Sąvokos „sąjūdis“ įsišaknijimas lietuvių kalboje

144 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: morfosyntaktyka, semantyka, typologia, hierarchie gramatyczne, predykatywy wtórne. ZAKORZENIENIE SIĘ POJĘCIA SĄJŪDIS W JĘZYKU LITEWSKIM W JĘZYKU Establishment of the Concept sąjūdis in Lithuanian ADNOTACJA Celem niniejszego badania jest przeanalizowanie aktualizacji i rozpowszechnienia pojęcia sąjūdis we współczesnym języku litewskim. Na podstawie Korpusu współczesnego języka litewskiego, opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, ustalono, że w języku litewskim używanych jest 28 wyrazów utworzonych bezpośrednio od rzeczownika sąjūdis lub od derywatów tego wyrazu: 14 rzeczowników, 12 przymiotników, po jednym czasowniku i przysłówku. W artykule wyrazy te omawia się z punktu widzenia słowotwórstwa, wskazuje się ich znaczenia i formy, częstotliwość użycia oraz źródła. Dla porównania przedstawiono przykłady znalezione za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. SŁOWA KLUCZOWE: derywaty od wyrazu sąjūdis, derywaty sufiksalne, derywaty prefiksalne, wyrazy złożone, stopień słowotwórczy. ADNOTACJA Celem niniejszego badania jest analiza rosnącego znaczenia pojęcia sąjūdis i jego rozpowszechnienia we współczesnym języku litewskim. Na podstawie Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, ustalono, że w języku litewskim używa się 28 wyrazów utworzonych bezpośrednio od rzeczownika sąjūdis lub od formacji tego wyrazu: 14 rzeczowników, 12 przymiotników, jednego czasownika i jednego przysłówka. W artykule omówiono te słowa z perspektywy słowotwórstwa, podając ich znaczenia, formy, częstotliwość użycia oraz źródła. Dla porównania przedstawiono przykłady znalezione za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. SŁOWA KLUCZOWE: derywaty od wyrazu sąjūdis, derywaty sufiksalne, derywaty prefiksalne, wyrazy złożone, stopień słowotwórczy. Straipsniai / Articles 145 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje 1. WSTĘP „Język, dopóki jest żywy i pozostaje najważniejszym środkiem komunikacji między członkami społeczeństwa, stopniowo nieustannie się zmienia. Te zmiany od razu dalį ir reiškiasi atskirų elementų išnykimu, pasikeitimu ar atsiradimu. Iš visų obejmują jedynie bardzo nieznaczną część wszystkich zmian języka; najszybciej i (Urbutis 1978: 27). Pagrindinė naujų žodžių atsiradimo priežastis – nauji reiškiniai, naujos vertybės, kultūros ir pasaulio pakitimai. Vienas iš tokių svarbių najłatwiej zauważalnym zjawiskiem jest pojawianie się nowych słów” był Litewski Ruch na rzecz Przebudowy Sąjūdis. 3 czerwca 1988 r. w sali Litewskiej Akademii Nauk, podczas wydarzenia, na którym omawiano projekt Konstytucji LSRR, wysunięto propozycję utworzenia grupy inicjatywnej Litewskiego Ruchu na rzecz Przebudowy Sąjūdis. Wkrótce Sąjūdis, szeroko popierany i wspierany przez wszystkie warstwy społeczeństwa, stał się realną siłą polityczną. W dniach 22–23 października 1988 r. w Wilnie odbył się zjazd założycielski Litewskiego Ruchu na rzecz Przebudowy Sąjūdis, który sformalizował Sąjūdis jako ruch społeczny. 23 sierpnia 1989 r., w 50. rocznicę paktu Mołotow–Ribbentrop, Litewski Sąjūdis wraz z Estońskim i Łotewskim Frontem Ludowym wezwał mieszkańców okupowanych państw bałtyckich do udziału w akcji Szlaku Bałtyckiego; podczas niej 2 mln ludzi, domagając się niepodległości, utworzyło nieprzerwany łańcuch od Wilna do Tallina. Akcja ta pokazała, że do przywrócenia niepodległości trzech państw bałtyckich dążą nie tylko ruchy narodowe, lecz także same narody. 11 marca 1990 r. Litewski Ruch na rzecz Przebudowy Sąjūdis, wykorzystując formalną demokrację ZSRR, jawność i demokratyzację ogłoszone przez pierestrojkę, zdołał pokojowo przywrócić niepodległość Litwy1. Od tego czasu w języku litewskim słowo sąjūdis zaczęto szeroko stosować. W opracowanym przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie Korpusie współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT)2 przedstawiono 9084 przykłady różnych form wyrazu sąjūdis. Celem niniejszego badania3 jest przeanalizowanie zakorzenienia pojęcia sąjūdis w języku litewskim, zbadanie gniazda słowotwórczego wyrazu sąjūdis, ustalenie, za pomocą jakich środków słowotwórczych 1 Szerzej zob. genocid.lt/UserFiles/File/Atmintinos_datos/2013/201306_sajudis.pdf. 2 Dostęp w internecie: http://donelaitis.vdu.lt [dostęp: 2018 01–2018 05]. 3 Temat ten jest analizowany w ramach długofalowego programu realizowanego przez Grupę Lingwistyki Semantycznej i Ekonomicznej Centrum Badań Języka Standardowego Instytutu Języka Litewskiego, prowadzącego badania nad ideologiczną narracją współczesnej tożsamości. Celem programu jest przeprowadzenie badań zmian leksykalnych i semantycznych oraz ich przyczyn, a także zmian strukturalnych, aby wyjaśnić, jakie zmiany językowe są istotne dla ideologicznej narracji współczesnej tożsamości, tak aby można było opracować korpus tekstów publicystycznych i nową bazę słownika współczesnej tożsamości. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX najczęściej posługujemy się przy tworzeniu nowych wyrazów, jakie formy są najczęściej używane, jak często i w jakich źródłach są używane4. Po opisaniu znalezionych przypadków ustala się pola znaczeniowe wyrazów utworzonych od rdzenia sąjūd-. W ten sposób dąży się do wniesienia wkładu w badania nad obecnym stanem i tendencjami współczesnego słowotwórstwa neologizmów. W analizie tych słów zastosowana zostanie opisowa sios analizės metodai, taip pat žodžių darybos ir semantinė analizė. Apibendrimetoda analityczna i porównawcza, a także zostanie ustalone zakorzenienie tistiškai apibendrinti tyrimo duomenys bus pateikiami lentelėje ir diagramose. pojęcia sąjūdis w języku litewskim; w artykule opierano się głównie na przykładach z DLKT. Jeśli słowo w DLKT zostało użyte tylko raz, dla porównania podaje się przykłady5 znalezione za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. Łącznie zebrano 441 przykładów: 380 przykładów z DLKT (ze źródeł literatury pięknej, niepięknej, administracyjnej i publicystycznych) oraz 61 przykładów z internetu. 2. TYPY SŁOWOTWÓRCZE SŁOWA SĄJŪDIS Zmiany związane z typami słowotwórczymi najlepiej odzwierciedlają ewolucję całego systemu słowotwórczego. Chociaż środki słowotwórcze prawie się nie zmieniają, zachodzi pewien rozwój produktywności typów słowotwórczych, dostarczający badaczom języka cennych informacji o ogólnych prawach rozwoju języka. W ostatnim czasie więcej uwagi poświęca się konkretnym dziedzinom słowotwórstwa. Saulius Ambrazas badał rozwój słowotwórstwa rzeczowników (Ambrazas 1993, 2000). Giedrius Subačius badał neologizmy w Wielkim słowniku polsko-litewskim języka Simona Daukantasa (Subačius 1993). Stasys Keinys koncentruje uwagę na słowotwórstwie terminów i w książce Słowotwórstwo ogólnego języka litewskiego (1999) przedstawia systematyczny synchroniczny obraz słowotwórstwa. Jolanta Vaskelienė wiele uwagi poświęca synonimom słowotwórczym (Vaskelienė 2000, 2002, 2004; Vaskelienė, Kvašytė 2006; Vaskelienė, Kučinskienė 2012). Judita Džežulskienė (2001) interesuje się rzeczownikami mobilnymi. Powstawanie derywatów potencjalnych i okazjonalnych omówiła Jurgita Mikelionienė (2002), natomiast Gražina Akelaitienė (1996) opisała morfologiczną alternację samogłosek w słowotwórstwie. Jurgita Girčienė bada odpowiedniki nowych zapożyczeń i neologizmy (Girčienė 2005, 2006, 2008, 2011, 2013). Neologizmy badają także Daiva Murmulaitytė (2014, 2016a, b) oraz Baza danych neologizmów języka litewskiego (dostęp w internecie: 4 Jestem szczerze wdzięczna recenzentom za bardzo cenne uwagi, szczególnie recenzentowi, który udzielił porad w kwestiach słowotwórstwa. 5 Poszukiwano wyrazów w różnych przypadkach i formach. Artykuły / Articles 147 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje http://naujazodziai.lki.lt) redaktorka Rita Miliūnaitė (2014, 2015). Morfologią nowych zapożyczonych czasowników zajmował się Jurgis Pakerys (2013). Rzeczownik sąjūdis nie jest słowem prostym, jest derywatem, a dokładniej – derywatem sufiksalnym na -is, utworzonym od czasownika przedrostkowego sujusti lub sujudėti. W elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego (dalej – LKŽe) sąjūdis reikšmės: 1. visuomeninis sujudimas, judėjimas: Sąjūdis yra sutelktinis podane są trzy znaczenia słowa judėjimas; 2. poruszenie, wzburzenie, zamieszanie: Taki zrobił się ruch, że wszyscy wybiegli; 3. poruszenie się: Pierwsze bartinės lietuvių kalbos žodyne (toliau – DLKŽ) pateiktos tik dvi žodžio sąjūdis poruszenie lodu (Ulvydas, red. naczelny, 1981: 17t). Znaczenia: 1. zorganizowany ruch społeczny: Ruch narodowy (ludowy); 2. ruch, poruszenie: W całej wsi największe poruszenie (Keinys, red. nacz., 2000: 670 n.). To słowo nie tylko zmieniło historię całej Litwy, lecz także wzbogaciło język litewski o nowe słowa6. W niniejszym artykule analizowane słowa zostają najpierw podzielone według sposobu słowotwórczego7. Najpierw omawiane są derywaty sufiksalne8, następnie ‒ derywaty prefiksalne, 6 „Rolę słowotwórstwa można określić jako najważniejszy sposób wzbogacania słownictwa, dzięki któremu nowe słowa powstają z istniejących poprzez swoistą zmianę ich struktury morfologicznej” (Urbutis 1978: 29). 7 W artykule przyjmuje się podział sposobów słowotwórczych przedstawiony w Gramatyce języka litewskiego i Gramatyce współczesnego języka litewskiego – wyróżnia się tylko derywaty sufiksalne, prefiksalne, fleksyjne oraz złożenia. Niektórzy językoznawcy, na przykład Vincas Urbutis i Stasys Keinys, oprócz wspomnianych czterech, nazywanych przez nich „podstawowymi”, „czystymi”, sposobów słowotwórczych wskazują także parę drugorzędnych sposobów mieszanych, tj. słowotwórstwo prefiksalno-sufiksalne oraz złożeniowo-sufiksalne. „Z mieszanym sposobem słowotwórczym mamy do czynienia wtedy, gdy w słowotwórstwie wyrazu jednocześnie przejawiają się dwa różne sposoby słowotwórcze. Do prefiksacji-sufiksacji należą derywaty prefiksalne i sufiksalne, obok których nie występują odpowiednie derywaty utworzone wyłącznie za pomocą prefiksu lub wyłącznie za pomocą sufiksu” (Urbutis 1978: 289). Wątpliwe, czy celowe jest wyodrębnianie mieszanego sposobu słowotwórczego, zwłaszcza jeśli wśród przykładów przedrostkowo-przyrostkowych podaje się takie, obok których szeroko używane są wyłącznie odpowiednie derywaty przyrostkowe (np. povestuvinis i vestuvinis ‒ Google podaje odpowiednio 48000 i 239000 przypadków użycia wszystkich form paradygmatu), a także, jak twierdzą sami językoznawcy, rola tych sposobów słowotwórczych w słowotwórstwie języka litewskiego jest zupełnie niewielka (zob. Urbutis 1978: 290; Keinys 1999: 23). Część słów opisanych w artykule ma zarówno przedrostek, jak i przyrostek albo ma przyrostek i jest złożeniem. Skłaniałoby to do uznania, że są one utworzone mieszanym sposobem słowotwórczym, jednak bardzo szeroko używane odpowiednie formy mające wyłącznie przyrostek wskazują, że słowo jest derywatem przedrostkowym lub złożeniem, tylko że derywat jest wyższego stopnia (o stopniu słowotwórczym zob. przypis 10). 8 „Derywat – twór słowotwórczy utworzony za pomocą formantu afiksalnego od jednego wyrazu podstawowego. O jego rodzaju decyduje charakter jego afiksu. Przyrostek – główny środek słowotwórczy, końcówka – poboczny. Formant derywatów przedrostkowych składa się albo z samego przedrostka, albo także ze specyficznej końcówki, która w takim przypadku jest pobocznym środkiem słowotwórczym. Ponieważ przedrostki są ze swego pochodzenia związane z przyimkami, niekiedy nadal stosuje się klasyfikację tworów słowotwórczych ugruntowaną w tradycyjnym słowotwórstwie historycznym, zgodnie z którą wyrazy utworzone za pomocą przedrostków zalicza się do złożeń” (Morkūnas, par., 2008: 590). Na przykład Aldona Paulauskienė uważa, że pojęcie złożenia należałoby rozszerzyć i zaliczyć do złożeń rzeczowniki z przedrostkami (Paulauskienė 1994: 49, 88). VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 2008: 121) i wreszcie omawiane są słowa, tada sudurtiniai žodžiai9 (toks skirstymas yra įsitvirtinęs lietuvių kalbotyroje, žr. Ulvydas, vyr. red., 1965: 253t; Urbutis 1978: 283tt; Paulauskienė 1994: 48tt; Amb razas, red., 1996: 86; Keinys 1999: 22tt; Ružė 2008: 12tt; Morkūnas, par., których z pewnych przyczyn nie udało się przypisać do konkretnej grupy słowotwórczej. Słowa z każdej grupy opisano w porządku alfabetycznym; przy każdym podano znaczenie, stopień słowotwórczy10, za pomocą jakiego formantu słowotwórczego utworzono dane słowo, jakie formy są używane w języku litewskim i w jakich źródłach zostały użyte. 2.1. Derywaty sufiksalne Przykłady znalezione w DLKT pokazują, że od słowa sąjūdis utworzono głównie derywaty sufiksalne – 9 słów; 6 z nich to derywaty trzeciego, a 3 – czwartego stopnia11. sąjūdėlis12 – derywat trzeciego stopnia, derywat z sufiksem -ėlis, utworzony od rzeczownika sąjūdis. W DLKT użyto go 3 razy: rodz. męski, l. mn. v. forma ‒ 2 razy, g. forma – 1 raz. Derywaty z przyrostkiem -ėlis oznaczają tę samą rzecz co wyraz podstawowy, jednak zazwyczaj o innym rozmiarze (najczęściej – mniejszym) albo przynajmniej opisaną tak, by widoczna była ocena tej rzeczy oraz związane z nią emocje (Ambrazas, red., 1996: 87), np.: 9 „Złożenie – derywat formalnie i semantycznie umotywowany przez dwa samodzielne wyrazy. Jako formant słowotwórczy występuje tu formalne połączenie dwóch wyrazów w jeden, natomiast podstawę słowotwórczą stanowi połączenie dwóch członów, którymi są tematy wyrazów, całe wyrazy lub formy fleksyjne wyrazów. Złożenia należące do jednej części mowy można dokładniej grupować według tego, do jakich części mowy należą wyrazy podstawowe jednego lub drugiego członu” (Morkūnas, opr., 2008: 148t). 10 V. Urbutis proponuje, omawiając derywaty, stosować terminy derywaty pierwszego, drugiego lub trzeciego stopnia, które wskazywałyby, ile poziomów słowotwórczych składa się na wyraz (zob. Urbutis 1978: 89tt). Por. z terminami proponowanymi przez Adelę Valeckienė: przyrostki pierwotne, wtórne (itd.): „W jednym wyrazie może występować nie jeden, lecz dwa lub więcej przyrostków derywacyjnych, ale nie są one równorzędne. W procesie tworzenia wyrazu zawsze dodaje się tylko jeden przyrostek. Jeżeli wyraz tworzony jest od wyrazu niepochodnego, do jego rdzenia dodaje się przyrostek nazywany pierwotnym. Gdy słowo tworzy się od derywatu mającego już jeden przyrostek, nowy przyrostek umieszcza się po pierwotnym i nazywa się go przyrostkiem wtórnym itd.” (Valeckienė 1998: 301). Por. także stosowane przez A. Paulauskienė pojęcie formantów tego samego (niejednego) etapu słowotwórczego (zob. Paulauskienė 1994: 49) oraz propozycję S. Keiniysa, by wskazywać liczbę szczebli słowotwórczych (zob. Keinys 1999: 31, 106). W artykule stosuje się terminy zaproponowane przez V. Urbutysa, ponieważ dokładniej wskazują one przebieg tworzenia słowa, a jednym terminem można określić stopień różnych sposobów słowotwórczych. 11 Należy przypomnieć, że słowo sąjūdis samo jest derywatem drugiego stopnia. 12 W tekście wyrazy hasłowe (rzeczowniki i przymiotniki) podaje się w formie neutralnej – lp. m. r. rzecz. (wyjątek stanowi słowo desąjūdizacija, które jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego i inaczej nie może zostać podane). Straipsniai / Articles 149 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje 1) Jie tik jaučia sąžinės įpareigojimą, arba visuomeninės sąmonės beldimąsi, arba hasło odpowiedzialności narodowej, czasem niczym głos niebios: idź, rób, wprawiaj w ruch. Tacy znajdują podobnie czujących, myślących i niespokojnych, zrzeszają się w małe ruchy i biorą się do pracy: zmieniają życie ‒ oczyszczają je, doskonalą, podnoszą, tworzą nową atmosferę. DLKT 2) Z historycznego punktu widzenia ateiniści uformowali się jako ruch i stali się organizacją. Małe ruchy przepływały, czasem wyraźniej, czasem mniej, w miarę rozwoju organizacji. DLKT Wszystkie przykłady zostały użyte w jednym źródle publicystycznym – w książce Gediminasa Mikelaitisa „Dalej w czas, głębiej w otchłań...: ks. Stasys Yla w pismach i wspomnieniach”. Ponieważ ks. S. Yla żył jeszcze przed powstaniem Sąjūdisu, użyte w źródle słowo nie jest wiązane z Litewskim Sąjūdisem Przebudowy. Taką myśl potwierdzają również znalezione na stronach internetowych przykłady rzeczownika sąjūdėlis: 3) Najważniejszą przeszkodą w tym było i nadal jest nasze rozdrabnianie się na towarzystwa, małe towarzystwa, ruchy i małe ruchy. (http://www.draugas.org/archive/1964_reg/ 1964-09-25-DRAUGAS.pdf) 4) ‒ Teraz ośmielam się sądzić, że dzieje się to bez złej woli. Jest to związane z pewnymi regionalistycznymi ruchami i tendencjami w Europie, z kwestiami określonymi przez Konwencję o ochronie mniejszości narodowych. A w historii oczywiste jest, że dążono do rozparcelowania Litwy, i tyle. (https://kultura.lrytas.lt/literatura/2008/04/18/news/lrytas-lt-paskaita-2-istorikas-a-bumblauskas-kas-kaip-ir-kodel-manipuliuoja-zemaitijos-istorija--5909820). sąjūdietis – formacja trzeciego stopnia, derywat z przyrostkiem -ietis, utworzony od rzeczownika sąjūdis. W DLKT użyto go 32 razy: 3 razy – w rodzaju żeńskim, liczbie pojedynczej. forma mianownikowa, rodzaj męski, liczba pojedyncza forma mianownikowa – 2 razy, a forma dopełniacza – 1 raz, rodzaj męski, liczba mnoga forma mianownikowa – 10 razy, forma celownika – 8 razy, forma narzędnika – 2 razy, w formach dopełniacza i narzędnika – po 3 razy. Z przykładów znalezionych w DLKT 29 użyto w źródłach publicystycznych, 2 – w nių telkiniui (žr. Ambrazas, red., 1996: 140): 5) Steigiamojo suvažiavimo delegatai atstovavo 180 tūkstančiams žmonių. Taźródłach literatury pięknej, a 1 – w źródle literatury administracyjnej. Te derywaty oznaczają przynależność osób, ze względu na ideologię lub działalność, do jakiegoś ruchu; za sąjūdiečiai określało się nie mniej niż milion mieszkańców Litwy. DLKT 6) W poniedziałek sąjūdiečiai przedstawili tę inicjatywę prezydentowi V. Adamkusowi. DLKT Vienu atveju šis daiktavardis pavartotas kita reikšme – kaip savaitraščio nazwa: VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 7) Tygodnik kulturalny „Sąjūdiečiai“ dąży do tego, aby w sądach pojawili się przedstawiciele społeczeństwa – ławnicy. DLKT W DLKG stwierdza się, że derywaty oznaczające przynależność osób ze względu na ideologię lub działalność do jakiegoś zrzeszenia ludzi są zazwyczaj neologizmami, natomiast zwykłe znaczenie wyrazów utworzonych z tym przyrostkiem to nazwy osób pochodzące od nazw ich miejsc zamieszkania: miast, miasteczek i wsi (zob. Ambrazas, red., 1996: 139 i n.). sąjūdietiškas – derywat czwartego stopnia, derywat przyrostkowy z przyrostkiem -iškas, utworzony od rzeczownika sąjūdietis. W DLKT ten przymiotnik wystąpił 8 razy: rodz. żeńskiego, lp. forma m. – 3 razy, forma D. – 1 raz, rodz. męskiego, lp. forma m. – 1 raz, forma N. – 2 razy, rodz. męskiego, lm. forma N. – 1 raz. 5 przykłady znaleziono w źródłach publicystycznych, 2 – w źródłach literatury niebeletrystycznej i 1 – w źródle literatury administracyjnej. Ten przymiotnik został użyty w dwóch znaczeniach: • w przenośnym znaczeniu podobieństwa, gdy oznacza się nie „jak co”, lecz „jak czyje, czego” (zob. Ambrazas, red., 1996: 207): 8) Żadnych „oszukanych wyborców” nie udało się przyciągnąć Związkowi Ojczyzny. Chyba że część głosów została „odzyskana” od innych, w terminologii Sąjūdisu – „prawicowych” partii, przy posłużeniu się argumentem systemu dwupartyjnego, że „nie można rozpraszać głosów”. DLKT • oznacza istotną cechę rzeczy, gdy rzecz wyrażona słowem podstawowym stanowi istotę, podstawę rzeczy oznaczonej słowem określającym (zob. Ambrazas, red., 1996: 207): 9) W tamtym czasie była to tylko teoria, ponieważ cała prasa była całkowicie ideowa, związana z Sąjūdisem. Właśnie tak pojmowaliśmy naszą misję ‒ napisać coś ważnego i znaczącego dla historii Litwy. DLKT W DLKG wskazano, że „najbardziej charakterystyczne znaczenie słowotwórcze rzeczowników odczasownikowych utworzonych za pomocą przyrostka -iškas, -a – podobny do rzeczy określonej przez wyraz podstawowy” (Ambrazas, red., 1996: 207). Znalezione przymiotniki o takim znaczeniu, sąjūdietiškas, nie mają. sąjūdininkas – derywat trzeciego stopnia, formacja utworzona za pomocą Rasti tik 4 mot. g. daiktavardžiai: vns. v. forma jie pavartoti 3 kartus, įn. forma – przyrostka -ininkas od rzeczownika sąjūdis. W DLKT ten rzeczownik został użyty aż 234 razy. 1 raz. Formy l. poj. są znacznie bardziej rozpowszechnione. Formy liczby pojedynczej są używane znacznie rzadziej niż formy liczby mnogiej. Ten rzeczownik jest używany we wszystkich formach przypadków (z wyjątkiem miejscownika): l. poj. Forma mianownika została użyta 28 razy, dopełniacza – 6, celownika – 2, biernika – 5, narzędnika – 2 razy. L. mn. Forma mianownika została użyta 78 razy, dopełniacza – 73 razy, celownika – 13 razy, biernika – 17 razy, forma narzędnika – 6 razy. 210 przykładów znaleziono w źródłach publicystycznych, Artykuły / Articles 151 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje 18 – w źródłach literatury pięknej, 5 przykładów znaleziono w literaturze roje, vienas – negrožinės literatūros šaltinyje. Šie vediniai žymi asmens (asmeadministracyjnej) nazwę według tej osoby (lub grupy osób), której zwolennikiem i naśladowcą jest osoba określona derywatem (zob. Ambrazas, red., 1996: 114). Rzeczownikiem sąjūdininkas nazywa się osobę, która jest członkiem, zwolennikiem lub naśladowcą Sąjūdisu: 10) Oczywiste jest tylko to, że dzisiejszym państwem litewskim rządzą nie jego obywatele, tym bardziej nie działacze Sąjūdisu. Pisząc „rządzą”, mam na myśli nie obecność konkretnych ludzi u władzy, lecz to, co w rzeczywistości określa charakter i kierunek życia kraju oraz jego rozwoju. DLKT 11) Pipynė dowiedział się, że Sąjūdis ma już swoich ludzi w Radzie Najwyższej, wydaje gazetę i pojawia się na ekranach telewizorów. Kiedy po wykładzie działaczowi Sąjūdisu wręczono kopertę, serce Jona Pipynėgo ścisnęło się z bólu. DLKT Często rzeczownik sąjūdininkas ma określenie i zostaje uszczegółowiony, np. : działacze Sąjūdisu z Kowna / Kłajpedy, pierwsi / najwybitniejsi / prawdziwi działacze Sąjūdisu, szeregowi / najbardziej wytrwali / konsekwentni działacze Sąjūdisu, działacze Sąjūdisu Uniwersytetu, młodzi / starzy działacze Sąjūdisu, dzisiejsi / byli działacze Sąjūdisu. Podobnie jak rzeczownik sąjūdietis, takie derywaty uważa się za neologizmy (zob. Ambrazas, red., 1996: 114). sąjūdininkiškas – derywat czwartego stopnia, derywat z przyrostkiem -iškas, utworzony od rzeczownika sąjūdininkas. W DLKT ten przymiotnik został użyty tylko raz. W źródle publicystycznym został użyty w l. mn. rodzaju męskiego w formie mianownika i ma znaczenie „charakterystyczny, zwyczajowy, przypisywany przedmiotowi określonemu przez wyraz podstawowy, związany z tym przedmiotem” (Ambrazas, red., 1996: 207): 12) W ciągu miesiąca prawie niczego nie zrobiono w sprawach polityki zagranicznej. Zabawy działaczy Sąjūdisu na Wschodzie czy Zachodzie oraz opieka nad korespondentami nie mogą zastąpić polityki zagranicznej. W DLKT na stronach internetowych można znaleźć więcej przykładów z tym przymiotnikiem, np.: 13) Wielu miało nadzieję, że przyszedł po to, aby to wszystko zmienić. Aby się na to zdecydować – naprawdę potrzebna jest „sąjūdininkiška” determinacja, zdolność do przyznania się do błędów i 14) Prisimenu salėje buvojusį Darių Kuolį, tada jis buvo vienas iš sąjūwyznaczenia jasnych celów.‌}] }_modifierRGCTX? Nope.} nauj? Wait invalid? Need just JSON. Ensure . (https://cyvas.wordpress.com/2009/06/08/ neistarti-zodziai-dideleje-sventeje) współautorów lub redaktorów dininkijskiego almanachu literackiego „Sietynas“. (https://www.facebook.com/marijampolesmuziejus.lt/ posts/1224063731004328) sąjūdinis – derywat trzeciego stopnia, formacja sufiksalna z przyrostkiem -inis, utworzona od rzeczownika sąjūdis. W DLKT ten przymiotnik użyto 42 razy: r. żeń. lp. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX v. forma – 7 razy, n. forma – 1 raz, g. forma – 6 razy, vt. forma – 10 razy, g. – 2 razy, vt. – 1 raz, r. męsk. lm. w formach k. i g. – po 1 kartą, mot. g. dgs. v. forma – 8 kartus, vyr. g. vns. v. forma – 4 kartus, k. – jednym razie. 10 przykładów znaleziono w źródłach publicystycznych, po jednym – w źródłach literatury pięknej i literatury niepięknej. Można wyróżnić kilka znaczeń użytego w DLKG przymiotnika sąjūdinis: • „wykonywany, realizowany, nabywany, otrzymywany, powstały w taki sposób, jaki został wskazany przez wyraz podstawowy” (Ambrazas, red., 1996: 212): 15) Być może można w utworze odnaleźć jakieś ślady ducha czasu: napięcie przedsąjudisowe i tym podobne? Wątpię. W tych krajach można znaleźć od kilku do kilkunastu parlamentarnych i pozaparlamentarnych ugrupowań wywodzących się ze struktur ruchu Sąjūdis. DLKT • „należący do przedmiotu wyrażonego słowem podstawowym, związany z tym przedmiotem (osobą, kolektywem, zjawiskiem, dziedziną itp.” (Ambrazas, red., 1996: 211): 16) Konserwatyści zamierzają po pierwszej turze wyborów, w zależności od sytuacji, poprzeć także innych, ich zdaniem, ludzi związanych z Sąjūdisem. DLKT • „będący, zdarzający się, odbywający się w czasie wskazanym przez słowo podstawowe, powtarzający się, wykonywany w odstępach czasu wyrażonych przez słowo podstawowe” (Ambrazas, red., 1996: 212): 17) Estetyka V. Daunysa, ukierunkowana na harmonię moralności twórcy i harmonijności twórczości, wywierała duży wpływ w okresie wzrostu aktywności Sąjūdisu i w pierwszych latach niepodległości. DLKT • „posiadający szczególną właściwość, którą stanowi rzecz wyrażona słowem podstawowym“ (Ambrazas, red., 1996: 212): 18) Kto jeszcze będzie pisał, podpisywał się, kto w ogóle z nich odważy się jeszcze podjąć jakąś, powiedzmy, działalność w stylu ruchu Sąjūdis? DLKT • „przeznaczony, odpowiedni dla rzeczy oznaczanej słowem podstawowym“ 1996: 211): (Ambrazas, red., 19) Powszechną euforię wciąż podsycały powielane rotaprintem ulotki „Wiadomości Sąjūdisu“, wspomniane „Odrodzenie“, alternatywna, związana z Sąjūdisem gazeta, która pojawiła się niemal w każdym rejonie obok zwykłej lokalnej gazety – aż po Drogę Bałtycką, która przyciągnęła miliony, swoisty schyłek Sąjūdisu, gdy po rozproszeniu żywego łańcucha zaczęły powstawać partie i partyjki. DLKT sąjūdistas – derywat trzeciego stopnia, derywat iš daiktavardžio sąjūdis. Jis DLKT pavartotas 3 kartus vyr. g. dgs. v. forma. sufiksalny z przyrostkiem -istas, utworzony Po jednym przykładzie znaleziono w Straipsniai / Articles 159 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje modload&name=Diskusijos&file=viewtopic&topic=4157&foruźródle publicystycznym, źródle literatury pięknej i m=1...%2520-%252039k&start=0) priešsąjūdinis – derywat czwartego stopnia, derywat prefiksalny z przedrostkiem prieš-, utworzony od przymiotnika sąjūdinis. W LKG i DLKG nie wyodrębnia się przymiotników z przedrostkiem prieš-. Trzy przykłady (życie przedwojenne, działa przeciwlotnicze, dni przedwyborcze) wymieniono w LKG wśród przedrostkowo-przyrostkowych derywatów zachowujących znaczenie przedrostka i rzeczownika oraz oznaczających rodzaj rzeczy (Ulvydas, red. nacz., 1965: 591). Oczywiste jest, że życie przedwojenne i dni przedwyborcze oznaczają czas poprzedzający bezpośrednio czas wskazany przez wyraz podstawowy (por. też przykłady z LKŽe: przedadwentowy, przedszkolny, przedpołudniowy). Takie znaczenie mają użyte w DLKT po jednym razie 4 przymiotniki priešsąjūdinis. Użyto ich w formie rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej. forma rodzaju męskiego liczby pojedynczej, forma liczby mnogiej forma dopełniacza i narzędnika. 3 przykłady znaleziono w źródłach publicystycznych, 1 – w źródle literatury faktu: 45) Nieco łatwiej, gdy mówimy o ostatniej dekadzie przed Sąjūdisem, ‒ przecież Algimanta Mackusa, Alfonsasa Nykę Niliūnasa, Liūnė Sutemę mogliśmy już porównywać z Juditą Vaičiūnaitė, Sigitasem Gedą, Marcelijusem Martinaitisem... DLKT Tylko jeden przymiotnik ma znaczenie wrogości. W LKG i DLKG wspomina się, że niekiedy przedrostkowe derywaty odprzymiotnikowe oznaczają rzecz skierowaną przeciwko temu, co wyraża wyraz podstawowy (Ulvydas, red. nacz., 1965: 432; Ambrazas, red., 1996: 148). Przymiotniki o takim znaczeniu można łatwo znaleźć w LKŽe, np.: priešalkoholinis, priešamerikinis, priešbaudžiavinis, priešbažnytinis, priešemigracinis. Przymiotnik o takim znaczeniu znaleziono również w DLKT – występuje on w rodzaju męskim, liczbie pojedynczej, formie mianownika: 46) Wszystkim znane fakty mówią co innego ‒ założycielem szkoły etnicznej w Kielmach, do której w czasach odrodzenia tłumnie ciągnęły setki osób niczym do Mekki, jest V. Rutkūnas, który ideę przyniósł z powstałego w Rumšiškės jeszcze przed ruchem Sąjūdis zgromadzenia entuzjastów etniczności. DLKT 2.3. Wyrazy złożone W DLKT znaleziono 8 złożenia utworzone ze słowem sąjūdis. „Litewskie wyrazy złożone zawsze tworzy się z dwóch samodzielnych wyrazów, łącząc je w jeden; tym różnią się od derywatów, które za pomocą przyrostków, końcówek lub przedrostków tworzy się od jednego wyrazu podstawowego” (Urbutis: 1961: 65). Spośród tych wyrazów złożonych 5 to derywaty czwartego stopnia, a 3 – derywaty trzeciego stopnia. Wszystkie one są rzeczownikami. W 3 rzeczownikach jednym z członów jest wyraz sąjūdis; w 2 złożeniach jest on drugim członem, a w 1 złożeniu – pierwszym. Drugim członem pozostałych 3 złożeń jest VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX sandas yra žodis sąjūdininkas, 1 dūrinio – sąjūdietis, 1 dūrinio – daiktavardis sąjūdistas. Zdaniem V. Urbutisa złożonych rzeczowników, mających przynajmniej jeden człon powstały od rzeczownika utworzonego za pomocą przyrostka, występuje rzadko i „na takie derywaty (zwłaszcza z członami mającymi wyraźniejsze, dłuższe przyrostki) należy patrzeć jak na wyjątki” (Urbutis 1961: 75). Jednak fakt, że w DLKT użyto aż 5 z 8 znalezionych złożeń, których drugi człon jest rzeczownikiem przyrostkowym, nie pozwala się z tym zgodzić. antrasąjūdininkas – derywat czwartego stopnia, utworzony od liczebnika antras i rzeczownika sąjūdininkas. „W utworzonych od liczebnika i rzeczownika rzeczownikach złożonych, których znaczenie leksykalne w przybliżeniu pokrywa się ze znaczeniem derywacyjnym, drugi (rzeczownikowy) człon wskazuje, o jaką rzecz chodzi, natomiast pierwszy (liczebnikowy) człon wskazuje liczbę i kolejność tej rzeczy” (Urbutis 1961: 92). Według V. Urbutisa większa część złożonych rzeczowników tego rodzaju to neologizmy (zob. Urbutis 1961: 91). W DLKT to złożenie użyto 1 raz w źródle publicystycznym – r. m. l. mn. forma czasownikowa. Wskazuje ono na „drugie pokolenie”, czyli działaczy Sąjūdisu z późniejszego okresu Sąjūdisu (na stronach internetowych nie znaleziono przykładów takiego złożenia): 47) „Wygadanie się“ Landsbergisa, zamienione przez lizusowskich dziennikarzy w nagłówek „...Gdyby zaproponowano mi bardziej odpowiedzialne stanowiska, nie odmówiłbym ich przyjęcia...“ Cisza, ponieważ takich stanowisk na Litwie na razie nie ma. Wtedy zaczynają piać poplecznicy Landsbergisa ‒ opłacana z budżetu państwa prasa, radio, telewizja i antysąjudziści. Jednogłośnie zaczynają wołać: potrzebne są rządy prezydenckie! No proszę, stanowiska już się pojawiły, jednak wokół ‒ żadnej reakcji. DLKT ekosąjudis – twór trzeciego stopnia, utworzony ze skrótu przymiotnika ekologiškas i rzeczownika sąjūdis. „W złożonych rzeczownikach utworzonych od przymiotnika i rzeczownika, których znaczenie leksykalne mniej więcej pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym, pierwszy (przymiotnikowy) człon wysuwa na pierwszy plan właściwość charakterystyczną dla oznaczanej przez złożenie rzeczy, wyróżniającą ją spośród innych rzeczy tego samego rodzaju lub grupy (wskazanej przez drugi człon)“ (Ambrazas, red., sąjūdžio rūšį: 48) Ši miela jaunų žmonių vilniečių šeimynėlė gyvena Užupyje. Tad nenustebau, 1996: 154). W DLKT ten zrost został użyty 1 raz. On jest rodz. męsk. lp. forma użyta w źródle publicystycznym i wskazuje, że wraz z podobnie myślącymi osobami chce przekształcić kwartał Tymo w targowisko ekologicznie czystych produktów. Ruch ekologiczny młodych ludzi. Dowiedziawszy się, że używam niewielu kosmetyków i wybieram je niezwykle starannie, Solveiga natychmiast przysłała mi listęšą liūdnai pagarsėjusių plačiai naudojamų E papildų, kurių reikėtų vengti. DLKT Straipsniai / Articles 161 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje Na stronach internetowych znaleziono dwa przykłady: w jednym przypadku ekosąjūdis zapisano łącznie, w drugim – rozdzielnie. Jak pokazują przykłady, słowa tego nie należy wiązać z Litewskim Ruchem na rzecz Przebudowy: 49) Wkrótce w gazecie ruchu ekologicznego „Greenzien” ukaże się wywiad z leśniczym nadleśnictwa Kapčiamiestis Rimantasem Pileckasem, w którym zostanie przedstawione nie tylko nadleśnictwo Kapčiamiestis, lecz także szkółka leśna nadleśnictwa, w której hoduje się sadzonki drzew i krzewów. (http://dzukuzinios.lt/ respublikos-spauda-apie-miskininkus) 50) Instytucja publiczna „Eko Sąjūdis“, ul. Šermukšnių 6A, m. Wilno, sam. m. Wilno, LT-01106 (https://www.118.lt/imones/viesoji-istaiga-eko-sajudis/ liberalsąjūdietis – 8227058) twór czwartego stopnia, utworzony z rzeczownika liberalai i rzeczownika sąjūdietis16. „Rzeczowniki złożone utworzone z dwóch rzeczowników, ze względu na wzajemny stosunek znaczeń członów, najczęściej są określające (determinatywne): jeden człon określa drugi, zawężając jego znaczenie, dlatego ogólne znaczenie słowotwórcze takiego rzeczownika złożonego jest węższe niż znaczenie jego członu podstawowego (określanego)” (Ambrazas, red., 1996: 151). Rzeczownik liberalsąjūdietis w DLKT został użyty 9 razy, używana jest wyłącznie l. mn. rodzaju męskiego. forma: mian. – 5 razy, dopeł. – 2, cel. i narz. – po jednym razie. Wszystkie przykłady znaleziono w źródłach publicystycznych. Drugi człon tych derywatów oznacza przynależność osób według ideologii lub działalności do jakiegoś zrzeszenia ludzi (zob. Ambrazas, red., 1996: 140), natomiast pierwszy zawęża znaczenie, wskazując konkretną partię, tj. partię Ruchu Liberalnego, np. : 51) W ubiegłym tygodniu konserwatyści, liberałsąjudyści, liberalni centrzyści, socliberałowie, socjaldemokraci, ludowcy i „pracowici” (dalej – TSLSLiCSSLSDVLDP) przyjęli w Sejmie nową ustawę o szkolnictwie wyższym. DLKT 16 Początkowo uważano, że rzeczownik liberalsąjūdietis jest derywatem przyrostkowym utworzonym od rzeczownika liberalsąjūdis (chociaż rzeczownik liberalsąjūdis nie został użyty w DLKT, przykłady jego użycia można znaleźć na stronach internetowych: Liberalsąjūdis rozpoczął totalny atak na nieprzychylne partie, ponieważ, panašu, kitaip neperšoks tų jiems reikalingų kelių procentų (http://www.ve.lt/naujienos/lietuva/lietuvos-naujienos/liberalsajudieciai-kaltina-politinius-konkurentus-juodosiomis-technologijomis/ komentarai); Liberalsąjūdis, który stał się klakierami konserwatystów (klaka – [franc. claque] grupa wynajętych widzów, głośno chwaląca lub ganiąca przedstawienie), oświadcza, że minister kultury jest ich. Dokładnie tak samo można oświadczyć, że ich jest również premier (https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/nlasiene-fntt-istorija-atsakymai-slypi-giliau.d?id=57125879)). Jednak liczba użyć połączenia wyrazowego Liberalų sąjūdis i słowa liberalsąjūdis podawana przez ginti su Liberalų sąjūdis, labai retai vartojamas. Todėl nuspręsta daiktavardį libieralsąjūdietis laikyti wyszukiwarkę Google wskazuje, że liberasąjūdis, towarzyszący satelitarnemu. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 52) Jednak stanowisko, które opuścili liberałsąjudyści, pozostaje wolne, ponieważ zostało utworzone dla opozycji, lecz nikt z przedstawicieli opozycji nie chce pracować z rządzącymi. DLKT liberalsąjūdininkas – derywat czwartego stopnia, utworzony od rzeczownika liberalai i rzeczownika sąjūdininkas. Rzeczownik liberalsąjūdininkas w DLKT został użyty tylko 2 razy: rodzaj męski, liczba pojedyncza. forma czasownika i rodzaj męski, lm. forma kwadratowa. Przykłady znalezione w źródłach publicystycznych. Drugi człon tych derywatów oznacza nazwę osoby (osób) według osoby (lub grupy osób), której zwolennikiem i naśladowcą jest osoba określona przez derywat (zob. Ambrazas, red., 1996: 114), natomiast pierwszy zawęża znaczenie, wskazując konkretną partię, tj. Partię Ruchu Liberałów: 53) W ślad za nim o możliwości powołania sejmowej komisji śledczej albo przynajmniej poruszenia tej kwestii w sejmowej Komisji Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony wypowiedzieli się także konserwatyści Andrius Kubilius, Jurgis Razma (ten ostatni był kolegą zmarłego ze szkoły), a także członek sejmowej KBNiO, liberał z Ruchu Liberałów Algis Kašėta, który poznał V. Pociūnasa podczas badania skandalu w Urzędzie Prezydenta. DLKT 54) Tak zasadniczo dzieje się dlatego, że w działalności samych liderów frontu – konserwatystów i liberałów – rzeczywiście bardzo brakuje politycznej pryncypialności niezbędnej do przeprowadzenia wyraźnie widocznych reform, a rozbieżność między głośnymi deklaracjami tych ostatnich a rzeczywistą działalnością jest wręcz najbardziej oczywista nawet dla laika. DLKT O tym, że ten rzeczownik jest powszechnie używany w języku litewskim, świadczą nie tylko przykłady na stronach internetowych, lecz także fakt, że został on uwzględniony w bazie danych neologizmów języka litewskiego. liberalsąjūdistas – formacja czwartego stopnia, utworzona z rzeczownika liberalai i rzeczownika sąjūdistas. Rzeczownik liberalsąjūdistas w DLKT został użyty tylko raz, występuje w rodzaju męskim, w liczbie mnogiej. Forma skrótowa podana w źródle publicystycznym. Drugi człon tych derywatów oznacza zwolenników jus (žr. Ambrazas, red. 1996: 123), o pirmasis susiaurina reikšmę, nurodydamas kierunku polityczno-społecznego, którzy popierali konkretną partię – partię Ruchu Liberalnego, np.: 55) Jednak czy istnieją czynniki, które mogłyby ułatwić przebieg negocjacji koalicyjnych? Bez wątpienia. Przede wszystkim gotowość małych sił politycznych (liberałów z Sąjūdžiu, liberalnych centrystów, socjalliberałów, obywatelistów, być może także ludowców) do negocjowania i współpracy z obydwoma przyszłymi biegunami negocjacji koalicyjnych – zarówno z konserwatystami, jak i socjaldemokratais. DLKT Na stronach internetowych rzeczownik „liberalsąjūdis­tas” jest używany: Artykuły / Articles 163 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje 56) Wcześniej należało połączyć się z liberałosasjūdistami, póki obie partie były jeszcze u władzy, lecz ambicje liderów na to nie pozwoliły. A teraz liberałocentryści są po prostu już nieinteresujący dla liberałosasjūdistów. (https://www.tv3.lt/komentarai/775061/ kelios-desimtys-plunges-liberalcentristu-perejo-i-liberalu-sajudi) 57) Liberałosasjūdziści nigdy nie byli przy korycie, dlatego można sądzić, że świerzbią ich ręce, by coś sprywatyzować. (http://jura.diena.lt/lt/naujienos/nuomones/ klaipedieciai-ryztingai-kovos-pries-laivininkystes-privatizacija-268890/ komentarai) Jak wspomniano, na znaczenie całego typu derywacji mogą wpływać indywidualne znaczenia słów należących do danego typu derywacji, a słowa o znaczeniu neutralnym mogą czasami nabierać znaczeń pejoratywnych i poniżających, por. : 58) Życie wkrótce się poprawi, kiedy spojrzycie na listę LSDP. A kto w to nie wierzy, niech poczeka, aż listę przedstawią paksiodai i liberałosasjūdziści. Tym, którzy wiosną zostaną wybrani do władzy, życie się poprawi. (http://www.anyksta.lt/ naujienos/savaitgalio-diskusija/33832-savaitgalio-diskusija-ar-jus-gyvenimas-pagerejo) 59) Szczerze mówiąc, najbardziej odpowiednim do wykorzystania środków przyznanych europarlamentarzyście z Litwy byłby liberał G. Navaitis. Pędził taksówką za 500 litów do Kowna – na spotkanie ze stomatologami. Za 800 litów wynajął pokój w hotelu w Połądze, aby spotkać się z wyborcami konserwatysty P. Žeimysa, a w Trokach za 600 litów za noc ukrywał się przed latarniami. Do diabła, G. Navaitis z pewnością nie przyniósłby nam wstydu w Europarlamencie. Tam z pewnością nikt nie zapytałby go, do diabła, po co przy takiej sylwetce potrzebny mu był klub fitness za dwa i pół tysiąca litów ani do czego służył mu „Kubuś Puchatek” A. Milne’a. (http://www.ivaizdis.lt/zinpr_det. php?id=24278) Nie ma wyraźnej różnicy semantycznej między słowami liberalsąjūdietis, liberalsąjūdininkas i liberalsąjūdistas. Tylko słowo liberalsąjūdistas (podobnie jak omawiany wcześniej sąjūdistas) może mieć znaczenie pejoratywne. libsąjūdis – derywat trzeciego stopnia, utworzony ze skrótu rzeczownika liberalai i rzeczownika sąjūdis. W DLKT ten zrost występuje tylko raz, w źródle publicystycznym – w formie lp. r. m. lm. – i wskazuje skróconą nazwę partii Liberalų Sąjūdis: 60) Populistinės partijos primeta žaidimo taisykles, panašiai kaip didieji prekycentra zmuszają do tańca drobniejszych handlarzy. Skoro już tak jest, to i libsąjūdžio ateitis visiškai priklausys nuo p. Auštrevičiaus politinio kūno sugebėjimų. DLKT VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Na stronach internetowych obfituje w przykłady z dūriniu libsąjūdis, np.: 61) „Przedstawiciel Libsąjūdis twierdzi, że za plecami zastępcy stoi poseł na Sejm, były socjalliberał Gediminas Jakavonis, którego pomocnik Arnoldas Butkus, posiadający UAB „Verslo ratas”, zatrudnił Algisa Kašėtę nr 2. (https://www.alfa.lt/straipsnis/197029/kaseta-jakavoni-kaltina-naudo jant-juodasias-technologijas) 62) Liberalų Sąjūdis, w porównaniu z poprzednimi wyborami, awansował. Nie przypominam sobie innego przypadku, a żeby jedna z partii rządzących tak skoczyła w górę – wahadło wyborcze jednak robi swoje. I tutaj mamy niewiarygodny sukces. W poprzednich wyborach Libsąjūdis otrzymał ~5 procent głosów i ledwo przekroczył próg wyborczy, a teraz – otrzymał ~8 procent. (http://rokiskis.popo.lt/tag/libcentristai) naujasąjūdininkas ‒ twór czwartego stopnia, utworzony od przymiotnika naujas i rzeczownika sąjūdininkas. Jak wspomniano, pierwszy człon takich dūrinių wysuwa na pierwszy plan cechę właściwą rzeczy określanej przez dūrinį, wyróżniającą ją spośród innych rzeczy tego samego rodzaju lub grupy (wskazanej przez drugi człon) (Ambrazas, red., 1996: 154). DLKT ten złożenie wystąpiło 1 raz w źródle publicystycznym – r. m. lm. forma N. – i oznacza „nowego pokolenia”, tj. działaczy późniejszego okresu (na stronach internetowych nie znaleziono przykładów tego złożenia): 63) W żadnym programie wyborczym nie mówiono także o restytucji. Jednak problemy te pojawiły się po odzyskaniu niepodległości. Szczególnie eskalowali je nowi działacze Sąjūdisu, którzy, wykorzystując sytuację i dążąc do egoistycznych celów, przeciągnęli na swoją stronę niejednego byłego przywódcę Sąjūdisu... DLKT sąjūdmetis – derywat trzeciego stopnia, złożenie rzeczowników sąjūdis i metai. Jak już wspomniano, w takich złożeniach jeden człon określa drugi, zawężając jego znaczenie, dlatego ogólne znaczenie słowotwórcze takiego rzeczownika złożonego jest węższe niż znaczenie jego członu podstawowego (Ambrazas, red., 1996: 151). W DLKT znaleziono tylko jedno takie złożenie, w źródle publicystycznym wystąpiło ono w formie r. m. lp. N. i oznacza okres wzrostu Sąjūdisu: 64) Po odwróceniu głowy wzrok przesuwa się po skraju granicy z Polską, jak wciąż mówią ludzie, dotąd pilnie strzeżonej przez majora Galūzę oraz innych takich z tamtych czasów i struktur, których nazwiska na wiecu zesłańców w Wilnie wymienił. Dobrze pilnuje. Nie tak jak dziurawą wschodnią granicę Litwy, którą całą Artūras Skučas chciał w czasach Sąjūdisu oznaczyć krzyżami, a teraz przez którą napływają z Azji nielegalni migranci, zwykle zatrzymywani jedynie przez osoby mające doświadczenie w ochronie. Na stronach internetowych DLKT można znaleźć przykłady z derywatem sąjūdismetis: Straipsniai / Articles 165 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje 65) Lukiškių aikštė yra svarbi Lietuvos istorijai kaip 1863 m. sukilimo prieš Miejsce upamiętnienia śmierci męczenników ‒ Z. Sierakowskiego i K. Kalinowskiego, zamordowanych przez rosyjski carat ‒ okupanta. Dla upamiętnienia tego w czasach Sąjūdisu w 1988 r. wzniesiono krzyż, który moskal natychmiast wysadził. (http://www.propatria. lt/2017/11/liudvikas-narcizas-rasimas-kam-atiteko.html) 66) Półtora, dwóch bez Rosjanina, piękna Litwa – tak ośmieleni śpiewaliśmy na początku Sąjūdisu, chcąc, aby dobre przeczucie nadchodzącej wolności państwa szerzyło się również w ten sposób. (http://aidas.lt/lt/tautos-mokykla/ article/8859-08-30-augo-kieme-zaliasai) 2.4. Przypadki niejasne W tym rozdziale zostaną omówione słowa, których z pewnych przyczyn nie udało się przypisać do konkretnej grupy słowotwórczej. desąjūdizacija – etapy słowotwórcze rzeczownika desąjūdizacija nie są całkowicie jasne. Mógłby być derywatem piątego stopnia, derywatem prefiksalnym utworzonym od rzeczownika sąjūdizacija17. Przedrostek dew takim przypadku oznaczałby oddzielenie, usunięcie, zniesienie; ruch w dół, upadek (zob. Kinderys, red. odp., 2001: 145). Całkiem możliwe, że słowo to zostało utworzone już od czasownika przedrostkowego desąjūdizuoti(s). W takim przypadku słowo desąjūdizacija należałoby uznać za derywat sufiksalny, a nie prefiksalny. Google nie podaje ani jednego przykładu ze słowami sąjūdizacija i desąjūdizuoti(s). Dlatego możliwa jest jeszcze jedna wersja powstania tego rzeczownika – słowo mogło zostać utworzone przez analogię do słowa desovietizacija, które jest szeroko używane w języku litewskim (Google podaje 10800 wyników). DLKT odnotowano tylko jeden przykład rzeczownika desąjūdizacija ‒ r. żeń., l. poj. forma przypadka. Został użyty w źródle literatury administracyjnej: 67) Proszę. Deputowany B. Genzelis. B. GENZELIS. Proponuję wykreślić tak zwaną ustawę o desowietyzacji, aby w następnej kadencji nie trzeba było przyjmować ustaw o „desąjūdyzacji”, ponieważ dobrze wiemy, że obecnie Sajūdis nie oczyścił się jeszcze z agentury KGB, wielu działaczy kompromituje Sajūdis. DLKT 17 „Priesagą -acija turi dauguma visų tų tarptautinių žodžių, kurie gali būti suvokiami kaip veiksmaabstrakty słowa. W części derywatów z tym przyrostkiem można wyróżnić także inne znaczenie, nie oznaczające czynności, por.: deklaracja, delegacja, demonstracja...” (Ulvydas, red. nacz., 1965: 302n.; zob. także Ambrazas, red., 1996: 99). Są one tworzone od czasowników. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Kad šis žodis neatsitiktinis, rodo interneto svetainėse rasti pavyzdžiai: 68) Na, tą gaivų vėją labai drastiškai užsmaugė „pirmiausias iš visų pirmų“, vietoj który dokonał desowietyzacji, przeprowadził desąjūdizację, a teraz nudzi się w Parlamencie Europejskim! (https://www.tv3.lt/naujiena/615726/r-gajauskaite-prie-seimovartu-issirikiavo-partijos) 69) Bardzo trafna charakterystyka ważnego procesu na Litwie: DESĄJŪDIZACJA!, która, jak sądzę, została już na Litwie rzeczywiście zakończona zamiast dekagebizacji. (https://www.tv3.lt/komentarai/615726/r-gajauskaite-prie-seimo-vartu-issirikiavo- -partijos) desąjūdizuotis zgodnie z zasadami derywacji powinien być derywatem czwartego stopnia, derywatem prefiksalnym utworzonym od czasownika sąjūdizuotis18. Jednakże w Internecie nie udało się znaleźć przykładów z czasownikiem sąjūdizuoti(s). Dlatego całkiem możliwe, że ten czasownik został utworzony od dopiero co omówionego rzeczownika desąjūdizacija. Jest to jedyna znaleziona w DLKT forma czasownika; czasownik ten został użyty w źródle publicystycznym. Należy przypomnieć, że przedrostek deoznacza oddzielenie, usunięcie, zniesienie; ruch w dół, upadek (zob. Kinderys, red. odpowiedzialny, 2001: 145). Znaleziono następujący przykład: 70) Indywidualizacja sama w sobie jest dobrym procesem. Jednak jego końcem, który z pewnością wkrótce nadejdzie, będzie albo radykalna atomizacja, albo społeczeństwo indywidualistyczne, które całkowicie świadomie broni i pielęgnuje prawa jednostki. Albo inaczej. Społeczeństwo zaczyna się „desąjūdizować”. Radziecki dorobek, skupiający ludzi wokół jednego celu, posłużył jako dobra technologia mobilizowania Sąjūdisu ‒ ruchu na rzecz wspólnego celu. DLKT Na stronach internetowych nie udało się znaleźć przykładów z formami tego czasownika. W DLKT znaleziono dwa zaimkowe przymiotniki. Jak wiadomo, przymiotniki zaimkowe powstały ze zwykłych przymiotników w wyniku dodania zaimka jis, ji (Zinkevičius 1957: 5). Formy niektórych przypadków do dziś zachowały pierwotny typ budowy i niczym nie różnią się od form zwykłego przymiotnika oraz zaimka jis, ji, na przykład, r. męski, l. poj. formy dopełniacza i biernika. Dlatego przymiotniki zaimkowe są wyrazami złożonymi (zob. Zinkevičius 1957: 17 i przytoczoną tam galėtų būti laikomi sudurtiniais žodžiais. Zigmas Zinkevičius vartoja terminą literaturę). Jednak większość form zmieniła się i bardzo oddaliła od odpowiedniej formy zwykłego przymiotnika, a 18 Przyrostek -izuoti jest charakterystyczny dla czasowników, które przeszły z innych języków. „Czasowniki te oznaczają działanie, w wyniku którego czemuś nadaje się jakąś właściwość lub w wyniku którego coś zostaje w jakiś inny sposób zmienione bądź poddane działaniu” (Ulvydas, red. nacz., 1971: 249). Artykuły / Articles 167 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje fleksja zaimka jis, ji, zaimek jis, ji stał się drugą końcówką przymiotników. Od paprastojo kintamosios ypatybės būdvardžio ir kai kurių nekintamosios ypatybės każdego przymiotnika można utworzyć przymiotnik zaimkowy, wystarczy tylko dodać końcówkę19. Ponieważ przez dodanie końcówki otrzymuje się formę zaimkową, a nie nowe słowo, przymiotników zaimkowych nie można zaliczyć do żadnej grupy słowotwórczej. sąjūdietiškasis – forma określona przymiotnika sąjūdietiškas. W DLKT znaleziono jeden taki przymiotnik; w źródle publicystycznym został użyty w rodzaju męskim, liczbie pojedynczej. k. forma: 71) Kto może zaprzeczyć myśli, że sensacja związana z linią kredytową w wysokości 10 miliardów została wymyślona po to, aby: 1. Moralnie złamać bank, który nie poddaje się naciskom krajowych i zagranicznych aferzystów; 2. Ostatecznie skompromitować wciąż niepokonaną LDDP; 3. Wywyższyć w oczach narodu demaskatorów wszelkiego zła ‒ konserwatystów, którzy z powodu swojej czczej gadaniny i bezgranicznego nihilizmu w żaden sposób nie mogą odzyskać popularności sąjūdietiškasis. DLKT Jak wiadomo, wyróżnia się dwa główne znaczenia przymiotników zaimkowych: oznaczające i podkreślające. „Przymiotniki zaimkowe o znaczeniu oznaczającym wskazują znany mówiącym, określony przedmiot, wyodrębniając go spośród innych przedmiotów, wskazując jego rodzaj albo określając znaną już wcześniej jego cechę” (Ulvydas, red. nacz., 1965: 505), natomiast „przymiotniki zaimkowe o znaczeniu podkreślającym akcentują charakterystyczną, znaną cechę przedmiotu” (s. 509). „Natura znaczenia oznaczających i podkreślających przymiotników zaimkowych jest różna: pierwsze wskazują znany przedmiot, drugie – znaną cechę” (s. 510)20. W podanym przykładzie przymiotnik zaimkowy ma znaczenie oznaczające. Przykłady tego przymiotnika zaimkowego można znaleźć również na stronach internetowych: 72) Po odtworzeniu przez Litwę własnego państwa narodowego rozpoczęło się także rozwarstwianie sił politycznych. Najpierw cały sejm Sąjūdisu (wówczas jeszcze Rada Najwyższa) został oskarżony... (o co, jak myślicie?) no właśnie o „skręt w lewo“. (http://www.greitas. eu/nuomone/gal-kas-gali-man-paaiskinti-ka-tokio-blogo-padare-proflansbergis-nes-as-kaip-ir-nesu-kazka-skaiciusi-apie-ji-kriminalinio-irnejau-proflansbergis-blogesnis-uz-brazauska-nors-ir-ne-i-tema-bet) znaczenie przymiotników zaimkowych: zwykłe przymiotniki wyrażają cechę przedmiotu, natomiast zaimkowe wyodrębniają spośród innych przedmiotów tej klasy przedmiot wyróżniający się określoną cechą” (Jakaitienė, red. odp., 20 Więcej o przymiotnikach zaimkowych zob. : Jakaitienė, 19 „Pagrindinį semantinį skirtumą tarp paprastųjų ir įvardžiuotinių būdvardžių sudaro skiriamoji red. odp., 1976: 72 i nast.; Paulauskienė 1994: 220 i nast.; 1976: 72). Morkūnas, oprac., 2008: 230 i nast. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 73) W latach 1990–1991 większość Najwyższej Rady związana z Sąjūdisem svarbiausius ir būtiniausius Lietuvos valstybingumo atkūrimo uždavinius: przygotowała i przyjęła podstawowe ustawy regulujące życie wewnętrzne kraju i gospodarkę narodową. (www.lrs.lt/sip/getFile3?p_fid=6652) sąjūdiškasis – forma określona przymiotnika sąjūdiškas. Ten przymiotnik w DLKT został użyty tylko raz; w źródle publicystycznym występuje w rodz. żeńskim, l. poj. forma czasownika i ma znaczenie określające: 74) LDDP długo wahała się, czy ogłosić się opozycją, czy nie, a teraz, jak się wydaje, już skłania się ku temu. Taką jasność, której od dawna pragnęła solidarnościowa większość parlamentarna, należałoby powitać z zadowoleniem. Jasność oznaczałaby również dojrzałość politycznego życia naszego państwa. DLKT Przykłady tego zaimkowego przymiotnika można znaleźć na stronach internetowych: 75) ‒ Kiedy program LTV „Klausimėlis” był jeszcze częścią „Laisvės alėjos” w LTV2, zadawałeś pytania tylko na ulicach Kowna. Ówczesne solidarnościowe władze tymczasowej stolicy były bardzo niezadowolone, ponieważ zabawne odpowiedzi sypali wyłącznie mieszkańcy Kowna. Słyszałem, że z tego powodu omal nie wyrzucono cię z pracy. Prawda? (https:// www.lzinios.lt/lzinios/print.php?id=144684) 76) Spora sala była wypełniona po brzegi, a niektórzy nawet stali. Z jakiegoś powodu wszystko to przypomniało mi naszą solidarnościową młodość. (http://www.tekstai.lt/component/ content/article/130-2006-nr-1-sausis/600-m-martinaitis-j-bobrowskis-ties-brandenburgo-vartais) 3. PODSUMOWANIE LKŽ podaje trzy znaczenia słowa sąjūdis, a DLKŽ – tylko dwa. Mogłoby to oznaczać, że słowo sąjūdis zaczęto stosować w węższym znaczeniu i być może nawet nieco rzadziej. Jednak 380 przykładów znalezionych w DLKT pokazuje, że na podstawie słowa sąjūdis w języku litewskim powstało 28 słów. Mają one różny stopień derywacji. Najwięcej jest derywatów czwartego stopnia – 13, nieco mniej derywatów trzeciego stopnia – 10, a najmniej, jak można było się spodziewać, jest derywatów piątego stopnia – tylko jeden (zob. tabelę). Spośród wszystkich derywatów najczęściej – 234 razy – w DLKT użyto słowa sąjūdininkas. Znacznie rzadziej używany jest przymiotnik sąjūdinis – został użyty 42 razy. Jeszcze rzadziej używany jest rzeczownik sąjūdietis – znaleziono 32 przykłady21, a 14 słów ‒ ANtRASĄjūDININKAS, DESĄjūDIzAcIjA, LIBERALSĄjūDIStAS, LIBSĄjūDIS, NAUjASĄjūDININKAS, 21 Program sprawdzający Microsoft Word spośród znalezionych 28 słów rozpoznaje tylko te trzy najczęściej pavartotus. Artykuły / Articles 175 Sąvokos sąjūdis įsišaknijimas lietuvių kalboje Savickienė Ineta 2005: Linksnių vartojimo dažnumas ir daiktavardžio reikšmė. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 59–65. Skardžius Pranas 1996: Rinktiniai raštai 1. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Subačius Giedrius 1993: Neologizmy w wielkim słowniku języków polskiego i litewskiego Simona Daukantasa: indywidualne słowotwórstwo. – Studia nad historią litewskiego odrodzenia 4. Wilno: Biała fajeczka, 135-216. Ulvydas Kazys, red. nacz., 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Fonetyka i morfologia. Wilno: Mintis. Ulvydas Kazys Kazys, red. nacz., 1971: Gramatyka języka litewskiego 2. Morfologia. Wilno: Mintis. Ulvydas Kazys, red. nacz., 1981: Słownik języka litewskiego 12. Wilno: Mokslas. Urbutis Vincas 1961: Tworzenie złożeń rzeczownikowych współczesnego języka litewskiego. – Współczesny język litewski. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i 65‒121. Naukowej, Urbutis Vincas 1978: Teoria słowotwórstwa. Wilno: Mokslas. Vaitkevičiūtė Valerija 2007: Słownik wyrazów międzynarodowych. Czwarte poprawione i uzupełnione wydanie. Wilno: Słownik. Valeckienė Adelė 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vaskelienė Jolanta 2000: Synonimy derywacyjne. Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Vaskelienė Jolanta 2002: Stylistyka synonimów 92–101. derywacyjnych. – Linguistica Lettica 10, Vaskelienė Jolanta 2004: Funkcjonowanie synonimów derywacyjnych w tekstach. – Filologija 9, 47–54. Vaskelienė Jolanta, Kučinskienė Ramunė 2012: Słowotwórcze synonimy przymiotników współczesnego języka litewskiego. – Žmogus ir žodis 14(1), 153–161. Vaskelienė Jolanta, Kvašytė Regina 2006: Stylistyczne właściwości słowotwórczych synonimów języka litewskiego i łotewskiego. – Zagadnienia stylistyki porównawczej języka litewskiego i łotewskiego. Zagadnienia stylistyki kontrastowej języka litewskiego i łotewskiego. 295–310. Šiauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego, Zinkevičius Zigmas 1957: Zarys historii przymiotników zaimkowych języka litewskiego. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Establishment of the Concept sąjūdis po litewsku STRESZCZENIE Na podstawie Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (CCLL), opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, w artykule podjęto próbę ustalenia, w jaki sposób pojęcie sąjūdis utrwaliło się w języku litewskim. Ustalono, że na bazie wyrazu sąjūdis powstało w języku litewskim 28 wyrazów: 14 rzeczowników (w tym jeden zdrobniały), 12 przymiotników (10 przymiotników w formie krótkiej, 2 przymiotniki w formie zaimkowej), jeden czasownik i jeden przysłówek. Słowa te utworzono na podstawie różnych wzorców słowotwórczych. Przeważają wśród nich derywaty sufiksalne; liczba wyrazów złożonych jest nieco mniejsza, natomiast derywaty prefiksalne występują jeszcze rzadziej. Derywaty utworzone od wyrazu sąjūdis reprezentują różny poziom słowotwórstwa: najczęstsze są derywaty czwartego stopnia; Formacje trzeciego stopnia występują rzadziej, natomiast formacje piątego stopnia są najmniej liczne. Najczęściej występuje wyraz sąjūdininkas; W CCLL użyto go 234 razy. Przymiotnik sąjūdinis występuje znacznie rzadziej; został użyty 42 razy. Rzeczownik sąjūdietis występuje jeszcze rzadziej; Znaleziono 32 przykłady. Czternaście słów użyto w korpusie tylko raz. Rzeczowniki rodzaju męskiego są najczęściej używane w CCLL; Jest niewiele rzeczowników rodzaju żeńskiego. Przymiotniki obu rodzajów są używane w równych proporcjach. Rzeczowniki są zwykle używane w liczbie mnogiej, podczas gdy przymiotniki są częściej używane w liczbie pojedynczej. Należy zauważyć, że 26 z 28 słów powstało po wydarzeniach na Litwie w 1990 roku i jest z nimi związanych. Tylko dwa słowa nie mają związku z odzyskaniem przez Litwę niepodległości. Słowa te są zwykle używane w źródłach publicystyki opiniotwórczej (340 z 380 przykładów); są mniej powszechne w innych źródłach. Po podsumowaniu wszystkich słów utworzonych na podstawie słowa sąjūdis można wyróżnić następujące pola znaczeniowe: rozmiar, cecha działania, działanie, rodzaj, nazwa przedmiotu, czas, nazwa osoby, cecha charakterystyczna. Nadesłano 6 czerwca 2018 r. VE SL AVA ČI ŽIK-pROK A šEVA Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lietuva [email protected]