Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą

S aipsniai / A icles 55 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2286-4080 Di ei os de pesquisas Mokslinių: XVIXVIII a. P ūsijos Lie u os aš ija, d ikalbės lie u ių leksikog a ijos is o ija. DOI: doi.o g/10.35321/all83-03 KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PRAYMAS: NAUJI FACTAI APIE HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ Ch is oph E ns Tied ke’s Appeal o Decembe 12, 1747: New Fac s abou he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle ANOTACIA S aipsnyje analisado e publicado pelo pa imônio cul u al da P ússia Slap ajame als ybiniame a chy e ( ok. Geheimes S aa sa chi P eußische Kul u besi z) Be lyne encon ado documen o, e elando no os ac os sob e 1727 m. Halės uni e si e e įs eig ą Lie u ių kalbos semina ą. Es e é o pedido do g aduado des e uni e sidade da Faculdade de Teologia e Pe o Go lybo Milkaus (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753) posúnio e K is ijono Go lybo Milkaus (Ch is ian Go lieb Mielcke, 17331807) su es inho i mão K is upo E ns o Tydkės (Ch is oph E ns Tied ke, 1722po 1772) esc i o m. 12 de dezemb o de 1947 e 17 Slo as Ra ap ajai ( oc. Geheime ) Be lyne. His ó ia do seminá io de língua Li uânica da Uni e sidade de Halés es e a chy inis on e é signi ica i o pelo que os dados o necem quase nedokumen uo am inalizamaio pe íodo de a i idade des e seminá io. Com base em K. E. Tydkės pedidoima ixada in o mação, a igo e ela-se que depois 1740 m., que is o iog a ijā habi ualmen e conside am anos de echamen o do seminá io de línguas Lie u ių Halės uni e si á io, no en an o bu a en angų con inua a con inua a i idades des e seminá io. ESMINIAI VOODŽIAI: XVIII sec. Halė Uni e si á io Seminá io da língua Li uânica, K is upas E ns as Tydkė (Ch is oph E ns Tied ke), Go hil as Augus as F anckeė, F ancas Albe as Šulcas (F anz Albe Schul z). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 56 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII ANNOTATION The a icle analyses and publishes he a chi al documen ound a he Sec e S a e A - chi es P ussian Cul u al He i age Founda ion (Ge man: Geheimes S aa sa chi P eußische Kul u besi z) in Be lin, which e eals new ac s abou he Li huanian Language Semina es ablished a he Uni e si y o Halle in 1727. I is an appeal o Ch is oph E ns Tied - ke (1722–a e 1772), a g adua e o he Uni e si y’s Facul y o Theology, s epson o Pe e Go lieb Mielcke (16951753) and hal -b o he o Ch is ian Go lieb Mielcke (17331807), documen ed which was w i en on Decembe 12, 1747 and was add essed o he P i y Council (Ge man: Geheime Ra ) in Be lin. This a chi al sou ce is impo an o he his o y o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, as i p o ides e idence abou a nea ly un- inal pe iod o exis ence o he semina . Basando-se na in o mação egis ada in Tied kes appeal, o a igo e ela que e o s we e ac ually made o con inue he ac i i ies o he semina a e 1740, which is usually conside ed he yea o closu e o he Li huanian KEYWORDS: 18 h cen u y, Language Semina a he Uni e si y o Halle in his o iog aphy. Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, Ch is oph E ns Tied ke, Go hil Augus F ancke, F anz Albe Schul z. Uni e sidade de Halés, ís eig as 1694 m., oi a segunda escola supe io do Reino da P ússia, na qual eius F yd icho Wilhelmo I (F ied ich Wilhelm I., 1688 1740, aldė 17131740) olia iniciada eologias es udan esus nelie u ius ensini i dos idiomas li uãos. Pie ismo idėjų cen o conside adom e apenas qua a a décimo a i idade con abilizandoan e Halės uni e si e e 1727 m. inaugu a o Li u ians idioma semina o undação obje i o p epa a li u ians língua mocanços pie is inas pak aipos kunigus e p o eso es pa a abalho Li u iškose Pa apūsijās do Reino da P ússia. No en an o, di e en e de Ka aliaučiaus uni e si e e, no qual de a o com o mesmo obje i o 1718 m. começou a s eig i Li u ians kalbos semina as eikė mais do que dois cên imos a é 1944 m. (Ci a ičiū ė 2004: 11, 12), Halės uni e si e e seminá io i eu bem mais cu o. Com base numa no a on e a qui ís ico, nes e a igo le an a-se a ques ão, se 1740 m., que okiečių i lie u ių is o iog a ijoje es abeleceu como ano de echamen o des e seminá io, ele de ini i amen e lio ėsi exis is a ęs, e e ela-se, kad po 1740-ųjų is dėl o bū a pas angų oliau ęs i jo eiklą. A igos A icles 57 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą 1. HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ TALBOS SEMINARO ACTIONS DATAVIMA DE HISTORÍGRAFIA P imeõsios de alhesnês especialmen e da Uni e sidade de Halês Li u ians do o is o ijai ski os s udijos Das Li auische Semina an de Uni e si ä Halle, pub- seminalikuo os 1935 m. e is a A chi um Philologicum, au o ius F anzas Spech as (18881949) a i ma am que seminá io uncionęs de 1727 a 1740 m. (Spech 1935: 3638), em ou a pala a, sua a i idade in e omusi illika anos. Indicando o início das a i idades do seminá io, ele se basou em duas p imá ias on es: 1) em 1729 d. 1 de se emb o, no jo nal Neue Zei ungen on Geleh en Sachen N . 70 apa eceu uma no inha, na qual é mencionado que em 1727 d. mês de ou ub o em Halle o ei da P ússia o denou a ins au ação de um seminá io de língua Li uânia pa a es udan es de eologia: Nachdem au alle gndigs en hohen Be ehl S . Knigl. Majes . im Oc obe den, in 1727 allhie ein Semina ium Li huanicum on S udioſis Theologiæ e ich e wo - welchem dieselben on einem S udioso Theologiæ, de ein geboh ne Li haue , in de Li hauischen Sp ache un e ich e we den, dami sie nachmahls in dem Knigl. P eußischen Li hauen u P edige n geb auch we den knnen ([Anonimas] 1729: 639; plg. Spech 1935: 36); 2) Go hil o Augus o F anckeės (16961769) p o esso de eologia da Uni e sidade de Halé e che e do seminá io de línguas li uanas, disseiniu uomečio semina o docen o F yd icho Vilhelmo Hako (F ied ich Wilhelm Haack, 17071754) p epa o žodyno Vocab la i m Li h anico-Ge manic m, e Ge manico-Li h anic m (Halė, 1730) p a a mėje, que o seminá io eia já ês anos: Es sind nun o I d eyah meh au Knigl. alle gndigs en Be ehl ein Semina ium Li huanicum, da in einige S udiosi Theologiæ u de in einem gewissen S ich on P eussen blichen Li hauischen Sp ache ange h e we den alhie e ich e wo den is (F ancke 1730: [2 ]; plg. Spech 1935: 37). A i mando que o seminá io da língua Li uânia lio ėsi a i és 1740 m., F. Spech as ėmėsi só Johanno Ch is opho Ho baue io (17661827) Halės uni e si ei dedicado a his ó ia no li o Geschich e de Uni e si ä zu Halle bis zum Jah e 1805 (Halė, 1805) ci uo u a chy iniu šal iniu – neda uo u semina o ado o G. A. F ancke’ės p anešimu: Was hie nächs das Li auische Semina ium anlange , so is dasselbe on mi p iŠis a im im Jah e 1727 ange ich e es, bis 1740 ohne einige königliche Kos en e hal enes Ins i u um gewesen, zu dessen Anlegung mich nich s ande s, als BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII die alle höchs e Königliche In en ion und meh malige alle gnädigs e Be ehl, dass üch ige Leu e o das P eussische Li auen e zogen we den mög en, bewogen (Ho baue 1805: 281; plg. Spech 1936: 37). G. A. F anckeės ela ó io, mais uma ez con i mando ou as on es es emunjamas Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina o įs eigimo me us eb27), a é ago a ebė a conhecida a única on e pi minis, no qual a i ma-se que o seminá io uncion (17 a é 1740 męs. Quan o de ou a esols ina a pa i de G. A. F anckeės con empo áneo his o iado Johanno Ch is opho on D eyhaup o (16991768) esumido semina o esumo:C e. no segundo li o Aus üh liche diploma isch-his o ische Besch eibung des [...] Saal-C eyses ome (Halė, 1750) ele esc e eu sob e o seminá io de língua Li uânia da Uni e sidade de Halé como sob e uma ins i uição ainda ebe eikian (D eyhaup 33: 1750). J. Ch. Ho baue is con aš a ação en e as duas on es explicou pelo que J. Ch. on D eyhaup as sky elį sob e semina ą galėjęs esc e e mui o an es, nei išėjo knyga, . y. da iki 1740 m., kai semina as ik ai eikė (Ho baue 1805: 282). Que e como seja, mais a de okiečių is o iog a ijoje minin Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą em essência baseia-se J. Ch. Ho baue iu, i. i. semina o a i idade pa ada conside a 1740-ieji (pgs.: Sch ade 1894: 239240; Reinhold 1895: 106107). Jus iça, inimška io abalhos li uanos seminá io enden a a da a a é 1765 m. (p.j.: Vileišis 2008 [11935]: 146; Šapoka 1989 [11936]: 615), al ez isso sie a com g a ui o alimen ação leng a os ( ok. P eußische F ei isch ou P eußisch-Li auische F ei isch) al o de es udan es de eologia e po 1740-ųjų (plg. Schille 195: 1994). Es a isenção aos jo ens da P ússia que es uda am em Halle e especialmen e aqueles que ap endiam a língua li uanas semina e, em janei o de 1728 m. oi ins i uída pelo ei F yd ichas Vilhelmas I, pa a esse p opósi o de Ka aliaučiaus anualmen e siųs a po 400 alé ios, mas es a ajuda e com ela a isenção in e ompida mui o an es ainda 1758 m., quando pe yne is pe ou anos a gue a dos ussos po Ka aliaučių (Ho baue 1805: 279280; Spech : 35; 38: 57). No en an o, o mencionado es udo de F. Spech , cujo obje o de pesquisa e a unicamen e a his ó ia des e seminá io, con ibuiu signi ica i amen e pa a que 1740-á ios an o okiečių, quan o lie u ių is o iog a ijoje de ini i amen e se es abelecessem como anos de echamen o do seminá io (Win e 1954: 56; LLI I 214; Bense 1974: 295; Bense 1994: 811; Schille 1994: 199, 195; Ci a ičiū ė 2004: 78 e k .). Embo a F. Spech as e accen a a a escassez de on es a qui adas, po ém seu pe ci uo as p óp io seminá io che e G. A. F anckeės aiginão, 1 É e dade, alguns desses pesquisado es manê semina ão iniciados em 1724 ou 1725 m. (Win e 1954: 47; Bense 1974: 295; Bense 1994: 81), mas ago a não há quaisque dú idas de que de a o ele oi inaugu ado em 1727 m. (ž . an e io men e). A igos A icles 59 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą que e sem da a bem con ex o, pa eceu nek es ionuo inas e comple amen e su icikamas, po an o mais a de nas pesquisas des inadas à his ó ia do semina o o ema de da amen o nebeplė o a. Vol a à ques ão da du ação das a i idades do seminá io de língua li uana da Uni e sidade de Halle e da segunda on ei a c onológica é incen i ado po um no o a chy inis on e Pa imônio Cul u al da P ússia no Slap ajame als ybiniame a chy e ( ok. Geheimes S aa skul u a chi P eußische Be besi z, adian e GS A E n) Be lyne conse ado K is upo Tydkės (Ch is oph E ns Tied [c]ke, Tyd cke, 1722-1722) solici ação, esc i a em 12 de dezemb o de 1747 e ende eçada ao Slo as Ra hai (PK Geheime ) no 123 (GS A: I, Rep. 7, 90 pe . 2. KRISTUPAS ERNSTAS TYDK Ao P ūsijos Li uš ijos y ėjų aki a į K. E. Tydkė caiu bas an e ecen emen e como XVIII a. a i iais da cul u a li uânica lauke Milkų memb o da amília. lybo Milkaus (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753) posúni e mais Rekons uojan šios šeimos sudė į, nus a y a, kad K. E. Tydkė bu o Pe o Go - elho sucesso K is ijono Go lybo Milkaus (Ch is ian Go lieb Mielcke, 17337)180 i mão (T iškai ė 2019: 8182, 105110). Ele nasceu Lapynuose ( ok. Lappienen) e oi enykščio kunigo Tobias Tydkės (Tobias Tied ke, 16881725) e Reginas Luizos Schimelp ennig (Regina Louisa Schimmelp ennig, 17021776) p imei oagimis (LapKK 61 , No 62). O li o de mé icas do ba ismo da ig eja e angélica lu e ana a es a que ele inha um ano e meio mais jaunes b olį Go ied Tied ke (Go ied Tied ke, 17231791) (Lap 67 , No 122), mais a de o nou-se kunigu e men iu a Go ied Os e meje (Go ied Os e meye , 17161800) polem T ac a e Bedenken übe einen En wu zu einem Neuen Li u gischen Geschenk (Ka aliaučius, 1786) (pa a mais in o mações sob e Lapolska T ii ė: 2019: 81812, 110111). A mãe e a o iginá ia da gausia Šimelpenigių giminė, das quais não um único ep esen an e pe encia luom dos sace do es e pa icipa a li uanis inėje a i idade. An ai K. E. Tydkės a ô do lado ma e no Ma ynas Šimelpenigis (Ma in Schimmelp ennig, 16681735), oda a ida kuniga ęs Pik upėnuose ( ok. Pik upönen), jun amen e com ou os sace do es da P ússia, em 1719 pe gun ou e ap oba a Hen ique Lysias (Hein ich Lysius, 16701731) sob e a imp essão de uma Ma in Lu he ia Skažojo ka ek e imą, e o jo em a ô do a ô Adomas F yd ichas Šimelpenigis (Adam F ied ich Schimmelp ennig, 16771740), Maisgi i ( ok. Skajoski chen), um dos p imei os adu o es da Bíblia li uana publicada em 1735 m. T ys K. E. Tydkės dėdės, i. i. i mãos da mãe, ambém o am conhecidos P ūsijos Lie u os d asininkai: isso Papelkių ( ok. Popelken) sace do e Adomas F yd ichas Šimelpenigis (Adam BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 60 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII F ied ich Schimmelp ennig, 1699–1763), giesmių i minė os Biblijos e ė- elas, giesmyno suda y ojas e segundo da segunda edição da Bíblia, Ragaínas ( ok. Ragni ) kunigas E ns as Go ydas Šimelpenigis (E ns Go ied Schimmelp ennig, 17041768) e Ma ynas Šimelpenigis (Ma in Schimmelp ennig, 17061778), que docen a ês p imei o na Uni e sidade de Halė Lie u os kalbos kuniga ęs Kin uose ( ok. Kin en) bei P iekulėje ( ok. P ökuls). Anks i mi us ė ui, mo ina 1726 m. iš ekėjo už uomečio Ju ba ko ( ok. Geo genbu g) kunigo semina e, e depois P. G. Milkaus, conhecido como 1723 m. a ku o Ka aliaučiaus uni e si e o Lie u ių kalbos semina o docen as, Naujo- jo Tes amen o (1727) ko ek o ius i ienas iš Biblijos (1735) e ėjų, giesmių i P ūsijos aldžios įsakų e ėjas. Taigi K. E. Tydkė augo s ip ias li uanis ines adicijas puoselėjusioje šeimoje i , ikė ina, da aikys ėje išmoko lie u ių kal- bą (plačiau apie Tydkių, Šimelpenigių i Milkų giminys ę ž . T iškai ė 2019: 73–126). Reu enindo quase dezeno e anos, K. E. Tydkė m. 5 de ab il de 1741 oi ima ikuliuado em Ka aliaučiaus uni e sidade: [1741.] 5. Ab il. Tiedke Ch is oph. E nes ., Lapenen. P uss. (E le 19111912: 386), po ém, em suas p óp ias pala as dizendo, aqui nesimokė (Tied ke 1747-12-12: [1 ]), e na e dade e e i amen e es udou apenas um semes à (ž . abaixo). P on o as busca acadêmicas ele pa iu em pie ismo idėjomis amėjusį Halės uni e si e ą po ap oximadamen e milha es de quilôme os, aigi lu e ono o odoxo P. G. Milkaus na amília po augusiam K. E. Tydkei pie ism não e a es anho. Espe a-se que i pa a Halę ele de uma o ma ou ou a enco ajou dėdê de pa e ma e na M. Šimelpenigis, que es a a es udado enykščiame Lie u ių kalbos semina e e an es anos eg essando a P ūsijos Lie u ą. Como e os dois i mãos mais elhos Adomas F yd ichas e E ns as Go ydas, an es disso ele es udou eologia Ka aliaučiaus uni e si e e (E le 19111912: 318) e equen ou o p o esso Jono Jokūbo K an o (Johann Jacob Quand , 16861772) lide ado pela Uni e sidade Ka aliaučiaus Li u ian seminá io, quando nele como al ha ia u u o ap endiz s aino P. G. Milkus (T iškai ė 2018: 63, 6768). M. Šimelpenigį como candida o a ensina línguas li uanas na Halėje enykščio Lie u ių kalbos semina o ado ui G. A. F ancke’ei ekomenda o ne du bu ę uni e si á io p o esso de eologia e ullė iniai do úl imo: 1734 m. 14 de ab il. laiške cen as i uome is Ka yčių ( ok. Coadju hen) kunigas Jonas Rich e is (Johann Rich e , 1705–1754)2, o 1734 m. gegužės 14 d. laiške Ka aliaučiaus uni e si e o p imei o p o esso de do eologia des e seminá io e enykščio Lie u ių kalbos 2 Plg. „meines Nachbah en Sohn Monſ. Schim[m]elp enning ſich en ſchloßen ‖ in Go es Nah- men als Docens im Halliſchen Semina io ſich do hin ‖ ʒubegeben“ (Rich e 1734-04-14: 28 ; plg. Win e 1954: 56). A igos A icles 61 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą Albe as Šulcas (F anz Albe Schul z, 1692–1763)3. Beje, F. A. Šulcas a k ei- semina o che e F ancas pê a enção no a o de que M. Šimelpenigis ha endo sido um e dadei o e dadei o lie u is ( . y. ha ia nascido e alecido na Li uânia) e a mesma bela p . Segundo J. J. K an o, Halés Uni e sidade Li u ians língua semina y ele us: nuo 1734 iki 1740 m. (QPP IV 108 ), aigi bu o ilgiausiai semina e mokęs ensinou šeše ius medocen as. A M. Šimelpenigis, quandoise mesmo ecomendado G. usio docen o J. Rich e io, ėliau semina o ado ui galėjo ekomenduo i sa o A. F anckeei busūnėną, dados nãoama. Neubejo ina só isso, que a Halę K. E. Tydkė iu ha endo F. A. Šulco ecomendação isso es emunha 1741 m. 16 de ou ub o ca a do úl imo G. A. F anckeei (Schul z 1741-10-164; po em, como mesmo es a ecomendação a i ma, que K. E. Tydkė inha á ios meses es uda na Ka aliaučiaus uni e si e e). Halés uni e si á io ma iculados K. E. Tydkės pa ilhão insc i o 1741 m. 16 no emb o d.: Tied cke, Ch is opho us E nes us; Li h . P ussus [...] 16.11.1741 heol. (P euß 1994: 228)5. Aqui ele qua o anos es udou eologia. Sendo es udan e K. E. Tydkė po algum empo ensinou enykščiame Lie u ių kalbos semina e (Tied ke 1747-12-12: [1 ]; ainda consul e 3 sk. e p iedą). Além disso, ele e a um daqueles de P ússia o usių es udan es, que ecebe am g a ui amen e alimen amen o (abia es a leng a á e 1 ch.). Kad K. E. Tydkei es a acilidade de e dade concedida, alega o li o alumnų Album alumno um Mensae Regiae Bo ussicae p o incialis, na qual há sua insc ição: Ch is opho us E nes us Tied cke Lappino=Bo= ussus; na us A[nn]o 1722 die oi o çado a sai de Halle pelo menos assim a acha pe mi e a no a alumnų knynach Halle ab: [...]; b) S udiosus Schimmelp ennig, 3. Maj.“ (Tied ke 1741: [14 ]). 1745 m. ugpjūčio mėnesį jis, egis, dėl skolų In o ma o am Semina . Von seinem Ch is en ume kann nich s sagen. E is abe s ill und wi d sich goje p ie ci uo o jo į ašo: „Gieng heimlich ſeine Schulden wegen ‖ on Halle, a[nn]o 1745. m. Auguſ [i]“ (Tied ke 1741: [14 ]). 3 Plg. „Mo gen, wo Go will, gehen un e ſchiedene S udioſi on hie mi einem Schi übe S e in ho en lich nich wid ig beeugen, und de e igs e Li aue , de nu sein kann, und ha den alle schöns en Dialek (Schul z 1734-05-14; ci . iš Wo schke 1929–1930: 24). 4 Laiškas agmen a iamen e publicado Theodo o Wo schkeės li o De Pie ismus in Königsbe g nach Rogalls Tode in B ie en (Wo schke 19291930: 7376, No. 30), po ém sem sen ença sob e K. E. Tydkę. Que p ecisamen e nes a ca a K. E. Tydkė ecomendado como p o esso de língua li uana semina e, es emunha Augus o He manno F ancke[…]ės (16631727) a in o mação o necida na base de dados des inada ao legado manusc i iu (h p: www. as. ancke-halle.de&cgi-bin/nachlass. pl?x=u& _show=xwe eg=PER&we =ke%20%%BS&ons ige %5& eccheck=16530). 5 Dėkoju habil. d . Ch is ianeei Schille po dados a pa i des es li os: Ma ikel de Ma in-Lu he -Uni e si ä Halle-Wi enbe g 17301741 (Halė, 1994) e E angelisches P a e buch ü die Ma k B andenbu g (Be lyn, 1941). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 62 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII Depois de pa de anos K. E. Tydkė in en ou e o na a P ússia Li uá isso es emunha seus es o ços em 1747 ob e Balė ų ( ok. Balle hen) luga de pad e (sob e isso é ea 3 c.). Nepa ykus ecebe designação em li uaniška pa apiją, em 1748 ele começou a abalha mes e Špandau ( ok. Spandau), e em 1941 capelionu de gue a p úsijos p inco pės ininkai pulke Po sdame (Fische : 1752; 89 e ambém: Schimmelp ennig-Mielcke [1753-06-??]: 27 ; Schimmelp ennig-Mielcke [1753-08-??]: 519 ; T iškai ė, Sidab ai ė 2019: 158159, 166167). m. 15 de se emb o de 1756 na cidade de Be nau K. E. Tydkė se casou com o en ão já elionio kunigo Ma häus Deilicke (16941736)6 ilha de Regeni e Ch is iane (Fische 1941: 892) e icou pe o de Be lyne: desde 1756 ele se iu Nauene, onde inicialmen e ėjo a de e es de diácono, o 691772 m. supe in enden e (Fische 1941: 892). Cul u a Lie u ių nusipelniusioje Milkų amília encos ado K. E. Tydkės li uanis inė ac i idade, egis, abendeu apenas uma á ea ensino de língua lie u ių Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina e. Labiau pasi eikš i lie u ių kul ū os lauke eikiausiai sukliudė objek y i aplinyka: 1747 m. no inal nega ęs kunigo ie os Balė uose, K. E. Tydkė į P ūsijos Lie u ą nebeg įžo i isą likusį gy eni- mą a na o B andenbu ge. 3. KRISTUPAS ERNSTAS TYDK APIE HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina o is o ijai s a bus 1747 m. g uo- d. 12 d. de K. E. Tydkės pedido, o icialmen e ende eçado ao ei da P ússia F yd ich II, ou F yd ichu Didžiajam (F ied ich II., F ied ich de G oße, 17121786, aldė 17401786), mas de siųs as decisões omadas em nome do ei em Be lyne. Vin e e cinquen a uni e si á io de Halé e g aduado de eologia K. E. Tydkė, de pa ê io Mielkiemio ( ok. Mehlkehmen) kunigo P. G. Milkaus ga endo no ícia, que a silais ino kunigo luga Balė uose, Įs u ies ( ok. Ins e bu g) bažny inėje apsk i yje, pedė designá-lo a es a P ússia Li uânia pa apiją. O luga de sace do e lá o nou-se li e, quando em 1747 m. 22 se emb o d. mo eu Geo geas Ab ahamas Bal ze is (QPP IV 8 ; A nold 1777: 88; ZM I 61). A im de ob e o se iço na Balė ų pa óquia, K. E. Tydkė Slap ajai a ybai 6 F anckeės ins i uições a chy e ( ok. A chi de F anckeschen S i ungen, pos e io men e AFS ) gua dado m. 1719 no emb o 3 d. ca a de M. Deilickeės, ende eçada ao p o esso da Uni e sidade de Halė A. H. F anckeei (16631727) (AF: H. S . 173: 72), do mencionado G. A. F anckeės pai Espe a-se que nes a uni e sidade es udija ês M. Deilickeė enha sido A. H. F anckeės aclė ino. A igos A icles 63 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą esc e eu a é ês ezes: 1747 m. 29 no emb o d.7, 5 dezemb o d.8 e 12 dezemb o d., aí úl imo pedido oi o e cei o. No en an o, os es o ços não de am o desejado esul ado: em 28 de dezemb o de 1747 Be lyne minis o de es ado on B andas e consis ó ia p esiden e on Reichenbachas assina am dec e e ą, in o mando K. E. Tydkei que o luga solici ado já es a a ocupado, e jun a com indicando ou a sykį di igi -se p incipalmen e a Uni e sidade Ka aliaučiaus Faculdade de Teologia e de lá ob e diploma (B and, Reichenbach 1747-12-28: [13]). Tąka Balė ų kunigu paski as e m. janei o 21 d. 1748 in oduzido K is ijonas F yd ichas Š ime is (Ch is ian F ied ich S imeh , S ime , 17251765), liga ol kuniga ęs Ge iškėnuose ( ok. Ge wischkehmen), e an es disso ec o ia ęs S alupėnuose ( ok. S allupönen) (QPP IV 8 , 15; 1777 A nold: 88, 118; ZM VI 1779) Ele e a o jo em ilho de Žel os ( ok. Saalau) kunigo K is ijono Š ime io (Ch is ian S imeh , 16761750) e ex-alumno do seminá io de língua Lie u ių Halės uni e si á io E dmann Go lybo Š ime io (E dmann Go lieb S imeh , 17151737) i mão (Schille 1994: 201; ZM VI 1773). 1747 m. 12 de dezemb o d. K. E. Tydkės pedido o nece não só dados sua p óp ia biog a ia econs ui , mas e no os conhecimen os sob e Halės uni e si á ios Li u ians idioma semina ą. Dês ando os mais impo an es a os de sua ida, ele d uge e elou a é ago a desconhecidos de po meno es, signi ica i os dos menos documen o am a inalizada e apa de a i idade do seminá io. Dizendo que nasceu e augo na Li uânia P ússia, es udou Halės uni e si e e, e após es udos se iu pamokslininku em Po sdame e no oliese, K. E. Tydkė menciou e isso, que moka li u ians lingua e mokė ją enykščio uni e si e o Lie u ių kalbos semina e: e Ich bin in Li hau=‖en geboh en und e ʒogen, und de ſelben Sp ache ‖ kundig, wie ich de auch in Halle im Semina io ‖ Li h anico gedach e Sp ache doci- (Tied ke 1747-12-12: [1 ]). E. Tydkės a i mação de que ele ensinou língua li uanas na língua li uânica da uni e sidade de Halė, mais uma pa de pe mi e suplen a ago a conhecidos neabejo inų des e seminá io docen ų lis a: sem já menciona J. Rich e io (docen a o 17271728), F. V. Hako (17281732), M. Šimelpenigio (17341740), 7 de no emb o de 1747 d. K. E. Tydkės esc e eu o pedido p ese ado ali mesmo e já mencionado como pedido de 12 de dezemb o (G HA PKA: I 123, No 7, 90 h, Pk . Rep. [11, S . 8 Es e pedido de K. E. Tydkės no ci ado p ocesso de a qui o não exis e, po ém ele é mencionado em dezemb o 12 d. pe iy (Tied ke 1747-12-12: [1 ]). 9 K. F. Š ime is é conhecido como um dos sa inhei os do dicioná io manusc i o Cla is Ge manico-Li h ana (XVIIXVIII a. sandū a; LMAVB: F 137-1314), que XVIII a. 3-i décimeciu pildė K. E. Tydkės pa ė is P. G. Milkus (apie iden i icikuo us P. G. Milkaus p ie ašus diodyno manusc ip yje 2013: see T iškai ė 2013: 4464). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 70 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII de li uanis ischen Bewegung im 18. Jah hunde in P eußen 2. Das dokumen a ische E be de Familie Mielcke, Vilnius: Lie u ių li e a ū os i au osakos ins i u o. Vileišis Vincas 2008 [11935]: Nau inhas elações na Majojoje Li uânia liga da G ande gue a his ó ias e es a ís icas à luz, Vilnius: Ve sus au eus. Edua d Win e 1954: Die P lege de Wes und Südsla ischen Sp achen in Halle im 18. Jah hunde . Bei äge zu Geschich e des bü ge lichen Na ionwe dens de wes und südsla ischen Völke , Be lin: Akademie-Ve lag. Wo schke Theodo 19291930: De Pie ismus in Königsbe g nach Rogalls Tode in B ie en, Königsbe g i. P . : Kommissions e lag Fe d. Beye s Buchhandlung Thomas & Oppe mann. ZM IVII Das Zwischenmanusk ip zum Al p eußischen e angelischen P a e buch 17. Au de G undlage de Sammlungen on F iedwald Moelle bea bei e on Wal he Mülle -Dul z, Reinhold Heling und Wilhelm K anz, Hambu g: Im Selbs e lag des Ve eins [ ü Familien o schung in Os und Wes p eußen e. V. Quellen, Ma e ialien und Sammlungen zu al p eußischen Familien o schung (QMS) 2012],2014. S aipsniai / A icles 71 K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą PRIEDAS PRINCIPOS DE PUBLICACÃO. Publicação documen a aksimilė13, pe ašas e ansmissão. Pe ašas documen á io pa aidinis. Pe aše abb e iunimas, exce o con acções, não escleidem. Naujų laikų go hikiniu aš u esc i oy ame okiškame eks e lo yniškuoju aš u į ašy i lo yniški in a pai – žodžiai i mo - emos – išski iami ku sy u. Komen a ai eikiami išnašose: eks ologiniai – p ie pe ašo, sujeikinie à adução. KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PAKARTO- TINIS PRAŠYMAS SLAPTAJAI TARYBAI BERLYNE DĖL SKYRIMO KU- NIGU Į BALĖTUS, Be lynas; GS A PK: I. HA, Rep. 7, N . 90 h, Pk . 1239, [1 –2 ]14 [1 ] ⌜d. 12 [en] Dec[em]b[.] 1747⌝15 ⌜pſ. d[en] 12. Dec. 47.⌝16 Alle du chlauch igs e G oßmäch igs e König Alle gnädigs e König und He ! Counice [u ] d[en] H[e en] P öbs e[n] B and17 Reichenbach D[en] 13 Dec[.] [174]7. a18 Ew: Majes ae habe wa am 5 [en] huj: alle = un e hänigs e Vo s ellung ge han, und die E = heilung de Balle hischen P a e im Ins e bu gi= schen Am e in P eußen au s submisses e aus= gebe hen. Da nun in selbigem meine Documen= a nich beygeb ach ; so habe selbige gegenwä ig, sub pe i o e adi ionis in o iginalibus alle = 13 Duas páginas do documen o de aksimilhas publicadas como ilus ações: T iškai ė 2019: 107108. 14 O documen o não em a chy inês olhas nume ações. 15 A da a de ecebimen o do pedido insc i a mais a de de ou o (an o) pessoal. 16 A da a de ecebimen o do pedido g a ada pos e io men e de ou o ( e cio) pessoal. 18 Resolução assinada pos e io men e de ou o (ke i o) indi íduo. 17 Rezoliucija į ašy a i pasi ašy a ėliau ki o ( ečio) asmens. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 72 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII A igos A icles 73 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 74 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII S aipsniai / A icles 75 K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą un e hänigs bey ügen wollen. Ich bin in Li hau= en geboh en und e ogen, und de selben Sp ache kundig, wie ich de auch in Halle im Semina io au de Li h anico gedach e Sp ache doci e . Fe ne habe Uni e si ae Halle s udi e , und mich u beyliegendes einem ſolchen Am e üch ig gemach , wie ſolches Tes imonium on de heol: Facul ae beeuge . Nach absol i e[n] s udiis habe in und bey Po sdam condi ioni e , auch mich im P edigen leißig geübe , wo on eben als ein A es a bey[=] lege; [1 ] lege. Da nun die gedach e Balle hische P a e wie mi mein Va e gemelde , gewiß acan wo = den, ich abe de Königsbe gische[n] Facul ae nich beckan bin, weil ich daselbs nich s udi e , olglich auch on do aus kein Tes imonium o de n ka; So habe Ew. Majes ae nochmahls alle = un e hänigs an lehen wollen wolle[n] mi die= se P a e Alle gnädigs u con e i e[n], und des Endes die Voca ion expedi e[n] u laßen. Ich e ſ e be Ew: Majes ae Alle un e hänigſ e Knech Ch iſ oph E nſ Tied cke Be lin D[en] 12 [en]19 [Decem]b : 1747. [2 ] De Candida us Theol: Ch is oph E ns Tied cke hu wegen de acan en Balle hischen P a e alle = un e hänigs e nähe e Vo = s ellung. 19 Co igi a de 6. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 76 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII Ve imas [1 ] 1747 m. 12 de dezemb o d.20 Gau a 1747 m. 12 de dezemb o d.21 Sh isiausiasis, galingiausiasis Ka aliau, maloningasis Ka aliau i Pone!22 T ansduo ina a senho es p obs ams. B andas⌝23 ⌜Reichenbachas [174]7 m. g uodžio 13 d.⌝24 À Sua Ka ališkąją Didnbę já des e [mês] dia 5 dia humilamen e k eibai me iculosamen e p epa ado, piausi i labiausiai nusižeminęs meldžiau ski i kunigo ie ą Balė uose25, Įs u- ies alsčiuje, P ūsijoje. Kadangi uoka sa o dokumen ų nepa eikiau, odėl nuolankiausiai juos p idedu šiuosyk p ašydamas g ąžin i o iginalus. Gimiau bei augau Lie u oje26 i moku jos kalbą, šią kalbą aip pa mokiau Halės Lie u ių [kalbos] semina e27. Be o, s udija au Halės uni e si e e28 i esu okiai a ny- como isso desloca a adjun a ca a da Faculdade de Teologia29. 20 A da a de ecebimen o do pedido insc i a mais a de de ou o (an o) pessoal. 21 A da a de ecebimen o do pedido egis ada pos e io men e de ou o ( e cio) pessoal. 22 Apeliase ao en ão ei da P ússia F yd ich II, ambém chamada F yd ichu Didžiuoju (F ied ich II., F ied ich de G oße, 17121786, aldė 17401786), po ém de e dade pedido inje ado em nome do ei a decisões ado adas à Slap ajai adybai ( ok. Geheime Ra ) em Be lyne. 23 Resolução g a ou e assinou o minis o de Es ado on B andas. 24 Resolução assinou p esiden e da consis o ia on Reichenbachas. 25 Balė ai ( ok. Balle hen) bažny kaimis pe o de T empų ( ok. T empen) e Da kiemio ( ok. Da kehmen). 26 Falbama sob e P ūsijos Li uão. 27 Halės uni e si á io Seminá io da língua Li uânica oi es abelecido 1727 m. do ei da P ússia F yd icho Vilhelmo I (F ied ich Wilhelm I., 16881740, aldė 17131740) alia. O che e do seminá io nomeado o p o esso de eologia Go hil as Augus as F anckeė (16961769). K. E. Tydkė semina e ensina podia não an es como a pa i de 1741 m. mês de no emb o meados, quando ing essou em Halės uni e si e ą. 28 Pa a Halés uni e sidade K. E. Tydkė oi ima ikuliuo 1741 m. no emb o 16 d. (P euß 1994: 228) e es udou eologiją ke e ius anos. 29 Byloje šios pažymos nė a. A igos A icles / 77 K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą Acabęs es udos, a na au Po sdame e pe ooliese30, d uge uoliai es udiausi mokslau i, ai liudijan į pažymėjimą31 aip pa p idedu. [1 ] Kadangi minė oji Balė ų kunigo ie a, kaip man p anešė mano ė as32, daba iš iesų a silais ino33, ačiau aš Ka aliaučiaus akul e ui nesu pažįs amas, nes en nes udija au34, aigi iš pa enha e não posso o nece nenhuma pažymos, po an o mais uma ez Jūsų Ka ališkąją Didenybę maloningai eik is man ą kunigo ie ą ski i i uo ikslu leis i p adė i sky imo p ocedū ą. Pasilieku Jūsų Ka ališkosios Didenybės humilankamen e ezžiu humilankiausias se nas K is upas E ns as Tydkė Be lim, 1747 m. g uodžio 12 d. [2 ] Candida o de Teologia K is upo E ns o Tydkės mais po meno izada ap esen ação sob e a acan e Balė ų pad e luga 30 Veikiausiai omenyje u imas Špandau ( ok. Spandau), ago a oca inho Be lyno bai o, e XVIII a. ainda sa a ankiškas cidade, es abelecu ęs jun o aos dois ios Ha elio ( ok. Ha el) e Šp ė ( ok. Sp ee) san akos. 31 No p ocesso não exis e essa ce i icação. 32 Falam sob e pa ê į Pe ą Go lybą Milkų (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753), en ão o Mielkiemio ( ok. Mehlkehmen) cu a. Biológico pai Tobias Tydkė (Tobias Tied ke, 16881725) mo eu, quando K is upui E ns ui e a ês. 33 Balė ų sace do e luga a silais ino 1747 m. 22 de se emb o mo us Geo geu Ab aham Bal ze iui (QPP IV 8 ; ZM I 61). 34 De a o K. E. Tydkė Ka aliaučiaus uni e si e e oi ima ikuliuo o 1741 m. 5 de ab il d. (E le 19111912: 386) e lá e e i amen e es udou um semes ą. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 78 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII Ch is oph E ns Tied ke’s Appeal o Decembe 12, 1747: New Fac s abou he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle SUMARY The a icle analyses and publishes he a chi al documen ound a he Sec e S a e A chi es P ussian Cul u al He i age Founda ion (Ge man: Geheimes S aa sa chi P eußische es ablished Kul u besi z) in Be lin, which e eals new ac s abou he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle in 1727. I is an appeal o Ch is oph E ns Tied ke (1722a e 1772), a g adua e o he Uni e si ys Facul y o Theology, which was w i en on Decembe 12, 1747 and was add essed o he P i y Council (Ge man: Geheime Ra ) in Be lin (GS A PK: I. HA, Rep. 7, N . 90 [19, 123 2 ]). Es a on e a qui al é impo an e o he his o y o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, as i p o ides e idence abou a almos undocumen ed inal pe iod o exis ence o he semina . Es e documen o de a qui o is a wi ness o he name o one mo e eache o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, i.e., he au ho o he appeal himsel , Tied ke, who was aised in he Mielcke amily os e ing Li huanian adi ions and belonged o he known and indispu able eache s o he semina . Ele could ha e augh he Schimmelp ennig amily h ough his ma e nal lineage. Hence, Tied ke is one o he ou Li huanian language a he semina be ween he end o No embe 1741 when he was ma icula ed a he Uni e si y o Halle and he beginning o Augus 1745, which is he da e o his depa u e. An asse ion o Tied ke who en e ed he Uni e si y o Halle in 1741 only ha he augh he Li huanian language a he Li huanian Language Semina o ha ime in i a us o ee alua e a s a emen o he head o he semina , Go hil Augus F ancke, ha he semi na unc ioned un il 1740. F anckes s a emen was quo ed in Johann Ch is oph Ho baue s book Geschich e de Uni e si ä zu Halle bis zum Jah e 1805 (Halle, 1805) wi hou a su icien con ex . De ido à al a de ou as on es p imá ias, em sido conside ado po wo cen u ies que o seminá io cessou de exis i in 1740. Tied kes appeal o Decembe 12, 1747 is so a he only au hen ic sou ce p o iding e idence ha he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle exis ed longe han he yea es ablished in his o iog aphy. The appeal allows us o asse ha he yea 1740 men ioned by F ancke only ma ked a pause in he ac i i ies o he semina , which we e esumed soon a e wa ds; howe e , only new a chi al sou ces could e eal how long he semina ac ually unc ioned un il i s inal closu e. En egada 2020 m. 15 de agos o. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia bi u e. iskai [email p o ec ed]