Grasilda Blažienė & Laimutis Bilkis (Hrsg.). „Litauische Orts-, Flur- und Gewässernamen im europäischen Kontext“

Recenzijos / Reviews 353 JÜRGEN UDOLPH Centrum Badań nad Nazwami – Getynga Akademia Nauk w Getyndze Kierunki badań naukowych: językoznawstwo historyczne, nazwy wód, nazwy miejscowości, nazwiska. DOI: doi.org/10.35321/all83-16 Grasilda Blažienė i Laimutis Bilkis (red.) LITEWSKIE NAZWY MIEJSCOWOŚCI, NAZWY TERENOWE I NAZWY WÓD W KONTEKŚCIE EUROPEJSKIM (= SERIA WYDAWNICZA TOWARZYSTWA BADAŃ BAŁTYCKICH 2 (SGBS 2) baar-Verlag Hamburg 2019, 352 strony. ISBN 978-3-935536-41-7 W komunikacie wydawniczym już na samym początku wskazuje się, że nazwy miejscowości, pól i wód Litwy wykazują wiele podobieństw do nazw w innych częściach Europy. Jest to całkowicie trafna ocena, jednak w żadnym miejscu nie wspomina się o decydującym wkładzie K. Casemira, H. Krahego, W.P. Schmida i J. Udolpha, którzy wskazywali na podobieństwa między obszarem bałtyckim (nie wolno ograniczać się do Litwy czy języka litewskiego) a Włochami, Adriatykiem, regionem Mozeli, północnymi Niemcami czy Polską. Nie można pominąć faktu, że szczególna pozycja języków bałtyckich w hydronimii Europy pozwala stworzyć model rozmieszczenia języków indoeuropejskich, opracowany przez W.P. Schmida. To pominięcie jest godne ubolewania – odpowiednią literaturę podaję na końcu recenzji. JÜRGEN UDOLPH 354 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Redaktorom tomu, Grasildzie Blažienė i Laimutisowi Bilkisowi, którzy również wnieśli do niego swoje artykuły, pomagali autorzy Veronika Adamonytė, Harald Bichlmeier, Dalia Kačinaitė-Vrubliauskienė i Ilona Mickienė, przy czym bez wątpienia największy udział w powstaniu tomu miał Harald Bichlmeier, który przetłumaczył na język niemiecki większość litewskich artykułów i pełnił również funkcję redaktora naukowego. Tom zawiera następujące artykuły: 1. Przedmowa Grasildy Blažienė i Laimutisa Bilkisa (s. 7–10), 2. Hydronimy zachodniej południowej Auksztoty (s. phologische und semantische Analyse der Gewässernamen des westlichen Südaukštaiten von Harald Bichlmeier (S. 13–84), 3. Ursprung und Motivation der 85–123), 4. Grasilda Blažienė, Pochodzenie i motywacja litewskich nazw osadniczych w rejonie olickim (południowo-zachodnia Auksztota / zachodnia Dzukija) (s. 127–183), 5. Dalia KačinaitėVrubliauskienė, Pochodzenie i motywacja oronimów zachodniej południowej Auksztoty (s. 185–220), 6. Ilona Mickienė, Drymonimy zachodniej południowej Auksztoty: powstanie i formowanie (s. 221–249), 7. Ilona Mickienė, anie nazw łąk (s. 251–286), 8. Veronika Die Onyme der Region Südwest-Aukštaitija: Überblick über Ursprung und BilAdamonytė, Pochodzenie i tworzenie agronimów związanych z działalnością człowieka w gminach Kapčiamiestis i Veisiejai (s. 287–313). Tom zamykają angielskie streszczenia artykułów (s. 315–321) oraz indeks nazw (s. 350), który czytelnik tomu z wdzięcznością powita. W przedmowie G. Blažienė i L. Bilkisa zarysowano badania nad toponimią litewską prowadzone od kilku dziesięcioleci; jest to przyczynek, który zainteresuje przede wszystkim badaczy spoza kręgu bałtyckiego. Zarysowano obszar badań i w krótkiej, ale moim zdaniem w ważnym fragmencie przedstawiono, że do dziś można wykazać onomastyczne ślady języka wymarłych Jaćwingów. Ważnym narzędziem do badania toponimii Litwy jest baza danych nazw miejscowych w Ośrodku Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Litwy w Wilnie. W centrum tomu znajdują się badania nad nazwami pól, gór, wód i miejscowości obszaru objętego badaniem. Słusznie we wstępie wskazuje się, że toponimia i hydronimia Litwy (można dodać: całego obszaru bałtyckiego) mają szczególne znaczenie dla całościowego obrazu przede wszystkim hydronimii Europy (na co na wstępie wskazałem już, wymieniając kilka nazw). W swoim artykule Morphologische und semantische Analyse der Gewässernamen des westlichen Südaukštaiten H. Bichlmeier szczegółowo zbadał około 330 nazw potoków, rzek i jezior, przy czym słusznie zajmuje się m.in. oparł się na badaniach A. Vanagasa. Obszar badań znajduje się Grasilda Blažienė & Laimutis Bilkis (Hrsg.). Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext Recenzijos / Reviews 355 w strefie kontaktu dialektów litewskich, białoruskich i polskich. Proponowane interpretacje są niemal bez wyjątku bezproblemowo możliwe; nie będę bliżej omawiać przypadków spornych, takich jak na przykład następujące: 1. Atesỹs, którego rzucające się w oczy zrównanie z At(h)esis (> Etsch / Adige) określa się jako „zrównanie pozorne” lub „powstałą niezależnie od siebie formację paralelną” (s. 31), przy czym pomija się poświadczoną bałtycką nazwę rzeki Ates (w tym tomie wspomnianą na s. 148), 2. tak zwanego przez H. Bichlmeiera „korzenia fantomowego” *en-/*on-, ponieważ wszystkie nazwy wód, które rzekomo można z nim łączyć, leżałyby na obszarze celtyckim (por. w tej kwestii J. Udolph Inn < *Penos? (2020), s. 221–241), 3. sceptycyzm wobec dotychczasowej etymologii Nẽmunas, ponieważ przy połączeniu z łac. nemus „(święty) gaj” -uund -sStamm stały obok siebie, ponieważ W.P. Schmid szczegółowo omówił tę kwestię w Onomastica Slavogermanica 23, s. 23. 4. do Alnà, ponieważ przyjęty w przestarzałej pisowni rdzeń *el-/*olmiałby być niepoświadczony, „gdyż po prostu nie istnieje ani jeden kontynuant rdzenia o takiej strukturze w jakimkolwiek indoeuropejskim języku jednostkowym”, przy czym nasuwa się pytanie, skąd w takim razie pochodzi 2–3 tuziny nazw wód w Europie, zawierających *el-/*ol- (bez rozpoznawalnej początkowej spółgłoski), wśród nich takie rzeki jak Łaba, Aller, Wołga (Wist wschodniosłowiańska proteza) itd. Nazwy bagien, torfowisk, wodopojów itp. L. Bilkis zbadał(a) („Helonyme”). Ich pochodzenie, ze względu na często dość przejrzyste znaczenie, rzadko bywa przedmiotem sporów. Podobnie jak w przypadku znacznej części nazw wodnych, udział pochodzenia antroponimicznego nie jest zbyt wysoki; ponad ¾ ma pochodzenie apelatywne. Można dodać, że w przypadku nazw cieków wodnych te proporcje wyraźnie zwiększają się jeszcze na korzyść pochodzenia apelatywnego; tym bardziej dziwi, że w ostatnim czasie także w badaniach nad nazwami wodnymi Niemiec często przyjmuje się działalność człowieka jako przyczynę nadania nazwy. Do pochodzenia i motywacji litewskich nazw osad w rejonie olickim odniosła się G. Blažienė. Przez „motywację” autorka rozumie, za W. Wenzelem, „motywy, które skłoniły twórców nazw do nazwania określonej osady określoną nazwą” (s. 125). Opracowuje ona materiał osobno według gmin i gmin zbiorowych, przy czym udało się przede wszystkim ustalić formacje deantroponimiczne, detoponimiczne i deapelatywne. Niewiele udało mi się znaleźć, co zasługiwałoby na uzupełnienie, chciałbym jednak, w odniesieniu do uznanej za niejasną i wielokrotnie wspominanej nazwy miejscowości i akwenu Seirà, Seirjai, Seirjis (s. 33, 53, 166), przy której słusznie odrzucono związek z łot. seiris „niezdarny człowiek”, zwrócić uwagę na przekonujące zestawienie licznych derywatów JÜRGEN UDOLPH 356 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII do praindoeuropejskiego rdzenia *sei-/*soi-/sōi-/*sī-/*sĭ- „kapać, płynąć, wilgotny” u A. Greule, Vorund frühgermanische Flußnamen am Oberrhein, 1973, s. 150–152, który podjął propozycję J. Otrębskiego, Beiträge zur Namenforschung 12 (1961), s. 264 i n. podjął. Artykuł D. Kačinaitė-Vrubliauskienė dotyczy pochodzenia i motywacji oronimów zachodniej części południowej Aukštaitiji. Oronimami (= nazwami gór i wzgórz; odnośnie do innego ujęcia zob. s. 185 i n.) określa się na ogół wzniesienia. W Europie Środkowej mają one bardzo różny wiek. Często są młode, jednak Alpy, Harz i Ifen sięgają częściowo odległej przeszłości. W nizinnym kraju, takim jak Litwa, wystarczy kilka metrów wysokości, aby w języku potocznym określać dane wzniesienie mianem „góry” lub „pagórka”. Występują przy tym nazwy pochodzenia apelatywnego, antroponimicznego i toponimicznego, przy czym wiele oronimów to tak zwane formacje pierwotne, utworzone bez dodatkowego środka słowotwórczego. Przy zestawianiu nazw zwrócił moją uwagę stosunkowo wysoki udział hybrydalnych nazw gór, które przeważnie zawierają słowo zapożyczone z języków słowiańskich (s. 197–200). Artykuł I. Mickienė dotyczy drymonimów (nazw lasów) zachodniej części Suwalszczyzny Południowej oraz ich powstania i budowy. Autorka rozpoczyna go od zestawienia dotychczas opublikowanych badań i omawia obszar badań (rejony Alytus i Lazdijai). 336 omawianych drymonimów zestawiono według pochodzenia apelatywnego i antroponimicznego, przy czym wśród drymonimów składających się z syntagm zwraca uwagę wysoki udział lit. miškas „las”. Największy udział w nazwach lasów mają nazwy pochodzenia apelatywnego. Podobnie zbudowany jest artykuł tej samej autorki, I. Mickienė, dotyczący onimów regionu południowo-zachodniej Auksztoty, który przedstawia przegląd pochodzenia i budowy nazw łąk. Nazwy łąk stanowią bardzo wysoki odsetek nazw badanego obszaru, dlatego analizę ograniczono do kilku wybranych gmin. Należy podkreślić, że szczegółowe badania nazw łąk do tej pory prawie nie były prowadzone w Niemczech. Tutaj zazwyczaj zalicza się je do „nazw terenowych”. Należy jednak zauważyć, że dawne nazwy miejscowości nierzadko były pierwotnie nazwami terenowymi, do których należą również nazwy łąk. W zestawieniu I. Mickienė niemiecki badacz nazw miejscowych napotyka niekiedy również nazwy, które zna – najczęściej za pośrednictwem odpowiedników słowiańskich – wymienię tu choćby lit. lankà „duża równinna łąka” (Krumme Lanke w Berlinie). Z podsumowania artykułu wynika jasno, że prawie połowa omawianych nazw łąk zawiera terminy fizjograficzne – z pewnością nie jest to zaskakujące ustalenie. W tym kontekście należy z ubolewaniem stwierdzić, że w niemieckich badaniach nazw miejscowych wciąż brakuje syntetycznych Grasilda Blažienė & Laimutis Bilkis (Hrsg.). Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext Recenzijos / Reviews 357 i wiarygodnych prac dotyczących terminologii geograficznej. Zupełnie inny obraz wyłania się, gdy przyjrzymy się na przykład krajom słowiańskim. Ostatni artykuł tomu napisała V. Adamonytė, przedstawiając analizę pochodzenia i formowania się agronimów gmin Kapčiamiestis i Versiejai, związanych z ludzką działalnością gospodarczą. Przez agronimy autorka rozumie nazwy pól, gruntów ornych, ugorów, łąk itp., które w terminologii niemieckiej określa się jako „Flurnamen”. Nieco dokładniej kilka wierszy dalej czytamy: „Przedmiotem niniejszego artykułu są nazwy obiektów geograficznych związane z działalnością rolniczą …” (s. 288). Autorka przeniosła niemal wszystkie wyniki zbierania tych nazw, które odbywało się w latach 1935–1937, do Geoinformacyjnej Bazy Danych Nazw Miejscowych i dlatego doskonale zna ten materiał. Trudności sprawiła jej nazwa terenowa Amelýnas, przy której słusznie wskazuje na związek z lit. àmelys. Chciałbym zwrócić uwagę na możliwość, że nazwę tę należy łączyć albo z rodziną wyrazów wokół lit. ãmalas „jemioła”, albo – co mniej prawdopodobne – z przedodrębną językowo formacją od rdzenia *om-, z którym można wiązać Ohm, Amance, Ems i in. do których można zaliczyć także Omulew, dopływ Narwi (zob. J. Udolph Namenkundliche Studien zum Germanenproblem (1994), Berlin-New York, s. 246–251). Jak można było oczekiwać, większość agronimów ma pochodzenie apelatywne (s. 311). Moje uwagi mogą dostarczyć jedynie niewielu inspiracji, ale zapewne stało się jasne, że ukazał się tu interesujący tom poświęcony toponimii litewskiej. Wprawdzie wzbogaca on przede wszystkim badania nad litewskim i bałtyckim zasobem nazw, jednak w przypadku niektórych nazw powiązania wykraczają poza obszar bałtycki i dlatego mają znaczenie także dla badaczy innych regionów. LITERATUR Casemir Kirstin, Udolph Jürgen 2006: Die Bedeutung des Baltischen für die niedersächsische Ortsnamenforschung. – Baltų onomastikos tyrimai: Aleksandrui Vanagui atminti, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 114–136. Krahe Hans 1957: Vorgeschichtliche Sprachbeziehungen von den baltischen Ostseeländern bis zu den Gebieten um den Nordteil der Adria. – Abhandlungen der geistesund sozialwissenschaftlichen Klasse der Akademie der Wissenschaften und der Literatur in Mainz. Jahrgang, Nr. 3 [In Kommission bei], Steiner, Wiesbaden, Mainz: Verlag der Akademie der Wissenschafften und der Literatur. JÜRGEN UDOLPH 358 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Schmid Wolfgang P. 1994: Alteuropa und das Germanische. – Linguisticae scienticiae collectanea: ausgewählte Schriften von Wolfgang P. Schmid. Anläßlich seines 65 Geburtstages, hrsg. von J. Becker, E. Eggers, J. Udolph, D. Weber, Berlin, New York: de Gruyter, 334–346. Schmid Wolfgang P. 1994: Baltische Gewässernamen und das vorgeschichtliche Europa. – Linguisticae scienticiae collectanea: ausgewählte Schriften von Wolfgang P. Schmid. Anläßlich seines 65 Geburtstages, hrsg. von J. Becker, E. Eggers, J. Udolph, D. Weber, Berlin, New York: de Gruyter, 175–192. Schmid Wolfgang P.1994: Das Griechische und die alteuropäische Hydronymie. – Linguisticae scienticiae collectanea: ausgewählte Schriften von Wolfgang P. Schmid. Anläßlich seines 65 Geburtstages, hrsg. von J. Becker, E. Eggers, J. Udolph, D. Weber, Berlin, New York: de Gruyter, 167–174. Schmid Wolfgang P.1994: Das Lateinische und die Alteuropa-Theorie. – Linguisticae scienticiae collectanea: ausgewählte Schriften von Wolfgang P. Schmid. Anläßlich seines 65 Geburtstages, hrsg. von J. Becker, E. Eggers, J. Udolph, D. Weber, Berlin, New York: de Gruyter, 175–192. Schmid Wolfgang P.1994: Indogermanistische Modelle und osteuropäische Frühgeschichte. – Linguisticae scienticiae collectanea: ausgewählte Schriften von Wolfgang P. Schmid. Anläßlich seines 65 Geburtstages, hrsg. von J. Becker, E. Eggers, J. Udolph, D. Weber, Berlin, New York: de Gruyter, 226–247. Schmid Wolfgang P. 1988: Zu einigen keltisch-baltischen Namen-Entsprechungen. Festgabe für Werner Thomas zum 65 Geburtstag, hrsg. von P. Kosta, Studia Indogermanica et Slavica, München: Otto Sagner, 49–56. Udolph Jürgen 1999: Baltisches in Niedersachsen? – Florilegium Linguisticum. Festschrift für Wolfgang P. Schmid zum 70. Geburtstag, hrsg. von J. Becker, E. Eggers, J. Udolph, D. Weber, Berlin, New York: Peter Lang, 493–508. Udolph Jürgen 2011: „Baltisches“ und „Slavisches“ in norddeutschen Ortsnamen. – Interferenz-Onomastik. Namen in Grenzund Begegnungsräumen in Geschichte und Gegenwart, hrsg. von W. Haubrichs, H. Tiefenbach, Saarbrücker Kolloquium des Arbeitskreises für Namenforschung vom 5.–7. Oktober 2006 (= Veröffentlichungen der Kommission für Saarländische Landesgeschichte und Volksforschung 43), Saarbrücken: Kommission für Saarländische Landesgeschichte und Volksforschung e.V., 313–331. Udolph Jürgen 1990: Die Stellung der Gewässernamen Polens innerhalb der alteuropäischen Hydronymie, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Udolph Jürgen 2017: Heimat und Ausbreitung indogermanischer Stämme im Lichte der Namenforschung. – Acta Linguistica Lithuanica 76, 173–249. Grasilda Blažienė & Laimutis Bilkis (Hrsg.). Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext Recenzijos / Reviews 359 Udolph Jürgen 2020: Inn < *Penos? 100 Jahre Verband für Ortsund Flurnamenforschung in Bayern e.V. – 80 Jahre Wolf-Armin von Reitzenstein. Ein onomastisches Geburtstagsgebinde, hrsg. von Rüdiger Harnisch. Blätter für oberdeutsche Namenforschung 57, 345–365. Złożono 15 września 2020 r. JÜRGEN UDOLPH Steinbreite 9, D-37124 Rosdorf, Niemcy [email protected]