Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė. „Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas“

Recenzje / Reviews 207 VYTAUTAS KARDELIS Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: dialektologia, historia języka, semantyka kognitywna, wariantywność w języku. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-13 Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė SŁOWNIK GWAR POŁUDNIOWYCH AUKSZTAJTÓW POŁUDNIOWYCH Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016, t. I A–M, 682 s. ISBN 978-609-411-187-7 (całość), ISBN 978-609-411-188-4 (tom I) Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2019, t. II N–Ż, 831 s. ISBN 978-609-411-187-7 (całość), ISBN 978-609-411-238-6 (tom II) W 2016 roku wydano pierwszy tom „Słownika gwar południowych Auksztajtów południowych” (A–M). Po upływie trzech lat, w 2019 roku, opublikowano również drugi tom słownika (N–Ż). W gronie słowników gwarowych jest to już czternasty słownik (obszerniejszy przegląd słowników gwarowych wydanych do 2014 r. zob. Zubaitienė 2014: 142–147). Oba tomy „Słownika gwar południowych południowych Auksztotów” przygotowały doświadczone i profesjonalne dialektolożki, znakomite znawczynie, badaczki i ekspertki południowoauksztockiego dialektu, dr Asta Leskauskaitė i dr Vilija Ragaišienė. Redaktorką naukową słownika jest dr Vilija Ragaišienė, redaktorką – dr Vilija Sakalauskienė, autorką mapy – dr Laura Geržotaitė. Słownik starannie opracowała pod względem graficznym Neda Kostkienė, szatę graficzną nadał mu artysta plastyk Rokas Gelažius. Przygotowanie słownika wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VLKK) w ramach programu ochrony gwar i etnicznych nazw miejscowych na lata 2001–2010; wydanie pierwszego tomu wsparła Litewska Rada Nauki (dalej – LMT) w ramach Państwowego programu badań i upowszechniania lituanistycznych na lata 2016–2024. Na publikację drugiego tomu najwyraźniej zabrakło środków wspomnianego programu LMT, jednak cieszy i jest ważne, by wspomnieć, że wydanie drugiego tomu wsparły zarówno przedsiębiorstwa, jak i samorząd rejonu orańskiego, a także poszczególne osoby – część z nich wpisano na stronie tytułowej słownika, niektórzy zaś, hojnie wspierając wydanie, pragnęli pozostać anonimowi. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na kilka kwestii: na to, że publikację pracy naukowej zaczynają wspierać nie LMT, lecz przedsiębiorstwa, samorząd i obywatele, VYTAUTAS KARDELIS 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII wyraźnie pokazuje, że słownik dotarł już do swoich adresatów. To piękny przykład zarówno patriotyzmu wobec własnego regionu, jak i wspierania jego kultury. Równie oczywiste jest, że autorki słownika nie są przypadkowymi przechodniami w życiu „cikrinių dzūkų”, świadczy o tym nie tylko otrzymane wsparcie na wydanie słownika, szczere i serdeczne prezentacje słownika w Svetainė Domu Nauczycieli Wileńskich i w Instytucie Języka Litewskiego, lecz także jakość samego słownika. Pierwszy tom słownika rozpoczyna się Przedmową (s. VII–IX), po której następuje Wstęp. W tym ostatnim przedstawiono wszystkie atrybuty niezbędne słownikowi gwarowemu: wymieniono gwary południowych południowych Auksztotów (wspomniano tu także o sytuacji socjolingwistycznej – mieszkańcach dwulub trójjęzycznych) oraz ich zasięg (s. XI–XIII), omówiono specyfikę gwar i bardziej charakterystyczne cechy systemu fonetycznego, akcentuacji, morfologii oraz składni (s. XIII–XV). Zwięźle, w sposób uporządkowany i przy użyciu ilustracyjnych oraz odpowiednich przykładów przedstawiono charakter i strukturę słownika (s. XXV–XXX). Dalej znajduje się rozdział dotyczący transkrypcji, w którym podano znaki samogłosek, spółgłosek, akcentu i intonacji akcentowej, intonacji oraz syntagmatycznego podziału tekstu, a także ich objaśnienie. Dołączono wykazy skrótów nazw miejscowości, innych skrótów i znaków oraz literatury. Drugi tom również rozpoczyna się Przedmową (s. VII–VIII), zawiera Wstęp (s. IX–XI) – zwięzłe streszczenie Wstępu do tomu I. W tej części słownika powtórzono rozdziały pierwszego tomu, w których przedstawiono charakter i strukturę słownika (s. XI–XV), transkrypcję (s. XV–XVIII), a także wykazy nazw miejscowych oraz innych skrótów i znaków. „Słownik gwar południowych południowych wyżynnych gwar litewskich”, zdaniem autorów, „opracowano według zasad wyczerpujących słowników gwarowych: zamieszczono w nim wszystkie zebrane słowa południowych południowych wyżynnych gwar litewskich pochodzące z żywej mowy i źródeł pisanych (z rękopisów i nagrań dźwiękowych przechowywanych w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego oraz z kartoteki uzupełnień „Słownika języka litewskiego” zgromadzonej w Centrum Badań nad Językiem Ogólnym)” (s. XXVI). W Przedmowie wspomina się również, że „w ciągu pięciu lat nagrano prawie trzysta godzin nagrań dźwiękowych <…>. Właśnie z nagrań dźwiękowych z tego okresu wybrano przykłady gwarowe, które stanowią podstawę słownika” (s. VIII). Ponadto materiał czerpano także z innych nagrań dźwiękowych zarejestrowanych przez kolegów na początku XXI wieku. Należy podkreślić, że „Słownik wzbogaciły również przykłady gwarowe pochodzące ze wspomnianych wcześniej nagrań dźwiękowych i tekstów rękopiśmiennych z lat 70.–90. XX wieku oraz z lat 2002–2003, a także z kartoteki uzupełnień „Słownika języka litewskiego”” (s. VIII–IX). Czytając te stwierdzenia, można by się zatrzymać i zapytać – jak przedstawiają się zasady i kryteria selekcji materiału? Oczywiste jest, że istnieje różnica między źródłami pisanymi a oryginalnymi nagraniami dźwiękowymi. Również oczywiste jest, że przykłady gwarowe z nagrań dźwiękowych, tekstów rękopiśmiennych i kartoteki uzupełnień „Słownika języka litewskiego” z 7–10 dziesięcioleci XX w. były zarówno zbierane, jak i – zwłaszcza – opracowywane w oparciu o inne zasady teoretyczne i metodologiczne niż te przyjęte we współczesnej dialektologii litewskiej. Może więc powstać pytanie, czy warto było umieszczać w jednym słowniku Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė. Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas Recenzijos / Reviews 209 materiał zebrany i przedstawiony dawnymi metodami oraz „nowy” materiał, oznaczony nowym podejściem teoretycznym. Nawiasem mówiąc, na taki sposób komponowania materiału empirycznego mogły wpłynąć myśli autorów słownika wyrażone w przedmowie, w których dość wyraźnie wyczuwa się nieco nostalgiczną nutę, drżącą z troski o los gwar: „Światopogląd, zwyczaje i codzienność mieszkańców tych miejsc odzwierciedla ich rodzima gwara – melodyjna, bogata w słownictwo, archaiczna, choć już nieco rozcieńczona nowymi zapożyczeniami. Niestety, społeczności wiejskie południowych Dzuków, pielęgnujące tradycyjne rzemiosła, przejęty od przodków sposób życia i egzystencję, z każdym rokiem coraz bardziej się kurczą z powodu niekorzystnego rozwoju demograficznego oraz procesów ekonomicznych i społecznych, a zatem ich istnieniu zagroziło realne niebezpieczeństwo. Wraz ze spadkiem liczby ludzi maleje również liczba osób znających miejscową gwarę…” (s. VII). Jak można zrozumieć z tego dość długiego cytatu, celem słownika było zgromadzenie w nim możliwie dużej i różnorodnej ilości materiału. Należy przyznać, że autorki rozwiały dopiero co podniesioną wątpliwość dotyczącą łączenia materiału różnego charakteru, wybierając racjonalny i odpowiedni sposób: „Zdania dawnych tekstów rękopiśmiennych przepisano zgodnie z oryginalnym systemem znaków stosowanym przez zapisujących, przedstawiono je w oryginalnej transkrypcji wraz z odsyłaczem do miejsca zamieszkania i tekstu rękopiśmiennego.” (s. XXX). Ów odsyłacz (RT) wyraźnie identyfikuje starszy materiał. W takim przypadku niedoskonałości i niuanse transkrypcji dawnych przykładów stają się mniej istotne, a ponadto w razie potrzeby wygodnie jest porównywać materiał z różnych warstw chronologicznych. Kolejną kwestią, która może budzić dyskusje, jest leksyka zapożyczona oraz „nowsze lub nowe słowa” (s. XXVI). Te ostatnie oznaczono skrótem nj. Przy słowach obcego pochodzenia (slawizmach, germanizmach) umieszczono adnotację sv., używaną również do wskazywania zapożyczeń znaczeniowych. Mogłaby się wydawać – godna nagany dwuznaczność, ale autorki i tutaj znalazły odpowiednie rozwiązanie: „Zapożyczenia znaczeniowe wskazuje się przed objaśnieniem znaczenia, w nawiasach, skrótem sv.” (s. XXVI). Zatem w jednym przypadku skrót sv. znajduje się po haśle, w innym – przed objaśnieniem znaczenia. Jeszcze uwaga o zapożyczeniach: zdaniem autorów „W miarę możliwości starano się wskazywać pochodzenie wyrazów”, jednak „przy dawnych zapożyczeniach <…> nie podaje się informacji o pochodzeniu” (s. XXVI). Wydaje mi się, że zwyczaj nieoznaczania „dawnych zapożyczeń” nie jest szczególnie właściwy i zasługuje na krytykę (argumenty zob. Kardelis 2016: 8–9). Można jednak zrozumieć, że na taki wybór wpłynęły zarówno, jak twierdzą sami autorzy, tradycje opracowywania słowników gwarowych, jak i zatwierdzone przez VLKK ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników gwar (subdialektów). Nawiasem mówiąc, autorki właściwie i twórczo przestrzegały tych wymagań, mimo że mają one charakter rekomendacyjny. Oto jeden z takich przykładów: dobrze, że „W Słowniku nie ma gniazd czasownikowych, a tym samym także słów «niebyłych», które sztucznie tworzy się w celu utworzenia gniazda czasownikowego, np.: bósti, mlti, mókti, žnti. W Słowniku nie podaje się również czasowników podstawowych, dla których w gwarach nie zapisano przykładów użycia” (s. XXVIII). Krótka uwaga dotycząca transkrypcji: od razu widać, że słownik opracowały i zredagowały profesjonalne i doświadczone dialektolożki, których jednym z obszarów pracy jest również VYTAUTAS KARDELIS 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII opracowywanie tekstów gwarowych. Transkrypcja przykładów jest przemyślana, nieprzeładowana, konsekwentna, opisująca zarówno systemowy szkielet systemu dźwiękowego, jak i ukazująca ważniejsze oraz subtelniejsze niuanse. Rozdział Specyfika gwar i ich bardziej charakterystyczne cechy jest dość tradycyjny, stosuje się w nim terminologię przyjętą w tradycyjnych pracach litewskiej dialektologii, zwłaszcza w odniesieniu do systemu dźwiękowego (wspomina się o dawnych końcówkach akutowych, spółgłoskach twardych, „mieszaniu” spółgłosek). Takie tradycyjne ujęcie najprawdopodobniej nie jest szczególnie krytykowalne: z jednej strony, gdyby ktoś podjął się badań lingwistycznych opartych na materiale słownika, uporządkowałby terminologię zgodnie z potrzebami, z drugiej zaś strony słownik będą czytać nie tylko lingwiści i specjaliści leksykografowie. A zatem prostsze przedstawienie faktów empirycznych i objaśnienia mają w tym przypadku swoje uzasadnienie i logikę. Podczas lektury omawianego wyżej rozdziału od razu rzuca się w oczy jedna wyraźna cecha, którą można opisać jednym słowem – warianty. To, że w słowniku nie unika się ukazywania wariantywności – rzeczywistego zróżnicowania fonetycznego, morfologicznego i syntaktycznego – jest rzeczą radosną i godną pochwały. Wariancja została właściwie opisana zarówno we Wstępie, jak i jest wyraźnie widoczna w przykładach ilustracyjnych. Można stwierdzić, że materiał przedstawiony w słowniku jest rzeczywiście oryginalny i autentyczny (oczywiście, gdybyśmy porównali go z oryginalnymi nagraniami dźwiękowymi, być może pojawiłyby się dyskusje dotyczące tego czy innego konkretnego przypadku, ale każdy, kto dokonywał transkrypcji tekstów gwarowych, doskonale wie, że różni transkrybenci czasami odmiennie słyszą te same rzeczy – jest to cały, złożony proces kognitywny zależny od wielu czynników). Ogólnie rzecz biorąc, w odniesieniu do samej budowy i struktury słownika, materiału i sposobu jego przedstawienia, wspomnianej już transkrypcji oraz eksplikacji znaczeń nie można sformułować żadnych istotnych uwag krytycznych. Należy przyznać, że autorki słownika przestrzegają systemu i konsekwencji leksykograficznej zarówno przy przedstawianiu materiału, jak i eksplikowaniu znaczeń oraz podawaniu kwalifikatorów gramatycznych i innych. Kreatywne i analityczne podejście do pracy nad słownikiem dość dobrze ukazuje również sposób przedstawienia eksplikacji znaczeń. Przynajmniej dla mnie chrestomatycznym przykładem tego, jak zawiłe są sploty eksplikacji niektórych znaczeń i ilustrujących je przykładów, są słowa kalba, kalbėti w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” i „Słowniku języka litewskiego” (dalej – LKŽ). Wystarczy porównać je z eksplikacjami w „Słowniku gwar południowych południowych Auksztotów” oraz ich stosunkiem do przykładów i od razu widać znacznie lepszą sytuację. Ogólnie rzecz biorąc, autorki słownika, choć korzystają z eksplikacji LKŽ (oczywiście w tych przypadkach, gdy są one całkowicie odpowiednie i nie pozostają w sprzeczności z empirycznym materiałem słownika), często podają również własne, które nierzadko są zarówno bardziej eleganckie, jak i lepiej umotywowane oraz dobrze współgrają z przykładami. Cieszy, że tomy „Słownika gwar południowych południowo-wschodnich wyżynnych” powiększyły grono istniejących już słowników dialektów. Ważne, że już jest i nadal będzie przydatny nie tylko tradycyjnym dziedzinom lingwistyki (litewskiej dialektologii, bałtystyce, indoeuropeistyce), lecz ma także znakomitą, swoistą, różnorodną warstwę materialną i duchową, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė. Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas Recenzijos / Reviews 211 a ogólnie – kulturową. Bez żadnych wątpliwości będą mogli z niego korzystać nie tylko profesjonalni humaniści. We wstępie autorki pięknie i trafnie powiedziały: „Zatem ten słownik – to niewielki hołd złożony opiekunom wielkiej gwary południowych południowo-wschodnich wyżynnych, czyli dzukijskiej, gwary.” Jest to praca, która przyczynia się do pielęgnowania wspólnotowości, skłania do uświadomienia sobie wartości własnej tożsamości, w końcu – przypomina to, co już utraciliśmy. Patrząc z lingwistycznej dzwonnicy – jest to wielki i ważny wkład w badania tego poddialektu, które autorki „Słownika gwar południowych południowo-wschodnich wyżynnych”, dr Asta Leskauskaitė i dr Vilija Ragaišienė, ostatnio rozwijają i pogłębiają nie tylko intensywnie, lecz – co najważniejsze – profesjonalnie. Pozostaje tylko życzyć Koleżankom, słowami Profesora Alberta Rosina, którego pamięć jest jasna, twórczego sukcesu i dalszych doniosłych badań. LITERATURA Leskaukaitė Asta, Ragaišienė Vilija 2016: Słownik gwar południowych południowoausztockich (A–M) I, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskaukaitė Asta, Ragaišienė Vilija 2019: Słownik gwar południowych południowoausztockich (N–Ž) II, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kardelis Vytautas 2016: Slawizmy w języku litewskim: historia badań i perspektywy. – Gwary polskie na Litwie. Dostęp w internecie: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/apie/ straipsniai. Zubaitienė Vilma 2014: Leksykografia litewska: historia i współczesność: podręcznik, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Nadesłano 21 kwietnia 2020 r. VYTAUTAS KARDELIS Vilniaus universitetas Wydział Filologiczny Katedra Języka Litewskiego Instytutu Lingwistyki Stosowanej ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa vytautas.karde[email protected]