that despite the common Baltic origin, different IPA symbols fonemy samogłoskowe różnych języków, mających wspólne bałtyckie pochodzenie, mogą tak bardzo różnić się pod względem właściwości akustycznych i artykulacji? Na to pytanie można odpowiedzieć, analizując charakterystykę widmową i różne cechy dystynktywne na podstawie wyników badań instrumentalnych1 dźwięków współczesnych języków bałtyckich, aby wybrać możliwie najdokładniejsze symbole (odpowiedniki) IPA dla wszystkich litewskich i łotewskich fonemów samogłoskowych, biorąc pod uwagę, że jakość i ilościowość dźwięków bałtyckich badano przy użyciu tych samych metod, oprogramowania do przetwarzania i analizy dźwięku, a wiarygodne porównanie uwydatniło różnice w inwentarzach fonemicznych 1 Projekt badawczy Charakterystyka akustyczna dźwięków współczesnych języków bałtyckich (badanie eksperymentalne) był finansowany przez Radę and hardware, so that a reliable comparison of phonetic inventories of both languages would be available (for some intermediate results, see some previous studies: Grigorjevs, Jaroslavienė 2015a; 2015b; Jaroslavienė 2014; 2015)2. A Naukową Litwy w latach 2013–2015 (MIP081/2013). Ponieważ rodzimi użytkownicy języka najlepiej potrafią identyfikować poprzez słuch i percepcję elementy języka istotne funkcjonalnie w przypadku każdego języka, w tym języków bałtyckich, zadanie zbadania i porównania systemów dźwiękowych współczesnych języków bałtyckich podjęła grupa kompetentnych badaczy, rodzimych użytkowników języka litewskiego i łotewskiego, specjalizujących się w fonetyce eksperymentalnej: Jurgita Jaroslavienė i Jolita Urbanavičienė (litewski), Juris Grigorjevs i Inese Indričāne (łotewski). 2 Pełny zestaw symboli IPA dostosowanych do języka łotewskiego przedstawiono w akademickiej Gramatyce języka łotewskiego opublikowanej w 2013 roku (zob. LVG 2013: 23–26). Do tego czasu były wykorzystywane w poszczególnych publikacjach i pracach poświęconych porównywaniu języka angielskiego z innymi językami. Na przykład, aby wybrać odpowiedniki symboli IPA dla łotewskich monoftongów, porównano dane akustyczne łotewskich monoftongów wymawianych w izolacji z danymi samogłosek kardynalnych, ponieważ system samogłosek kardynalnych stanowi podstawę dla samogłosek IPA różnych języków, niuansów możliwych klasyfikacji fonetycznych i fonologicznych, uniwersalnych cech dystynktywnych dźwięków, a nawet specyfiki wykorzystywanego materiału empirycznego i metod, możliwych celów analizy instrumentalnej oraz innych kwestii. Straipsniai / Artykuły 199 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels CEL I PRZEDMIOT NINIEJSZEGO ARTYKUŁU Since the IPA system is very handy for comparative linguistics, the main aim of this paper is to explain the choice of the IPA equivalents (see Table 1) for monoftongi współczesnych bałtyckich języków standardowych poprzez uwypuklenie niuansów terminologicznych związanych z klasyfikowaniem samogłosek na podstawie różnych kryteriów klasyfikacji, ponieważ stosowanie symboli oraz klasyfikacji akustycznych, artykulacyjnych lub innych przy przedstawianiu dźwięków danego języka jest zwykle uwarunkowane określonymi podstawami i zasadami metodologicznymi. Jak wiadomo, IPA to ustandaryzowany Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny – międzynarodowo uznany i najbardziej acritics designed to represent, describe and analyse sounds of any spoken lanznany zestaw symboli fonetycznych oraz języków świata, opisanych poprzez cechy artykulacyjne (zgodnie z wysokością języka, przedniością/tylnością języka i zaokrągleniem warg) dźwięków, które symbole te reprezentują (HIPA 2007: 159–160, 194–196, Appendix 1; IPA 2015a; 2015b; 2017; por. także Jones D. 1949; Olson 2015; Jones T. 2016). Stowarzyszenie zaleca, aby transkrypcję fonetyczną umieszczać w następujących nawiasach: „[ ]”. Transkrypcję odnotowującą opozycje fonologiczne należy umieszczać między ukośnikami „/ /”. Dźwięki, które reprezentują symbole IPA, są dostępne w Interaktywnej tablicy IPA (http://www.ipachart.com/), należy jednak pamiętać, że sposób wymawiania tych dźwięków może się znacznie różnić w zależności od języka (lub kontekstu), a współczesne języki bałtyckie nie stanowiłyby tu wyjątku. system (Grigorjevs 2012: 178; zob. także Jassem 1973: 190; Ladefoged 1975: 194–199; Roca, Johnson 1999: 114–140). W językoznawstwie litewskim jedną z pierwszych prób użycia IPA jako kompletnego zestawu do przedstawienia dźwięków języka litewskiego była gramatyka akademicka języka litewskiego Lithuanian Grammar (red. Vytautas Ambrazas, 1997). Niektóre z przedstawionych tam odpowiedników IPA różnią się od tych podanych w niniejszym opracowaniu. Wcześniej podejmowano jeszcze kilka prób użycia IPA w poszczególnych publikacjach i pracach (zob. Ekblom 1922; Svecevičius 1960; Mikalauskaitė 1975; zob. także Stundžia 1990). JURGITA JAROSLAVIENĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Tabela 1. Symbole czystych (prostych) samogłosek standardowego języka litewskiego i standardowego języka łotewskiego według tradycyjnych (narodowych) 3 oraz międzynarodowych (IPA) alfabetów fonetycznych 3 W systemie fonologicznym języka litewskiego /ie/ i /uo/ funkcjonują również jako długie samogłoski o niejednorodnej artykulacji (DLKG 2005; Girdenis 2014). Możliwe odpowiedniki IPA to /iɛ/, /ɪɛ/ oraz /uɔ/, /ʊɔ/ z następujących powodów: w Contemporary Grammar of the Lithuanian Language (DLKG 2005: 23–26) oraz w Theoretical Foundations of Lithuanian Phonology (Girdenis 2014: 223, Table 23) litewskie dźwięki o niejednorodnej artykulacji /ie/, /uo/ klasyfikuje się jako samogłoski niskie; na podstawie najnowszych badań eksperymentalnych (zob. Girdenis 2009: 213–242 oraz bibliografię) i wyników wspomnianych badań (zob. przypis 1) litewskie /ie/, /uo/ należy uznać za niezależne długie fonemy wysokie o niejednorodnej artykulacji (Jaroslavienė 2015: 3, Table 1). W łotewskiej tradycji gramatycznej /ie/, /uo/ nadal klasyfikuje się jako dyftongi, choć w rzeczywistości nie ma jednego podejścia do ich interpretacji fonologicznej (Laua 1997: 12; LVG 2013: 46; Markus, Bonda 2014: 68–72; Grigorjevs 2016: 151). Ponadto okazało się, że rodzimi użytkownicy standardowego języka litewskiego nie uważają krótkiego [e] (wariantu fonemu „Janusa” /e/) za odrębny dźwięk i dlatego nie potrafią wymawiać go w izolacji. Należy przyznać, że samogłoska niska (średnio-wysoka) [e] nie zajmuje silnej pozycji w systemie standardowego języka litewskiego ze względu na swój specyficzny sposób użycia, opcjonalny status oraz brak funkcji dystynktywnej; ponadto w języku pisanym jest oznaczany tym samym znakiem co Straipsniai / Articles 201 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels Przedmiotem niniejszego badania są długie i krótkie samogłoski czyste (o jednolitej artykulacji) (zob. Tabela 1), wymawiane w kontekście zerowym lub w mants (aged 20–50 years) having faultless articulation of Standard Lithuanian izolacji4 przez 24 informatorów standardowego języka łotewskiego, po 6 mężczyzn i 6 kobiet dla każdego języka5. Tabela 1 przedstawia odpowiedniki grafemów obu współczesnych języków bałtyckich w both traditional (national)6 systems of phonetic transcription and the International Phonetic Alphabet (IPA). Dźwięki reprezentowane przez symbole krajowe i międzynarodowe w Tabeli 1 to przede wszystkim te, które służą do odróżniania jednego słowa od drugiego w danym języku. Jak można zauważyć, istnieją różnice między tradycyjnymi (krajowymi) a międzynarodowymi alfabetami fonetycznymi, ponieważ transkrypcje krajowe różnią się w zależności od języka, tak jak języki pisane wyglądają podobnie na całym świecie. Pomimo wspólnego bałtyckiego pochodzenia istnieją również różnice między litewskimi i łotewskimi odpowiednikami IPA. Dalej zostanie wyjaśnione, że wybór tych odpowiedników nie był przypadkowy (por. podobne lub odpowiadające sobie fonemy samogłoskowe na ryc. 12–13 i 14–15); ponadto stanie się oczywiste, dlaczego znajomość systemu IPA i posługiwanie się nim w odniesieniu do różnych języków, tj. używanie w tym przypadku określonych symboli IPA do transkrypcji litewskich i łotewskich monoftongów na podstawie cech akustycznych i artykulacyjnych, jest jak dostrzeganie matrycy (wzorca) podczas uczenia się, badania lub porównywania dźwięków dwóch (lub większej liczby) języków. niskie krótkie [e] (por. Pakerys 2003: 29, Diagram 2; 32–34 oraz bibliografię; Girdenis, Pupkis 1978: 61–62; Girdenis 2014: 201–202; Jaroslavienė 2015: 2–3). W przeciwieństwie do języka litewskiego, w języku łotewskim krótkie [e] jest używane i może być wymawiane jako odrębny dźwięk. 4 Ta naturalna hiperartykulacja różni się od realizacji samogłosek kardynalnych (więcej szczegółów zob. Grigorjevs, Jaroslaviene 2015a: 58–59 oraz bibliografię). 5 It is important that almost all informants not only speak the standard language but also one or więcej dialektów i języków obcych. Język standardowy uznawano za standaryzowane dialekty). variety of language used for the needs of public life and culture (LKE 2008: 87–91). 6 Lithuanian and Latvian traditional transcriptions are different (both for standard languages and Cechy tradycyjnej transkrypcji dialektów litewskich i łotewskich oraz tradycja w lingwistyce suitability of the International Phonetic Alphabet to represent sounds of the Lithuanian and Latvian dialects are not discussed in the present article. For example, since the 20th century, there litewskiej polegająca na stosowaniu transkrypcji kopenhaskiej, przyjętej przez Georga Gerullisa (1930); obecnie symbole fontu Polemonas są dostępne do tradycyjnej (narodowej) transkrypcji dźwięków języka litewskiego (zob. Skirmantas, Girdenis 2001; Aleknavičienė, Grumadienė, Gurskas, Skirmantas, Strockis, Tumasonis 2005 i inni). Informacje o możliwościach zastosowania Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego do dźwięków dialektów litewskich zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017a; 2017b. JURGITA JAROSLAVIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII MIĘDZYNARODOWY ALFABET FONETYCZNY (IPA) Jak już wspomniano, od ponad stulecia IPA jest powszechnie stosowany przez językoznawców (a także inne osoby zajmujące się językami) jako ustandaryzowany system, dzięki czemu IPA doskonale nadaje się do stosowania we wszystkich dziedzinach, w których wymagane jest przedstawianie dźwięków mowy (HIPA 2007). Różną jakość dźwięków samogłoskowych można adekwatnie opisać za pomocą następujących parametrów: położenia języka – jego wysokości i przesunięcia ku tyłowi, a także stopnia otwarcia ust, ponieważ istnieje korelacja ducing vowels – and the shape of the lips (lip rounding) (HIPA 2007: 10–13). między otwarciem ust a uniesieniem języka, gdy proTongue height. Na rysunku 1 (zob. także ryc. 2) oś pionowa wykresu jest wyznaczona przez wysokość samogłoski. Wysokość odnosi się do tego, jak wysoko znajduje się korpus języka w jamie rent degrees of tongue height. Vowels pronounced with the tongue lowered are ustnej; różnym stopniom otwarcia ust (szczęki) odpowiadają różne pozycje, przy czym samogłoski wymawiane z językiem uniesionym znajdują się u góry: samogłoski wysokie (przy stosunkowo zamkniętych ustach) są artykułowane przy stosunkowo wysokim położeniu języka; Samogłoski otwarte są wymawiane przy stosunkowo niskim położeniu języka; Samogłoski półprzymknięte i półotwarte są wymawiane przy średnim uniesieniu języka. Jak zobaczymy w dalszych częściach, różne stopnie otwarcia ust odpowiadają również różnym stopniom wysokości języka w języku litewskim i łotewskim (por. rys. 2, 14 i 15): samogłoski wysokie wymawia się przy mniejszym otwarciu przedniej części jamy ustnej, ponieważ trzon języka jest uniesiony, czyli wysoki; Samogłoski średnie są wymawiane przy pośredniej wysokości języka; Samogłoski niskie wymawia się przy otwartej przedniej części jamy ustnej i obniżonym języku. Tongue backness. In Figure 1 (also see Fig. 2), the horizontal axis of the Układ tabeli wyznacza przedniość lub tylność samogłosek. Tylność języka odnosi się do tego, jak bardzo ku przodowi lub ku tyłowi znajduje się najwyższy punkt języka: samogłoski, przy których język jest przesunięty ku przedniej części jamy ustnej, znajdują się po lewej stronie tabeli, natomiast te, przy których jest on przesunięty ku tyłowi, są umieszczone po prawej stronie tabeli. Zaokrąglenie warg. W miejscach, w których samogłoski występują parami (zob. rys. 1), prawa oznacza samogłoskę zaokrągloną (przy której wargi są zaokrąglone), podczas gdy lewa jest jej niezaokrąglonym odpowiednikiem. Zaokrąglenie nazwano tak od zaokrąglenia warg przy artykulacji niektórych samogłosek. W większości języków zaokrąglenie jest cechą wzmacniającą samogłoski tylnie od średnich do wysokich, a nie cechą dystynktywną, jak we współczesnych językach bałtyckich. Zazwyczaj im wyższa samogłoska tylna, tym intensywniejsze jest zaokrąglenie. Straipsniai / Artykuły 203 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels RYSUNEK 1. Samogłoski. Międzynarodowy alfabet fonetyczny (zrewidowany w 2015 roku)7 RYSUNEK 2. Korelacja między językiem a stopniem otwarcia ust8: uniesienie języka opisuje położenie języka na osi pionowej (wysokie, średnie, niskie), natomiast „pozycja uniesienia języka” odnosi się do miejsca, w którym to uniesienie zachodzi na osi poziomej (przednie, centralne, tylne). 7 Ilustracja jest dostępna w IPA 2015a. 8 Wykres przedstawia kształt jamy ustnej na podstawie pionowej osi wysokości uniesienia języka oraz poziomej osi pozycji uniesienia języka. Ilustrację można znaleźć w e-booku English Speech Sounds 101 (Williamson 2015). JURGITA JAROSLAVIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Also, there can be some more articulatory parameters available when classisamogłosek dowolnego konkretnego języka świata: porównaj siedem stopni wysokości samogłosek oraz pięć stopni ich przedniości w porównaniu z tylnością na Rysunku 3. RYSUNEK 3. Siedem stopni wysokości samogłosek i pięć stopni ich tylności9 Istnieje wiele systemów samogłoskowych języków, które są zgodne z zasadami IPA. Jak zostanie pokazane w dalszej części artykułu, tradycyjne (narodowe) klasyfikacje języka litewskiego i łotewskiego nie pokrywają się z klasyfikacją sugerowaną przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne. Akustyka samogłosek. Powszechnie wiadomo, że jakość samogłosek można ukazać w analizach akustycznych samogłosek za pomocą względnych wartości formantów: poprzez rezonanse akustyczne traktu głosowego pojawiające się jako ciemne pasma na dynamicznych spektrogramach, które przedstawiają energię akustyczną przy każdej częstotliwości oraz sposób, w jaki zmienia się ona w czasie (por. ryc. 4–11, zob. także ryc. 12–15). Charakterystyka widmowa samogłosek jest ściśle związana z potencjalnymi właściwościami artykulacyjnymi; trakt głosowy działa jak komora rezonansowa, a położenie języka, żuchwy (jamy ustnej) i warg wpływa na parametry komory rezonansowej, prowadząc do różnych wartości formantów: na przykład pierwszy formant height), the second formant, F2, corresponds to vowel frontness. Open vowels have high F1 frequencies, while close vowels have low F1 frequencies, and back (F1) odpowiada stopniowi otwarcia samogłoski (samogłoski tylne mają niskie częstotliwości F2, podczas gdy samogłoski przednie mają wysokie częstotliwości F2. Ponadto alternatywny pomiar, F1 względem F2–F1, służący do przedstawienia jakości samogłosek 9 Ilustracja jest dostępna pod adresem <https://en.wikipedia.org/wiki/File:IPA_vowel_chart_2005.png>. Zob. także IPA 2015b. Straipsniai / Artykuły 211 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels samogłoski w znacznym stopniu nakładają się na siebie, podczas gdy odległości między środkami długich i odpowiadających im krótkich samogłosek litewskich przekraczają 1 z, sygnalizując tym samym różnicę w ich jakości percepcyjnej17 (por. także wyniki pośrednie Grigorjevs, Jaroslavienė 2015a; 2015b). Obserwacje dotyczące czasu trwania (zob. Tabela 2) pokazują, że rozróżnienie między długimi i krótkimi samogłoskami łotewskimi wymawianymi w kontekście zerowym opiera się głównie na względnym czasie trwania, natomiast w przypadku długich i krótkich samogłosek litewskich — na obu czynnikach (zob. combined cues of the formant structure (see Fig. 12) and the relative duration także Grigorjevs, Jaroslavienė 2015b: 79, Tabela 1). Ostatecznie można stwierdzić, że główne różnice w jakości akustycznej wynikają z odmiennej realizacji krótkich (a także niektórych długich) samogłosek litewskich i odpowiadających im samogłosek łotewskich. Aby scharakteryzować systemy samogłoskowe obu współczesnych języków bałtyckich w celu wybrania (lub wyjaśnienia wyboru) możliwie najdokładniejszych odpowiedników symboli IPA, obliczono również odległości tonotopowe między częstotliwością podstawową a pierwszym formantem (F1-f0) oraz między pierwszym a drugim formantem (F2-F1) (zob. ryc. 14 i 15). Powszechnie wiadomo, że pierwsza z tych odległości jest ściśle związana z otwartością a zamkniętością dźwięku, a druga — z jego przedniością a tylnością (Miller 1989: 2119; Ladefoged, Maddieson 2002: 284–286; Grigorjevs 2012: 163–165). Ponieważ jakość krótkich samogłosek litewskich znacznie różni się od ich długich odpowiedników (wykazując efekt centralizacji akustycznej w porównaniu z odpowiadającymi im samogłoskami długimi), a odpowiadające sobie krótkie oraz niektóre długie samogłoski litewskie i łotewskie różnią się od siebie, dla odpowiadających sobie krótkich monoftongów litewskich i łotewskich (z wyjątkiem [ɔ]), a także dla długich [oː] i [ɔː], wybrano różne (nieidentyczne) symbole IPA. Ponadto litewskie [eː] i łotewskie [eː] są dźwiękami o dość różnej jakości; chociaż odpowiednik IPA tych dźwięków jest w obu językach taki sam, po pierwsze ze względu na konsekwencję w oznaczaniu tych podobnych dźwięków; po drugie, realizacja podobnych dźwięków może różnić się w zależności od języka (zob. ryc. 14–15 i 16–17; zob. także ryc. 4–11). Ponadto należy zauważyć, że IPA nie dostarcza analizy fonologicznej dla konkretnego języka (HIPA 2007: 30); jest jedynie narzędziem umożliwiającym wyrażenie dowolnej analizy w sposób powszechnie zrozumiały. W związku z (the principles of the use of the IPA), there are no other IPA symbols to chotym, po przeanalizowaniu tradycyjnych funkcjonalnych i artykulacyjnych klasyfikacji samogłosek oraz porównaniu samogłosek, uzyskano sprzeczne wyniki; struktura widmowa długich samogłosek i odpowiadających im krótkich odpowiedników może być postrzegana odmiennie (zob. Grigorjevs, Jaroslavienė 2015a: 85). 17 Mogło to być spowodowane potrzebą uwzględnienia w litewskim systemie samogłoskowym możliwych przednich alofonów samogłosek tylnych, zachowujących odrębność od samogłosek przednich (Grigorjevs, Jaroslavienė 2015b: 90). JURGITA JAROSLAVIENĖ 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII qualities, relative duration and auditory characteristics (Fig. 12–15, Table 2) of w obu współczesnych językach bałtyckich należy wybrać następujące odpowiedniki symboli IPA dla odpowiadających sobie litewskich i łotewskich samogłosek prostych (zob. Rys. 16 and 17). Jak można zauważyć, zgodnie z zasadami systemu IPA dostępne są również zmienne właściwości akustyczne i cechy audytywne litewskich i łotewskich samogłosek traditional (national) classifications differ from the articulatory international system: accordingly, a four-dimensional (cf. Fig. 1 and 14, 15) distinction insprostych, zamiast tradycyjnego artykulacyjnego trójstopniowego rozróżnienia według wysokości samogłoski (wzniesienia języka i otwarcia ust) oraz trójwymiarowego (por. rys. 1, 3 i 14, 15) rozróżnienia zamiast tradycyjnego dwustopniowego rozróżnienia według przedniości lub tylności samogłoski; cechy te są również dostępne, aby uwypuklić różnice i specyfikę artykulacji podobnych litewskich i łotewskich monoftongów, zwłaszcza krótkich (dlatego krótkie samogłoski mają różne symbole IPA, z wyjątkiem RYSUNKU 14. Średnie dane psychofizycznej (w jednostkach barkowych, z) przy normalizacji z częstotliwością podstawową f0: czarne koła przedstawiają długie samogłoski prostych przedstawione na płaszczyźnie psycho-fizycznej (w jednostkach między F2 i F1 oraz między F1 i częstotliwością podstawową f0: czarne koła oznaczają samogłoski długie wyprodukowane przez mówczynie; białe kółka kółka wyprodukowane przez mówczynie; ciemnoszare kółka oznaczają samogłoski krótkie; jasnoszare kółka oznaczają samogłoski krótkie Dane dotyczące kobiet są dotyczące litewskich samogłosek prostych przedstawione na płaszczyźnie wykorzystaniem odległości tonotopowych między F2 i F1 oraz między F1 i wymawiane przez mężczyzn; Średnie dane dotyczące łotewskich samogłosek barkowych, z) przy normalizacji z wykorzystaniem odległości tonotopowych przedstawiają długie samogłoski wymawiane przez mężczyzn; mówcy; białe kółka oznaczają samogłoski długie wyprodukowane przez mówczynie; ciemnoszare samogłoski krótkie wyprodukowane przez mówców; jasnoszare kółka oznaczają wyprodukowane przez mówczynie. wyprodukowane przez mówczynie. znormalizowane przy k=17%. Dane dotyczące kobiet znormalizowano przy k=21%. Straipsniai / Artykuły 213 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels [ɔ]), a także litewskie [eː], [æː], [oː] i odpowiadające im łotewskie [eː], [æː], [ɔː] in their production vs. acoustic and auditory features, though the relationship between the systems of long Lithuanian and corresponding long Latvian vowels również różnią się, podobnie jak systemy krótkich samogłosek litewskich i krótkich samogłosek łotewskich, w następujący sposób similar pattern. CONCLUSIONS Analiza porównawczych badań eksperymentalnych litewskich i łotewskich monoftongów pokazuje, że różne odpowiedniki symboli IPA dla niektórych podobnych samogłosek prostych współczesnych języków bałtyckich zostały wybrane z powodu blisko spokrewnionych, lecz całkiem różnych właściwości akustycznych, a także nieidentycznych cech artykulacyjnych i audytywnych (Tabela 1, ryc. 14–15 i 16–17) następujących samogłosek: por. litewskie [oː ɪ ɛ ɐ ʊ] i [ɔː i æ ɑ u] (also [eː] and [æː] are produced quite differently in both languages). odpowiadające im łotewskie Istnieją różne (tradycyjne akustyczne, artykulacyjne, funkcjonalne, międzynarodowe artykulacyjne i tym podobne) klasyfikacje systemów samogłoskowych litewskiego i łotewskiego. W celu przeprowadzenia badań porównawczych samogłosek litewskich i łotewskich konieczne było ustalenie wspólnej synchronicznej klasyfikacji samogłosek (tradycyjnej lub międzynarodowej). W związku z tym przy klasyfikowaniu dźwięków litewskich i łotewskich na różnych podstawach metodologicznych stosuje się różną terminologię (a także różne zasady). Tradycyjne (akustyczne lub artykulacyjne) klasyfikacje samogłosek obu języków bałtyckich mają samogłosek monoftongicznych standardowego języka litewskiego i samogłosek podobny układ. RYCINA 16. Symbole IPA użyte dla RYCINY 17. Symbole IPA użyte dla monoftongicznych standardowego języka łotewskiego JURGITA JAROSLAVIENĖ 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Na podstawie zasad systemu IPA (klasyfikacji międzynarodowej) można wyróżnić położenie języka w płaszczyźnie pionowej (lub jego przesunięcie ku przodowi lub the highest point of one’s tongue is) and by referring to the concise analysis of tyłowi, które odnosi się do tego, jak daleko do przodu lub do tyłu dynamiczne spektrogramy (por. ryc. 4–11), właściwości akustyczne, artykulacyjne i słuchowe (por. ryc. 12–15) litewskich i łotewskich monoftongów wymawianych w izolacji, długich oraz odpowiadających im krótkich samogłosek przednich (litewskie [iː eː æː ɪ ɛ], łotewskie [iː eː æː i e æ]), centralnych (litewska krótka [ɐ]) i tylnych (litewskie [ɑː oː uː ɔ ʊ], łotewskie [ɑː ɔː uː ɑ ɔ u]), podczas gdy tradycyjnie (na podstawie określonych cech i zasad funkcjonalnych oraz artykulacyjnych) litewskie [iː eː æː ɪ ɛ] i łotewskie [iː eː æː i e æ] uznaje się za samogłoski przednie, a litewskie [ɑː oː uː ɐ ɔ ʊ], a także odpowiadające im łotewskie [ɑː ɔː uː ɑ ɔ u], uznaje się za samogłoski tylne. Samogłoski, przy których język przesuwa się ku przedniej części jamy ustnej, znajdują się po lewej stronie na ryc. 1, 14–15 i 16–17; te, przy których język By the tongue height (and varying degrees of mouth openness), vowels proprzesuwa się ku tylnej części jamy ustnej, umieszczono po prawej stronie na wspomnianych rycinach. Samogłoski wymawiane przy obniżonym języku znajdują się na dole na ryc. 1, 14–15 i 16–17, a samogłoski wymawiane przy uniesionym języku znajdują się na górze na tych samych rycinach: zgodnie z międzynarodową klasyfikacją artykulacyjną łotewskie [iː uː i u] i litewskie [iː uː] należy uznać za samogłoski wysokie, a litewskie [ɪ, ʊ] za samogłoski prawie wysokie w porównaniu z odpowiadającymi im samogłoskami łotewskimi. Litewskie [eː oː] i łotewskie [eː ɔː] różnią się (pod względem właściwości akustycznych, artykulacyjnych i percepcyjnych), choć samogłoski te, z wyjątkiem łotewskiej [ɔː], należy traktować jako samogłoski średnie wysokie, natomiast łotewskie [ɔː ɔ], a także litewskie [ɔ ɛ], należy traktować jako głoski średnie niskie. Litewskie niskie [æː] i [ɐ] ency of the first formant and its proximity to higher formants Lithuanian and Latvian have high ([iː uː ɪ ʊ] and [iː uː i u]), mid ([eː oː ɔ] and [eː ɔː e ɔ]) and low oraz łotewskie [æː æ] można uznać za samogłoski prawie niskie lub niskie, podobnie jak litewskie [ɑː] i łotewskie [ɑː ɑ]. Zgodnie z tradycyjnymi klasyfikacjami, w odniesieniu do samogłosek częstotli- ([ɑː æː ɐ ɛ] oraz [ɑː æː ɑ æ]) odpowiednio. Ze względu na położenie warg litewskie [oː], [uː], [ɔ], [ʊ] oraz łotewskie [ɔː], [uː], [ɔ], [u] są głoskami zaokrąglonymi, a wszystkie pozostałe samogłoski są niezaokrąglone, tak samo jak w tradycyjnych klasyfikacjach. LITERATURA I PODSTAWOWE ŹRÓDŁA SOURCES Aleknavičienė Ona, Laima Grumadienė, Albertas Gurskas, Petras Skirmantas, Mindaugas Strockis, Vladas Tumasonis 2005: Lituanistinis šriftas „Palemonas“. Vilnius: Tautinių bendrijų namai. Straipsniai / Articles 215 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels Bakšienė Rima, Agnė Čepaitienė 2017a: Lietuvių tarmių transkripcija: tradicija ir IPA. – Linguistica Lettica 25, 203–229. Bakšienė Rima, Agnė Čepaitienė 2017b: Tarptautinės fonetinės abėcėlės taikymo lietuvių tarmių garsams galimybės. – Baltistica 52(1), 105–135. Bladon R. Anthony W., Gunnar Fant 1978: A two-formant model and the cardinal vowels. – Speech Transmission Laboratory – Quarterly Progress and Status Report, 1/1978. Stockholm: KTH, 1–8. DLKG 2005: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. Vytautas Ambrazas, autoriai Vytautas Ambrazas ir kt., 4-as patais. leidimas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Ekblom Richard 1922: Manuel phonétique de la langue lituanienne. – Archives dʼétudes orientales 19. Stockholm: Norstedt. Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien. Leipzig: Market & Petters Verlag. Fant Gunnar 1983: Feature analysis of Swedish vowels – a revisit. – Speech Transmission Laboratory – Qarterly Progress and Status Report, 2–3/1983. Stockholm: KTH, 1–18. Girdenis Aleksas 2009: Vadinamųjų sutaptinių dvibalsių [ie uo] garsinė ir fonologinė sudėtis. – Baltistica 44(2). Vilnius: Vilniaus universitetas, 213–242. Girdenis Aleksas 2014: Theoretical Foundations of Lithuanian Phonology (English translation by Steven Young). Vilnius: Eugrimas. Girdenis Aleksas, Aldonas Pupkis 1978: Bendrinės kalbos norminimo ir kodifikavimo principai. – Baltų kalbos ir jų tyrinėjimo metodai. Vilnius, 53–66. Grigorjevs Juris 2012: Acoustic and Auditory Characteristics of the Latvian Monophthong System. – Linguistische Berichte 230/2012. Frankfurt am Main: Institut für Linguistik, 155–182. Grigorjevs Juris 2013: Problems using the traditional acoustic cues for the phonological interpretation of vowels. – Baltistica 48(2). Vilnius: Vilniaus universitetas, 301–312. Grigorjevs Juris 2016: Acoustic characteristics of the Latvian diphthongs produced by male and female informants. – Baltistica 51(1), 149–168. Grigorjevs Juris, Jurgita Jaroslavienė 2015a: Comparative study of the qualitative features of the Lithuanian and Latvian monophthongs. – Baltistica 50(1), 57–89. JURGITA JAROSLAVIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Grigorjevs Juris, Jurgita Jaroslavienė 2015b: Struktura widmowa i czas trwania monoftongów we współczesnych językach bałtyckich. – Linguistica Lettica 23, HIPA 2007: 68–92. Podręcznik Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego: Przewodnik po użyciu międzynarodowego alfabetu fonetycznego. Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne, wydanie ósme, wydrukowano w Zjednoczonym Królestwie w University Press w Cambridge. Iivonen Antti 1987: Pasmo krytyczne w wyjaśnianiu liczby możliwych samogłosek i psychoakustycznych odległości między samogłoskami (streszczenie). – Materiały powielane Zakładu Fonetyki Uniwersytetu Helsińskiego 12. Helsinki: Uniwersytet Helsiński. Interaktywny wykres IPA: <http://www.ipachart.com/> (dostęp 2017 10 02). IPA 2015a: Międzynarodowy alfabet fonetyczny. Dostęp online: <https://www.internationalphoneticassociation.org/content/full-ipa-chart> (dostęp 2017 10 02), IPA 2015b: Międzynarodowy alfabet fonetyczny. Wykres IPA z dźwiękami. Dostęp online: <http://www.internationalphoneticalphabet.org/ipa-sounds/ipa-chart-with-sounds/> (dostęp 2017 10 02). IPA 2017: Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne. Dostęp w internecie: <https://www.internationalphoneticassociation.org/> (dostęp 2017 10 02). Jaroslavienė Jurgita 2014: Charakterystyka spektralna samogłosek litewskich: niektóre preliminary results of a new experimental research. – Linguistica Lettica 22. Rīga: LU Instytut Języka Łotewskiego, 68–84. Jaroslavienė Jurgita 2015: Ilościowe i jakościowe wzorce krótkich i długich samogłosek języka litewskiego. – Język standardowy 88, 1–17. Dostęp online: <http://www.bendrinekalba.lt/Html/88/Jaroslaviene_BK_88_straipsnis.pdf>. Jassem Wiktor 1973: Podstawy fonetyki akustycznej. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe. Jones Daniel 1949: Zasady Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego: opis Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego i sposobu jego używania, zilustrowany tekstami w 51 językach. Londyn: Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne. Jones Taylor 2016: Dlaczego Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (IPA) jest najlepszą rzeczą w historii. Dostęp w internecie: <http://www.languagejones.com/blog-1/2016/12/24/why-the-international-phonetic-alphabet-ipa- -is-the-best-thing-ever> (dostęp 2017 11 15). Ladefoged Peter 1975: Kurs fonetyki. Nowy Jork, Chicago itd. : Harcourt Brace Jovanovich, Inc. Straipsniai / Articles 217 Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels Ladefoged Peter, Ian Maddieson 2002: Dźwięki języków świata. Malden: Blackwell Publishers. Laua Alise 1997: Latviešu literārās valodas fonētika. Rīga: Zvaigzne ABC. LG 1997: Gramatyka języka litewskiego, red. Vytautas Ambrazas. Wilno: Baltos lankos. LKE 2008: Encyklopedia języka litewskiego, oprac. Kazys Morkūnas, red. Vytautas 2-as patiksl. ir papild. leidimas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LVG 2013: Latviešu valodas gramatika. Autori: Auziņa I. et al., Rīga: Latviešu valodas Ambrazas. instytut. Markus Dace, Dzintra Bonda 2014: Wprowadzenie do fonologii [Introduction to Phonology]. Ryga: Zinātne. Mikalauskaitė Elžbieta 1975: Prace z zakresu fonetyki języka litewskiego. Wilno: Mokslas. Miller James 1989: Słuchowa interpretacja percepcyjna samogłoski. – Journal of the Acoustic Society of America 85, 2114–2134. Dostęp online: < http://asa.scitation.org/ doi/10.1121/1.397862> Olson Kenneth S. 2015: Ilustracje IPA. Dostęp online: <http://www-01. sil.org/~olsonk/ipa.html> (dostęp: 2017 10 02). Pakerys Antanas 2003: Fonetyka ogólnego języka litewskiego. Wilno: Encyklopedia. Skirmantas Petras, Aleksas Girdenis 2001: Nowsze znaki transkrypcji fonetycznej gwar. – Aleksas Girdenis. Prace językoznawcze 3. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 335–351. Stundžia Bonifacas 1990: Kazimieras Šaulys, dialekt Juodžiūnai (rec.). – Baltistica 26(2), 191–192. Svecevičius Bronius 1960: W kwestii porównania samogłosek języka litewskiego i angielskiego. – Prace naukowe: Języki obce 9. Wilno: Wileński Państwowy Instytut 29–48. Pedagogiczny, Traunmüller Hartmut 1988: Analityczne wyrażenia dla tonotopowej skali sensorycznej. – Perilus 8. Sztokholm: Uniwersytet Sztokholmski, 93–102. Williamson Graham 2015: English Speech Sounds 101. Prieiga internete: <https:// www.sltinfo.com/ess101-vowel-parameters/> (žiūrėta 2017 10 02). Wikipedia: <https://en.wikipedia.org/wiki/File:IPA_vowel_chart_2005.png> (žiūrėta 2017 10 02). JURGITA JAROSLAVIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Kodėl skiriasi kai kurių lietuvių ir latvių kalbų balsių tarptautiniai fonetinės abėcėlės atitikmenys? SANTRAUKA W ostatnich latach, opisując system dźwiękowy współczesnych języków bałtyckich, samogłoski i spółgłoski nie tylko bada się, klasyfikuje i porównuje, stosując jednolite lub podobne zasady metodologiczne, lecz także ujednolica się znaki transkrypcji dźwięków tych języków. Różne znaki Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (MAF, ang. International bendrinių baltų kalbų balsiams parenkami neatsitiktinai. Šio straipsnio pagrindinis tiksPhonetic Alphabet, IPA) współczesnych języków bałtyckich – pokrótce przeanalizowano, które odpowiedniki symboli Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego krótkich i długich samogłosek litewskich i łotewskich nie są zgodne i dlaczego. W artykule zwraca się uwagę na to, jakie mogą być zwyczajowe (tradycyjne) klasyfikacje samogłosek o stałej artykulacji współczesnych języków bałtyckich oraz czym różni się międzynarodowy podział dźwięków (znormalizowany według zasad MAF). Jak wiadomo, międzynarodowa klasyfikacja samogłosek jest niezwykle przydatna do badania i porównywania systemów dźwiękowych różnych języków według jednolitych zasad artykulacyjnych, dlatego w celu zapewnienia obiektywizmu i precyzji znaki transkrypcji MAF dla samogłosek języka litewskiego i łotewskiego dobrano przede wszystkim z uwzględnieniem wyników badań instrumentalnych (charakterystyki spektralne samogłosek, wrażenia audytywnego, wymowy itp.). Straipsnyje klasifikuojant lietuvių ir latvių kalbų balsius pagal skirtingą metodologiją, Podkreśla się również różne użycie terminów, które do tej pory nie zostało ustalone, przy klasyfikowaniu i porównywaniu systemów dźwiękowych języka litewskiego i łotewskiego według międzynarodowego alfabetu fonetycznego. Įteikta 2017 m. lapkričio 28 d. JURGITA JAROSLAVIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]