Genomika, atmintis, kalba, tikras ir dirbtinis intelektas. Kaip viskas susiję?

Straipsniai / Articles 279 LINAS KONTRIMAS Vilniaus universitetas GENOMIKA, PAMIĘĆ, JĘZYK, PRAWDZIWE I SZTUCZNE INTELEKT. JAK WSZYSTKO JEST POWIĄZANE? Genomika, pamięć, język, inteligencja ludzka i sztuczna. How is Everything Interconnected? ADNOTACJA Gromadzimy informacje nie tylko za pomocą pięciu zmysłów. DNA człowieka przenosi niewyobrażalnie dużą ilość informacji. Naukowcy kończą liczenie genów człowieka. Teraz, gdy podejmuje się próby stworzenia sztucznej inteligencji, warto zadawać pytania o to, jak zapisywana jest informacja o człowieku w genach, czy taką informację można dekodować, stosując na przykład połączone metody językoznawstwa i innych nauk, jaki procent naszych archiwów podświadomości stanowi informacja zawarta w DNA, czy podlega ona kodowaniu i dekodowaniu werbalnemu? Poszukiwanie odpowiedzi na te pytania prowadziłoby w kierunku interdyscyplinarności, w ramach której genetycy, lingwiści i naukowcy z dziedziny technologii mogliby poszerzać granice ludzkiego samopoznania. SŁOWA KLUCZOWE: genomika, pamięć, gromadzenie i kodowanie informacji, poznanie. ADNOTACJA Nie gromadzimy informacji wyłącznie za pomocą pięciu zmysłów. Ludzkie DNA zawiera ogromne ilości informacji. Naukowcy są o krok od obliczenia liczby ludzkich genów. W świetle współczesnych dążeń do stworzenia sztucznej inteligencji warto zapytać, w jaki sposób informacje o człowieku są zapisywane w genach, czy informacje te można rozszyfrować, stosując na przykład połączone metody językoznawstwa i innych nauk, jaki procent naszych podświadomych archiwów stanowią informacje przechowywane w DNA oraz czy można je kodować i dekodować werbalnie. Poszukiwanie odpowiedzi na te pytania prowadziłoby nas ku interdyscyplinarności, w ramach której genetycy, językoznawcy i przedstawiciele nauk technologicznych mogliby poszerzać granice ludzkiej samowiedzy. SŁOWA KLUCZOWE: genomika, pamięć, gromadzenie i kodowanie informacji, poznanie. LINAS KONTRIMAS 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX POCZĄTEK PYTAŃ Wyzwolenie wiedzy i jej dostępność tworzą paradoksalnie dwojaką sytuację: wszechobecne przenikanie poznania pozwala gromadzić fakty, jednak ich mnogość zmniejsza liczbę ludzi zdolnych lub chcących wiązać te fakty i je uogólniać. Profesjonalizm i specjalizacja stają się niebezpieczne, ponieważ mogą uczynić człowieka znawcą wąskiej dziedziny, który będzie musiał zmagać się z pamięcią komputera. I przegrać. Taki scenariusz jest niebezpieczny również dlatego, że ludzka i naturalna ciekawośćmas, noras pažinti, išsiaiškinti, suprasti nebėra svarbus per se, o tik tada, kai visa tai veda prie technologinio pritaikomumo. Tak mądrość może stać się jedynie słowem w słowniku, ponieważ sama w sobie, w rzeczowym świecie opisywanym kryteriami użyteczności, jest niepotrzebna, dlatego że jest tylko stanem, a nie przełomem technologicznym. A jednak. Ciekawe, niezwykle interesujące byłoby dowiedzieć się, jakie treści, poza oczywiście poetyckimi, nasi przodkowie zakodowali w pewnych zdaniach, przysłowiach, podaniach. Oto współcześni genetycy mogliby zupełnie inaczej zinterpretować powiedzenia „bracia krwi”, „więź krwi”. A co oznacza przekazywanie wiedzy poprzez krew, z pokolenia na pokolenie? Ponownie genetycy jasno powiedzieliby: cała informacja o człowieku zawarta jest w DNA, więc powiedzenie to jakby nie nastręcza żadnych komplikacji... A jednak. Ciekawe byłoby dowiedzieć się, czy zapisany ludzki genom można odczytać zupełnie inaczej. A co, jeśli razem z genetykami czytaliby go współcześni badacze języka, historycy? Nauka zawsze jest częścią tajemnicy. Już sam fakt, że naukowe, wrażliwe i głodne spojrzenie prowadzi coraz głębiej ku poznaniu istoty rzeczy, czyni je bliskim mistykom. Ci ostatni również są ciekawi Kolumbów tej i tamtej strony świata. Oto indyjscy mistycy w niektórych dziedzinach poznania duchowego znacznie wyprzedzili czas zachodniej wiedzy. Od wieków pielęgnują system, w którym ważne, lecz nie najważniejsze miejsce zajmuje odejmowanie. Według indyjskich mistyków owa pamięć nie jest tylko tym, co zwykliśmy nazywać pamięcią – zdolnością mózgu do zapamiętywania rzeczy związanych z naszym doświadczeniem. Indyjscy mistycy, jogini, twierdzą, że nasza pamięć jest atmintis, kuri kaupia visą informaciją nuo pat pasaulio sukūrimo. Skamba keistai, bet ir vėl: tokiame pasakyme atviros širdies mokslininkas jau odczytaniem przez ciało materialne i duchowe, a także czymś więcej, mianowicie że na przykład moje DNA może doprowadzić do korzeni drzewa genealogicznego. Może, ale czy doprowadza? Niekoniecznie, ponieważ precyzja, rygor, a nawet – suchość nauki nierzadko zamykają drogę połączeniom różnorodnych idei. Genomika, atmintis, kalba, tikras ir dirbtinis intelektas. Kaip viskas susiję? Wglądy / Insights 281 Z drugiej strony, będąc ze swej natury dziedziną twórczości, nauka zawsze pozostanie miejscem, w którym znajdzie się przestrzeń także dla nowych, jeszcze niewyjaśnionych rzeczy, a wraz z nimi – dla harmonii myśli, które początkowo, zdawałoby się, w żaden sposób do siebie nie pasują. SFORMUŁOWANIE HIPOTEZY Człowiek jest złożonym systemem. Połączenie i przeciwstawienie świata cielesnego oraz duchowego były i jeszcze długo pozostaną światem nadziei i rozczarowań artystów, naukowców i po prostu ludzi ciekawych. W pewnym momencie człowiek zrozumiał, że swoje doświadczenia i odkrycia należy utrwalać, gromadzić i przekazywać następnym pokoleniom. Znaki, symbole, opowieści, pismo, obrazy, muzyka – wszystkie te środki przejmują po kawałku widzialnej i niewidzialnej rzeczywistości, utrwalają ją na właściwe sobie sposoby i przekazują innym, przekazują przyszłości. Kodują ją w nadziei, że inni zdołają ją odkodować. Ludzki umysł, choć z trudem i choć nie wszystko, potrafi odkodować stworzone niegdyś przez siebie systemy przekazywania wiedzy: oto w XIX wieku odczytano starożytne egipskie hieroglify, używane w Mezopotamii pismo klinowe... XX wiek pozwolił otworzyć inną, znacznie bardziej złożoną – księgę genów. Genetyka, a obecnie także genomika, szybko toruje sobie drogę poprzez chemiczne formuły naszej informacji do samej istoty ludzkiej biologii. Kończy się liczenie ludzkich genów i ich kombinacji. Mapa ludzkich genów pozwala układać także inną, nie tylko geograficzną podróż homo sapiens. Podobnie jak i to, co zabiera się w tę podróż: w genach kodowana jest właściwa gatunkowi informacja, przekazywana z pokolenia na pokolenie. Dziedziczenie, wpływ środowiska – wszystko odciska się w genach. Są one odpowiedzialne nie tylko za informacje, lecz także za ich zastosowanie i funkcje. Na przykład ludzki gen FOX2P, odpowiedzialny za funkcje mowy. Genetyka pozwala nam więc na nowo poznać samych siebie. A technologie naszych czasów, zwłaszcza – rozwój sztucznej inteligencji, zmuszają nas do ponownego zwrócenia się ku naszej naturze i zadawania (powtarzania) tych poszukujących odpowiedzi pytań: Jak gromadzimy informacje o sobie na poziomie genów? jak ta informacja jest kodowana? jak ją dekodujemy? jak jest ona wyrażana słowami? czy cała informacja na poziomie genów jest „ciężka” – dotycząca materii, czy może kryją się tam również wiadomości o duchowej genetyce homo sapiens? jak informacja genetyczna trafia do pamięci dostępnej do wykorzystania? czy język (w szerokim znaczeniu) uczestniczy w kodowaniu takiej informacji, czy tylko w jej gromadzeniu i przekazywaniu? czy istnieją kody słowne, mogące pomóc „odblokować i zablokować” informację genetyczną? jak język w ogóle wiąże się ze złożami informacji genetycznej? czy można, a jeśli tak, to w jaki sposób można byłoby za pomocą kodów językowych programować informację na poziomie genetycznym? czy możemy zasadniczo mówić nie tylko o genetyce ciała, lecz także o niematerialnej, powiedzmy, genetyce duszy (por. gr. psyche i cały LINAS KONTRIMAS 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX świat neuronów)? czy mówiąc na przykład o genomie Litwina, Niemca, Chińczyka itp., możemy mówić nie tylko o informacji biologicznej i o tym, jak taka informacja może być kodowana oraz dziedziczona? Wszystkie te pytania nie będą wydawały się dziwne, jeśli choć na chwilę zastanowimy się nad własną naturą i jej tajemniczością. Czy zostaliśmy stworzeni, czy też jesteśmy rezultatem ewolucji? Kto i kiedy „zainstalował” w nas program sumienia? Czy zatem możliwe jest, wykorzystując podejście interdyscyplinarne, ponowne odczytanie informacji genów (genomu) i poszukiwanie w niej kodów, które podlegałyby nie tylko kodowaniu lub dekodowaniu biochemicznemu, lecz także werbalnemu? Wciąż wiele pytań, których istnienie czyni życie po tej stronie interesującym i znaczącym. Dlatego stawiana przeze mnie hipoteza brzmi następująco: W ludzkim genomie istnieje zakodowana informacja, która wiąże się nie tylko z cechami fizycznymi, ich pamięcią i przekazywaniem, lecz także z duchowymi cechami człowieka, ich pamięcią i przekazywaniem, a fenomen języka powinien łączyć te dwie dziedziny i umożliwiać kodowanie oraz dekodowanie zgromadzonej informacji, przenoszenie jej z pamięci genetycznej do psychologicznej i werbalnej, a także możliwa byłaby droga odwrotna. WYZWANIA TRUDNOŚCI Już w samej hipotezie kryje się kilka trudnych podtematów. Te trudności nie sygnalizują mi niemożliwości samej hipotezy. Przeciwnie – są jedynie wyraźnymi bodźcami, pozwalającymi połączyć różne części w całość. Jedna z trudności wiąże się z definiowaniem właściwości. Fizyczne właściwości człowieka możemy mniej lub bardziej wymienić i opisać, jednak duchowe nie poddają się tak łatwo takiemu działaniu. Bardzo ważna staje się tutaj sfera opinii i poglądów. Czy oznacza to, że taka definicja właściwości duchowych nie jest możliwa? Nie sądzę. W ich istnienie wątpią jednostki, a język jest w stanie zdefiniować istniejącą rzecz. Kolejną trudnością jest pamięć. Pamięć genetyczną można nieco upraszczając porównać do biblioteki, w której gromadzona jest wiedza o nas, homo sapiens. Ta wiedza to informacja zapisana w określonym środowisku chemicznym. Neurobiolodzy badający ludzki mózg wskazują obszary odpowiedzialne za pamięć, na przykład lobus temporalis. Twierdzi się, że gromadzimy pamięć za pośrednictwem zmysłów. Ale czy tylko? Czy naszą pamięć może uzupełniać informacja z warstwy genetycznej? Moja intuicja mówi – może i wypełnia. Dlatego całkiem sensowne jest pytanie – jak? Przecież zachodzące w nas procesy mogą stać się zrozumiałe, a więc przełożone na słowa. Genomika, atmintis, kalba, tikras ir dirbtinis intelektas. Kaip viskas susiję? Wglądy / Insights 283 Jeśli zatem istnieje informacja, jeśli istnieją miejsca, w których jest ona rozwijana, gdzie się nią dzielimy, muszą istnieć także sposoby prześledzenia tej drogi, a może i jej powtórzenia. ZAŁOŻENIA PRAWDOPODOBIEŃSTWA Stało się jak z każdym normalnym humanistą: choć przedmioty ścisłe szły mi dobrze, z różnych powodów w szkole się od nich oddaliłem, jednak szacunek dla tej dziedziny wiedzy pozostał i wciąż wzrastał. Jeszcze bardziej umacniało go filozoficzne przekonanie, że człowiek nie jest podzielny, a jego poznanie powinno być możliwie najbardziej zintegrowane. Nie mówię o specyficznych dziedzinach badań. Mówię o mądrości łączącej całą wiedzę, a tworzy ją każda głębsza wiedza naukowa. Tworzy ją, ale niekoniecznie potrafi ją opisać, przedstawić, uczynić zrozumiałą dla większości. Wiele razy pytałem sam siebie, czy można odpowiedzieć na pytania pojawiające się w tekście przedstawiającym tę hipotezę, korzystając z pomocy językoznawców, genomików, neurobiologów, psychologów oraz informatyków. Ale spróbujcie uwolnić ciekawość i wyobraźnię po tym rozdziale: Genetyka może uzupełnić wiedzę innych nauk badających pochodzenie. Informacja przekazywana przez geny, pogrupowana, powiązana nićmi i porównana z informacją genetyczną innych populacji, pozwala wyciągać wnioski na temat pochodzenia populacji. „W DNA człowieka, przekazywanym z pokolenia na pokolenie, zawarta jest informacja o historii naszych przodków. Dlatego współczesne badania różnorodności genetycznej obecnych populacji pomagają ujawnić nawet te aspekty historii ludzkości, o których istnieje bardzo niewiele danych antropologicznych i archeologicznych lub dostępne są jedynie hipotezy” – pisze Vaidutis Kučinskas. Metoda odczytywania genów – staranne grupowanie i badanie informacji ilościowej. Następnie odczytujemy także inne informacje: dotyczące dziedziczenia, chorób, choć podstawa pozostaje ta sama – rozszyfrowanie informacji genomu. W kwietniu 2003 r. ogłoszono, że zakończono skanowanie ludzkiego genomu. Mówi się, że mamy po około 35000 genów. Ale: „dziś wiadomo już, że tylko niewielka część genomu tworzy ważne z funkcjonalnego punktu widzenia jednostki – geny. Pozostała część DNA nazywana jest niekodującą. Jednak prawdopodobnie stwierdzenie to jest prawdziwe tylko częściowo.” Jakie informacje są przekazywane w innych częściach? Można ją badać metodami biochemicznymi. A co, jeśli na wiedzę zakodowaną w DNA spojrzelibyśmy z innych perspektyw, z obszaru innych nauk, a także z dziedziny praktycznej, na przykład z perspektywy technologii informacyjnych i wyszukiwania opartego na sztucznej inteligencji? Czy interdyscyplinarne podejście otworzyłoby inny szyfr odczytywania DNA? Refleksje po przeczytaniu V. Kučinskasa Różnorodność genomu: Litwini w Europie, 2004 LINAS KONTRIMAS 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX V. Kučinskas, tirdamas genomą, pasitelkė vieną iš humanitarinių mokslų – historię. Jego badania otwierają nowe przestrzenie dla wyjaśniania pochodzenia Litwinów. Naukowiec wszedł na terytorium historii, konsekwentnie kontynuując swoje badania genetyczne. Postawione przez niego pytanie „Jaki jest genom Litwina?” przyniosło imponujące rezultaty. Naukowiec przeszedł ze znanego obszaru (genom) do mglistego (etnogeneza). Jak widać, możliwa jest także droga odwrotna. Wiemy, że człowiek rodzi się z wrodzoną zdolnością do nauczenia się języka. W konkretnym środowisku językowym człowiek przyswaja również gramatykę konkretnego języka, nabywa wyczucia językowego. Wiemy już, że opisano gen odpowiedzialny za mowę. Wiemy, że człowiek ma także inne wrodzone cechy: przywiązanie, uczucia, „odkrywa” wartości (przyjmuje je albo odrzuca – to inna kwestia, ważne, że dany jest kod pozwalający je rozumieć, grupować, „archiwizować”). A jeśli taka informacja, mówiąc obrazowo, również jest przekazywana przez krew? Stawianie takich pytań jest bardzo skomplikowane. Jakby próbowano objąć to, czego objąć się nie da, łączyć niepołączalne... Ale intuicja podpowiada, że właśnie teraz jest czas, by to zrobić, gdy mamy tak wiele wiedzy o środowisku i o sobie. A tej wiedzy wciąż przybywa, choć w badaniach ludzkiej natury wciąż kręcimy się w kółko. I jeszcze: Chociaż każdy z nas jest wyjątkowy, to jednak ogólne oceny świadczą o tym, że na poziomie DNA różnice między ludźmi wynoszą średnio zaledwie 0,1 proc. A zatem 99,9 proc. Sekwencje DNA są identyczne. Genom można porównać do książki, ponieważ on również jest zbiorem liter A, T, G i C (tj. nukleotydów) – zbiorem. Różnice między książkami genomów poszczególnych ludzi, w porównaniu z innym genomem, są bardzo niewielkie – twierdzi V. Kučinskas. Podobnie ludzie są zbudowani z tych samych, tylko nieco inaczej wymieszanych zbiorów instynktów, słów, uczuć i doświadczeń. Wszyscy jesteśmy ulepieni z tej samej gliny... Tylko jedna nieznaczna cząstka czyni nas wyjątkowymi (wyobraźcie sobie doskonałe urządzenie, ale bez źródła energii. Co i gdzie jest tą cząstką, tym źródłem, które uruchamia i czyni to urządzenie niepowtarzalnym?) Zdolność myślenia jest również dana wszystkim. Łańcuch rozumowania jest tyrimas – ikižodinė būsenų stadija – įžodinimas (raiška) – patyrimas... Man atjasny: pokazuje, że istnieje tu luka. Myśląc, operujemy informacjami uzyskiwanymi nie tylko za pomocą pięciu zmysłów. Taip pat „prieiname“ prie kūne esančios informacijos, tarkime, genetiškai užkoduotos ir iš kartos į kartą perduodamos informacijos. Kaip? Kur? Taip pat egzistuoja tam tikri istorinės atminties ir išminties kodai bei jų sistemos. Gali būti, kad jie perduodami ateities kartoms panašiai kaip informacija perduodama genais. Gali būti, kad istorinės patirties (plačiąja prasme) kodai taip pat įrašyti genuose. Dalį tos informacijos, dalį tų kodų žmonės Genomika, atmintis, kalba, tikras ir dirbtinis intelektas. Kaip viskas susiję? paveldi iš prigimties, Įžvalgos / Insights 285 sakykime, intuityviai suvokia, neturėdami individualios patirties. Dalį jų žmonės mokosi iššifruoti visą gyvenimą. „Do zrekonstruowania ewolucji człowieka potrzebne są zarówno badania historyczne, jak i statystyczne. Aby zrozumieć ewolucję człowieka, nie mniej ważne są antropologia fizyczna i społeczna, archeologia, demografia oraz lingwistyka” – twierdzi V. Kučinskas. POCZĄTEK DROGI W 2017 r. podzieliłem się swoją hipotezą z dwoma niezwykle szanowanymi naukowcami – akademikami, prof. Grasildą Blažiene, znaną prusistką i badaczką języka, oraz prof. Vaidutisem Kučinskasem, słynnym genetykiem, znanym szerszej publiczności również jako badacz genomu Litwina. Jestem wdzięczny akademikom za to, że po wysłuchaniu moich rozważań obaj powiedzieli, iż pomysły te zasługują na staranne i pogłębione badania. Hipoteza, rozpadająca się na więcej niż jeden przedmiot badań, wymaga skupienia większego zespołu interdyscyplinarnego. Wielką radość sprawia fakt, że obaj akademicy postanowili przyłączyć się do tych badań i kierować odpowiednimi zespołami naukowców. Dziś trwają poszukiwania możliwości realizacji projektu oraz poszukiwania finansowania. Środki, w porównaniu z możliwymi wynikami i korzyściami dla wielu dziedzin nauki oraz świata praktyki, nie są duże, ale są niezwykle potrzebne. Oprócz zasobów intelektualnych potrzebne jest także laboratorium i materiały do badań genetycznych. Zwrócono się z prośbą. Czekamy. Dlatego droga, choć widząc pod stopami solidny grunt i mając u boku bardzo doświadczonych i szanownych Przyjaciół, mimo wszystko spowita jest gęstą poranną mgłą. Złożono 22 listopada 2018 r. LINAS KONTRIMAS Vilniaus universitetas Saulėtekio 9, LT-10222 Vilnius [email protected]