Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia)

Straipsniai / Articles 109 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptys: rašytinių šaltinių tarmės analiza, dialektalna leksykografia i leksykologia, socjolingwistyka, składnia. DOI FONETYCZNE I MORFOLOGICZNE CECHY GWARY ŻAGARSKIEJ (KONIEC XX W. – POCZĄTEK XXI W.) POCZĄTEK) Phonetic and Morphological Peculiarities of Žagarė Local Dialect (End of the 20th Century – Beginning of the 21st Century) STRESZCZENIE Autorka kontynuuje badanie gwar języka joniskiego należących do zachodnich gwar (aprašą). Straipsnyje aptariamos fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos, paskutinės iš wysokich szawelskich; opisano cechy gwary joniskiej odzwierciedlone w nagraniach dialektalnych wykonanych pod koniec XX wieku i na początku XXI wieku (od 1999 do 2003 r.). Opisuje się zaobserwowane zjawiska fonetyczne i morfologiczne gwary żagarskiej, dyskusyjne tendencje akcentuacyjne, przedstawia się przeglądgomasis leksikos savitumo aprašas. SŁOWA KLUCZOWE: zachodni Auksztoci szawelscy, gwara żagarska, cechy fonetyczne gwary żagarskiej, wykładniki morfologiczne i swoistość leksykalna gwary żagarskiej. ADNOTACJA Autor kontynuuje badanie (opis) gwar okolic Joniškis, należących do zachodnioauksztockiego poddialektu szawelskiego. Artykuł omawia cechy fonetyczne i morfologiczne gwary żagarskiej, ostatniej analizowanej gwary okolic Joniškis, odzwierciedlone w zapisach gwarowych JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXX sporządzonych pod koniec XX wieku i na początku XXI wieku (od 1999 do 2003 roku). Artykuł opisuje zidentyfikowane zjawiska fonetyczne i morfologiczne w gwarze żagarskiej, dyskusyjne tendeSŁOWA KLUCZOWE: zachodni auksztocki poddialekt szawelski, gwara żagarska, cies of accentuation and provides a pilot description of lexical peculiarities. cechy fonetyczne gwary żagarskiej, wykładniki morfologiczne i swoistość leksykalna gwary żagarskiej. WSTĘP Autorė yra nustačiusi Žagarės šnektos ribas, bet kalbinių reiškinių nėra aptarusi1. Na podstawie spostrzeżeń dotyczących aspektów fonetycznych i fologinius reiškinius publikaciją yra paskelbusi kalbininkė Aušra Kaikarytė2. Pavienius fonetinius ir morfologinius Žagarės šnektos savitumus yra aptarę dialektologai Aldona Jonaitytė, Aleksas Girdenis, Genovaitė Kačiuškienė, Juozas Pabrėža3. Remiantis tarmėtyrininkų darbuose išsakytomis mintimis ir autorės morfologicznych bliskiej gwarze żagarėskiej gwary skaistgirskiej, poczynionych podczas słuchania nagrań, dąży się do przedstawienia w pewnym stopniu uogólnionego obrazu gwary żagarėskiej oraz wyznaczenia kierunków dalszych badań. Materiał artykułu stanowią nagrania gwary żagarėskiej przechowywane w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego4. Badane nagrania gwarowe obejmują okres końca XX i początku XXI wieku (1998–2003)5. Przepytano respondentów najstarszego pokolenia, urodzonych w latach 1901–1936. Nagrano 16 kaset nagrań gwarowych, zawierających około 1440 godzin tekstu. Nagrania wykonywano przy różnym stopniu ankietowania respondentów i gwary 1 Zob. Švambarytė 2018: 135–148. 2 Zob. Kaikarytė 2015: 150–173. 3 Autorka uwzględnia myśli badaczy wyłonione w pracach A. Kaikarytė i innych dialektologów, tumus; derinasi prie paskelbtų straipsnių struktūros apie Joniškio ir Skaistgirio šnektas; cituoja (o dotyczące specyfiki gwary żagarėskiej, i przekazuje je własnymi słowami), aby móc albo uzasadnić, albo wyrazić swoje wątpliwości wobec twierdzeń przedstawionych w pracach naukowych. Autorka celowo nie wybierała przykładów z tekstów gwary żagarėskiej w celu zilustrowania twierdzeń, lecz omówiła wszystkie (również niesystemowe) przypadki fonetycznej, akcentuacyjnej i morfologicznej realizacji gwary. 4 Materiał badawczy został dokładniej opisany w artykule autorki z 2018 roku. 5 W LKI TA przechowywane są również nagrania z późniejszych lat, na przykład wykonane w latach 2011–2013, ale autorka artykułu nie opiera się na nich z jednego powodu – wieku respondentów. Najstarsze pokolenie najlepiej odzwierciedla tradycyjny dialekt, a najwięcej nagrań gwarowych takich respondentów wykonano we wskazanych latach. Artykuły / Articles 111 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) uczniów, studentów i doktorantów6 mających doświadczenie w nagrywaniu mowy. Poruszane przez respondentów tematy można byłoby podzielić na pięć grup: a) Historia Żagare i jej interpretacja (legendy o powstaniu nazwy Żagare; o Zemgalach i ich książętach; o dworze Naryszkina i jego leśniczych (gajowych); fabryce; o odbywającym się handlu i szlaku handlowym do Rygi; o kwitnącym na b) pramonė ir pramonės įmonių veikla (apie Žagarėje veikusias pieninę, sagų pograniczu przemycie; o rzemieślnikach, którzy osiedlili się w Żagare, i tym podobne); c) religia i święci (o współżyciu ludzi różnych wyznań religijnych; d) nauka i piśmiennictwo (o językach, piśmiennictwie i książkach); e) codzienne prace apie Senosios ir Naujosios Žagarės bažnyčias; apie Barborą Umiastauskaitę); (o różnych codziennych pracach, np.: pieczeniu chleba, pielęgnacji ogrodów, wychowywaniu dzieci itp.; o różnych świętach, np.: weselach, pogrzebach, odpustach itp.). Kodėl taip svarbu išryškinti temas? Tai daroma dėl to, kad kiekvienas kuriamas tekstas yra proto kūrinys, visa esme susijęs su gyvenimo patirtimi, vedančia į žmogų, į kūrybą7. Įrašinėtojo profesionalumas (gebėjimas nepertraukti klausinėjant ir minimalus įsikišimas) leidžia atsiskleisti gyvenimo detalėms, kuriose uwidacznia się osobowość respondenta (postawy wartościujące, historyczne odczuwanie przeżytego czasu, kryteria oceny i ich rozwój, twórcza poetyka życia codziennego). Opowiadając, respondent tworzy (nie tylko odtwarza, ale także przetwarza, dodaje, stwarza). Wówczas z podświadomości powraca różnorodność środków wyrazu językowego (dźwięków i form) (obraz słowa odzwierciedlony w mikrokontekście). Nagrania gwary żagarėskiej są bardzo niejednorodne: na jednych nagrano spójną opowieść, na innych zaś wiele różnorodnych i odmiennych pytań nagrywających, którymi zakłóca się spokój i respondent nie może swobodnie opowiadać (tworzyć tekstu), lecz jedynie kilkoma zdaniami odpowiada na pytanie. Dlatego na poparcie tez artykułu podano nierówną liczbę przykładów (od jednego do kilku pojedynczych słów lub słów w zdaniach). 6 W 1998 r. A. Kaikarytė przeprowadziła wywiad z mężczyzną (ur. 1928 r.) i kobietą (ur. 1928 r.), natomiast studentki filologii litewskiej S. Mickutė i S. Raicevičiūtė – z mężczyzną (ur. 1930 r.) i dwiema kobietami (ur. 1914 i 1936 r.). W 1999 r. nagrano teksty szesnastu respondentek (ur. w latach 1901, 1902, 1909, 1911, 1912, 1914, 1915, 1918, 1920, 1921, 1923, 1926, 1927, 1928, 1929, 1934) oraz respondenta (ur. w 1924 r.), których nagrania wykonali A. Laurikėtytė, B. Balutytė, R. Vidmantaitė, J. Norkienė, S. Raicevičiūtė. W 2003 r. uczniowie gimnazjum „Aušros” w Joniškisie zapisali opowieści respondentek i respondenta urodzonych w 1923 i 1925 r. 7 Apie tai plačiau žr. Daujotytė 1998: 69, 269. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Celem artykułu jest opisanie zaobserwowanych cech akcentuacyjnych, fonetycznych, morfologicznych i leksykalnych gwary Żagarė8. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: a) transkrybować nagrania gwarowe z ekspedycji w Żagarė i gromadzić materiały; b) opisać zaobserwowane cechy gwarowe i porównywać je (tam, gdzie i w takim stopniu, w jakim jest to możliwe) z cechami innych gwar Joniškisu (Skaistgirys, Joniškis) lub gwar pokrewnych (żmudzkiej, północnoponiewieskiej); c) przedstawić odzwierciedlenie kontaktów Straipsnyje taikomi aprašomasis ir lyginamasis metodai. Dėl kai kurių kalbijęzykowych (łotewskiego i litewskiego) w gwarze Żagarė (w zakresie zaobserwowanym w nagraniach). W odniesieniu do zjawisk formułowane są hipotetyczne twierdzenia, które będą zachętą do przeprowadzenia dalszych badań nad ich rozwojem i / lub zmianami. FONETYKA GWARY ŻAGARSKIEJ I AKCENTUACJA: SPOJRZENIE BADACZY I TWIERDZENIA Akcentuacija. Žagarės šnekta yra vaš paribyje, kur vyrauja visuotinis kirčio przesunięcie akcentu, według A. Kaikarytė, „mieszkańcy Żagarė przesuwają akcent zarówno z iš ilgos galūnės į bet kokio ilgumo skiemenį“ (Kaikarytė 2015: 150). Pastebikrótkiej, jak i mas tendencja do przesuwania akcentu na pierwszą sylabę, np.: v.riškis (vyrškis); *žàgare (Žagãrė), po.ks (pijõkas), ddesni (didesn), s.pi.ne (supỹnė), àdgal (atga), .w gwarze mintis (atmints). Dėl kontaktų su latvių kalba kirčio atitraukimas turėtų būti dar ryškesnis, bet dialektologai J. Pabrėža ir A. Kaikarytė teigia, kad Žagarės akcent nie jest tak często przesuwany jak w gwarze Skaistgiris, gdzie przeskakuje na sylabę akcentowaną w formach podstawowych. Materia nagrań gwarowych pozwala przypuszczać, że mowa poszczególnych respondentów nieco się różni: system akcentuacyjny mieszkańców miasta Żagare potwierdza myśl wyrażoną przez językoznawców, natomiast w okolicznych wsiach (w kierunku Skaistgiru, Raistów i Juodeików) cofnięcie akcentu jest jeszcze wyraźniejsze, np.: gerα / gèrα (Veršiai); i(ž)‿žm.. / i(ż)‿żmo.ũ·; vsùs (Žg) / visùs; gr.d. / gru.dũ· (Žvelgaičiai). Jak twierdzą wspomniani językoznawcy, w gwarze żagarėskiej szczególnie często akcent jest wycofywany z końcowej sylaby form czasowników, imiesłowów, imiesłowów przysłówkowych i półimiesłowów na przedrostki (Pabrėža 1998a: 782; Kaikarytė 2015: 152). Myśl tę potwierdzają również przykłady z gwary żagarėskiej, por.: nèžina, ùštek, pàsiriŋ žàgar., vαd·toe pàskiȓti (Žg). Jeśli czasownik ma dwa lub więcej przedrostków, zauważa A. Kaikarytė, akcentowana jest albo sylaba przedrostka występującego przed rdzeniem, albo ta sylaba wyrazu, 8 Ze względu na zbyt dużą objętość niniejszego artykułu autorka przygotowuje osobny artykuł poświęcony ujawnieniu morfosyntaktycznych, syntaktycznych, frazeologicznych i charakterystycznych cech stałych połączeń gwary żagarėskiej. Artykuły / Articles 113 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) która otrzymuje akcent podczas koniugacji. Zdaniem J. Pabrėžy „akcent przed gali būti atsiradęs dėl analogijos su veiksmažodžiais, kurių priešdėliai turi dėsningą morfologinį kirtį, pvz.: nebpàkalba, nebpàmenu“ (Pabrėža 1998a: 782; Kaikarytė 2015: 153). Pastebėta, kad „tarminėje literatūroje [...] apie Skaistgirį (taip pat Žagarę, Gaižaičius), kaip ir gretimame žemaičių plote, labiau pabrėžiamas pirmasis tvirtagalių dvigarsių dėmuo (LKT chr.: 63)“ (Kaikarytė rdzeniem wyrazu 2015: 156–157). Tę myśl potwierdzają także przykłady z tekstów żagariškich, np.: pẽ.ns, pαr‿ta.‿gã.sra., pam.klαs9. O złożoności akcentuacji A. Kaikarytė pisała tak: „Szczególnie zagmatwane jest akcentowanie w gwarze Skaistgiris – splatają się w nim właściwości tak zwanego aukštaitijskiego i żmudzkiego powszechnego wycofania akcentu. Spadek intonacji w dyftongach jest rozkładany niekonsekwentnie – także na pierwszym kiuose] ka‿pri-edava / vsà *žàgarè bú·dava (Žg). Niemniej dėmens, kaip Žagarės šnektoje, ir ant antrojo dėmens, kaip Joniškio šnektoje“ (Kaikarytė 2015: 170–171). Tai rodytų ir pavyzdys iš Žagarės: nu‿tαi‿tén [šomożna postawić hipotezę, bã.sei, gã.sra, krã.ũje, nukũ.st, skã.bes, sv.e. (Veršiai, Žg). Zatem kad dvigarsiuose tvirtagalės priegaidės spūdis pasiskirsto per abu dėmenis, pvz.: akcentuację respondentów mówiących gwarą Żagarė trudno opisać. standardy binarne – łotewskie i litewskie radio oraz telewizja. Fonetyka. Najważniejszymi cechami fonetycznymi, które Primintina, kad ją iki dabar tebeveikia ne tik kalbiniai kontaktai, bet ir du kalwyróżniają dialektolodzy, są zachowanie pełnych dyftongów mieszanych an, am, en, em, samogłosek nosowych ą, ę oraz stwardnienie l przed samogłoskami typu e, ė, ei, ę. W tekstach mowy żagarskiej cechy te są zachowane: sαmd·dαa, tám sklèpè, jám, sαmd·, s.na, ižgadna ta·‿αnsá.mbli. ; žegau., rαñd, vã·lαnda, isigαñda labα, i.vαȓ. gαd; tén, uždegdαa, šveñtes rúoždαa, rajòna ceñtrαs; sodi.b·łas (Žg, Veršiai, Žvelgaičiai, Žiuriai). Dialektolodzy J. Pabrėža i A. Kaikarytė zauważyli, że w okolicach Żagare „dość regularnie twardnieją grupy połączeń lė, le, lę, lei w nieakcentowanych końcówkach lub w końcówkach, z których przeniesiono akcent, szczególnie w słowach i formach utworzonych od czasownika leisti” (Pabrėža 1998a: 786; Kaikarytė 2015: 163). Jak zauważyła 9 Tradycyjnie w tekstach gwarowych publikowanych od 1970 r. z dwugłosek i dwuznaków akcentowanych akcentem tvirtagalė z Żagarė pierwszy człon dwuznaku lub dwugłoski oznacza się różnymi znakami akcentu (daszkiem lub prawostronnym), por. lãika, nusigãndus (Lkt 1970: 149); vá.ika, ké.lmαi (Lktch 2004: 68–69). W przykładach opisu gwary Skaistgiris stosuje się oba znaki akcentu; por.: bã.isẹi, pl.nta, sẹpt.nta (Kaikarytė 2015: 151–152). Autorka, dokonując transkrypcji tekstów, zauważyła, że pierwszy człon dwugłosek i dwuznaków jest wyraźniejszy, ale także drugi człon ma akcent. Dlatego w przykładach w dwugłoskach i dwuznakach akcentowanych intonacją tvirtagalė człon oznacza się jako półdługi i akcentuje znakiem akcentu daszkowego. Drugi człon również akcentuje się znakiem daszkowym, ale nie oznacza się jego półdługości. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXX A. Kaikarytė, Žagarės šnektoje kietinamas tik junginys le, tik jis, kaip ir skaistgiriečių, žodžio viduryje nekietinamas (Kaikarytė 2010: 12; 2015: 164)10. Wydaje się, że twierdzenia językoznawców są zbyt kategoryczne. Skłonność do utwardzania związku grupy le w końcówkach jest rzeczywiście częstsza, por.: daba meorã·cie nùšlave tus / ré.iške / vsà(s) sodi.b·łas (Žg); gatv·ła tòk śæũra / su‿αkles vaúodαva / pripuśt·dαva (Žg); d.rbau / kæłà(š) š·ȓæu / ká.rves m.lžau (Daukšiai); paú·dαva kelin·łas (Žiuriai); àš tòk mergelk·ła α bùva (Žg); palka α tei(p)‿pàt‿va nàšła (Žg); àtnešu dúonas riekẽ·ła. (Žg). W pojedynczych przypadkach l jest wzmacniane także w rdzeniu wyrazu, por.: palαistùvαi(Žg); αn‿tóke łαče .šłαŋke srúogas (Žg). Dialektolożka A. Kaikarytė, która opisała keletą Žagarės šnektos ypatybių, kurios sietinos ir su Joniškio šnektos ypatybėmis (Kaikarytė 2010; 2015). Pirmiausia minėtina žemaitiškoji galūnių redukcija: „Žagariečiai netaria pralietuviškų trumpųjų balsių tose linksnių ir asmegwarę Skaistgirys, wspomniała także o końcówkach n, które nigdy nie są akcentowane, z wyjątkiem tych przypadków, gdy po wypadnięciu samogłoski Teiginį paremia įrašuose girdimi káims, brã·vors, vens, vé.s ir pan. Kalbininkės powstaje trudna do wymówienia zbitka spółgłosek” (Kaikarytė 2015: 150). Według [jej] twierdzenia „zamiast pralitevskich długich *-a, *-as, *-e, *-es żagarczanie w nieakcentowanych końcówkach mają krótkie samogłoski [-a], [-as], [-e], [-es]” (Kaikarytė 2015: 150). Wspomniani językoznawcy zauważyli, że samogłoski a, e akcentowane akcentem pailgėja, o tariami trumpi, plg. Žagarės šnektoje: vè, uždè, anà, bràstva, màgłównym nie są [zachowane]. Ta krótkość mogła powstać w wyniku kontaktów językowych; uważa się, że pod wpływem języka łotewskiego (Pabrėža 1998a: 783; Kaikarytė 2015: 157). Samogłoski i, u są wydłużane do półdługich. J. Pabrėža zauważył, że w gwarze Žagarė samogłoski i, u w takich pozycjach pod względem jakości „bardziej przypominają wschodnie półdługie niż suvalkijskie krótkie” (Pabrėža 1998a: 784; Kaikarytė 2015: 158). Stwierdzenie to również wymaga korekty, ponieważ respondenci mają tendencję do regularnego wydłużania wspomnianych bú.ŋkeri., iždú.rdαva). Kitais atvejais trumpųjų i, u tarimas įvairuoja: gali ir pailgėti (pvz.: net.ȓ ; virš‿tr.zdešimt mẽ·tu.; paskut.neis), ir nepailgėti (plg.: m- samogłosek tylko w dyftongach mieszanych i dwugłoskach (np.: nebed.r, š.mta, tus [która ukończyła trzydzieści lat]; pnigus; pri‿rùsu; mednes (drewniane); mšks; palαistùvαi; palka [stało się]; apatnei aũkštαi; jesienią.). W Žagariškiai w jais, kai veiksmažodis vartojamas su priešdėliu nu-, su-, besibaigiančiu balsiu, rdzeniach czasownika eiti e zmienia się na a, dlatego mówi się ain. W tym przypadku wstawia się v, np.: nuvenù (Žg); a teraz ta mama αn‿to‿dúonas kvepima nùven (Žiuria); teraz już‿nuvẽ.nαm an(t)‿to‿sùtαrta lã.ka (Žiuria); i.‿gr·bas mamã·te nuvẽ.dαva (Žvelgaičiai); sąsiedzi sùven tén / gmines [na imieniny] suvaúoj (Žg); teraz jeden vens pas‿k.ta. nè / [dawniej] suvedαva / pavakaró·j (Žg). 10 Apie junginio le kietinimą tarmėse plačiau žr.: Kardelis 2002: 107–114; 2002: 215–222; 2008: 485–494. Straipsniai / Articles 115 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Su j dėsningai tariamas žodis ilgas, plg.: ta()‿jũ· [avių] v.lna rà .ga (Veršia); i‿ta‿ká.ȓtis .ga / prkiši nàgùs i‿sùpas (Žg). W zbitkach spółgłoskowych rz, lt wstawia się a albo e, por.: bú·dαva tókes karazŋkas keturkαmùke / jà (Veršia); i.‿*r·ga. nuvaus / tαi‿suknẽ·le. nup.kus / tαi‿pã·leta. (Žg), podobnie jak zapisane przez Matasa Slančiauskasa katanas SŽ lub kazalėkas KrŽ11. W wyrazie geležis, šulinys i w jego derywatach wyrzuca się samogłoskę e albo i, por.: priká.l dαva tóuz gé.u su‿sk.lm pri‿tu.‿mẽ·u. (Veršiai); pαr‿ta.‿džùte. gẽ.žis ·e vinα gàlè / i‿ktα (Žg); d‿t· / ka‿js [alus] prad·z gẽ.že smird· (Veršiai); šú.lnis αn‿to.‿kαpa b.va (Žg); su‿gelžu [samčiu] negã·lim [alaus maišyti] / jà (Veršiai). Naujai atėjusiuose į šnektą žodžiuose balsiai gali būti visai netaria- (Žg)] arba mi [gródαva vens kardijóns ir‿bú·gnas (Veršia); v· lé.rma / b·gdαvau i.‿ká.ima. keičiami kitu balsiu [gi.vaùku (Veršiai, Žg); ká.ršt(a.) ã·kmina. ·ded i‿t(a·)‿ã·lu. (Veršiai); bùva acirã·du(s) ski.lùte. tòki / tai‿vã.kαi / sã·ka / mèzdαv(a) akmiùka. i.‿ta.‿ski.lùte. / té(n) nužvaŋg·dαva kàs‿tαi (Veršia)]. Zlepek va žagariškiai, podobnie jak Żmudzini, wymawiają jako dyftong uo w słowie apvalus, por. dilgin·le / tòki lã·pαi apulu.s (Žg). Z zapisanej przez M. Slančiauskasa folklorystyki znany jest również obecnie wymawiany dwugłos in zamiast długiej samogłoski į w wyrazie knyga, por. tktα‿jeu kn.ɳgas nusipȓ reik·e (Žg)12. Šlekiowanie jest najbardziej wyrazistą cechą nie tylko gwary Skaistgiris, lecz także pobliskiej gwary Žagarė. O šlekiowaniu w okolicach Skaistgiris i Žagarė pisali gai A. Jonaitytė, Zigmas Zinkevičius, A. Girdenis, J. Pabrėža (Jonaitytė 1960: 79–86; Zinkevičius 1966: 148; Girdenis, Pabrėža 1978 (= Girdenis 2000: 117– dialektolo120); 2002: 229–232; Pabrėža 1998: 25–27; 1998a: 781–787). Ze względu na tę cechę przedstawiciele wspomnianych gwar w literaturze naukowej nazywani są šlekiai. Wysuwano myśl, że omawiane zjawisko mogło być rozpowszechnione na większym obszarze; jego ślady zauważono również na przyległym obszarze gwary Rudiškiai 2015: 159). Pirmoji, plačiau rašiusi apie šlekiavimą, kalbininkė A. Jonaitytė senuoju šle- (Urnėžiūtė 1999: 21–23; Kaikarytė za wariant šlekiowania uznała nieregularne używanie spółgłosek s i š, z i ž, c i č, dz i dž (Jonaitytė 1960: 79–86), gdy zamiast š, ž, č, dž wymawia się s, z, c, dz, a w wyjątkowych przypadkach zamiast s, z, c, dz wymawia (1962) A. Jonaitytė yra pastebėjusi, „kad Gražáičių ir Domekių kaimuose viesię š, ž, č, dž. W dysertacji „Dialekt Šakyny” głoski s, š, z, ž ogólnolitewskiego języka wymawiane są jako pośrednie głoski s, š oraz z, ž, które są bliższe š, ž niż s, z. Jednak formułując wnioski, językoznawczyni pozostała przy opinii, że 11 Zob. : SŽ 2014: 282; KrŽ (rękopis). 12 Zob. SŽ 2014: 305. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXX senovinis šlekiavimo variantas yra tas, kur vietoje bendrinės kalbos š, ž, č, dž tariami s, z, c, dz“ (Kaikarytė 2015: 159). Po upływie dziesięciolecia, po ekspedycjach z lat 1975 i 1992 do Żagare oraz jej okolic, A. Girdenis i J. Pabrėža zaczęli stanowczo twierdzić, że „w kilku wsiach okolic Żagare (Martyniškiai, Brùžas, Žvelgáičiai, Dilbinliai, Veršia, Žiùriai, Stungia, Daukšia) spółgłoski s:š, z:ž, č:c, dz:dž nie są mieszane, lecz zlewają się w jeden pośredni dźwięk ś, ź, ć, ” (Girdenis, Pabrėža, 1978 (= Girdenis 2000: 117– 120); 2002: 229–232; Pabrėža 1998: 25–27; 1998a: 781–787). Najczęściej, pisze A. Kaikarytė, „zlewają się w pośrednie s, š dźwięki. Rzadziej z, ž, c, č oraz dz, dž, ponieważ słów z tymi spółgłoskami jest znacznie mniej” (Kaikarytė 2015: 159). A. Girdenis i J. Pabrėža już w 1978 r. stwierdzili, że szlekowanie w okolicach Žagarė znacznie zanikło (Girdenis, Pabrėža, 1978 (= Girdenis 2000: 120); Kaikarytė 2015: 162). Według językoznawców szlekowania nie należy wywodzić z języka żmudzkiego. Ponieważ nie zachowały się żadne zabytki piśmiennictwa języka żiemgalskiego, trudno udowodnić, że sami Żiemgalowie nie rozróżniali spółgłosek sargiųjų (typu s) od žvarbiųjų (typu š). Ponadto nie dowiedziono, że język litewski sam nie miał gwar nierozróżniających tych spółgłosek (Girdenis, Pabrėža 2000: 231; Garšva 2005: 225). Wspomniani językoznawcy napomknęli, że głoski pośrednie szleków mogą być bardzo archaiczne – „być może zachowane jeszcze z czasów, gdy zamiast dzisiejszych š, ž używano spółgłosek guturalnych” (Girdenis, Pabrėža, baś (Žg); dàbà śã·ke / 1978 (= Girdenis 2000: 119); Kaikarytė 2015: 163). Liekamųjų šlekiavimo reiškinių Žagarės šnektoje tebesama, plg.: aź g·euś śu‿viś.(m) / muśtẽ·lm (Žg); àćśkirαi pasak·śu (Žg); o‿dàbà vśkaś kap i‿ne‿śàva (Žg); añź d.rba pri‿śtat·- nebedúo(t) tu.‿ũ·lu. (Žg); taś‿maźàśiś gá. pe mẽ·tu. / gá. da.‿n· (Žg); kαp apśveeu / prad·eu śtat·tiś (Žg); kαi‿prad·e vśuś łá.i / ir‿àn. pałá.ide (Žg); gatv·ła tòk śæũra / su‿αkles vaúodαva / pripuśt·dαva (Žg); e / kur‿brαŋgèśne. αga. mók (Žg). Pasitaikė pavienių žodžių, kuriuose žvarbusis š visai netariamas, plg.: vá.isina [vaišino] (Žg); ũ·ba [šliūbo] (Žg). Fonetiniai žodžio kitimai neretai būna nulemti artimosios ar tolimosios asimiliacijos, plg.: rùšiškai (Veršiai); apśiplá.unu / iśiślúostau če‿ta·‿v.rtuve. (Žg); ktùs nudẽ·gina (Žg); net.l pá.rks at·e šu‿šá.utuvαis nu‿ir‿daæ / ȓǽ.udαvom śu‿śàkè / vsa. dena. ȓó·vm (Žg); šušá.ude nàmùs / i‿nuvã·re [žydelkaitę] (Žg); išišukúodαva tas‿v.lnas (Žg). Zauważono, że starsi przedstawiciele gwary żagarskiej, podobnie jak przedstawiciele innych gwar, spółgłoski ch, f, h wymawiają jako k, p, g, por.: edavom i.‿pẽ.mas (Daukšiai); tuos‿veȓšèùs pavã·sari. išvã·re i.‿ktàs pẽ.mas (Žg); [Barboros žagarietės kapą] išnekina kaškòki kuligànα (Žg); dàbà ·r pu- (Žg); kil.gramαiz bú·dαva tas‿mèdùs pabrčnas dã·mentαi (Žg); pika plenèùs / pasidàȓæ pó.rmas / údαvau / uvaũ(š) šæuštinùkus (Veršia)13. 13 O podobnych zmianach w gwarze skajstgirskiej zob. Kaikarytė 2015: 164. Artykuły / Articles 117 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) 1 DIAGRAM. Odsyłacze do zmian fonetycznych gwary żagarskiej Żagarowie mają tendencję do zmieniania spółgłosek lub ich zbitków, np.: vl wymawiają jako b [màna dùkt / i‿*blàdas an·ks rà mẽ·tαis‿tik jeunẽ·nis (Žg)], natomiast do szumiących žš dodają k [bαčei skàne išvit (Žg)]. Podobnie jak inni przedstawiciele gwar janiskich, Żagarowie mają tendencję do opuszczania końcowych spółgłosek l, n, r w słowach nieodmiennych, np.: mã (man), dã· (dar), v· (vėl), tẽ· (ten)14. Jednak jedna okoliczność nie pozwala stwierdzić, że wszyscy respondenci regularnie opuszczają wspomniane spółgłoski. Z powodu niespójnego przebiegu opowiadania (ciągłego zadawania pytań przez nagrywających i przerywania opowiadania) respondent nie może się rozluźnić i dostosowuje się do norm języka standardowego. Zdaniem A. Kaikarytė mieszkańcy Żagar „zachowują miękkość spółgłosek skróconych wyrazów na końcu wyrazu” (Kaikarytė 2015: 164). Dzieje się to bardzo nieregularnie i moglibyśmy powiedzieć, że jedynie w mowie pojedynczych respondentów. Wydaje się, że zmiękczenie jest częstsze w rdzeniu lub w środku wyrazu, por.: màmà bùva laim.ŋga / kad‿ànà pã.neše vaiká.ms ta·‿pùta. (Žiuria); [żydów] vsas ȓǽutuves bùva (Žg); nu‿ku‿če vs susiȓǽusim [będziemy mieszkać ki (Veršia); priȓæũs / arba‿naštẽ·le. užds an‿pè. / en [su malkom] (Žiuria); pakióji kẽ·pala. / ka‿leηgv.snis / išidαvom (Daukšiai); išmó·kau i‿pjé.u / razem] (Žg); .rà i‿tòki didùma ùvis / i‿tòi‿vežmus ȓé.u (Žagarė); ȓǽ.utuve bùva gius] su ȓǽ.un tòkes (Žg); gal·ei lαei vaúo i.‿*r·ga. (Žg). Naujai į šnektą atėję žodžiai pritaikomi ir fonetiškai: griñdas iždaž·tas / i‿lènùms iškló·cs (Žg); tàdà dã· nebùva tò. pámperu. (Žg); mán basa st·gu. 14 Ten pat. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXX surak.ntas rαkas (Žg)], albo pełni funkcję atrybutywną, tj. zastępuje przymiotnik [p.rma.e ta.‿operã·cie. / ta·‿dẽ·e / sã·ka / bl.gα / gret užmga (Žg)]. Żagaryszczanie nadal używają liczby podwójnej. W zapisach odnotowano formę accusativu liczby podwójnej liczebników, por. [pencijos] gá.unu dù šitù sept·nezd.šim (Žg). Najczęstsze formy accusativu liczby podwójnej z rzeczownikami występującymi w liczbie mnogiej siai arba vienaskaitinėmis formomis litas, karas, pvz.: i.kabna jeu‿šita. / dev·- nezdẽ·šim(d) dù mètù (Žg); tètè bùva daũk senènis už‿màm. / pαr‿dvdešim(d) metai, mėnedù mètù (Žg); daæ dù mètù tαm‿pàče kαimẽ·li. pri‿vã.ku. bùva (Žg); tαi‿dù m·neu mokna (Žg); jeu‿àž dù kàrù pá.rgi.venau (Žg); dúodu dù ltù pαr‿m·nesi. kã.ta. (Žg). *juodeuos pas‿*αrlá.ucka. (Žg); [w zapisach gwarowych występuje odmienne jopas vartojimas: vienais atvejais minėtas įvardis atlieka savo funkciją, kitais użycie poszczególnych zaimków (zwłaszcza wskazującego tas, ta), w dwóch przypadkach jest on używany jako rodzajnik (artroid), por. i‿tep ta‿ži.dé.lka ižgé.lbe ta.‿gi.v·be. (Žg)20. W gwarze żagarskiej używa się zrostów zaimków. Na przykład dla wyrażenia posiadania, własności mówi się połączenie dwóch zaimków (osobowego dzierżawczego savas i uwydatniającego pats), por. mã·s tur·om kèlès ká.ȓve(s) sàva pàtis (Veršia). Zamiast zaimka wskazującego tas, ta respondent użył zrostu rzeczownika i zaimka wskazującego pats z wzmacniającą partykułą jau, por. o‿i.‿vduri. stó· tas‿mašns pàcs‿jau (Veršia)21. W tekstach gwary żagarskiej odnotowano formę zaimka wskazującego anas, -a z określnikiem: anàsis / tàz beȓùks (Žg). Czasowniki gwar janiskiejskich, do których należy również gwara żagarajska, mają inny temat i paradygmat koniugacyjny, por.: jiẽ s· / ir‿àš acis·dau šàlè (Žg); tà(s) s·‿sa.u isipl·te.s (Žg); kàtr. sekmã·dieni. nó·ræm [šokių] / giæm / ka‿ gró· (Žg); nèva / nèva / nesigi ka‿vó·ktu. [čigonai] (Žg); kαp jũ·s nesig·et nègraže kαb·? (Žg); ile chciałem / tyle się bałem [krowy na koniczynie] (Veršiai); ja hodowałem / orałem / teraz zostawię / wyjadę / mama mnie zostawia / acisàæ kavaleȓeus (Žg). Czasami w opowieściach respondentów wymykają się dość nieoczekiwane formy czasowników wystraszyć się, wystrasza się, wystraszył się albo czuwać, czuwa, czuwał, np.: mojevnes żole·les od‿żgašče było / no‿oto‿że‿isigañdi / no‿oto‿tak / że‿za‿plecy / uderz w‿plecy. / isga.st (Žg); ubierz / dziadku i.‿grã·ba. / i‿czuwałeś (Žg). ja‿tαi nie bałem się (Daukšiai); mùtis nemùšoms / Žagariškiai, kaip ir kaimynai žemaičiai, sangrąžos dalelytę nukelia į žodžio galą, pvz.: tù neklaus·kis (Žg); vis‿tek nemã·tos / ku añz d.ga [apie vyną] (Žg); o‿ten‿žoẽ·li. pasisak· / vs 20 Szerzej o artroidzie zob. Rosinas 1988: 59–67. 21 Zrostki zaimkowe – stabilne połączenia wyrazowe – przewiduje się omówić szerzej w przygotowywanym rozdziale składniowym. Straipsniai / Articles 125 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) pasisã·ka (Žg); re(g) gi.vé. / niẽkur ned·sies (Žg). Kartais pavartojamos dvi cząstki zwrotne – po przedrostku przed rdzeniem i na końcu wyrazu, np.: apsvedas / i‿tek jiẽ vαkst / kol‿jiẽ pràdèd gi.vé. (Žg); ktà kαim·ne śã·ka / tù nesikśkiś (Žg); nesigies nei‿to. pl.šk. / nic (Žg); p. śenã·tvj nebesim·kas / jà (Žg). W gwarze żagarėskiej nadal używa się starych form koniugacji atematycznej, np.: màmà paliẽkt‿jau ta·‿duon·te. sukrαmt·ta. su‿sakarnù (Žiuria); nã·ti. nemiẽgtu (Žg); užmieć / wtedy pas.si ludzie / i‿ja wtedy zasnę (Žg); wygląda / że‿añc spać/ i‿dość (Žg); [len] paæũ już‿jus kú.lst / nukú.lst su‿tò.(m) làbα szlúodαvαi mednm / nù‿jæu šukú.oj (Žg). Būtojo dažninio laiko 3 asmens forma turi baigmenį -ai: ušplik·dαvαi su‿vá.- deu / d·dαvαi v·nu. / išplàgdαvαi gèrα (Žg); sak·dαvαi (Žvelgaičiai); švàre tαn‿pẽ·u. (Žvelgaičiai); p.rma edαvαi i.‿szkó·ła. i‿królowie (Žg); tαi‿nèždαvαi i.‿prá.cy. tàšès tòkè(ž) ludzi.m / vá.gi·dαva [jabłka] (Žg); kαb gràže šó·gdαvαi! tg išedαvαi i.‿laũka. (Žg); paredαvαi nàmi / vá.gi. tá.u niẽks nedus (Žg); ái / (Žg)22. Zachowane są także dawne formy trzeciej osoby liczby mnogiej czasu przyszłego czasownika, występujące niemal we wszystkich gwarach języka litewskiego, por. pràšα / ta atvaúome (Veršiai); nu‿i‿dàbà jæu‿d.rme ã·lu. (Veršia); js [žydas] kà‿jau usirã·ša an‿pó·pere / j(ž) žna / ka‿mã·s atidúome tuos‿pnigus / kek i.kainúo / jà (Žg); paská.di.te kem. / i‿susimá.te gree / nereks pagal‿nùmeri. els lá.u tàdà (Veršia); α‿jũ·s vsadà tòki bũ·śte / kad‿jũ·s nenat ni‿i‿bažn·če.? (Žg); zanieśmy aż do końca / i idźmy z powrotem przez pole. (Žg); no i teraz my już wszyscy pojedziemy (Žg); a oto.‿moja.‿miłość. / dzieci / znajdź / i.‿twoją.‿rodzinę. przy-aug.n te / i.‿ twojego.‿męża. / i‿oczy / kiedy‿žàl bαčei (Žg). W gwarze żagarėskiej tryb życzący wyraża trzecia osoba czasu ir dalelytė lai (rečiau lei), pvz., la iñ ne-užd.rba tiẽk / par‿pùsmeti. jau‿jiñ pràktika(š) šiẽk tiẽk i.ge (Veršia)23. teraźniejszego. W zapisach z gwary żagarėskiej zauważalne jest skracanie bezokolicznika czasownika, cecha charakterystyczna także dla innych gwar języka litewskiego, a końcówka tematu bezokolicznika częściej występuje z -yti niż -inti, np., jà / àvs aug·dαvom / lnus aug·dαva / aug·dαva kv·nus (Veršia). Derywat sufiksalny tranzytywny -uoti od mėšlas oznacza czasownik przyczynowy uwarunkowany aktywnym działaniem, por. reik·e m·šla. vè mšlúot αnt‿lak. (Żg). 22 O nich szerzej zob. Grinaveckienė 1962: 147–169. 23 Szczegółowo o tym zjawisku będzie mowa w rozdziale dotyczącym składni (artykuł jest w przygotowaniu). JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Savaiminis priesagos -telėti intranzityvusis veiksmažodis atitinka priešdėlinį paaugau, paūgėjau, pvz., dauæũ á.ukteleu / jeu‿prad·eu ant‿mašna. d.ȓ (Žiuria). Priešdėliniais veiksmažodžių vediniais Žagarės šnektoje itin subtiliai nusaprzecinek doprecyzowuje charakter czynności wyrażonej czasownikiem. Przedrostkowym obwodnikiem oznacza się powtarzalność czynności, por. kta. pá.rtie gàl v· apsã·li / v· nutẽ·ki (Veršiai). Derywat z su służy do oznaczenia powtórzenia tej samej czynności (po pewnym czasie) i tworzy opozycję pa-/atsantykinę, por. jiẽ vs po‿vena. atrã·ša / o‿má.n visiẽm atraš· (Žg). Przedrostkowy atwęder tworzyłby opozycję znaczeniową z uwęderem, por. kαrjèrus kαip‿škase / mùm jeu‿niẽks nebepriklaũsa / nebe-atmó·k (Žvelgaičiai). Przedrostkowe įdomautis nabiera znaczenia ‘interesować się’, np. kàs i.domã·vos / tαi‿tàs ir‿šeñdie mó·k ta·‿dá.rba. d.r / kã· màmà d.rbdαva / o‿kàtràs ne-i.domã·vos / o‿gá jám lã.ka nebùva / js ir‿šeñdien nežna / kã· ta‿màmà d.rba tùkαi tùȓ / kαp jiẽ (Veršia). Priešdėlinis išsakinyje nuo‿r·t(a) αŋčé.use(i) / kap jiñ kẽ·pe / àš tóks vαgz bùva / ka‿àš i.domàvas / kã· ške tàv (Žg) odpowiada znaczeniu pa-wędu. Przedrostkowe derywaty czasownikowe uwydatniają znaczeniowe niuanse czasowników akcentowane przez mówiącego. Przykładem kontaminacji mogłoby być: jiñ nevepus / ir‿ne-á.udus [nie przędła i nie tkała] (Veršia). W gwarze żagarskiej szczególnie często występują derywaty z przedrostkiem nu-. Czasami takie derywaty przedrostkowe odpowiadają znaczeniu derywatu złożonego z przedrostkiem, por. nùdege / pup· / užl·gina v.ska. / ižgadna senó·viška. ta.‿αnsá.mli. (Žg); šv.lpi. paspá.ude / nùšvipe / ka‿jau‿dá.rbz bakcs (Veršia); tas‿jǽ.utiz bùva tek nušá.udi.cs / bet‿nenušá.ucs (Žg); p.rtis nebùva nudẽ·gi.ta mũ·su. (Žg); šušá.ude nàmùs / ktùs nudẽ·gina (Žg); tie‿ltα jeu‿dàbà làbα atliepti privedinių reikšmę, plg.: [karvę] pardaũk nurše.z bùvα / par‿tó·li (Veršiai). Jie gali pavaduoti pavedinius, plg.: dã· žàdù i.‿*æùs nuraš· [laišką] nuprast·e [menka prekinė vertė] (Žg). Nuvediniai gali (Žg); kek àž dàbà nusklausa / àš pasipktinus èsù (Žg). Czasami takie derywaty zastępują znaczenie kilku derywatów przedrostkowych, np.: ap(i)-, iš-, pa-, su-, por.: nupã·sakoje / kó·kes pã·sekmez gã bú·ti (Žiuriai); ké.ls kαi‿edαva / tẽ· ȓ.ve nùkast (Žg). Derywaty numogą odpowiadać znaczeniu derywatów per-, por. i‿ta.‿bùta. nurã·še [vaikams] (Žg). W zdaniu dàbà nusm.rdi. dú·mαis / gẽ·ȓ (Žg) używa się derywatu nusuar pervedinių reikšmėmis. O tym, jak subtelnie dobiera się derywat przedrostkowy, świadczyłoby również zdanie z dwoma derywatami nu-, z których pierwszy odpowiadałby derywatowi per-, drugi zaś byłby używany tylko w znaczeniu nu-, por. tòk gràž bùva kumeùke / o‿g.và / màmà da.‿prã·ša to.‿karẽe / nušá.ukit / kã· añs ká.ŋkinaz dàbà (Žg). nušó·ve vsàs kẽ·tures kó·jes vαšei / Przedrostka nuużywa się do określenia intensywności czynności: u‿višuz bùva med. nis // nu‿i‿pàdege // nùdege (Žg); inna. pá.rtie gàl v· apsã·li / v· nutẽ·ki (Veršiai). Wymienione czasowniki pochodne Artykuły / Articles 127 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) plg.: nùle [obuolių sūrį] (Žg); tαb dã.lei nudã·ra [nugludina suformuotą duonos kepalą] (Žg). Sangrąžinė veiksmažodžio su priešdėliu nuforma reiškiamas z przedrostkiem mogą odpowiadać znaczeniom czasowników z przedrostkami sulub pa-, intensywność czynności: [sūnus] teg bùva nusis.ge.s / i‿ta‿dã·ktare bùva kašku išvavus (Žg); òbuo [vynas] / ka‿nugi.vé.n / kαi‿g.ñtαrs (Žg). Czasowniki pochodne od czasowników określają czas trwania czynności: àš v nukeñu [przez pewien czas milczę] (Žg) albo [złodzieje] televzoȓu. spαlvó·ta. šneše / dá.iktus nur.ñka (Žg). Czasowniki pochodne z przedrostkiem są używane zamiast innych czasowników z przedrostkami (iš-, pa-, per-, pri-, sui in.) (zob. diagram 2). 2 DIAGRAM. Atitikmenys priešdėliniams veiksmažodiniams vediniams Priešdėlinis vedinys Žagarės šnektoje atitiktų veiksmažodinių vedinių reikšmę, plg.: sušlã·pinαm / ir‿pã·tempæm an(t)‿pevos [audeklą] (Daukšiai); àš / kad‿i‿v·riškis / dúona. išmó·kčeu kè / dã· pakèčeu (Veršia). Plačiai respondentų vartojamas parkaip veiksmažodžio priešdėlis gali atliepti atir ir išpriešdėlinių vedinių reikšmes, plg.: p.rma. lá.iška. kat‿nùrae / tαi‿pá.runte pinigũ. (Žg); śu‿v·ru parśiśk·re (Žg). Przedrostkowe odczasownikowe derywaty żagaryszczanie stosują w znaczeniu zdrobniałym zamiast za-, por. biškẽ·li priplik·dαva tu.‿m.ltu. (Veršia). Znaczenia zwrotnych przedrostkowych derywatów odczasownikowych dla określenia zakończenia czynności odpowiadałyby znaczeniom przedrostkowych czasowników nu-, pa-, su-, už-, np.: risimiša JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXX [pavardės] (Žg); aš‿risisteb·eu a (Veršia); bαñda. gàe / risil·ga ká.rves m. / i‿ká.rves m.lždαvau (Žvelgaičiai). Intensywniejszą czynność odzwierciedla derywat prisukti, w znaczeniu „nabrać”: kùbilus vã.ñdene risùgdαvom i(š)‿šú.ne (Žg). Znaczenie przenośne uzyskuje prikinkyti – „przeznaczyć do pracy”: d.æ rikike ri‿veȓšẽ·u. (Žg). Używane są również derywaty z przedrostkami przeciwstawnymi, np. zwrotny czynność wykonywana przez podmiot susiubagauti w znaczeniu „nazbierać, zebrać się”: susi-ubagã·va tu.‿pniŋg. dẽ·šim tú·kstαnu. (Daukšiai). Priešdėliniu užvediniu atliepiama pavedinio reikšmė, plg.: i‿tas‿vã.ks uskũ.ñde tαi‿mó·tinαi / ka‿màn vã·gin (Žg); uitã·ćus i‿nàmùs / paskutne. sveikã·ta. d·us i‿da.‿mán rek iše iš‿nàm. (Žg). W zdaniu negá. uskũ·tis [maistu] (Žg) zaimek wskazuje na znaczenie ‘nusiskųsti’. W innym przypadku zaimek wskazuje na znaczenie słowa išarba lub jego synonimu prižiūrėti, por. reik·e tas‿màmàs / ta·‿gi. vẽnima. užlαik· [sodyba] (Žiuria). Žagarės šnektoje gausu dalyvinių formų. Veikiamosios rūšies esamojo laiko za pomocą imiesłowów wyraża się konieczność, por.: vskas pẽ.kams / àš išmαit.n (Žiuria); nu‿kαp jiẽ tùȓ? / v ká.ȓves mé.žemas / tel·če / r·s pašαi jau‿nèbegaù (Žiuria); tàs vsas pã·grinds ta‿bú.lve nèperkαma .rà (Žiuria). W innych przypadkach imiesłowem czasu teraźniejszego wyraża się możliwość pǽ.unαms (Žg); kèle tiẽ ne-išvaú.ojemi (Žg); *lituv.s lαke bú·dαva mũ.la / kòke‿tik nor·e / bú·dαva i‿·drabùu. skαbæma / ir‿burn.z bùva (Žg). Būtojo wykonania czynności, por.: bùva mašns za pomocą imiesłowów czasu przeszłego określa się złożone czasy strony biernej z imiesłowem biernym czasu przeszłego jednokrotnego, np.: i‿nelé.ide lá.idot αn‿to.‿kαùka / ku t· gmin bùva lá.idota (Žg); dubez bùva / kur‿dú.rpes škasta (Žg); màna mam·te · k·pus [duoną] / αmžinã·tilis (Veršia). Atrybutywna funkcja imiesłowu czasu teraźniejszego łączy się z rzeczownikiem podobnie jak przymiotnik, por. ne-išvé.ŋgæmui kã·rui rẽ. bú·ti (Žg). Funkcję przysłówka w gwarze żagarėskiej często pełnią skostniałe (uprzysłówkowione) przypadki rzeczowników, najczęściej miejscownik, np.: p.vava nàmi (Žg); pαvež nàmi / n.kuli [główki lnu] (Daukšiai); gàæ àvs / pit. paredαvau nàmi (Žg); vaúoju nàmi iš‿tu.‿*miknã·u. išlé.idus piẽna. (Žg); kek tu.‿beȓùku. m.m bú·dαva nàmi (Žg); palke. nàmi / tiẽ‿eu pasidã·ra jeunã.seis / p.les (Žg). Przysłówkowieje także miejscownik innych rzeczowników (np. kaimynai), por.: čè / kαim·nuose tòk gã· nesutup·ta bški. [mergina yra] (Žg); nelàbα t.l / kαim·nuose tie‿t.vα (Žg); tẽ· / kαim·nuos / tαrnã·va gràž megà (Žg); kαim·nuośe tòke ži.dẽ·lei gi.vẽ·na (Žg). W znaczeniu miejsca nieokreślonego używa kiečiai, žagariečiai vietininkai, plg.: té.n / joniškiẽ·uoz / dã·ve eũle. (Žg); va‿žagariẽuos / *žagã·rj gmusi (Žg). Suprieveiksmėjusiu vietininku nusakomas ir Artykuły / Articles 129 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) laikas, plg. nuo‿r·ta autòbusas en / i‿pituosè / jegu pituosè n· / tαi‿lik‿*pã·nevẹe [tegali atvažiuoti] (Žg). Žagarės šnektoje pabrėžiamąja reikšme vartojami būdiniai, sudaryti su priesię wyrazów jonišsaga -tinai, np.: kà(s) sá.u gαlvó·tinαi gi.vé.n / tàz gi.vé.n (Žg); dàbà nèštinα nš / o‿àš nesiléiu nèšαmà (Žg); o‿ta‿màmà ušp·le p.ltinα / šá.ukšta. pas·me cùkraus / ušp·le pltinα / ir‿stó· [alus] (Žg). Z zapisów gwary żagarėskiej wynika, że zaobserwowane tendencje w morfologii i słowotwórstwie odzwierciedlają zarówno swoiste, jak i właściwe gwarom języka litewskiego cechy językowe. ŽAGARĖS ŠNEKTOS LEKSIKA: ŽVALGOMASIS PJŪVIS Leksykę gwar, podgwar, odmian gwarowych i lokalnych najlepiej odzwierciedla žodynai, bet kol Joniškio šnektų žodynas tebėra rankraštinis, tiksliau, parengtas pierwotna komputerowa wersja materiału gwarowego; można przeprowadzić eksperyment rozpoznawczy. Autorka postanowiła wybrać z nagrań gwary savarankiškas kalbos dalis, ir palyginti, kaip ji atspindėta didžiajame Lietuvių żagareskiej bardziej zróżnicowaną leksykę, odpowiadającą słownikowi języka, z którego język ogólny czerpie słowa i w którym obfituje materiał przykładowy z gwar; oczywiście powinny się w nim znaleźć przykłady z Żagarė (Žg) albo Skaistgirys (Sk), Joniškis (Jnš). Wybrane z nagrań gwary żagareskiej słowa można oceniać według kryteriów publikacji w słowniku (częstotliwości użycia w języku ogólnym), nowości znaczenia, kontaktów językowych i kreatywności użytkownika języka. Wybrano do omówienia ponad 80 słów, z których 74 to samodzielne, a 9 – niesamodzielne części mowy. Z nagrań gwary żagareskiej wybrano do omówienia 32 rzeczowniki. Porównano, czy te rzeczowniki i ich znaczenia zostały odzwierciedlone w Słowniku języka litewskiego za pomocą zdań ilustracyjnych lub odsyłaczy. We wspomnianej publikacji wskazuje się, że w gwarach okolic Joniškis używane są: ciocė ‘ciotka’ (np. z Jnš, Žg), dariniai ‘farby’ (np. z Jnš), gangis ‘urządzenie żaren’ (np. z Jnš, Žg), manta ‘majątek’ (np. z Jnš), obelys ‘jabłko’ (np. z Jnš, Žg), patinginys ‘ten, kto jest leniwy’ (odsyłacz Žg), podė ‘matka chrzestna’ (np. z Sk i odsyłacz Jnš), ratinis ‘kołowrotek’ (odsyłacz Jnš, Žg), skraistas „prijuostė” (np. z Jnš i odsyłacz Žg). Zatem odzwierciedlenie rzeczowników z gwary Żagarė i gwar okolic Joniškis w LKŽ stanowiło 29,03%. Istnieją rzeczowniki podawane w LKŽ bez adnotacji, że są używane w gwarze Żagarė lub przynajmniej w okolicach Joniškis, np.: čirškynė ‘drewniana grzechotka, klekot’; kalėda ‘danina składana księdzu lub sługom kościelnym odwiedzającym wiernych w okresie Bożego Narodzenia’; kirpšas ‘ten, kto ma krótko ostrzyżone włosy’ (w LKŽ podawane jest słowo kirpšė, ale wiedząc, jak w gwarze Żagarė waha się rodzaj gramatyczny, można je ze sobą zestawić); lupatas ‘znoszone, podarte ubrania’; mergė ‘służąca’; prosmiltis ‘gleba piaszczysto-gliniasta, lekka ziemia’; sėdyba ‘sodyba’; JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXX sodžius ‘kaimas’; sueiga ‘giminių susiėjimas’. Apskaičiavus procentus, matyti, kad 37,5 % daiktavardžių nenurodyti kaip vartojami Žagarės šnektoje (ir kitose w gwarach okolic Joniškisu). W zupełnie innych znaczeniach używane są trzy rzeczowniki: kabė ‘spinka do włosów’ (w LKŽ bliższe byłoby jedynie znaczenie ‘klamry’); pūslys ‘mała dziewczynka’ (w LKŽ występuje tylko w znaczeniu ‘małe tłuste niemowlę’, tutaj jednak mowa o chodzącej dziewczynce); taškas ‘miejsce, w którym odsprzedaje się alkohol’; trandis ‘popękane i łuszczące się nogi’ (najbliższe znaczenie w LKŽ to ‘opuchlizna podeszwy stopy, pięty lub palca’). W innych znaczeniach w gwarze Žagarė używanych jest 12,9% rzeczowników. W LKŽ w ogóle nie ma pięciu kotinis ‘aukojimas, labdara’; drobnės ‘vėjaraupiai’; grižas ‘kas susuktas, grįžtė’; liespienis ‘pienas be grietinės, liesas pienas’. Vienas žodis – lingacija ‘darželio gėlė’ – leistų suvokti respondento kūrybiškumą: išvardijęs darželyje augančius rzeczowników używanych w gwarze Žagarė, np.: auaugalus, kończy zdanie niczym słowem podsumowującym, określając również inne kołyszące się kwiaty. Jeszcze lietuvis’ – liudytų baltų tautų ir kalbų kontaktus. Pastarųjų daiktavardžių taip dwa słowa – palaidnieks ‘rozpustnik’ i palietis ‘zlatwizowany’ również nie występują w LKŽ. Zatem 22,58 % rzeczowników nie trafiło do LKŽ. Wynika z tego, że swoistość około 35,5 % słów lub ich znaczeń mogłaby wzbogacić zasoby języka litewskiego, jego zasób leksykalny. Atskirai reikėtų paminėti daiktavardžius, kurie, keičiantis gyvenimui ir nyksnatomiast poszczególne narzędzia (lub dawny sprzęt) wyszły z aktywnego użycia, lecz są pamiętane przez respondentów. Wśród nich wymienić należy aznyčia ‘miejsce, w którym kiełkuje się lub suszy słód’ [azn·če bú·dαva tep / an‿pirtiẽs lùbu. padar·ta nu‿tòki d·že (Daukšiai)]; branktas ‘poprzeczna belka do zaczepiania postronków przy zaprzęganiu konia’ [màtα / bùva dvèi brañktαi / stelvógαi / ka ju(š) šaũ (Veršia)]; dampis ‘maszyna do młócenia’ [tas‿pẽ·uz bú·dαva dã.pis / jà (Veršia)]; drangės ‘wózek z drewnianymi kołami?’ [nupjó·ve nuo‿mẽ·e‿va rpkàs tó·kes kẽ·tures / drαŋùkes (Žiuria)]; grėbtis ‘stambesnis šiaudagalys?’ ir pelas ‘smulkus šiaudagalys, akuotas’ [šũdus reke ati / pèlùs reke ati / gr·us reke ati / i‿padã·re tó·kez màtα / visó·u. tu.‿dαb. bú·dαva (Veršia)]; mašinkūlis ‘czas młócenia, młóciła’ [par‿mašῃkuus [eidavo į talkas] (Veršia)]; naginės ‘obuwie wykonane z jednego, miększego kawałka skóry, marszczone i wiązane rzemykami’ [sá.u šiai); žiẽma. tei(p)‿pà su‿nagin·lm dv·dαvau (Daukšiai)]; tučkas ‘čiulptukas, nã·gines pàt pasidar·dαvau (Daukžindukas’ [tùka. iž‿duon·tes padar·dαva / i.d·dαva i.‿drobni. lupat·li. / jegu *ul·te vẽ.ks / tai‿tàdà tù dúok ta.‿tukẽ·li. // padar·ta. iž‿duon·tes ir‿sakarna (Žiuria)]; žvangučiai ‘pas z dzwoneczkami, zapinany pod szyją koniowi’ oraz pašorkos ‘pas do zaprzęgania?’ [ale pakiŋk·ti / žvaῃgùčei bú·dαva / pašó·rkaz bú·dαva (Veršia); á.rli. ku uškiῇka / júodas / šikšnnes / pašó·rkaz júodas tó·es bú·dαva / i‿pri‿tũ· pašó·rku. kab·dαva tó·u(ž) žvαŋgùùs maùus bá.ltus šia)]. Vieni žodžiai, kaip mašinkūlis (LKŽ mašinkūlė), nurodyti esant apie Žg, Straipsniai / Articles 131 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) (Verkiti – tučkas i žvangučiai (LKŽ žvanguliai) – znane z folkloru (M. Slančiauska) lub pism M. Katiliškisa (utworów literackich). Przy większości słów nie ma informacji o ich użyciu w okolicach Żagare lub Skaistgirys, w rejonie Janiszki. Spośród 11 podanych słów tylko przy 3 LKŽ wskazano, że są używane w gwarach janiskich, natomiast przy 8 takich adnotacji nie ma albo danego słowa w ogóle nie ma w LKŽ (drangės, grėbtis, pašorkos) (zob. tabelę 1). W zapiskach gwary żagarskiej zwracają uwagę używane przymiotniki lub zaimki uzyskujące znaczenie przymiotnikowe; utworzono ich 13, respondenci bardzo trafnie je wybrali i sugestywnie opisują one przedmiot lub zjawisko albo tworzą stałe połączenie wyrazowe. Niektóre z nich, takie jak aukštynelkas ‘leżący na ra patekę į LKŽ, o kiti, kaip katras ‘kiekvienas’ ir švakas ‘silpnas’, yra LKŽ su plecach’ i vijinis ‘gatunek latarni’, nie są poparte przykładami z Žg. Najwięcej tych przymiotników, przy których nie wskazano, że są używane w gwarze žagarėskiej (lub w gwarach joniškiskich), to: didysis karas ‘pierwsza wojna światowa’; grynas ‘pusty’; maktingas ‘świetny’; mažas ‘małorolny’; šarpus ‘pracowity’; vienišas žodis ‘przekleństwo, mowa z przekleństwami’. W zupełnie innym znaczeniu używane są przymiotniki gyvas ‘fermentujący, kwaśniejący’; przytulny ‘spokojny i ciepły’. Zatem 61,5 % przymiotników w gwarze Żagary używanych jest w sposób swoisty (zob. tabelę 2). Do omówienia wybrano 30 czasowników (i przysłówków). Wszystkie 19 czasowników znajduje się w bazie LKŽ. Tylko niektóre z nich używane są w innych znaczeniach (niż w LKŽ), np.: bliauti ‘odpowiadać bezczelnie’ i ‘głośno wołając, kai kelti kojas’; nusitverti ‘kartu gyventi’; spardytis ‘gerai gyventi’; stoksoti ‘būti nereikalingam, stovėti’; susitverti ‘gimti’; važiuoti ‘būti pašautam į krosnį’. Kitų wzywać’; išbraižyti ‘wydrapywać nożykiem (pisanki)’; išsiblaivėti ‘opaść (o pianie)’; kvarksėti ‘mówić’; znaczenia czasowników rytmicznych „minkyti” pokrywają się ze znaczeniami wyodrębnionymi w LKŽ, ale nie wspomniano, że są one używane w gwarze żagarėskiej lub w okolicach Jnš, np.: išvartoti „wydać za mąż”; nudilęs „niepamiętany”; nuūžti „szybko odejść”; praprusęs „wykształcony”; parsikviesti 11 prieveiksmių vaizdas – į LKŽ nepateko formos atgaliau ‘atgal’ ir prietariš- „sprowadzić z powrotem do wspólnego zamieszkania, namówić do powrotu”; suderėti „uzgodnić, porozumieć się w jakiejś sprawie”; sušiauštas „o nierównej powierzchni”; šaukti „nazywać”. Nieco inaczej, gdy „wierząc w czary”. W zupełnie apgaubtai (stiklu)’; prastai ‘silpnai’; tikybiškai ‘religiškai’ ir skaudžiai ‘šiurkščiai’ innych znaczeniach używane są juodai „bardzo, ufnie” oraz laisvai „bez przykrycia szkłem, nieoszklone”. W LKŽ nie wskazano, że przysłówki plačiai „rozprzestrzeniwszy się po świecie lub Litwie” i „zamożniej, wystawniej”; laisvai „nie są używane również w gwarze żagarskiej. Tylko przy ropa „na czworakach” i valioj „otwarcie, otwarte” w LKŽ znajdują się przykłady z Joniškis, lecz nie z Žagarė. Chociaż, jak można odnieść wrażenie, czasownik (częściowo także przysłówek) jest dobrze odzwierciedlony w LKŽ, niektóre ich znaczenia są właściwe wyłącznie mieszkańcom Žagarė (zob. tabelę 3). Žagarės šnektos įrašuose akis patraukė 11 nesavarankiškų kalbos dalių. Ištiktukais ir dalelytėmis respondentai siekė santūraus pasakojimo spalvingumo. LKŽ nėra nurodyta, kad ekspresyviosios kalbos dalys, tokios kaip: ar ‘taip JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXX pat’; musėnt „prawdopodobnie, może”; musint ‘może’; pliumpt ‘do określenia wpadnięcia do wody’; pur ‘do imitowania brzęczenia’, używane także w gwarze żagarskiej. Inne, np.: gan ‘dużo, wystarczająco’; nėmaž ‘wcale’; makt ‘kyšt’, wskazane jako używane przez mieszkańców Żagary. Tylko džing ‘do imitowania wydawanego dźwięku’ nie występuje w LKŽ, natomiast słowa o zbliżonym znaczeniu džingt i džingu są używane w innych znaczeniach (zob. tabelę 4). Przegląd leksyki gwary żagarskiej jeszcze bardziej umacnia przekonanie, że słowniki dialektów, gwar, grup gwarowych są niewymiernym i niewyczerpanym skarbcem żywotności języka litewskiego. DIALEKT ŻAGARĖS POD KONIEC XX W.: MYŚLI PODSUMOWUJĄCE Omówienie akcentuacyjnych i gwarowych tendencji gramatycznych w nagraniach dialektu Żagarė, wykonanych w latach 1998–2003, prowadziłoby do prac badawczych XXI wieku, obserwujących tendencje zmian tego dialektu. Z punktu widzenia akcentuacji w dialekcie Żagarė dominuje powszechne cofanie akcentu. Zauważone przez językoznawców właściwości akcentowania dyftongów mieszanych zasługują na bardziej szczegółowe zbadanie i korektę, z uwzględnieniem minėtina balsių a, e, i, u ir priebalsių ch, f, h tarimas; pridėtinių j, v vartojimas; įdomu pasekti šlekiavimo ir priebalsių minkštinimo / kietinimo raidą. Žagarės šnektos morfologinės ypatybės – skirtingi vardažodžių kamienai, przynależności narodowej informatora oraz jego świadomości językowej. Zmianom powinny ulegać pewne właściwości fonetyczne, wśród nich wahania liczby i rodzaju, użycie liczby podwójnej, swoiste (lub zapożyczone z pobliskich dialektów) tworzenie form zaimkowych (zaimkowych, stopnia, zwrotnych), a także właściwości użycia tematów i form czasownika – również powinny poddawać się rozwojowi językowemu. Nagrania gwarowe pozwalają wyrobić sobie obraz tego, jak w dialekcie Żagarė tworzone są wyrazy. Respondenci najczęściej używali derywatów przyrostkowych, przedrostkowych oraz złożeń. Zauważono, że rzeczowniki -atis, -ėjas, -elis, -ietis, -tojas, -uitis. O būdvardžiams dažnesnės priesagos -ingas, sufiksalne tworzy się za pomocą sufiksów -inis, -utis. W gwarze żagarskiej dominuje słowotwórstwo czasowników za pomocą przedrostków; spośród nich warto wymienić przedrostki ap-, nu-, pa-, par-, prii in. Złożenia Żagarzan najczęściej występują bez samogłoski łączącej. Przegląd leksyki gwary żagarskiej pozwala wyrobić sobie obraz leksyki swoiście używanej w tej gwarze. Subtelnie dobierane przez respondentów słowo lub jego ma pasakojamiems vaizdiniams ar reiškiniams apibūdinti atspindi prigimtinės for świadczy o elastyczności języka i jego przydatności do wyrażania (šiuo atveju – Žagarės šnektos įrašai) rodo, kaip respondentas formuoja ir perwspółczesnych myśli. Środowisko językowe dostarcza językowi jego twórcze zamysły. Artykuły / Articles 133 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) LITERATŪRA Bartkutė Nerija 2008: Joniškio rajono teritorijos toponimija: daryba ir raidos polinkiai. Daktaro disertacija. Šiauliai. Daujotytė Viktorija 1998: Tekstas ir kūrinys. Vilnius: Kultūra. Garšva Kazimieras 2005: Lietuvių kalbos paribio šnektos (fonologija). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Girdenis Aleksas, Juozas Pabrėža 1978: Nauji šlekiavimo stebėjimai Žagarės apylinkėse. – Baltistica 14(2), 127–129. Girdenis Aleksas, Genovaitė Kačiuškienė 2000: Paraleliniai reiškiniai latvių ir šiaurinių lietuvių veiksmažodžio sistemose. – Kalbotyra 37(1), 21–27 [= Girdenis Aleksas 2000: Kalbotyros darbai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 307–314]. Girdenis Aleksas, Juozas Pabrėža 2000: Nauji šlekiavimo stebėjimai Žagarės apylinkėse. – Baltistica 14(2), 127 it. [= Girdenis Aleksas 2000: Kalbotyros darbai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 117–120]. Girdenis Aleksas, Juozas Pabrėža 2003: Sargiųjų ir žvarbiųjų priebalsių svyravimai XX a. pradžios žagariečio tekstuose. – Baltistica 37(2), 229–232. Grinaveckienė Elena 1962: Kai kurios lietuvių kalbos tarmių ypatybės (iš 1961 metų dialektologinių ekspedicijų). – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 147–169. Jonaitytė Aldona 1967: Latvių kalbos poveikis palatvės vakarų aukštaičių šnektų gramatinei sandarai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 171–182. Jonaitytė Aldona 1960: Nauji duomenys apie Skaistgirio tarmės konsonantizmą. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 79–86. Jonaitytė Aldona 1972: Palatvės vakarų aukštaičių nedėsningos fonetikos žodžiai ir jų kilmė. – Lietuvių kalbotyros klausimai 13, 31–41. Jonaitytė Aldona 1969: Palatvės vakarų aukštaičių šnektų būdvardis, skaitvardis, įvardis. – Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 183–221. Jšpt 2001 – Joniškio šnektų pratimai ir tekstai, ats. red. J. Švambarytė. Šiauliai: J. K. Vasiliausko įmonė. Kaikarytė Aušra 2015: Skaistgirio šnektos ypatybės. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 3, 150–173. Kaikarytė Aušra 2010: Joniškio šnektos daiktavardžio linksniavimo sistema. Daktaro disertacija. Vilnius. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 3 TABELA. Czasowniki i ich formy (imiesłowy, przysłówki) w gwarze żagarskiej Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Znaczenie wstecz atgaliau z powrotem jiñ gr·ža tàd(à) àdgaæ (Žiuria) W LKŽ brak. beczeć atsikalbimašiniẽris pasã·ke žmon.m suvè Słowo w LKŽ jest, ale nėti á.rus [gospodyni, gospodarz wezwij ke] (Žg) bù(s) sukù vè / tiẽ ǽ.un / k(a)‿ae brak przykładów z Žg głośno [parę] su‿vá.ndeu lub Jnš o takich znacze- (Veršia) giù / ka‿ǽ.un bαisǽ.usei / kazé. wywołując ka / kazé.ika niach. iść, trwać, 4. trukti ž·dai sup.gdαva liẽsuz g·vuus /jé.uus / ká.ȓves / visó·us / tà(s) sezó·ns / nù ¦ maždaũg ¦ apie‿trs m·neus edαva ta(s)‿sèzons / té.n iž‿búlu. / iž‿grú·du. dar·dαva / (Žg) išbraižyti Posuwać się (o czasie). rùdeni. /Przykładów z Žg nie ma. kó. išskutinėkcs mok·dαva Wyciąć nożem — (Žg) ku gučius) wytrzeźwieć, upaść. [kiaušinius] ižbrá.iži. rysować, wyżłobić. Częściowo pasowałoby 3. (mar—Przykładów z Žg nie ma. Słowo występuje w innych tos‿pùtas / neb·ra jũ· [o warzeniu piwa] (Veršia), w formach: isiblαiv· innych znaczeniach. išvartoti išleisti už vyro dùkt bùva išvαrtó·ta / nu‿tαi‿tiem‿ s. n.m žẽ·me (Žg); išvαrtó·dαva / apžé. n di.dαva / o‿s.n.m ta.‿žẽ·me palgdαva / jà (Žg) juodai Išleisti už vyro. Pavyzdys iš Sk. atsidavuŽodis yra, bet nėra siai àš nè (Žiuriai) tokios reikšmės. kvarksėti mówić nẽ·kin màn / i‿àš kvá.ȓu tkinti / bet‿ka‿teip‿judα / tαi‿α i‿kvá.ȓ -Iš dalies tiktų 3. Prk. u (Žg) mruczeć, burczeć; mówić gniewnie, oschle. Brak przykładu z Žg. swobodnie yra, bet kitogaubtai mis reikšmėmis. nieapiš‿prà.s jn teip‿lαsvα / (stiklu) gràbè [o Barborze Umiastauskaitė] (Žg) bùva pašαrvó·ta Žodis o‿pàsku stilnem Straipsniai / Articles 141 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Znaczenie: ugniatać rytmicznie àš teb gràže podnosić jas á.ušče / kó·jes m.ɳki. če ko-(ŽiuriCzęściowo pasowałoby 1. prk. a) ugniatać. Przykładów z Žg ani Jnš nie ma. zużyty, już nieprzy-2. tαi‿è / dabà nudle.s Zniknąć, przepaść, -usi ·r [nie pamięta] (Žg) przepaść; Jest rzekomy o‿*kùpiškis odsyłacz prk. Pavyzdžių iš Žg nėra. nusitverti kartu gyventi čè‿jeu nebe‿pirmó·i / kta. mó·teriška. tùȓù nusiv·re.s / jà (Veršia) Iš dalies tiktų 2. Tverti. 2. Kibtis, czepiać się, chcąc się utrzymać lub kogoś zatrzymać. Pavyzdžių iš Žg ar W Jnš nie występuje. odbiec pośpiesznie odejść mã·s / vsà k·bra nù-u.žæm (Žg) 8. Szybko dokądś dotrzeć, dobiec. Pavyzdžių iš Žg ar W Jnš nie występuje. szeroko się plàče (Žiuriai) świat i wzbogacają-9 Litwę. rozrzutny. rozprzestrzeniać plàče žm.n.s gi.vé.n (Žiuriai) màna v.ka gi.vé.n Częściowo pasowałoby 2. Rozciągający się we wszystkich kierunkach. Nadmierny, Pavyzdžių iš Žg ar Nie ma Jnš. wykształcony, Wykształ- -cona opanowa-1. kęs ku praprùse. / tai‿dã· Wykształcić się 1. kaip‿nó·rs večes (Žiuria) ti, prasilavinti. Pavyzdžių iš Žg nėra. słabo, mizernie kta. kαta. làbα vsu (Žg) Brak pràstα bú·n / skaũd 6. Słaby, niewiele znaczący. przykładów z Žg. prietariškai przy wróżbach prietariškai nè / nè / nebú·dαva [nie wierzono we tikint W LKŽ brak. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė parsikviesti įkalbėti sugrįžti, wrócić, wziąć udział. wróżby] (Žiuria) vadinti Brak gyventi gyvosios kalbos, tylko z jiñ tur·e namẽ·li. / mùm parskviete (Veršia) Paprašyti, pavadinti, pašaukti ką kur atprzykładów z żywego języka od tekstów pisanych. ropę rękami iść przez darń. ró·pa / (Cielęta) kiedy‿re [nieczytelne] 3. Ropa, rękami, keniezgrabiaste. Są dwa przykłady z Jnš. boleśnie szorstki mójs tvẽ·lis boleśnie / jak‿mùše.s (Daukšiai) nie·ma nie‿subãr·e.(s) 4. Szorstki, obraźliwy, uwłaczający. Pavyzdžių iš Žg nėra. spardytis prabankó yra, bet giai gyria) ne venti stoksoti būti jz d.rba / àž dã tokia reikšme. spá.ræus (ŽiuŽodis LKŽ d.rba tas‿malú·ns nereikašèšt. mẽ·tu. // lingam, o‿pàæ siam iš aplinkos. Tyl tik iki‿dvdešimt mã·le té.n su‿v·ju stoksó·e; (Žg) Būti, Artimiausia žodžio //stūksoti reikšmė 1. stovėti iškilustovėti čia ne tokia reikšmė. Słowo stoksoti znajduje się w LKŽ, ale przykłady są jakieś. (Žg); kã‿ jæu tik iš raštų. sulygti suderėti nu‿bet‿neigα tas‿k.rs / sul·ga tã.- sul·gdαva / tã· tur·-Przykładów z (Žg) Jnš nie ma. ogrodzić sobie urodzić 1 Sulygti 1. Suderėti. Žg ani dαva dúo tam‿z·nui [jaunikiui] vαkα uporządkować· / zarosnąć‿siedmioma.u. Częściowo laũka [z łotewskiego – sprawić, żeby pasowałoby 10. mẽ·tu. / i‿va·vom było, jej] (Veršia) istniało. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nie ma. zmierzwiony, -e powierzchnię nierównego 1. // t· pùs. *vetà / lèd. sùæšta uczynić nierówną, (Veršia) niegładką, szorstką. Pavyzdžių iš Žg nėra. wołać, nazywać kαp kàs nor·e / (imieniem, tẽ.p šã.ũke (Žg) nazwą, kαp ká.m patka /16. Nazywać przezwiskiem). Przykładów z Žg ani Jnš nie ma. Straipsniai / Articles 143 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Znaczenie religijne: religiżnie bùvom tik·biškαi á.ukljαmi (Žiuria) Charakterystyczny dla wiary, religijny. Przykładów z Žg ani Jnš nie ma. valioj pravirai, šeinù / vsoz otwartym, otwieranym, drzwiach, oknach, bramach). dùri.s vã·o (Žg) O czymś niezamkniętym (zwykle o tych Przykład z Jnš, a z Žg nie ma. jechać, być pavaúo pasowałoby 21. duonkepę (Žg) Przykładów z Žg ani jest słowo viršuje. i.‿pẽ·u. / pé.mpe. šautam į vom / z Jnš nie ma; viršuj sudedašùnis iškèbdα — Częściowo kudu(s) sutαis·dαvom vαkα Slinkti, slysti. užlé.izdαva višu (Žiuria) LKŽ masis perficientyvo dėmuo 4 LENTELĖ. Žagarės šnektos nesavarankiškos kalbos dalys Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Znaczenie albo także *daũgαva a bαsei skeñda (Žg); sme-3. Albo ti‿a bùva veȓt.ŋgi (Žg); mã·tẹs (Žg) Jnš nie ma. także, również, i. tó·ninei ltαi Przykładów ze Žg ar vsko bùva dui do określania biegu àž gretα d. pro‿dùrs (Žg) Do określania szybkiego działania, zazwyczaj. do biegu, do określania. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nie ma. džing mam ka‿b·k (Veršia) do imitowania dźwięku skeidžiadž.ñg / tie‿αle dž.ñg / dž.ñg / dž.ñg / W LKŽ nie ma. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Znaczenie dość liczne, pa-1. kankamai venu m.mentu gañ bùva / p.ȓminingz bùva nev·ẽ·de.s / agrònoms nevẽ·des / penininks (Žg) Wystarczy, dosyć pakankamai, užtektinai. W LKŽ jest słowo gana, ale nie ma przykładów z Žg. makt kyšt at·e vens / mã· działania gé.r le. (Žg) oznaczać c) su‿revó·veȓu i.‿ 1. Do nagłego kyšt, durst. Przykład z Žg. musėnt gal mùs·nt jeu‿dàbà bùs ta‿tkrà *lituvà prawdopodobnie, wtrącone słowo. (Žg) Przykłady z Žg ar Jnš nie ma. musint gal mùsint (Žg) toz‿gegužns tó·os ir‿.rà Słowo wtrącone. Przykłady z Žg ar Jnš nie ma. nėmaž zupełnie màmà nmàž paskαit·dαva niemok·e / lã.krašti. Ani trochę, zupełnie. (Žvelgaičiai) Przykład z Žg. pliumpt przy upadku w vandenį tę] kαi‿sike / nusakyti całym ubraniu pù [į ir‿·krent (Žg) Švė-Kritimui į vandenį į oznaczać. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. pur dla imituoti iš‿tó·la ižgisim / ka‿pu pu pu / mó·ki.tojes kaškòks tur·e mọtòcikla. (Žg) oznaczenia burczenia 3. Do oznaczania burczenia. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. Phonetic and Morphological Peculiarities of Žagarė Local Dialect (End of the 20th Century – Beginning of the 21st Century) PODSUMOWANIE W niniejszym artykule autor przedstawia kontynuację badań nad lokalnym dialektem Żagarė. Tym razem artykuł poświęcony jest zjawiskom akcentuacyjnym, fonetycznym i morfologicznym występującym w lokalnym dialekcie Żagarė oraz jego swoistym cechom leksykalnym. Zdaniem autora tendencje akcentuacyjne i dialektalne zjawiska gramatyczne Artykuły / Articles 145 Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) widoczne w zapisach lokalnego dialektu Żagarė dokonanych w latach 1998–2003 prowadzą do prac XXI wieku – badania on the change of the dialect. Dialektolodzy przypisują gwarę okolic Żagarė obszarowi powszechnej retrakcji akcentu. Osobliwości akcentuacji dyftongów mieszanych, zaobserwowane przez językoznawcę and Aušra Kaikarytė deserve a more detailed study and correction with regard to the inJuozasa Pabrėžę, kształtują przynależność narodową i tożsamość językową użytkownika gwary. Pewne osobliwości fonetyczne, takie jak wymowa samogłosek a, e, i, u oraz spółgłosek ch, f, h, użycie dodatkowych j, v, tak zwane zjawisko šlekiavimas oraz zmiękczanie/ utwardzanie spółgłosek, odzwierciedlają system fonetyczny gwary. Nadal można je znaleźć w zapisach dialektalnych z końca XX wieku. Osobliwości morfologiczne gwary okolic Žagarė, takie jak wymiana tematów w wyrazach nominalnych, warianty liczby i rodzaju, użycie liczby podwójnej, swoiste (lub zapożyczone z bliskich gwar) tworzenie form wyrazów nominalnych (zaimkowych, stopniowania, zwrotnych), a także osobliwości użycia tematów i form czasowników, są nadal żywotne i zaspokajają potrzeby respondentów w zakresie ekspresji językowej. Zapisy gwarowe pozwalają zrozumieć, jak tworzone są wyrazy w gwarze okolic Žagarė. Respondenci posługiwali się głównie derywatami sufiksalnymi i prefiksalnymi oraz złożeniami. Derywaty rzeczownikowe tworzono za pomocą przyrostków -atis, -ėjas, -elis, -ietis, -tojas, -uitis, podczas gdy -ingas, -inis, -utis były częstszymi przyrostkami przymiotnikowymi. Na czoło wysłowotwórstwa czasownikowego za pomocą prefiksów ap-, nu-, pa-, par-, priwysunęło się tworzenie czasowników prefiksalnych. Użytkownicy gwary okolic Žagarė tworzyli złożenia bez samogłoski łączącej. Przegląd przekroju leksykalnego gwary okolic Žagarė pozwala nam poznać swoiste słownictwo używane w tej gwarze. Słowo lub jego forma subtelnie wybrana przez respondentów do opisania obrazów lub zjawisk ukazuje elastyczność języka ojczystego i jego przydatność do wyrażania myśli we współczesnych warunkach. Złożono 17 maja 2019 r. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vilešio 5, LT10308 Wilno, Litwa janina.valu[email protected]