Homonimai lietuvių kalbos žodynuose

Straipsniai / Articles 103 NIJOLĖ ČEPIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: leksykologia, zapożyczenia, leksykografia, etymologia, historia języka, piśmiennictwo. HOMONIMY W SŁOWNIKACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Homonimy w słownikach Lithuanian Language ADNOTACJA W artykule analizuje się występujące w Słowniku języka litewskiego (LKŽ, LKŽe) oraz w słowniku Jokūbasa Brodovskisa głównie homonimy etymologiczne, powstałe wskutek zapożyczania wyrazów z innych języków, które w hasłach słownikowych nie są przedstawiane jako homonimy. Niektóre zapożyczenia upodabniają się do występującego w języku litewskim wyrazu o innym znaczeniu, jednak wyrazy te mają różne pochodzenie i znaczenie, dlatego należy je zapisywać w osobnych hasłach. W wydanym w 2009 r. indeksie słów rękopiśmiennego słownika Jokūbasa Brodovskisa z XVIII w. Lexicon Germanico=Lithvanicum et Lithvanico=Germanicum III również znajdują się nierozdzielone homonimy. W artykule przedstawiono nowe homonimy, których nie ma w LKŽ ani LKŽe. SŁOWA KLUCZOWE: homonimy leksykalne, germanizmy, słowniki Prus Wschodnich, leksykografia. ADNOTACJA W artykule analizowane są głównie etymologiczne homonimy występujące w Słowniku języka litewskiego (LKŽ, LKŽe) oraz w słowniku Jokūbasa Brodovskisa, które powstały w wyniku zapożyczania wyrazów z innych języków i nie są przedstawiane jako homonimy w hasłach słownikowych. Niektóre zapożyczenia stają się podobne do słowa w języku litewskim mającego inne znaczenie, lecz słowa te mają inne pochodzenie i znaczenie, dlatego powinny występować w odrębnych hasłach. W wydanym w 2009 r. indeksie osiemnastowiecznego rękopiśmiennego słownika Jokūbasa Brodovskisa Lexicon Germanico=Lithvanicum et Lithvanico=Germanicum III znajdują się również nierozdzielone homonimy. W artykule przedstawiono nowe homonimy, których nie ma w LKŽ ani LKŽe. SŁOWA KLUCZOWE: homonimy leksykalne, germanizmy, słowniki wschodniopruskie, leksykografia. NIJOLĖ ČEPIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII WSTĘP Starożytny grecki filozof Arystoteles w swoich Kategoriach jako pierwszy wspomniał o terminie homonimu. Pisał: „Jednoimiennymi (homōnyma) nazywa się te rzeczy, które mają tę samą nazwę, natomiast odpowiadająca tej samej nazwie definicja istoty jest różna” (Arystoteles 1990: 5). Homonimy języka Urbutis filologijos mokslų kandidato disertacijoje Lietuvių kalbos leksikos homolitewskiego badał Vincas nimų susidarymo būdai, 1955 m., 251 p. Definicje homonimów litewskich językoznawców są następujące: homonimy leksykalne to 41; Jakaitienė 2005, 257); homonimai (gr. homós ‘tas pats, vienodas’ ir ónoma wyrazy wymawiane jednakowo (Urbutis 1955: ‘vardas‘) są wyrazami mającymi tę samą postać fonetyczną i całkowicie różne znaczenia (Jakaitienė 1980: 42); są to wyrazy mające identyczną strukturę dźwiękową, lecz różne znaczenie leksykalne (Palionis 1985: 182). Użycie prawdziwych homonimów języka litewskiego oraz zmiany ich struktury semantycznej badała Rita Mikelionytė (Mikelionytė 2016: 13). Zatem homonimy to wyrazy wymawiane jednakowo, mające różny sens, znaczenie i często różne pochodzenie. Ponadto nie wszystkie wyrazy mające różne znaczenie są homonimami. Za prawdziwe homonimy uważa się wyrazy, których wszystkie formy gramatyczne pokrywają się fonetycznie. Homonimy powstają: 1) w wyniku zmian systemu fonetycznego języka (etymologiczne, historyczne); 2) w wyniku tworzenia nowych słów (derywacyjne); 3) w wyniku zmian semantycznych słów, oddalenia się znaczeń słów (semantyczne); 4) w wyniku zapożyczania słów z innych języków. Zapożyczenia, które nadeszły z różnych języków lub dialektów, przystosowują się do praw fonetyki i gramatyki języka litewskiego, dlatego upodabniają się do występującego w języku litewskim słowa o innym znaczeniu. Ze względu na pochodzenie homonimy dzielą się na jednorodne (homogeniczne) i różnorodne (heterogeniczne). Homonimy według sposobów ich powstawania dzielą się na trzy typy: etymologiczne (1, 4), derywacyjne (2) i semantyczne (3). Do badania problemów homonimii i polisemii stosuje się analizę komponentową słów, analizę mis žodis. Per ilgą laiką žodžio reikšmės gali atsiskirti, tuomet atsiranda keli dystrybucyjną, metodę analizy derywacyjnej (Jakaitienė 1980: 42–48). Pojęcia homonimii i polis emii są ze sobą związane. Jeżeli wyraz wieloznaczny ma wspólny rdzeń etymologiczny, to nie jest homonimem, lecz wyrazem wieloznacznym. Homonimy powstają również w wyniku metaforycznego użycia wyrazu, gdy wyrazy nabierają znaczeń przenośnych. Celem tego artykułu jest przedstawienie homonimów zauważonych w indeksie wyrazów III tomu słownika Jakuba Brodowskiego oraz w LKŽ i LKŽe, które w wymienionych pracach nie są uznawane za homonimy. Zadanie: wskazać nie tylko znaczenia wyrazów, lecz także, opierając się na historyczno-porównawczej, fonetycznej i innych metodach filologicznych, wyjaśnić pochodzenie homonimów, zwłaszcza zapożyczeń. Opieramy się na Artykuły / Articles 105 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose słownikach etymologicznych oraz nowych pracach dotyczących pochodzenia zapożyczeń. Badane są wyrazy podstawowe zapożyczeń, od których one pochodzą, oraz wskazywane jest pierwotne pochodzenie wyrazów. Wyjaśnienie homonimów ma znaczenie dla leksykografii i opracowywania słowników. I. HOMONIMY NIEODRÓŻNIANE W JĘZYKU LITEWSKIM W SŁOWNIKU JĘZYKA (LKŽ, LKŽe) Zauważono, że w LKŽ i LKŽe niektóre homonimy są podawane w jednym artykule słownikowym. Należy odróżniać homonimy, które mają różne pochodzenie i znaczenie. Zatem w artykule analizowane są dynizmy i dialekty, żywa mowa, nieoznaczone i nierozdzielone, zauważone przez autorkę niniejszego artykułu leksiniai homonimai, atsiradę daugiausia dėl žodžių skolinimosi iš kitų kalbų. Straipsnyje pateikiama žodžių nuorodų iš Jono Bretkūno Biblijos, Prūsijos žow Lietuvių kalbos žodynas (LKŽ i LKŽe) oraz w słowniku J. Brodowskiego, których nie ma w Lietuvių kalbos žodyne. Oba wyrazy większości homonimów wywodzą się z języków germańskich, kilka powstało z wyrazu litewskiego i germanizmu, wyrazu litewskiego i slawizmu, jeden – z wyrazu litewskiego i hybrydy, jeden z germanizmu i wyrazu języka tureckiego, tatarskiego. 1. HOMONIMY ETYMOLOGICZNE Większość rozpatrywanych tu homonimów etymologicznych powstała w wyniku zapożyczania wyrazów z języków germańskich, głównie z niemieckich dialektów Prus Wschodnich; oba ich wyrazy są germanizmami. Część z nich trafiła do języka litewskiego za pośrednictwem języków słowiańskich i innych języków. Homonim 1 tūtà ‘rura; część w kształcie rury itp.’ jest wyrazem pochodzenia dolnoniemieckiego, natomiast 2 tūtà ‘drzewo tto (morwa)’ jest wyrazem pochodzenia tureckiego i tatarskiego. Kilka homonimów powstało z wyrazu litewskiego i germanizmu. Jeden powstał z dwóch wyrazów litewskich w wyniku zmiany fonetycznej. Homonimy pamatinių žodžių. Daugiausia homonimų randama tarmėse ir raštuose, Rytų przedstawione w tym artykule nie tylko mają różne znaczenia, lecz także pochodzą z różnych [źródeł] powstałych w słownikach pruskich od XIX w. W XVII w. powstał 1 štãras zool. ‘jerzyk; „urvinė kregždė“ ir 2 štãras „žiurkėnas“; 1 šinà „ratlankis, rato apkaustas“ ir 2 šinà „meldas, nendrė“, XVIII a. – 1 šnýpkė „uostomasis tabakas“ ir 2 šnýpkė „sprigtas“. a) Abu žodžiai yra skoliniai, germanizmai: 1 kas sm. (4) „įrankis kaupti“ N 2, K, Alm 23, KŽ, NmŽ, Ktč, Vn; pasiskolintas iš Prūsijos vokiečių hâk „kirtiklis, kauptukas“ (Alm (PrW)), Hacke „įrankis žolėms iškapoti, kaplys, kauptukas“; plg. v.v.a. hacke, n.v.a. Hacke f. „kirtiklis, NIJOLĖ ČEPIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII kauptukas’ (R II 187, 214), wiązać z niem. hacken ‘rąbać, siekać; kapliuoti, kaupti’ (Kluge 2002: 381); 2 kas sm. (4) ‘zacisze, zatoka’ A 1885, 111; odnośnie do pochodzenia por. Pr.v.ž. Hake (a=å) m. ‘występ, cypel; długa, wąska płycizna biegnąca od występu brzegu do zatoki’, hol. hoek (Fr I 267), v.v.ż. hôk, huk ‘kąt, kącik (miejsce); róg, występ’ (MndW II 283–284), duń. huk ‘kąt, zatoka, mierzeja‘, szw. huk, norw. dial. Huck ‘występ ziemi’ (Falk I 427), szw. w dialektach hōk ‘kąt, występ, wybrzuszenie‘, n.niem. niem. Haken ‘hak’ (Kluge 2002: 384); skrót nieodczytany. hage, age ‘ostrze’ (MndW II 173); łac. acus f. ‘ostrze‘; zob. hok. Por. także okas1, užokis. 1 bliózė sf. (1) 1. ‘pęcherz’ KŽ, ZŠŽ (Snt), Vlkš. 2. ‘woreczek na tytoń, makas’ J, JD 1289, K. Būg II 44, KŽ, ZŠŽ (Snt, Nm, Ssr, Šk), Gž, Gs. 3. ‘podłużna portmonetka, zamykana przez zakręcenie dwoma skręconymi rożkami’ Gl. 4. scrotum ZŠŽ (Ssr). 6. menk. ‘srėbtuvė, veidas, burna’ ZŠŽ (Šk). 7. ‘prasta, ‘niedorajda’ Klp, Plv. 5. ‘nieudana klacz’ ZŠŽ (Šk) < wschodnioprus. blōz ‘pęcherz; fajka; naczynie’ (Ziesemer I 630); por. n.w.a. Blase f. ‘pęcherz‘, w.w.a. blāse, s.w.a. blāsa f., n.niderl. blaas; → niem. blasen ‘dmuchać’ (Kluge 2002: 129); v.v.ż. blase ‘pęcherz, portmonetka’ (MndW I 2 bliózė sf. (1) ‘liemenė’ Klvr, Mrj; dėl kilmės plg. n.v.a. Bluse f. ‘palaidinė (mo352); teriška)’ z fr. blouse; n.nl. blouse, n.ang. blouse; być może francuskie słowo pochodzi od wczesnego romańskiego *bullosa ‘kulisty’ jako prześmiewcza nazwa chłopskiego stroju (lub wiąże się z bulla = pulla ‘szata żałobna’ (Kluge 2002: 135); n.e. bluza ‘wierzchnia damska bluzka (głównie odzież robocza)’ < fr. blouse ‘bluzka; długa szeroka szata itp.‘, z wł. pelusia ‘odzież z Peluzji (miasta w Egipcie)’ (LKPŽ 2016: 236–237). 1 blõkis rzecz. 1. ‘słomiany kosz do wypieku chleba, przykrywania okien, rozsadnika, wycierania nóg itp.’ Brż. 2. ‘pieczony placek (?)’ LV I 311; co do ‘pintas daiktas‘, v.v.ž. vlake ‘viskas, kas nupinta iš šakų, pintas daiktas’ (Mnpochodzenia por. v.ż. flāk dW V 265); łot. blāķis ‘słomiana mata, plecionka z włókien’ pochodzi z w.ż. flāk ‘pleciony przedmiot, suszarnia’ (Sehwers 1953: 13–14); goc. flahta ‘warkocz (włosów)’; → niem. pleść ‘pinti’ (Kluge 2002: 299); b.d. Flechtwerk „pleciony przedmiot”. W środkowoniemieckim dialekcie dolnoniemieckim v (w) było zmieniane na b (MndW V 188); 2 blõkis rzecz. m. „plama (na ubraniu, ciele)” TP 1881, 12, Klp < Pr.v. Plack „rzeczownik. p.” (Fr II 151); por. v.v.ż. vlacke, vlecke (MndW V 264), plack(e) ‘plama’ (MndW III 334), v.v.a. placke, v.nl. plac(ke), n.v.a. Placken m. ‘plama’ (Kluge 2002: 705), n.v.a. Fleck ‘plama’. W dialektach turyńskich i południowosaskich spółgłoski p i b całkowicie się zlały (Prellwitz 1894: 51; Paul 1956: 261). Por. także blekis2. 1 okas, rzecz. męski ‘mielizna w rzece, po opadnięciu wody zamieniająca się w wysepkę’ J, KŽ, Vl, Zp, Šlč; ùžokis, rzecz. męski (1) ‘odnoga rzeki za mielizną, za okiem’ J; derywat od okas i lit. praef. už-. 2 blkis, rzecz. męski (2) ‘plama na odzieży’ Akm, Lž, Krtn < niem. Fleck ‘plama‘. Artykuły / Articles 107 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose 1 klùmpė sf. (1) 1. ‘wystrugany z drzewa chodak; łapć z drewnianą podeszwą’ R II 209, MŽ II 279, K. Donel, N 220, K, BsMt I 47, KlvD 107, Žem, P. Cvir, A. Vien, A. Vencl, Alm 69, FrnW, ZŠŽ (Grš, Snt, Ssr, Slv), KzRŽ, Vv, Eiš, Mrj, Krtv, Dkš, Pnd, Gs. 2. pogard. ‘przezwisko kobiety prowadzącej rozwiązły tryb życia’ rš. ◊ iš klùmpių iškristi, išvirsti ‘bardzo się zmęczyć, zachorować’ Pjv, ‘upić się’ Gs; iš klúmpių vest ‘zwolnić z zajmowanego stanowiska’ ZŠŽ (Šk); ‘starać się pokonać, zwyciężyć’ ZŠŽ (Grš); ‘mocny (o napoju alkoholowym)’ ZŠŽ (Grš); į klùmpę suvaryti ‘zgiąć, pokonać w sporach’ Tl; iš klùmpių iškelti, išversti ‘zabić, zamordować’ Vrn, Pg; klùmpes sunešti ‘pobrać się’ Msn; klumpių sunešimas ‘uczta, spotkanie towarzyskie, zebranie, potańcówka, wieczorne biesiadowanie’ ZŠŽ (Šk, Lkš), Alk, Dkš, Vlkv; klúmpes sumèst ‘pobrać się’ ZŠŽ (Br); klúmpes užmèst ant aũkšto ‘umrzeć’ ZŠŽ (Br) < Pr.v. Klumpe m., f. ‘drewniany but, wycięty z jednego kawałka’ (Fr I 383), dial. zach. klumpe, klompe ‘drewniane buty’ (MndW II 493); dial. dolnoniem. clompe; niderl. śred. Klumpe w XVI w. pochodzi z zach. dolnoniem. (Kluge 2002: 500); por. łot. klumpas „drewniane buty” z w.ż. klumpen „t. p.” (Sehwers 2 klùmpė sf. (1) bot. ‘tokios rūšies burokas’ LC 1884, 14; → klumbėrė sf. (1) 1953: 52), łac. klumbas l.mn. ; l. kłumpie; „ziemniak” [K], Alm 69 < n.wys.niem. Grimm IX 761, 57); plg. Pr.v. Klumpe (Lex 54a; C I 1082) ‘gabalas, grumstas’ Grundbirne „ziemniak” formy dialektalne (Alm 69; i śr.wys.niem. bir(e), n.v.a. Birne ‘gruszka’ (Kluge 2002: 126). 1 mdaras sm. (3b) Kv ‘rzadkie błoto’ K. Donel, V. Myk-Put, Alm 83, FrnW; por. Pr.v. Modder m. ‘zgnilizna, pleśń, szlam, mech bagienny; błoto; bagno, moczar, grzęzawisko, uliczne błoto’ (Fr II 68), wsch.-wsch.-niem. modder ‘pleśń, muł, mech bagienny’ (MndW III 106); niem.-w.-niem. Moder m. ‘pleśń, zgnilizna, kożuch‘, późn. wsch.-w.-niem. moder z wsch.-wsch.-niem. ; niderl. modder, moder; po raz pierwszy odnotowane w dialekcie niemieckim połowy XIV w. w znaczeniu ‘zgnilizna, pleśń, brud‘, później ‘bagno, trzęsawisko; śluz, brud (na ulicach)’ (Grimm XII 2442, 68; Kluge 2002: 626); łot. dial. mãdaras ‘brud’ (Karulis I 556–557). Kazimieras Būga uważa mãdaras ‘płynny brud’ za słowo litewskie i łączy je z łotewskim madēre (Alm 83; FrnW I 394). 2 mdaras rzecz. m. (3b) K, BŽ 464 pejor. „praca poślednia” K. Donel, Alm 83, FrnW; por. Pr.v. Madderei „niepotrzebne zajęcie, zła, poślednia praca” (Fr II 44), maddern „pracować, robić bez prawa do tego; próbować, usiłować, źle się z czymś obchodzić (z przedmiotem, sprawą); źle pracować” (Fr II 43); łac. madere „skomplikowana, zagmatwana sprawa” od v.ż. madderije ‘netinkama darbo metodika; kankinimas, kančia, prastas darbas‘; la. maderêt ‘kelti rūpesčių dirbant, imtis ko nors ne pagal jėgas’ < v.ž. maddern ‘lėtai, beprasmiškai darbuotis, krapštinėtis’ (Sehwers 1953: 75). 1 prýskis (1) ‘uostomojo tabako žiupsnis, šniūris’ K II 115, Alm 105 < Pr.v. prîske ‘žiupsnelis’ (Alm (PrW)); plg. n.v.a. Prise ‘szczypta tabaki do wąchania’ (to znaczenie występuje od XVIII w.; znaczenie z XVI w.: ‘łup, statek zagarnięty przez rozbójnika, pirata’), pochodzące od fr. prise ‘łup, zdobycz’, które jest NIJOLĖ ČEPIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII abstraktem odczasownikowym od fr. prendre ‘brać, chwytać’, z łac. prehendere; n.niem. n.niderl. prize, n.ang. pris (Kluge 2002: 721). 2 prýskis (1) ‘ogrzewana ceglana ława przy piecu’ ZŠŽ, Br, Bgt; por. prckis ‘murowana ława przy piecu’ Igl, prìcas (2) ‘murowana ława przy piecu’ ZŠŽ (Lkč), Šn, Krok, Kt, Pun, Prn, dem. pricùkas Mrj, prìčius ‘narai, gultai’ K II 115, Alm 104; podstawą tych słów stanowi n.v.a. Pritsche ‘miejsce do leżenia, krata i ułożone na niej deski’ dialektyzm; pożyczkę można wiązać z niem. Brett ‘deska’ (Kluge 2002: 721), Pr.v. Pritsche ‘(żołnierskie) prycze’ (Fr II 181). 1 rdelė sf. (1), rėdelė FrnW 1. ppr. pl. ‘drabina wozu’ Vaižg, Škn, Jnš, Krp, Pkl, ‘bok dziecięcego łóżeczka’ Vkš. 2. ‘żłób’ Vaižg (ż.). 3. ‘dziecięce łóżeczko z bokami z poprzeczek’ rš, ŠVŽŽ (Įp). 4. ‘ruszt kuchenki’ ŠVŽŽ (Kra, St, Vbl) < v.ż. reddel ‘zagroda’ (FrnW); por. v.v.ż. ledder ‘zagroda wozu, bok wozu w kształcie drabiny’. Ze względu na miękkość v.v.ż. l często wymienia się z głoską r (i n) (MndW II 644, 607; Čepienė 2006: 308); b.d. Leiter ‘drabina, schody‘, st.wys.niem. leiter(e), st.fryz. hladder, hleder; → niem. czas. lehnen ‘oprzeć’ (Kluge 2002: 569); łot. redele, redeles ‘żłób’ < w.ż., w.w.ż. reddel ‘jw. s. ’ (Vasmer III 458; Karulis II 1992, 111); inna opinia – est. reddel ‘jw. s. Por. jeszcze 1. l. redelės, 1. redelis. 2 rdelė sf. (1) 1. ‘duże sito, umocowane na nogach, do wytrząsania ziaren z wymłóconego zboża’ J, FrnW, ŠVŽŽ (Mkl, Ms, Dauk, Šat), Als, Slnt, Pln, Ms, Lkž, Kl, Trk, ‘urządzenie do przesiewania ziaren podczas młócenia’ KrtnŽ. 2. ‘siatka z drutu’ J; por. śr.dolniem. rider, riter ‘rzadkie sito, przesiewacz‘, redern, reden ‘(mąkę) przesiewać’ (MndW III 446); ros. рeдéль, wsch.ros. рéдиль „rzadka sieć, sito” od рéдкий „rzadki” (Vasmer III 458); lit. retas, la. rȩts. Por. 2 redelės, 2 redelis. 1 rdelės rzecz. ż. lm. (1) 1. „żłoby” Žd, Mžk, Žg. 2. „belki bron” Ps. Por. 1 redelė. 2 rdelės sf. pl. (1) ‘duże sito przymocowane na nogach, do wytrząsania ziarna z wymłóconego zboża’ rš, FrnW, ŠVŽŽ (Yl, Šul), Vž, Mžk, Vkš, Vgr, Klm. Por. 2 redelė. 1 rdelis sm. (1) ‘drabina wozu’ Krp. Por. 1 redelė. 2 rdelis sm. (1) 1. „duże sito, zamocowane na nogach, do wytrząsania ziarna z nu- ‘siatka z drutu’ Všk. Por. 2 kultų javų’ Lk, Klm, Lkv, Rs, Šv, Kv. 2. ‘pintinė, krežis’ Vb, Ps, Dj, Pmp. 3. redelė. 1 šnýpkė sf. (1) DŽ ‘tytoń do tabaki’ PVG 315 (1775 r.), NdŽ, I. Simon, FrnW, ZŠŽ, Šv, Slv, Skr, Gr przyszło z Pr.v. šnîfke ‘tytoń do tabaki’ (Alm (PrW)); Schnîfchen, v.ż. Schnîfke, Schnüwke m. ‘t. p.’ (Fr II 304); por. n.v.a. Tabaka do nosa. 2 šnypkė sf. ‘sprigtas’ Q 361 pochodzi od niem. deminutywu Schnipp ‘sprigtas’ 1957: 671), Pr.v. Schnippschen n. ‘sprigtas į nosį’ (Fr II 305), plg. n.v.a. Sch- (Kluge nippchen ‘pstryknięcie palcami’. Artykuły / Articles 109 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose 1 šlmistras (šulmistras) r. m. (1) KŽ, szulmistras (1) NdŽ, szulmistras (1) NdŽ ‘nauczyciel’ BB 2 Mak 1,10, Lex 77, C II 499, Q 465, B 356, 892, 906, R I 154, R II 318, K. Donel, PVG 93 (1728 m.), 166 (1744 m.), 339 (1788 m.), MŽ I 282, MŽ II 426, LLICh (Słowniczek), N 523, NdŽ, I. Simon, rš, FrnW, KŽ, Smln, Prk < n.v.a. Schulmeister „t. s. dialektyzmu; por. Przedw. szolmister (Alm (PrW)), w.w.ż. scholemester ‘t. s. (MndW IV 111), l. mistrz; por. także šilmistras ‘t. p.’ KŽ, Smln, šiùlmistras (1) K I 303, K II 171, K, NdŽ, Alm 126, FrnW, šuilmistras sm. PVG 101–102 (1734 r.), šiùilmistras K, NdŽ, Alm 126, FrnW, KŽ, šolmistras ‘nauczyciel’ Alm 132, FrnW. 2 šūlmistras sm. (1) ‘lina do zawieszenia sieci kurońskiej; sieć przymocowywana do skrzydła innej sieci’ BzF 185 (oryg. szùlmystres), KŽ, šulmisris ‘trójkątna sieć znajdująca się przy każdym skrzydle sieci kurońskiej’ Fr II 321 (oryg. szulmisreis); por. niem. Schulmeister ‘trójkątna sieć przy każdym skrzydle kurlandzkiej sieci’ (Fr II 321), v.v.ż. schûl, schule ‘kryjówka‘, schulle, scholle ‘skarp’ (MndW IV 145, 148), v.v.ż. schulen ‘ukryć się’ (MndW IV 147). 1 trasa sf. ‘odsetki, procenty’ BzF 190, Prk; por. 1 trasas, 1 tresas. 2 trasa sf. 1. ‘dawna ozdoba głowy kobiety – brokatowa kwiecista wstążka’ rš; por. 2 tresas. 3 trasa sf. ‘lina łodziowa’ KlvD 35, KlpD 10; por. v.v.ż. trosse ‘lina skręcona tylko jeden raz i składająca się tylko z dwóch lub trzech przędz’ (MndW IV n.nl. tros, n.norv. trosse, n.v.a. Trosse f. ‘stiprus laivo lynas‘; vok. iš pranc. tro616), usse ‘wiązka’ (Kluge 2002: 932); łac. trasa ‘lina, tross’ < v.v.ż. trosse (Sehwers 1953: 144). Jak widzimy na podstawie przykładów, w języku litewskim występują również homonimy trójczłonowe. W LKŽe wszystkie trzy homonimy podawane są jako jedno słowo. 1 trsas sm. (2) ‘odsetki, procenty’ J; por. 1 trasa, 1 tresas. 2 trsas sm. 1. ‘obszycie (wstążka) z tkaniny przetykanej złotymi lub srebrnymi nićmi na ubraniach lub meblach, galon’ BzF 189, KŽ, ZŠŽ, Šk. 2. ‘dawna ozdoba kobiecej głowy – brokatowa kwiecista wstążka’ J, ZŠŽ, Vv, Šk. Por. 2 tresas. 1 trẽsas sm. (2) K, ppr. pl. trẽsai K I 158, 666, Mit I 46, NdŽ, LV IV 231, FrnW, KŽ, (4) NdŽ, Slv, trèsas Rg „palūkanos, procentai“ L, K, K II 372, Mit I 355, Rdž, prš, Alm 143, FrnW (BzF 190) < Pr.v. trese, treß „palūkanos, procentai“ Alm (PrW), Tressen pl. „nauda, procentai, palūkanos“ (Fr II 411), n.nl. interest, n.šv. interesse, n.v.a. Interesse „interesas; susidomėjimas; procenty’ z łac. interesse ‘korzyść’ (Kluge 2002: 444), łac. Interesse ‘uczestnictwo; korzyść, zysk; procenty’ (Georges DLHW 1386). Por. także 1 trasas, 1 trasa, tresos lm. 2 trẽsas rzecz. zwykle lm. (2, 4) 1. „obszyte złotymi lub srebrnymi nićmi obrzeże (pasek) tkaniny na ubraniach, kapeluszu lub meblach, galon” K, JD 1124 b) Homonimy, z których jedno słowo jest (dem. tresùžis), FrnW, ZŠŽ (Snt), Slv, Plv, Vrb, trẽsai pl. Alm 143, FrnW. 2. NIJOLĖ ČEPIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ‘taki starodawny kobiecy ozdobny nakrycie głowy – brokatowa kwiecista wstążka’ K, A 1884, 137–138, LB 109, Tat, V. Piet, Alm 143, FrnW 1119, Skr. 3. ‘długie pióro z ogona koguta’ LV IV 231 < Pr.v. trese, treß ‘wstążeczka, obramowanie (Futtertressen)’ (Alm 143), n.v.a. Tresse ‘galon, wstążeczka, obramowanie, obszycie’ z fr. tresse f. ‘lina, obramowanie’, które wiąże się z wł. treccia ‘(warkocz) z włosów’; por. n.nl. tres, n.ang. tress (Kluge 2002: 928); la. trese ‘galeon’ z niem. (Sehwers 1953: 144). Por. jeszcze 2 trasas, 2 trasa. germanizmem, a drugie – germanizmem, który przyszedł za pośrednictwem języka polskiego, slawizmem lub słowem innego języka: 1 bõnė sf. (2) „wieża” J, Mair, Krš, (4) bon Žg < w.n.n. bone ‘jakiekolwiek podwyższenie z desek; pomieszczenie na poddaszu’ (MndW I 384); por. Pr.w. Bohn ‘jakiekolwiek podwyższenie z desek’ (Ziesemer I 862), n.n.a. Bühne f. ‘podest z desek, scena; skliautas, lubos, galerija, viršutinė namo patalpa; svirnas, daržinė’ (Grimm II 508, 47). Por. dar 1 bonia. 2 bõnė sf. (2), bon (4) 1. ‘metalinis, molinis puodas’ C I 801, Q 231 (orig. Bone). 2. ‘iš šiaudų pintas kubilas, bamblė’ Rs, Bsg. 3. ‘ąsotis smaugtu kaklu’ JD 809, J, Šmk. 4. Ck ‘cementinis šulinio žiedas’ Vl. Plg. 2 bonia. 1 bónia rzecz. (1) ‘wieża’ NS 1181 (dem. bonelis), Trgn, Kp, Ds, Rm. Por. 1 bonė. 2 bónia rzecz. (1), bonià (4); 1. ‘kadzi z plecionych słomianych taśm, bambla’ Upn, Ant. 2. ‘dzban z wąską szyjką’ Snt. 3. ‘piec do wypalania smoły (wapna)’ Lš, Lp. Por. l. bažuvims’ (Kluge 2002: 159). nia; rus. бáня ‘pirtis; indas, kupolas, avilys’ (Vasmer I 122); n.nl. beun ‘dėžė 1 bùnta sf. (1) 1. ‘wiązka, pęk’ M; por. v.v.ż. bunt ‘wiązka, to, co związane’ (Sehwers 1953, 21), Pr.v. bunt ‘t. p.’ (Ziesemer I 871), v.v.a. bunt, n.w.ł. Bund m. ‘wiązka, pakiet‘, wiązany z niem. binden ‘wiązać‘; por. bunt. Por. także buntas3. 2 bùnta ż. (1) ‘banda, grupa’ Mit I 78; por. n.w.ł. Bande ‘banda, grupa’ z fr. bande ‘oddział, tłum‘, n.w.ł. Bund ‘zjednoczenie, związek‘, Pr.v. Bund ‘zgodność, porozumienie’ (C I 409); (v.l.) n.l. bunt ‘paką; paką 15 przedmiotów; związek; bunt i in.’ < w.w.n. bunt, n.v.a. Bund „wiązka; związek; zjednoczenie, organizacja; pas”; s.brus. бунmъ „bunt; tłum; ryšulys’ (LKPŽ 2016: 249); l. bunt iš vok. Bunt (Brückner 1974: 49). 1 kùpelioti, -ioja, -iojo tr. 1. ‘sieti, jungti’ N 211 (orig. Kuppeloti). 2. ‘stogo viršų apdėti šiaudais, spaliais ir pan., kad lietus neįlytų ir vėjas nedraskytų’ Grg, apkùpelioti tr. ‘stogo viršų aptaisyti’ End, Dr. Šių žodžių pamatas yra Pr.v. 3 bùntas sm. (1) K, butas (2) ‘wiązka, kłąb, naręcze, sterta, snop’ PVG 347 (1788), S. Dauk, K I 268, Trg, Šlu, Krtn, Įp, buntukas Trg, buntùkai pl. ‘snopy słomy na dachu’ BzF 103, bunteliukas Lkv. M. Valanč, Alm 38, Rmč, Btn, Grg, NmŽ, Vvr, dem. buntẽlis PVG 347 (1788 m.), J, BzF, N 337, Artykuły / Articles 111 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose kuppeln ‘związać, połączyć’ (Fr I 447); por. śrwniem. kuppeln, kupelen, koppeln, kopelen ‘łączyć, złączyć’, nwniem. kuppeln (Kluge 2002: 548), lit. germ. kùpelė sf. (1) ‘skrzyżowane żerdzie na szczycie dachu, aby wiatr nie zerwał kalenicy; żergės, kriogis’ Dr, Krtn, Grg, pl. kùpeliai BzF 130 (oryg. kùpelei) z Pr.v. Koppel ‘skrzyżowane drągi na kalenicy (grzbiecie) słomianego dachu, służące do jej przymocowania’ (Fr I 335). Por. także 1 kupeliuoti. 2 kùpelioti, -ioja, -iojo tr. ‘gromadzić warzywa w kopczyki’ Grg, Šv; najprawdopodobniej wiąże się z pol. kupa ‘sterta’, kopać lub brus. купа ‘sterta’. Por. 2 kupeliuoti. por. ‘wierzch 1 kupeliuoti, -iuoja, -iavo ‘sieti, jungti’ B 830 (orig. kuppelti), [K], apkùpeliuoti dachu krytego strzechą obłożyć kopkami (skrzyżowanymi kijami)’ Prk. Por. 1 kupelioti. 2 kupeliuoti, -iuoja, -iavo ‘wypełniać, układać w stos’ Skr, Vdżg, Jrb, Trg, Gs. Por. 2 kupelioti. 1 szpònka ż. (1) Žvr, šponkà L, KŽ ‘volė, apvalus medinis kamštis alaus statinei užkišti’ Rtr, J, KŽ, ZŠŽ (Žvr); tikriausiai kilo iš prūsų v. spunt, špunt ‘kaištis, volė (statinės)’ (Alm 118 (PrW)), v. v. ž. spunt ‘t. p.’ (MndW IV 349) dialektizmo deminutyvo, galbūt per lenkų szponka; plg. vok. dial. spont, n.nl. spon, v.nl. sponde, późn. v.v.a. spunt, n.v.a. Spund ‘kołek, korek‘; niem. z wł. (s)punto, a to z łac. (ex)pūnctum n. ‘to, co przekłute’ (Kluge 2002: 872; Grimm XVII 230, 66); la. spude ‘volė (statinei užkišti)’ iš v.ž. spund (Sehwers 1953: 118); l. szpunt ‘kaištis, volė’ iš vok. Spund (Brückner 1974: 555); plg. v.v.ž. spôn ‘skiedra, skala, plonas medžio skritulys, skeveldra’ (MndW IV 338); s.skand. ang. dial. łyżka, isl. dial. spónn, spánn, spónn, ags. spôn, spoon, s.ang. spōn m., f., s.fryz. spon, n.šv. spån, st.-wys.-niem. Span m. ‘drzazga, rozszczepiona gałązka, szczapa, smolna drzazga’; pochodzenie słowa niejasne (Grimm XVI 1862, 51; Kluge 2002: 860); śr.-wys.-niem., st.-wys.-niem., st.-dol.-niem. (dial.) szponka ‘guziczek, zapinka; haczyk, klamra; drewniany kołek, wolę i in.’ < w.w.a. spân, n.w.a. Span ‘skała’ (LKPŽ 2016: 633). Por. także špunka (LKŽe). 2 špònka ż. (1) ‘wciskany metalowy guziczek, zatrzask’ Knv, Lš; por. s.skand. spǫng, s.ang. spang, n.v.a. Spange ‘klamra, sprzączka, sprzęgło, zacisk‘, v.v.a. spange, v.nl. spange, s.v.a. spanga, → niem. spannen ‘napinać, zakładać; ściskać’ (Grimm XVI 1875, 62; Kluge 2002: 860); v.v.ż. rozpiętość ż. (MndW IV 301); (s.l., v.l.) n.l. (dial). szponka ‘guziczek, zapinka; haczyk, klamra; drewniany kołek, wałek itp.’ < v.v.a. spân, n.v.a. Span ‘skała‘; n.brus. (dial.) шпóнка ‘guzik, zapinka, zatrzask; drewniany guzik do koszuli; guzik z nici; drewniany zatrzask, którym umocowuje się deski‘; n.rus. dial. шпóнка ‘zapięcie, klamra, haftka’ (LKPŽ 2016: 633); ros. шпóнка ‘poprzeczka (w ogrodzeniu, saniach)’, ukr. шпóнъка ‘guzik’, bułg. шпóнка ‘zapięcie, guzik’, st.ż. spôn; słowo pochodzenia słowiańskiego lub zapożyczenie z niem. Słownik v.v.a. spân per lenkų kalbą (Vasmer IV 474–475); ček. sponka. Plg. dar spon- ‘skiedra‘, v.ż. spôn, ka (LKŽe). NIJOLĖ ČEPIENĖ 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII jednostka (~26,2 kg); jednostka monetarna, z gr. τάλαντον ‘waga; jednostka miary (~26,2 kg); jednostka monetarna’ (LKPŽ 642). Por. 2 tãlentas. 2 tlentas rzecz. (1) 1. ‘niezwykłe twórcze wrodzone zdolności’ S. Dauk, M, Rtr, KŽ, NdŽ, DŽ1, J. Balč, A. Gric, ‘o człowieku o wielkich zdolnościach’ J. Gruš, Pt, ‘pozytywna, zazwyczaj powszechna, ‘wrodzona właściwość’ LTs IV 434, NžR. 2. nj. ‘dola, przeznaczenie, los’ Sln, LTR (Lš), Krž, Sml. 3. nj. ‘szczęście, powodzenie, sukces’ Žem, NžR, DS 157 (Rs), Brs, Ms, Šts, Lk, Rt. 4. nj. ‘rzemiosło, zajęcie, biznes’ Strn, Gdr, Str, Pv, Lpl, Prng, Plm. 5. ‘sposób, środek’ Prng. Por. (w.) l. talent ‘niezwykła zdolność; dar Boga; umiejętność czarowania; szczęście; stara miara srebra lub złota < fr. talent ‘zdolność, umiejętność‘, z łac. późn. talentum ‘funt; zdolność, pilność w nauce, skłonność; „pragnienie”, z łac. talentum „grecka jednostka miary (~26,2 kg); jednostka pieniężna, z gr. τάλαντον „waga; jednostka miary (~26,2 kg); jednostka pieniężna” (LKPŽ 642); brus. talent (FrnW II 1053). Por. także 1 tãlentas. 3. HOMONIMY SŁOWOTWÓRCZE Homonimy derywacyjne powstają, gdy do rdzeni o podobnej lub jednakowej strukturze dźwiękowej dodaje się ten sam afiks albo gdy różnią się sposoby derywacji. Przedstawione tutaj homonimy powstały od derywatu 1 stieg ‘dachówka; gont’ i germanizmu 2 stieg ‘ryba ciernik‘. 1 stieg sf. (4) DŽ; Ser 1. ‘dachówka do krycia dachu’ Š, NdŽ, MLTE II 336, sp, FrnW. 2. ‘gont’ Š, NdŽ. Pochodna od stiegėlė; por. v.v.ż. tegel ‘dachówka’ (MndW IV 517), n.w.n. Ziegel ‘dachówka na dach‘; łac. stieǥelis ‘cegła’ z v.v.ż. tēgel ‘cegła’ z dodanym s przed t (Sehwers 1953: 122), łac. tegula. Por. także stieglė (LKŽe). W. Smoczyński uważa stiegėl ‘dachówka do krycia dachu’ za derywat od lit. stiegti ‘kryć dach słomą’ (Smoczyński 2008: 603), natomiast E. Fraenkel – za zapożyczenie z języka łacińskiego za pośrednictwem dialektu wschodniośrodkowoniemieckiego. dialekt 2 stieg sf. (4) zool. ‘ryba ciernik (Gasterosteus aculeatus)’ rš < wsch.-śr.-niem. stekele ‘mała, kolczasta ryba, ciernik’ (MndW IV 379; FrnW II 900); por. n.-w.-niem. Stichling m. ‘różne małe ryby’; łot. stērķelis ‘mała, kolczasta ryba’ z w. śr. ż. stekele ‘t. s.’ (Sehwers 1953, 122). Por. także stiegis, stegė, stėgis, stėkė, stėkis (LKŽe). Straipsniai / Articles 119 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose II. NIEODDZIELONE HOMONIMY W INDEKSIE SŁOWNIKA JOKUBA BRODOWSKIEGO Nieodróżnione homonimy występują również w wydanym w 2009 r. indeksie słów rękopiśmiennego XVIII-wiecznego słownika J. Brodowskiego Lexicon Germanico=Lithvanicvm et Lithvanico=Germanicvm III. W jednym gnieździe podany jest germanizm gilióti ‘mieć wartość, kosztować; znaczyć, nadawać się’ B 548 (orig. Gillóti), B 815, PVG 67 (1715 r., orig. giloti), 393 (1793 r.), 538 (1808 r.), 524 (1908 r.), R II 5 (ne gillóju ‘nie nadaję się‘), MŽ II 6, LLICh (Žodynėlis), TDr VII 356, giliúoti BB 1 PvTm 5,11 (orig. gilti), Lex 40a (gillti), Q 213 (orig. Gillti), B 548 (orig. Gillti), PVG 125 (1738 r.), 434 (1797 r.), K, K I 572, A 1883, 191, StngŽ, Alm 54, KŽ, KzRŽ, Ss, Ktk, Mrj, Plv, giliúot ZŠŽ (Šk) < Pr.v. gele ‘mieć pewną wartość’ (Alm (PrW)); por. n.wys.niem. gelten ‘mieć wartość; obowiązywać; być uważanym (za co); być przeznaczonym (dla kogo)‘, s.s. geldan, n.šv. gälla (Kluge 2002: 343); oraz litewskie słowo gylióti, gyliúoti ‘kręcić się, biegać, niepokoić się’ B 258, 290, 842, 865, 870, orig. Ænig Linnas Stom, Bittes gilloj‘5, wirʃʒuj’ Saule teka; smoła, wosk i rozszczepianie światła (B 258); pikis (pykis) ‘włócznia, oszczep, topór z długim trzonkiem (broń wojenna)’ B 978 (Pikis), BzF 154, K, K II 110, BsP I 10, Alm 100, zapożyczone z pruskiego. Pîk ‘kij z ostrym żelazem do kłucia, włócznia’ (Fr II 142), pîk ‘włócznia’ (Alm (PrW)), Picke (B 978); por. w.w.ż. pêk, peke ‘t. s. (MndW III 313), n.šv. pik, n.nl. pick, n.v.a. Pike ‘włócznia‘, fr. pique (Kluge 2002: 702), nieoddzielone od innego słowa, germanizmu pikis ‘masa odpadowa otrzymywana przy produkcji smoły, smoły węglowej itp.’ Lex 67, Q 381 (orig. Pikkis), C I 102, C II 196, 680, Bb Sir 13,1, B 95, 239, 552, 968 (orig. Pikkis. Smalla dégta), R I 107, R II 275, RB 2 Moz 2,3, MŽ I 198, MŽ II 368, N 289, K, J, I, Dor (Klp), Alm 100, K. Būg, Sim, FrnW, DŽ, ŠDŽ, ZŠŽ (Snt, Žlt, Grš), KzRŽ, ŠVŽŽ (Gailč, Klaus, Ms), Jn, Krš, Grš, Skr, Varn, Grdm, Up, Jnš, ‘pewien rodzaj czarnej farby’ Šts, pochodzącego z Pr.v. pick, pek ‘smoła’ (Alm (PrW)), Pech ‘dziegieć, smoła’ (Lex 67, C II 196), st.wys.ż. pek, pik ‘t. p.’ (MndW III 313), śr.wys.n. Pech n. ‘smoła, dziegieć; pot. niepowodzenie‘; por. st.wys.n. pech, śr.niem. pik, st.ang. pic, n.niem. pek, pik (Kluge 2002: 687); łac. piķis ‘smoła’ od randa ‘renta, dochód’ B 912, 1014; por. śr.-wys.-niem. rent(e) ‘dochód z procentów, odsetek, n.-wys.-niem. Rente, n.wys.-niem. ränta, n.szwedz. rente, st.franc. renta (Kluge 2002: 758); brus. ранда v.v.ž. pik ‘t. p.’ (Sehwers 1953: 88); „czynsz?”; podawane razem z randa „kreska, blizna, siniak (od stłuczenia)” B 40, wiązane z lit. rantas, rantyti (Smoczyński 2007, 499); 5 W gwarze litewskiej Prus w tym słowie i prawdopodobnie było krótkie, ponieważ po nim zapisuje się ll. NIJOLĖ ČEPIENĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII rūtà bot. „roślina” Lex 70, LKŽe, B 272 (orig. Kiʃʒkio Ruta), 420 (orig. Paukʃʒciu mo rūtà „szyba okienna” B 999, R II 178, Rutos), 999 (orig. Ruta) < brus. ar l. ruta (FrnW), neatskirtas nuo germaniz287, MŽ II 236, 384, N 452, K I 431, M, FrnW, Kv, Krtn, Trg, Krkl, Pgg < Pr.v. rût „szyba okienna” (Alm (PrW); Fr II 217); por. w.w.ż. rute ‘romb, prawidłowy czworokąt, szyba okienna’ (MndW III 536), późn. w.w.a. rūte, w.nl. rute, n.w.a. Raute ‘figura geometryczna‘; odnotowana w XIV w.; pierwotne pochodzenie słowa jest niejasne (Kluge 2002: 747). W LKŽe nie podano go na podstawie słownika J. Brodovskiego. J. Brodovski podał je jako odrębne słowa, uważał je za homonimy, np. : Raute 1 herba Ruta Luc 11,42. 2 vitrum in feneʃtra Ruta Lango. Jednakże w indeksie słów opracowanym przez Vincentasa Drotvinasa nie zostały one podane osobno. urtas rzecz. m. (1) zazw. pol. 1. ‘ogrodzenie, zagroda, wybieg’ B 727 (oryg. pol. Urtai, Horten der Schaaf[en] por. Hürte), N 35 (B), KŽ. 2. ‘stado, trzoda (bydła)’ LzŽ; co do pochodzenia por. Pr.v. Hŭrde, Hürte ‘ogrodzenie, zagroda (dla bydła)’ (Lex 51a, C I 988; B 727, 733), Horten, Hürte ‘ogrodzenie (dla owiec)’ (B 727), Hort ‘przegroda z desek (dla świń), wydzielone miejsce; długi, pleciony przedmiot w kształcie kosza do zbierania owoców i suszenia ich w piecu’ (Fr I 299); w.w.niem. hurt, s.v.a. hurt ‘pleciony przedmiot’, got. haurds, s.skand. hurd, n.v.a. Hürde ‘ogrodzenie, żardis, zagroda’ (Kluge 2002: 428); w.l. urt, (w.l., n.l. hurt) ‘przenośny płot z plecionki do ogrodzenia stada owiec; stado, trzoda; owce; gromada; handel v.v.a. hurt ‘avių aptvaras, pinučių tvora‘; n.brus. (dial.) гурт ‘banda, kaimenė; hurtowy; sterta przedmiotów’ < pogorzelisko; sterta; mnóstwo itp.’ (LKPŽ 177); n.rus. гурт ‘banda, kaimenė, pulkas’ per l. hurt iš v.v.a. hurt ‘laidaras iš pintų šakų, vytelių avims nakvoti’ (Vasmer I 476); žodis neatskirtas nuo germanizmo utas sm. (2) ‘toks senovės pinigas, lygus ¼ talerio, sidabrinė moneta, artas’ B 962, R II 324, MŽ II 434, N 35 (Klp, Rg), srš, K, BS 112, JD 1501, Jn, FrnW, KŽ < Pr.v. Ort, Ortsthaler ‘t. p.’ (B 962), v.v.ž. ort n., m. ‘vieta, kurioje susikerta dvi linijos, kampas; wierzchołek; czwarta część miary, monety itp.’ (MndW III 238–239); por. s.v.a. ort, v.v.a. ort m., n., s.s. ort m., nl. oort, n.v.a. Ort m., n. ‘wierzchołek, ostrze (zwłaszcza broni), kąt; ćwierć monety; czwarta część wagi (Grimm XIII ar mato; kreiceris (smulki moneta), Ortstaler, Ortsgulden ‘ketvirtadalis talerio’ 1350, 70; PaulW 447); łac. uõrts, uõrte ‘ort, moneta (1/4 talara, później 30 kopiejek srebrnych)‘ z śrdw.-germ. ort ‘1/4 talara, monety’ w XVI w. lub na początku XVII w. (Sehwers 1953: 148, 215); (wł.) n.n. urt ‘srebrna moneta z XVI–XVIII w. (~ ¼ wartości talara), używana w Europie i in.‘; (sł., wł.) n.n. ort ‘t. p.’ < v.v.a., s.v.a. ort ‘moneta ir kt.’ (ALEW I 56; LKPŽ 177, 216); l. urt < vok. Örten, Ürten ‘svoris; moneta, ketvirtoji talerio dalis’ (Brückner 1974: 595). E. Fraenkel liet. utas kildina iš l. ort, urt (FrnW), W. Smoczyńskis wâga (Grimm XXVII 346, 62; Kluge 2002: 966); Artykuły / Articles 121 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose taip pat iš l. ort ‘sidabrinė moneta, kaldinta XVI–XVII a.’ (Smoczyński ALL 58, 2008: 57). Por. także urta, 1 ortas, orta, artas (LKŽe). vóga sf. (1) NdŽ, vogà sf. (2) KŽ ‘bryła ziemi, kawałek’ C I 56, Q 56, B 52 (oryg. Gruntas, Woga, niem. Ackerscholle), N 85, [K], LsB 218, LV IV 492, FrnW, rodzimy wyraz, wiązany z lit. vagà‚ ‘bruzda w polu’; ‘usypany garb ziemi’ (FrnW II 1271; ALEW II 1271), podawany wraz z innym wyrazem, germanizmem vóga sf. (1), vogà (2) ‘waga, przyrząd do ważenia’ BB Jer 32,10, VlnE 169,20, Q 229 (oryg. Aukso woga ‘waga do ważenia złota’, niem. Gold=Wage), PVG 442 (1797 r.), B 185 (oryg. Wógôs Balkis, niem. Balke an der Waage), 269 (oryg. Sʒwinno Woga l Swartis, niem. BleÿWage), R I 182, R II 390, Klim, MŽ I 332, MŽ II 524, N 85, [K], M, Alm 148, KŽ, ZŠŽ (Nm), DvŽ, Slm, Kv, Varn, Grv, Al, Klt < wsch. Pr.v. wōy ‘waga’ (Mitzka 1919: 153), śr.wys.niem. wog (często w Biblii Lutra, w zabytkach piśmiennictwa dialektów alzackich), wczesny n.wys.niem. woge; por. duń. vog ‘pewien ciężar‘, n.św. våg, norw. vaag, n.nid. waag, niem. Wage, n.w.a. Waage f. waga; dźwignia. dźwignia; drążek i in.‘, w. w. a. wāge, s. w. a. wāga, s. s. ‘svoris; prietaisas sverti, svarstyklės; svėrimas; pusiausvyros padėtis, pusiauswāga, s. skand. v.v.ž. wage ‘waga, przyrząd do ważenia; miejsce, w którym się waży; sprawiedliwość wagi; określony ciężar (zależy od rodzaju towarów)’ (MndW V 573–574); Pr.v. wôg ‘brankard’ (Alm (PrW), Wage f. ‘brankard’ (Fr II 452); łac. vāga ‘waga’ z v.ż. wāge (Sehwers 1953: 152); (s.l., v.l.) n.l. (dial.) waga ‘waga; budynek, w którym się waży; ważenie; siła pociągowa; ciężar; zważona ilość; ciężar itd.’ < w.w.a. ris; system miar ciężaru; prawo do ważenia; opłata za ważenie; waga; wâge, s.v.a. wâga, n.v.a. Wage ‘svarstyklės; svarmuo; svoris‘; s.brus. вaгa ‘svopomieszczenie, w którym się waży; znaczenie; wiszące odważniki itp.’ (LKPŽ 672–673). Zauważono, że w „Indeksie słów” słownika J. Brodovskiego, t. III, rodzime słowo grovis ‘narzędzie do burzenia ścian (murów)’ B 902 (oryg. [Maŭr]brecher Muro growis) podane jest razem z germanizmem grovas ‘graf’ B 599 (oryg. Graff Grow‘s), 763, 839, którego podstawą jest Pr.v. Groaf ‘graf’ (Riemann II 487), niem. dial. reński grōf (Grimm VIII 1698, 52), n.v.a. Graf ‘grafas‘; plg. v.v.a. grāve, v.nl. grave, greve, v.v.ž. grave ‘t. p.‘, n.nl. graaf, v.lot. -gravius (Kluge 1957: 266; 2002: 367); por. gróf z węg. grof (Brückner 1974: 173); słowa te oczywiście nie są homonimami. III. W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO (LKŽ, LKŽe) HOMONIMY NIE SĄ PODAWANE Niektórych słów nie ma w LKŽ i LKŽe (jest tylko 1 dkis). Z zapożyczeń powstają nie tylko homonimy dwuczłonowe, lecz także trójczłonowe, na przykład dkis. 1 dkis i 2 dkis mogłyby być homonimami semantycznymi. NIJOLĖ ČEPIENĖ 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 1 dkis rzecz. (2) ‘narzuta (na łóżko, siedzisko, nogi); derka do przykrywania konia, koc, przykrycie; pokrycie, osłona’ BB 2 Moz 26,7, BB 2 Moz 34,35, Lex 67a, C I 453, C II 205 (orig. Arkliû Dêkis Pferd=Decke), B 244, 289, 341, 358, 545, 901, 974, R I 24, R II 98, MŽ I 48, MŽ II 128, 332, PVG 314 (1775 m.), N 136 (orig. dékis), K, ALL 54, 34 (NTK), J, Alm 43, KŽ, ZŠŽ (VšR, Nm), KzRŽ, KrtnŽ, ŠVŽŽ (Ms, Krv, Prlg), Krtn, Kv, VšR, Užv, Gs, dem. dekelis N 136, dekùtis KzRŽ, ‘narzuta na łóżko’ ZŠŽ (Žvr, Lkč, Nm, Bbl), KzRŽ, Krtn, dikis NmŽ < Pr.v. dęk ‘toż. s. (Ziesemer II 32; Alm (PrW)); por. Pr.v. Decke „patiesalas, užtiesalas, kilimas“ (Lex 23; C I 453), v.v.ž. decke „t. s. (Sehwers 1953: 26), n.v.a. Decke „antklodė; mitukas, gūnia; obrusu; pokrycie; odzienie; sufit‘, → niem. decken ‘przykrywać‘; łot. deķis ‘kołdra, przykrycie’ z w.n.n. decke (Sehwers 1953: 26). Plg. dar dekė (LKŽe). 2 dkis sm. ‘namo lubos’ LKA I 49 (Pž) < Pr.v. Pokład „namo lubos” (Ziesemer II 32); plg. n.v.a. Decke ‘lubos‘; v.v.a. decke ‘dach’ (Grimm II 660, 32), v.nl. dac, dek, n.v.a. Dach n. ‘stogas‘, → vok. decken ‘pokrywać’ (Kluge 2002: 176). 3 dkis rzecz. ‘(okrętowy) pokład’ KŽ, dek’ Dor (Klp) < niem. Deck rzecz. ‘t. s.‘; por. nl. dek, ang. deck; słowo pochodzenia niderlandzkiego (Kluge 1957: 124; 2002: 183). 1 giselis sm. ‘uczeń, pomocnik (mistrza, kupca, młynarza)’ Lex 77a, B 306, N 257; por. 1 gizelis. 2 giselis sm. ‘hamulec w snowadle, w wałku krosna, na który nawija się osnowę, tkaninę (Hemmung am obern Webebaum)’ N 257. Por. także 2 gyzelis; gysalys (LKŽe). 1 gizẽlis rzecz. męski (2) 1. ‘uczeń, pomocnik (rzemieślnika, mistrza, kupca, młynarza)’ B 76, 306, 566, 633 (Giʃelis), 663, 906, 912, Q 458, 466, R II 190, MŽ II 173, 229, PVG 194 (1748 m.), 301 (1770 m.), 505 (1806 m.), StngŽ, Drg, N Lkš, Nm, Žvr, Ssr), 257, K, K II 349, Sch 213, Alm 54, FrnW, KŽ, Vlkv, Ldvn, Pc, Lkš, ZŠŽ (Snt, gìzelis (1) KŽ, Pn, Kdn, Pc, Vdk, Ds, gyzelis Vlkv, gižlis KlpD 63, prš, KrtnŽ, dem. gizeliukas KlvD 191, KŽ. 2. rzecz. pospol. ‘wiercipięta’ Ppl < Pr.v. gesęl ‘czeladnik (rzemieślnika); draugas’ (Alm (PrW)), towarzysz (C I 741; Q 466; B 566); por. n.v.a. Geselle ‘chłopak, czeladnik, towarzysz (pracy)’, w.w.niem. geselle; formacja socjatywna od niem. Saal ‘sala, pomieszczenie’ (Kluge 2002: 352); brak lokalizacji dial. gizel (brak lokalizacji giezel) ‘czeladnik, pomocnik mistrza; kupiec’ < śr.w.niem. Geselle ‘czeladnik, (pracy) towarzysz; chłopak; przyjaciel’ (LKPŽ 66). Por. także 1 giselis; gezelis, gizelius, giželis (LKŽe). 2 gizẽlis m. (2) ‘hamulec w górnym krośnie (Hemmung am obern Webebaum)’ B 570 (orig. was den oberst[en] Baŭm aŭffhält l. Geʃell. Giʒélis), N 257, KŽ < Pr.v. Geʃell ‘it. s. (B 570). Por. także 2 giselis. 1 kóka sf. (1) 1. ‘pręgierz’ N 204, [K], K II 113, KŽ, Alm 70. 2. ‘znak portowy wskazujący, że statek może wpłynąć’ N 204, [K], KŽ < Pr.v. kôk, kâk m. ‘pręgierz’ (Fr I 326, Alm (PrW)), Kaack ‘pręgierz, pal’ (C I Artykuły / Articles 123 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose 1030, B 765, 985), Kack ‘pręgierz’ (Lex 52a); por. v.v.ž. kâk ‘pręgierz’, rzeczownik pas’ (MndW II 417); šv. kåk, n.nl. kaak f., dan. kag, ol. kaak, vok. Kak m., rodzaju żeńskiego, wyraz dolnoniemiecki, częściowo środkowoniemiecki, a także reńskie słowo dialektalne (Grimm XI 47, 65; Fr I 326); łac. kãķis ‘pręgierz’ z v.v.ż. kāk (Sehwers 1953: 186); lit. kuoka. Por. także 1 kokas. 2 ciasto r.ż. ‘ciasteczko’ K II 23 (orig. lìnsėmeniū kóka, niem. Leinkuchen), Alm 70, KŽ < Pr.v. kôke ‘t. p.’ (Alm (PrW)); por. st.p.niem. koke r.ż. ‘ciasteczko’ (MndW II 514), st.nord. kōke, st.ang. cake, skand. kaka r.ż., śr.wys.niem. Kuchen ‘ciasteczko’. Być może słowo pochodzenia romańskiego; por. sardyńskie cocca ‘ciasteczko’, katalońskie coca ‘Milchbrot, ciasteczko’, południowofrancuskie coco ‘okrągły biały chleb, obwarzanek’ (Grimm XI 2496, 72; Kluge 2002: 543). Por. także 2 kokas. W LKŽe w jednym haśle podane są następujące znaczenia kókas: 1. ‘wytłoki’ K II 23. 2. K II 113 ‘pręgierz’ . 3. [K] ‘znak portowy oznaczający, że statek może wpłynąć’. 4. ‘pigułka (?)’ TŽ V 250. W słowniku F. Kuršaitisa (K II 23) występuje znaczenie ‘ciasteczko (z siemienia lnianego)’, ale nie ‘wytłoki’. W LKŽe nie ma wyrazów kóka, kókas w znaczeniu ‘ciasteczko’. 1 kókas rzeczownik męski 1. ‘słup hańby’ B 985. 2. ‘pałka’ JD 659. 3. ‘kręgiel’ N 204, [K], KŽ. Por. 1 koka. 2 kókas sm. ‘pyragaitis’ KŽ; por. 2 koka. WNIOSKI Wyrazami wymawianymi jednakowo stają się również zapożyczenia pochodzące z różnych języków lub dialektów i upodobnione pod względem fonetycznym. Homonimy utworzone z zapożyczeń, których oba wyrazy mają różne znaczenia i pochodzenie, powinny być przedstawiane w osobnych artykułach słownikowych. Jednym z kryteriów rozróżniania homonimów i wyrazów wieloznacznych mogłoby być nie tylko różne znaczenie zapożyczeń, lecz także ich pochodzenie, różny wyraz podstawowy zapożyczenia. Homonimy semantyczne są bliskie wyrazom wieloznacznym. Powstają, gdy wyrazy nabierają innych znaczeń, często przenośnych, dlatego w słownikach często nie są rozdzielane. Jeżeli przenośne znaczenie wyrazu pochodzi z innego języka, prawdopodobnie należałoby uznać je za homonimy. Pierwotne pochodzenie niektórych homonimów mogło być takie samo, jednak później w różnych językach nabrały one nowych znaczeń. Etimologiczne homonimy różnego pochodzenia, powstałe w wyniku zapożyczenia wyrazów, z których oba są germanizmami, germanizmem i slawizmem, wyrazem litewskim i germanizmem, odnotowano głównie w piśmiennictwie i słownikach Prus Wschodnich oraz w zachodnich i południowo-zachodnich gwarach litewskich. Już w najstarszych zabytkach piśmiennictwa litewskiego, w XVI-wiecznej Biblii Bratkauna, znajdują się wyrazy (šūlmistras, gonkas), które później stały się homonimami. Najwięcej jest homonimów dwuczłonowych, występuje też kilka trójczłonowych. NIJOLĖ ČEPIENĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII SKRÓTY ags. – anglosaski ang. – angielski baż.sl. – cerkiewnosłowiański brus. – białoruski dan. – duński dem. – zdrobnienie dial. – dialekt fryz. – fryzyjski germ. – germański got. – gocki gr. – grecki hybryd. – hybryda isl. – islandzki l. – polski la. – łotewski litew. – litewski łac. – łaciński n. – nowożytny nl. – niderlandzki n.nl. – nowożytny niderlandzki norw. – norweski n.v.a. – nowożytny górnoniemiecki ol. – niderl. oryg. – oryginał por. – porównajmy fr. – francuski Pr. – pruski praef. – praefixum, przedrostek Pr. v. – pruski niem. ros. – rosyjski ryt. – rytų st. – stary rozdz. – rozdział st. nid. – staroniderlandzki st. s. – starosaksoński st. skand. – staroskandynawski szw. – szwedzki t. p. – także w. łac. – średniołaciński śr.łac. – s.v.a. – senoji vokiečių aukštaičių średnioniderlandzki śr.niderl. – staro-wysoko-niemiecki v. – vidurinė st.wys.niem. – staro-wysoko-niemiecki st.wys.niem. – średnio-wysoko-niemiecki śr.wys.niem. – średnio-wysoko-niemiecki śr.wys.niem. – średnio-dolnoniemiecki śr.doln.niem. – dolnoniemiecki Pozostałe skróty są takie same jak w akademickim Słowniku języka litewskiego i LKŽe. LITERATURA I ŹRÓDŁA ALEW – Staro-litewski słownik etymologiczny. (ALEW). Pod kierownictwem Wolfganga Hocka i przy współudziale Elviry-Julii Bukevičiūtė oraz Christiane Schiller, opracowali Rainer Fecht, Anna Helene Feulner, Eugen Hill i Dagmar S. Wodtko. Tom 1. A–M, tom 2. N–Ž, tom 3. Wykazy i indeksy. Hamburg: baar Verlag, 2015. Alm – Germanizmy języka litewskiego. Część 1: Niemieckie zapożyczenia w języku litewskim autorstwa dr. K. Alminauskisa. Kaunas: Šv. Kazimiero d-jos knygynas, [1934]. Alm (PrW): rękopis W. Ziesemera Preussisches Wörterbuch, z którego skorzystał K. Alminauskis. Artykuły / Articles 125 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose Arystoteles 1990: Pisma wybrane. Wilno: Mintis. Brückner Aleksander 1974: Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna. Čepienė Nijolė 1994: Pochodzenie dyftongu ui w zapożyczeniach z języka niemieckiego. – Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 158–161. Čepienė Nijolė 2006: Germanizmy w języku litewskim i ich cechy fonetyczne. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DvŽ – Słownik gwary dieveniškiskiej. 1: A–M, autorzy: L. Grumadienė, D. Mikulėnienė, K. Morkūnas, A. Vidugiris, 2005; 2: N–Ž, autorzy: D. Mikulėnienė, K. Morkūnas, A. ViFalk 1960: H. S. dugiris, 2010. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Falk, Alf Terp. Norwesko-duński słownik etymologiczny, 2 części, 2. wydanie. Oslo i Bergen: Universitetsforlaget, Heidelberg, 1960. Fr – Preussisches Wörterbuch. Prowincjonalizmy Prus Wschodnich i Zachodnich w układzie alfabetycznym autorstwa H. Frischbiera, 1–2. Berlin: Verlag von Th. Chr. Fr. Enslin, 1882. FrnW – Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkla 1–2. Getynga, Georges 2004: łacińsko-niemiecki. Niemiecko-łaciński. Obszerny 1955–1965. łacińsko-niemiecki słownik podręczny, Mały niemiecko-łaciński słownik podręczny Karla Ernst Georges. Faksimile und Volltext. Zweite, erweiterte Ausgabe. Directmedia. Berlin. Grimm 2004: Cyfrowy Grimm. Słownik języka niemieckiego Jacoba i Wilhelma Grimmów. Elektroniczne wydanie pierwszego opracowania. Zweitausendeins. Jakaitienė Evalda 1980: Leksykologia języka litewskiego. Wilno: Mokslas. Jakaitienė Evalda 2005: Leksykografia. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Karulis Konstantins 1992: Łotewski słownik etymologiczny 1–2. Ryga: Avots. Kluge Friedrich 1957, 2002: Etymologiczny słownik języka niemieckiego, 17. wydanie. Berlin: Walter de Gruyter & Co, 1957; Etymologiczny słownik języka niemieckiego, 24. wydanie, Berlin / Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2002. KrtnŽ – Aleksandravičius Juozas. Słownik gwary kretyngoskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2011. KzRŽ – Pupkis Aldonas. Słownik gwary Kazlų Rūdy 1. A–M, 2008; 2. N–Ž, 2009. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. NIJOLĖ ČEPIENĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Lasch Agathe 1914: Gramatyka średnio-dolnoniemiecka. Halle a. S.: Verlag von Max Niemeyer. LKA I 1977 – Lietuvių kalbos atlasas. Leksika. Vilnius: Mokslas. LKPŽ – Kregždys Rolandas. Słownik polonizmów języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. LKŽ – Słownik języka litewskiego 1–2. Wilno: Mintis, 1968–1969; 3–6, Wilno: Vals1966–1973; 10–15. Wilno: tybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1956–1962; 7–9. Vilnius: Mintis, Mokslas, 1976–1991; 16–17. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995–1996; 18–19. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002, wersja 1997–1999. elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. nacz.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2008). Dostęp online: http://www.lkz.lt. LLICh – Chrestomatia historii literatury litewskiej. Epoka feudalizmu, red. K. Korsakas i J. Lebedys. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1957. LzŽ – Petrauskas Jonas, Vidugiris Aloyzas. Słownik gwary lazūńskiej. Wilno: Mokslas, Mikelionytė Rita 2016: Zmiany struktur semantycznych właściwych homonimów języka litewskiego. – Tezy 23. międzynarodowej 1985. konferencji naukowej im. Jonasa Jablonskisa „Znaczenie w języku i kulturze”. Wilno, 23–24 września 2016 r., 13. bben, 1–6. Przedruk fotomechaniczny. Münster in Westf. Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, 1875–1881. MndW – Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller und Dr. August LüNatau Otto 1937: Dialekt i osadnictwo w północno-wschodnich Prusach Wschodnich. und Berlin W. 35: Ost-Europa Verlag. Królewiec (Pr) Palionis Jonas 1985: Podstawy językoznawstwa. Wilno: Mokslas. Paul Hermann 1956: Gramatyka niemiecka 1. Halle (Saale), 1956. PaulW – Słownik języka niemieckiego Hermanna Paula. Halle (Saale): Veb Max Niemeyer Verlag, 1961. Prellwitz Walther 1891: Niemieckie zapożyczenia w języku pruskim oraz fonetyka niemieckich zapożyczeń w języku litewskim autorstwa dr. Walthera Prellwitza. Göttingen: Vandenhoek & Ruprecht‘s Verlag. Artykuły / Articles 127 Homonimai lietuvių kalbos žodynuose PVG – pruskie odezwy władz, napomnienia i opowiadania dla chłopów litewskich, oprac. P. Pakarklis. Wilno, 1960. Riemann Erhard 1981–2000: Słownik pruski. Dialekty niemieckie Prus Wschodnich i Zachodnich, tom 2, pod redakcją Erharda Riemanna, tomy 3–4, pod redakcją Ulricha Tolksdorfa, tomy 5–6, pod redakcją Reinharda Goltza, Neumünster: Karl Wachholtz Verlag. Sehwers Johannes 1953: Badania językowo-kulturowo-historyczne, przede wszystkim nad wpływem niemieckim w języku łotewskim. Berlin: w komisji u Otto Harrassowitza Wiesbaden. Skardžius Pranas 1931: Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen. Kowno: Akc. Drukarnia spółki „Spindulys“. Smoczyński Wojciech 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Uniwersytet Wileński, wydział filologiczny. wskiego“. Część I. – Acta linguistica Smoczyński Wojciech 2008: Uzupełnienia do „Słownika etymologicznego języka litelithuanica 58, 53–151. ŠVŽŽ – Birutė Vanagienė. Słownik północno-zachodnich Żmudzinów. Dialekty okolic Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių 1: A–O; 2: P–Ž. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014. Urbutis Vincas 1955: Sposoby powstawania homonimów leksyki języka litewskiego. Rozprawa doktorska kandydata nauk filologicznych. Uniwersytet Wileński. Vasmer Max 1986–1987: Этuмoлoгuчecкuй cлoвapь pyccкoгo языка 1–4. Mocквa: Пpoгpecc. Ziesemer Walther 1975: Słownik pruski. Język i etniczność północno-wschodnich Niemiec 1: A–C; 2: D–Fi. Pod redakcją Ludwiga Ericha Schmitta. Hildesheim New York: Georg Olms Verlag. ZŠŽ – Słownik gwary zanawyskiej 1: Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003; 2: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2004; 3: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2006. ZtŽ – Vidugiris Aloyzas 1998: Słownik gwary zienatelskiej. Wilno: Instytut Nauki i Encyklopediidijų leidybos institutas.