Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą

S aipsniai / A icles 55 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2286-4080 Les di ec ions de eche ches Mokslinių: XVIXVIII a. P ūsijos Lie u os aš ija, d ikalbės lie u ių leksikog a ijos is o ija. DOI: doi.o g/10.35321/all83-03 Il es p obable que l'on ai ou é une solu ion à ce p oblème. KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PRAYMAS: NAUJI FACTAI APIE HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ Ch is oph E ns Tied ke’s Appeal o Decembe 12, 1747: New Fac s abou he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle ANOTATION Il es impo an de no e que les É a s memb es ne son pas enus d'applique les disposi ions de l'acco d de coopé a ion en ma iè e de d oi s de l'homme. S ai snyje analysé e publié dans le pa imoine cul u el de P ussie Slap ajame É a dans l'a chi e ( ok. Geheimes S aa sa chi P eußische Kul u besi z) Be lyne ou é documen , é élan de nou eaux ac s su 1727 m. Halės uni e si e e ins i uig ą Lie u ių kalbos semina ą. C'es un g aduan de la Facul é de Théologie de ce e uni e si é e Pe o Go lybo Milkaus (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753) posūnio e K is ijono Go lybo Milkaus (Ch is ian Go lieb Mielcke, 17331807) su es inien è e de K is upo E ns o Tydkės (Ch is oph E ns Tied ke, 1722po 1772) demande, éc i e m. 12 décemb e d. e 17 décemb e 1947 à l'ad esse Slap a Ra Ra ybai ( oc Geheime ). Uni e si é de Halée Li uanien de langue séminai e his oi e ce e sou ce a chy ines signi ica i en ce que des données ou nissen p esque nedokumen uo am la inallamaie pé iode d'ac i i é de ce séminai e. S'appuyan K. E. Tydkės demandeimée saisie in o ma ion, a icle é èle qu'ap ès 1740 m., qui is o iog aphijoje habi uellemen son considé és les années de e me u e du séminai e Lie u ių kalbos Halės uni e si e o, néanmoins u a des e o s con inue de ce e ac i i é de séminai e. ESMINIAI VOODŽIAI: XVIII siècle, Uni e si é de Halée Séminai e de langue Li uanien, K is upas E ns as Tydkė (Ch is oph E ns Tied ke), Go hil as Augus as F anckeė, F ancas Albe as Šulcas (F anz Albe Schul z). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 56 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII ANNOTATION The a icle analyses and publishes he a chi al documen ound a he Sec e S a e A - chi es P ussian Cul u al He i age Founda ion (Ge man: Geheimes S aa sa chi P eußische Kul u besi z) in Be lin, which e eals new ac s abou he Li huanian Language Semina es ablished a he Uni e si y o Halle in 1727. I is an appeal o Ch is oph E ns Tied - ke (1722–a e 1772), a g adua e o he Uni e si y’s Facul y o Theology, s epson o Pe e Go lieb Mielcke (16951753) and hal -b o he o Ch is ian Go lieb Mielcke (17331807), documen ed which was w i en on Decembe 12, 1747 and was add essed o he P i y Council (Ge man: Geheime Ra ) in Be lin. This a chi al sou ce is impo an o he his o y o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, as i p o ides e idence abou a nea ly un- inal pe iod o exis ence o he semina . Basé su l'in o ma ion en egis ée in Tied kes appeal, l'a icle é èle que e o s we e ac ually made o con inue he ac i i ies o he semina a e 1740, which is usually conside ed he yea o closu e o he Li huanian KEYWORDS: 18 h cen u y, Language Semina a he Uni e si y o Halle in his o iog aphy. Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, Ch is oph E ns Tied ke, Go hil Augus F ancke, F anz Albe Schul z. L'uni e si é de Halès, ins i uig 1694 m., é ai la deuxième école supé ieu e du Royaume de P usse, dans laquelle le oi F yd icho Wilhelm I (F ied ich Wilhelm I., 1688 1740, aldė 17131740) olia commencée héologie é udian sus nelie u ius enseigne des langues Li uaniennes. Pie isme idėjų cen e considé éem e à peine qua ième décée d'ac i i és comp eciuojančiam Halės uni e si e e 1727 m. ou e a i o Lie u ių kalbos semina o įkū imo ikslas p épa e des li hu ų kalbą mokančius pie is inės pak aipos kunigus e moky ojus au a ail Li u iškose P ijos Ka alys ės pa apūsijose. Cependan di é emmen de Ka aliaučiaus uni e si e e, dans lequel de l'essen iel pa le même bu 1718 m. commencé s eig i Lie u ių kalbos semina as eikė plus que deux cen smečius jusqu 1944 m. (Ci a ičiū ė 2004: 11, 12), Halės uni e si e e semina as a écu bien moins long emps. En se basan as u nou eau nou eau sou ce a chi ieu, dans ce a icle se pose la ques ion, si 1740 m., qui okiečių i lie u ių is o iog a ijoje s'es ixé comme année de la e me u e de ce séminai e, il dé ini i emen lio ėsi exis aęs, e é èle, kad po 1740-ųjų is dėl o bū a pas angų oliau ęs i jo eiklą. A icles A icles A icles 57 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą 1. HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ TALBOS SEMINARO DÉCIPLES DATAVIS DE L'HISTORIOGRAPHIE je suis d'acco d a ec ous su ce poin P emiõsios dé aillnées spécialemen Halės uni e si e o Lie u ių kalbos o is o ijai ski os s udijos Das Li auische Semina an de Uni e si ä Halle, pub- seminalikuo os 1935 m. žu nale A chi um Philologicum, au o ius F anzas Spech as (18881949) on a i mé que le séminai e eikęs de 1727 à 1740 m. (Spech 1935: 3638), au emen di , son ac i i é in e omusi illika années. Indican le débu des ac i i és du séminai e, il s'appuya deux sou ces p imai es: 1) le 1 sep emb e 1729 d. jou nal Neue Zei ungen on Geleh en Sachen N . 70 pa usiusia un message, dans laquelle il es men ionné que 1727 m. mois d'oc ob e à Halée le oi de P usse o donne ai l'é ablissemen d'un séminai e de langue Li uanien pou é udian s de héologie: Ap ès au alle gndigs en hohen Be ehl S . Knigl. Majes . im Oc obe den, in welchem 1727 allhie ein Semina ium Li huanicum on S udioſis Theologiæ e ich e wo - dieselben on einem S udioso Theologiæ, de ein geboh ne Li haue , in de Li hauischen Sp ache un e ich e we den, dami sie nachmahls in dem Knigl. P eußischen Li hauen u P edige n geb auch we den knnen ([Anonimas] 1729: 639; plg. Spech 1935: 36); 2) Go hil o Augus o F anckeės (16961769) p o esseu de héologie de l'uni e si é de Halle e che du séminai e de langue Li uanienne e eiginiu uomečio semina o docen o F yd icho Vilhelmo Hako (F ied ich Wilhelm Haack, 17071754) p épa o le žodyno Vocab la i m Li h anico-Ge manic m, e Ge manico-Li h anic m (Halė, 1730) p a a mėje, que le séminai e eiciâ nun ois ans: Es sind d e o Iyah meh au Knigl. alle gndigs en Be ehl ein Semina ium Li huanicum, da in einige S udiosi Theologiæ u de in einem gewissen S ich on P eussen blichen Li hauischen Sp ache ange h e we den alhie e ich e wo den is (F ancke 1730: [2 ]; plg. Spech 1935: 37). S'agissan que le séminai e de langue Li uanien lio ėsi ac i és 1740 m., F. Spech as ėmėsi seulemen Johanno Ch is opho Ho baue io (17661827) Halės uni e si e o is o ijai dédiée dans le li e Geschich e de Uni e si ä zu Halle bis zum Jah e 1805 (Halė, 1805) ci uo u a chy iniu šal iniu – neda uo u semina o ado o G. A. F ancke’ės p anešimu: Was hie nächs das Li auische Semina ium anlange , so is dasselbe on mi p iŠis a im im Jah e 1727 ange ich e es, bis 1740 ohne einige königliche Kos en e hal enes Ins i u um gewesen, zu dessen Anlegung mich nich s ande s, als BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII die alle höchs e Königliche In en ion und meh malige alle gnädigs e Be ehl, dass üch ige Leu e o das P eussische Li auen e zogen we den mög en, bewogen (Ho baue 1805: 281; plg. Spech 1936: 58 37). G. A. F anckeės appo , une ois de plus con i man d'au es sou ces émoigams Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina o įs eigimo me us eb27), jusqu šiol es e la seule sou ce p incipale connue, dans laquelle es a i mé que le séminai e (17 jusqu 40 męs. Quelle au e solu ion s'exp ime de G. A. F anckeée con empé ai e de l'his o ien Johanno Ch is opho on D eyhaup o (16991768) b eus semina os é isions:C eée m. édi dans le second li e Aus üh liche diploma isch-his o ische Besch eibung des [...] Saal-Sayses ome (Halė, 1750) il a éc i à p opos du séminai e de langue de l'uni e si é de Halle comme alo s une ins i u ion enco e ebe eikian (D eyhaup 33: 1750). J. Ch. Ho baue is con adic oi e en e les deux sou ces a expliqué en ce que J. Ch. on D eyhaup as sky elį su semina ą galėjęs éc i e bienokai aupa a an , nei išėjo knyga, . y. da iki 1740 m., kai semina as ik ai eikė (Ho baue 1805: 282). Qu e commen soi , plus a d okiečių is o iog a ijoje minin Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą se base essen iellemen J. Ch. Ho baue iu, i. i. la in de l'ac i i é du séminai e considé e 1740-ieji (p.ex.: Sch ade 1894: 239240; Reinhold 1895: 106107). D oi e, con eška io les a aux Li uiniens seminà end a da e a an 1765 m. (p.ex.: Vileišis 2008 [11935]: 146; Šapoka 1989 [11936]: 615), peu -ê e cela siu a a ec g a ui e alimen a ion all a os ( ok. P eußische F ei isch ou P eußisch-Li auische F ei isch) allouim aux é udian s de héologie e po 1740-ųjų (plg. Schille 195: 1994). Ce e allégamen à des jeunes P ussiens é udian à Halle e su ou ceux qui app i en les langues li uaniennes semina e, a 1728 m. jan ie é é ins au é pa le oi F yd ichas Wilhelm I, à ce e in de Ka aliaučiaus annuellemen siųs a pa 400 ale ii, mais ce e aide e a ec l'allégemen in e ompue bien plus ô enco e 1758 m., quand pe ynè e a pe mission à la gue e usse pou Ka aliaučių (Ho baue 1805: 279280; Spech : 35; 38: 57). Néanmoins, men ionnée F. Spech é ude, don l'obje d'é ude é ai uniquemen l'his oi e de ce séminai e, impo an emen con ibué à ce que 1740-ième an okiečių, an Li uiniens is o iog a ijoje dé ini i emen s'é abli comme séminai e de e me u e (Win e 1954: 56; LLI I 214; Bense 1974: 295; Bense 1994: 811; Schille 1994: 199, 195; Ci a ičiū ė 2004: 78 e k .). Bien que F. Spech as e accen a a la pénu ie des sou ces a chi ées, cependan son pe ci uo p op e che du séminai e G. A. F ancke, 1 Témoignage, ce ains de ces che cheu s pensè en le séminai e a oi commencé 1724 ou 1725 m. (Win e 1954: 47; Bense 1974: 295; Bense 1994: 81), mais main enan il n'y a aucun dou e qu'il ai en éali é ou e 1727 m. (ž . aupa a an ). A icles A icles a icles 59 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą que e sans da e e con ex e, semblai nek es ionuo ines e complè emen su isan , donc plus a d dans les eche ches dédiées à l'his oi e du séminai e le hème de da a ion nebeplė o a. Ren e à la ques ion de la du ée des ac i i és du séminai e de langue Li uanienne de l'Uni e si é de Halle e de la deuxième limi e ch onologique es encou agé pa le nou eau sou ce a chy inis ou é du pa imoine cul u el de P usse dans Slap ajame als ybiniame a chy e ( ok. Geheimes S aa skul u a chi P eußische Be besi z, ensui e GS A E n) Be lyne conse omas K is upo Tyds okės (Ch is oph E ns Tied [c]ke, Tyd cke, 1722-1722) une demande, éc i e le 12 décemb e 1747 e ad essée au Slo as a ybai (PK Geheime 123) à Be lyn (GS A: I, Rep. 7, 90 pe . 2. KRISTUPAS ERNSTAS TYDK Dans P ūsie Li uanie las ija y ėjų aki a į K. E. Tydkė es en é assez écemmen comme XVIII a. Li uanien cul u elles lauke ac i iai eikusios Milkų amille memb e. lybo Milkaus (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753) Rekons uojan šios šeimos sudė į, nus a y a, kad K. E. Tydkė bu o Pe o Go - poussûne e le plus âgé sou eni Ch is ijono Go lybo Milkaus (Ch is ian Go lieb Mielcke, 17337)180 è e (T iškai ė 2019: 8182, 105110). Il naî Lapynues ( ok. Lappienen) e é ai enykščio kunigo Tobias Tydkės (Tobias Tied ke, 16881725) e Reginas Luizos Schimelp ennig (Regina Louisa Schimmelp ennig, 17021776) pi magimis (LapKK 61 , No. 62). Le li e de mé ikes du bap ême de l'église é angélique lu he onne émoigne qu'il a ai un an e demi de plus jaunes b olį Go ied Tied ke (Go ied Tied ke, 17231791) (Lap e 67 , No. 12 KK2), plus a d apusį kunigu e menė ą Go ied Os e meje (Go ied Os e meye , 17161800) polem T ac a e Bedenken übe einen neuen einem Li wu ischen Geschenk (Ka aliaučius, 1786) (plein su Lap e T ii ė: 2019: 81812, 110111). La mè e é ai issue de gausies Šimelpenigių giminė, don pas un seul ep ésen an appa enai au cle clie s luom e pa icipai li uanis inėje ac i i é. An ai K. E. Tydkės, g and-pè e du cô é ma e nel Ma ynas Šimelpenigis (Ma in Schimmelp ennig, 16681735), ou e la ie kuniga ęs Pik upėnuose ( ok. Pik upönen), ensemble a ec d'au es p êges de P usse, a pa cou ue e app obai en 1719 Hen ique Lysias (Hein ich Lysius, 16701731) les a aux de p esse p épa ée pa Ma in Lu he Skažojo ka ek e imą, e le plus jeune è e du g and-pè e Adomas F yd ichas Šimelpenigis (Adam F ied ich Schimmelp ennig, 16771740), qui é ai un des p emie s aduc eu s de la Bible édi ée en Li uanie. T ys K. E. Tydkės dėdės, i. i. les è es de la mè e, é aien égalemen connus P ūsijos Lie u os d asininkai: ce son Papelkių ( ok. Popelken) le p ies Adomas F yd ichas Šimelpenigis (Adam BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 60 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII F ied ich Schimmelp ennig, 1699–1763), giesmių i minė os Biblijos e ė- les, giesmyno suda y ojas e deuxième édi ion de la Bible, Ragainės ( ok. Ragni ) kunigas E ns as Go ydas Šimelpenigis (E ns Go ied Schimmelp ennig, 17041768) e Ma ynas Šimelpenigis (Ma in Schimmelp ennig, 17061778), qui docen a ès le p emie au semina de langue Li uanien de l'Uni e si é Halė, e kuniga ęs Kin uose ( ok. Kin en) bei P iekulėje ( ok. P ökuls). Anks i mi us ė ui, mo ina 1726 m. iš ekėjo už uomečio Ju ba ko ( ok. Geo genbu g) kunigo pa la sui e P. G. Milkaus, connu dans l'his oi e des le s 1723 m. a ku o Ka aliaučiaus uni e si e o Lie u ių kalbos semina o docen as, Naujo- jo Tes amen o (1727) ko ek o ius i ienas iš Biblijos (1735) e ėjų, giesmių i P ūsijos aldžios įsakų e ėjas. Taigi K. E. Tydkė augo s ip ias li uanis ines adicijas puoselėjusioje šeimoje i , ikė ina, da aikys ėje išmoko lie u ių kal- bą (plačiau apie Tydkių, Šimelpenigių i Milkų giminys ę ž . T iškai ė 2019: 73–126). Ayan a ein p esque dix-neu ans, K. E. Tydkė m. a il 5 d. a é é ima ikuliué dans Ka aliaučiaus uni e si é: [1741.] 5. A il. Tiedke Ch is oph. E nes ., Lapenen. P uss. (E le 19111912: 386), cependan , de ses p op es mo s disan , ici n'essimokė (Tied ke 1747-12-12: [1 ]), e en éali é eikiausiai é udié jus e un semes e (ž . plus loin). N'ayan pas longuemen che che sciences il s'en alla en pie isme idėjomis ameėjusį Halės uni e si e ą pou en i on mille kilomè esų, aigi lu he ono o hodoxo P. G. Milkaus dans la amille pou augusiam K. E. Tydkei pie isme n'é ai pas é ime . Il es aisemblable que alle à Halée le ai d'une açon ou d'une au e encou agé djedé de la pa ma e nelle M. Šimelpenigis, qui é ai app is enykščiame Lie u ių kalbos semina e e a an années e ou né à P ūsijos Lie u ą. Comme e les deux è es aînés Adomas F yd ichas e E ns as Go ydas, a an cela il a é udié la héologie Ka aliaučiaus uni e si é (E le 19111912: 318) e équen a le p o esseu Jono Jokūbo K an o (Johann Jacob Quand , 16861772) di igé pa l'uni e si é Ka aliaučiaus Li u iens un semina à, quand il y a ai comme p é u u u app imas s ain P. G. Milkus (T iškai ė 2018: 63, 6768). M. Šimelpenigį comme candida é enseigne les langues li uaniennes à Halė enykščio Lie u ių kalbos semina o ado ui G. A. F ancke’ei ekomenda o ne du bu ę uni e si e o p o esseu de héologie e aucaslė iniai: 1734 m. a il 14 d. le e dans cen as i uome is Ka yčių ( ok. Coadju hen) kunigas Jonas Rich e is (Johann Rich e , 1705–1754)2, o 1734 m. gegužės 14 d. laiške Ka aliaučiaus uni e si e o le p emie p o esseu de do eologie de ce séminai e e enykščio Lie u ių kalbos 2 Plg. „meines Nachbah en Sohn Monſ. Schim[m]elp enning ſich en ſchloßen ‖ in Go es Nah- men als Docens im Halliſchen Semina io ſich do hin ‖ ʒubegeben“ (Rich e 1734-04-14: 28 ; plg. Win e 1954: 56). A icles A icles a icles 61 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą Albe as Šulcas (F anz Albe Schul z, 1692–1763)3. Beje, F. A. Šulcas a k ei- semina o che F ancas pė a en ion à ce que M. Šimelpenigis ayan é é un ai e é i able li uanais ( . y. y a é é né e pou P ijus Lie u ą) e ayan pa lé la même belle langue Selon J. J. K an o, Halės uni e si é Lie u ių kalbos semina e il mokė us: nuo 1734 iki 1740 m. (QPP IV 108 ), aigi bu o ilgiausiai semina e mokęs šeše ius medocen as. A M. Šimelpenigis, jamaisise lui-même ecommandé G. A. usio docen o J. Rich e io, ėliau semina o ado ui galėjo ekomenduo i sa o F anckeei busūnėną, données n'ama. Ne dou ei in que ce que à Halę K. E. Tydkė enai ayan ayan F. A. Šulco ecommanda ion cela émoigne 1741 m. oc ob e 16 d. la le e du de nie G. A. F anckeei (Schul z 1741-10-164; d'ailleu s, comme jus emen ce e ecommanda ion décla e que K. E. Tydkė a ai quelques mois é udie à Ka aliaučiaus uni e si e e). Halée uni e si é su les ma iculés K. E. Tydkės pa kė en egis ée 1741 d. no emb e 16 d.: Tied cke, Ch is opho us E nes us; Li h . P ussus [...] 16.11.1741 heol. (P euß 1994: 228)5. Là il qua e ans a é udié la héologie. S'é an é udian K. E. Tydkė quelque emps enseigna enykščiame Lie u ių kalbos semina e (Tied ke 1747-12-12: [1 ]; enco e oi 3 sk. e p iedą). En ou e, il é ai l'un de ceux des P ussiens o iginai es é udian s qui on eçu g a ui emen la nou i u e (apie ce e leng a é oi 1 ch.). Kad K. E. Tydkei ce e acili é de é i és acco dée, ile le li e alumnais Album alumno um Mensae Regiae Bo ussicae p o incialis, laquelle con ien sa no e: Ch is opho us E nes us Tied cke Lappino=Bo= ussus; na us A[nn]o 1722 die a é é o cé de qui e de Halès au moins cein u e de pense pe me la no e alumnų knynach Halle ab: [...]; b) S udiosus 3. Maj.“ (Tied ke 1741: [14 ]). 1745 m. ugpjūčio mėnesį jis, egis, dėl skolų Schimmelp ennig, In o ma o am Semina . Von seinem Ch is en ume kann nich s sagen. E is abe goje p ie ci uo o jo į ašo: „Gieng heimlich ſeine Schulden wegen ‖ on Halle, a[nn]o 1745. m. Auguſ [i]“ (Tied ke 1741: [14 ]). 3 Plg. „Mo gen, wo Go will, gehen un e ſchiedene S udioſi on hie mi einem Schi übe S e in s ill und wi d sich ho en lich nich wid ig beeugen, und de e igs e Li aue , de nu sein kann, und ha den alle schöns en Dialek (Schul z 1734-05-14; ci . iš Wo schke 1929–1930: 24). 4 Laiškas agmen iquemen publiuo Theodo o Wo schkeės li e de De Pie ismus in Königsbe g nach Rogalls Tode in B ie en (Wo schke 19291930: 7376, N . 30), cependan sans ph ase su K. E. Tydkę. Que p écisémen dans ce e le e K. E. Tydkė es ecommandé comme p o esseu de langue li uanienne au séminai e, émoigne Augus o He manno F ancke[…]ės (16631727) dans la base de données des inée au manusc ip de l'hé i age (h p: www. as. ancke-halle.de&cgi-bin/nachlass. pl?x=u& _show=x&we eg=PER&we =ke%20%%BS&ons ige %5& eccheck=16530). 5 Dėkoju habil. d . Ch is ianeei Schille pou les données de ces li es: Ma ikel de Ma in-Lu he -Uni e si ä Halle-Wi enbe g 17301741 (Halė, 1994) e E angelisches P a e buch ü die Ma k B andenbu g (Be lyns, 1941). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 62 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII Ap ès un couple d'années K. E. Tydkė en endai e ou ne à la Li uanie p ussienne cela émoigne ses e o s m. 1747 ob eni Balė ų ( ok. Balle hen) place du p ê e (à p opos de cela oi 3 ch.). N'ayan pas éussi à ece oi l'a ec a ion dans la li ou ienne pa apie, en 1748 il commença à a aille p o esseu Špandau ( oc. Spandau), e en 1941 chapelion de gue e du p inco p ussiens pês ininkų pulke Po sdame (Fische 1750:2, 89 oi aussi Schimmelp ennig-Mielcke [1753-06-??]: 27 ; Schimmelp ennig-Mielcke [1753-08-??]: 519 ; T iškai ė, Sidab ai ė 2019: 158159, 166167). m. le 15 sep emb e 1756 d. à Be nau K. E. Tydkė se ma ia a ec alo s déjà elionio kunigo Ma häus Deilicke (16941736)6 ille e imi Regeni e Ch is iane (Fische 1941: 892) e es a p ès de Be lin: à pa i de 1756 il a se i à Nauen, où ini ialemen ėjoi les onc ions de diac e, o691772 m. supe in enden e (Fische 1941: 892). Li uanien cul u e nusipleniuseie Milkų amille en aciné dans K. E. Tydkės li uanis inė ac i i és, egis, abo dai seulemen un domaine l'enseignemen des Li uiniens langue Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina e. Labiau pasi eikš i Li uiniens cul u e lauke eikiausiai sukliudė obje y i ci cons ance: 1747 m. in nega ęs kunigo ie os Balė uose, K. E. Tydkė į P ūsijos Lie u ą nebeg įžo i isą likusį gy eni- mą a na o B andenbu ge. 3. KRISTUPUS ERNSTAS TYDK APIE HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina o is o ijai s a bus 1747 m. g uo- d de 12 d. K. E. Tydkės equê e, o iciellemen ad essée au oi de P usse F yd ich II, ou F yd ichus Didžiajam (F ied ich II., F ied ich de G oße, 17121786, aldė 17401786), mais des siœu es siybs as au nom du oi des décisions p ises au Slap au ai Be lyne. Ving -cinqe s uni e si é de Halée diplômé e héologie candida K. E. Tydkė, de pa ė io Mielkiemio ( ok. Mehlkehmen) kunigo P. G. Milkaus ece an connaissance, que a silais ino kunigo place Balė uose, Įs u ies ( ok. Ins e bu g) bažny inėje apsk i yje, demandée le consac e à ce e P ussia Li uanie pa apiją. Le lieu du p ê e là de in lib e, quand 1747 m. sep emb e 22 d. mou u Geo geas Ab ahamas Bal ze is (QPP IV 8 ; A nold 1777: 88; ZM I 61). Dans le bu d'ob eni le se ice Balė ų pa apijoje, K. E. Tydkė Slap ajai a ybai 6 F anckeės įs aigų a chy e ( ok. A chi de F anckeschen S i ungen, ci-ap ès AFS ) conse é d. 1719 no emb e 3 d. M. Deilickeės le e, ad essée au p o esseu de l'uni e si é de Halé A. H. F anckeei (16631727) (AF: H. A. 173 72), au pè e du men ionné G. A. F anckeei. On espè e que dans ce e uni e si é é udiéa oux M. Deilickeée é ai A. H. F anckeée aclė inis. A icles A icles a icles 63 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą éc é même ois ois: 1747 m. no emb e 29 d.7, décemb e 5 d.8 e décemb e 12 d., aisi la de niè e demande é ai la oisième. Cependan les e o s n'on pas donné le ésul a souhai é: le 28 décemb e 1747 d. à Be lyne le minis e d'É a on B andas e le consis o ie p ésiden on Reichenbachas signé un déc e , in o man K. E. Tydkei que la place demandée es déjà occupée, e conjuguan indiquan une au e sykį s'ad esse p incipalemen à la acul é de Théologie de l'uni e si é Ka aliaučiaus e de là ob eni diplôme (B and, Reichenbach 1747-12-28: [11]). Tąka Balė ų p ies appoin ed and on 21 jan ie 1748 inaugu é K is ijonas F yd ichas Š ime is (Ch is ian F ied ich S imeh , S ime , 17251765), lie ol kuniga ęs Ge iškėnuose ( ok. Ge wischkehmen), e a an cela ec o ia ęs S alupėnuose ( ok. S allupönen) (QPP IV 8 , 15; 1777 A nold: 88, 118; ZM VI 1774). Il é ai le plus jeune de Žel os ( ok. Saalau) p ies igo K is ijono Š ime io (Ch is ian S imeh , 1676 1750) ils e l'ancien Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina o audi eu E dmann Go lybo Š ime io (E dmann Go lieb S imeh , 17151737) è e (Schille 1994: 201; ZM VI 1773). 1747 m. décemb e 12 d. K. E. Tydkės demande ou ni non seulemen des données de sa p op e biog aphie econs ui e, mais e de nou elles connaissances su Halė uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą. Dės an les plus impo an s ai s de sa ie, il d uge é élé jusqu šiol inconnus des dé ails, signi ica i s du moins documen o am à la inale é ape des ac i i és de séminai e. Disan que née e aue en Li uanie p ussienne, é udiai Halée uni e si é, e ap ès é udes se iai p éokslininku Po sdame e nonoliese, K. E. Tydkė men ionné e ce, que app end les Li uiniens langue e mokė ją enykščio uni e si e o Lie u ių kalbos semina e: e Ich bin in Li hau=‖en geboh en und e ʒogen, und de ſelben Sp ache ‖ kundig, wie ich de auch in Halle im Semina io ‖ Li h anico gedach e Sp ache doci- (Tied ke 1747-12-12: [1 ]). E. Tydkės a i ma ion qu'il a enseigné la langue li uanienne à l'uni e si é de Halé, une au e pa de pe me de complé e main enan connus des neabejo inų docen de ce séminai e: sans déjà men ionnées J. Rich e io (docen a o 17271728), F. V. Hako (17281732), M. Šimelpenigio (17341740), 7 no emb e 1747 m. 29 d. K. E. Tydkės éc i la demande conse ée là même e déjà men ionnée comme la demande du 12 décemb e (G HA PKA: I 123 S ., No 7, 90 h, Pk . [19, Rep 1 ]). 8 Ce e demande de K. E. Tydkės n'es pas dans ladi e a ai e d'a chi e, cependan il es men ionné le 12 décemb e d. demande (Tied ke 1747-12-12: [1 ]). 9 K. F. Š ime is es connu comme un seul sa ininkų manusc i du mo de Cla is Ge manico-Li h ana (XVIIXVIII a. sandū a; LMAVB: F 137-1314), qui XVIII a. 3-i dešim mečiu pildė K. E. Tydkės pa ė is P. G. Milkus (apie iden i iikuo us P. G. Milkaus p ie ašus iškai ė 2013: 4464). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 70 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII de li uanis ischen Bewegung im 18. Jah hunde in P ußen 2. Das dokumen a ische E be de Familie Mielcke, Vilnius: Li u iens li é a u es e nau osakos ins i u . Vileišis Vincas 2008 [11935]: Nau inie ela ionsie Majojoje Li uanie ligi La G ande gue e his oi e e s a is iques à la lueise, Vilnius: Ve sus au eus. Edua d Win e 1954: Die P lege de Wes und Südsla ischen Sp achen in Halle im 18. Il a é é nommé memb e du conseil d'adminis a ion de l'uni e si é de Halle en 1954. Jah hunde . Bei äge zu Geschich e des bü ge lichen Na ionwe dens de wes und südsla ischen Völke , Be lin: Akademie-Ve lag. Wo schke Theodo 19291930: De Pie ismus in Königsbe g nach Rogalls Tode in B ie en, Königsbe g i. Il es égalemen connu sous le nom de Wo schke Theodo . P . : Kommissions e lag Fe d. Beye s Buchhandlung Thomas & Oppe mann. ZM IVII Das Zwischenmanusk ip zum Al p eußischen e angelischen P a e buch 17. ZM IVII Das Zwischenmanusk ip zum Al p eußischen e angelischen P a e buch 17. Au de G undlage de Sammlungen on F iedwald Moelle bea bei e on Wal he Mülle -Dul z, Reinhold Heling und Wilhelm K anz, Hambu g: Im Selbs e lag des Ve eins [ ü Familien o schung in Os und Wes p eußen e. V. Quellen, Ma e ialien und Sammlungen zu al p eußischen Familien o schung (QMS) 2012],2014. Il s'agi d'une é ude qui a é é éalisée dans le cad e d'un p oje de eche che su les amilles. S aipsniai / A icles 71 K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą PRIEDAS PUBLICATIMO PRINCIPES. Publikée documen aksimilė13, pe ašas e imas. Pe ašas documen ai e pa aidinis. Pe aše ab é ia ions, sau con ac ions, ne son passkleidjiami. Naujųjų laikų go hikiniu aš u ašy ame pe ašo, okiškame eks e lo yniškuoju aš u į ašy i lo yniški in a pai – žodžiai i mo - emos – išski iami ku sy u. Komen a ai eikiami išnašose: eks ologiniai – p ie suje skinie à la aduc ion. KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PAKARTO- TINIS PRAŠYMAS SLAPTAJAI TARYBAI BERLYNE DĖL SKYRIMO KU- NIGU Į BALĖTUS, Be lynas; GS A PK: I. HA, Rep. 7, N . 90 h, Pk . 1239, [1 –2 ]14 [1 ] ⌜d. 12 [en] Dec[em]b[.] 1747⌝15 ⌜pſ. d[en] 12. Dec. 47.⌝16 Alle du chlauch igs e G oßmäch igs e König es un Alle gnädigs e König und He ! Counice [u ] d[en] H[e en] P öbs e[n] B and17 Reichenbach D[en] 13 Dec[.] [174]7. a18 Ew: Majes ae habe wa am 5 [en] huj: alle = un e hänigs e Vo s ellung ge han, und die E = heilung de Balle hischen P a e im Ins e bu gi= schen Am e in P eußen au s submisses e aus= gebe hen. Da nun in selbigem meine Documen= a nich beygeb ach ; so habe selbige gegenwä ig, sub pe i o e adi ionis in o iginalibus alle = 13 Deux pages du documen pages de aksimilées publiées comme ilus a ions: T iškai ė 2019: 107108. 14 Le documen n'a a chy inée euilles numé a ions. 15 La da e de écep ion de la demande es en egis ée plus a d d'un au e (an o) pe so. 16 La da e de écep ion de la equê e es en egis ée plus a d d'un au e ( ečio) pe so. 18 Rezoliucija signée plus a d au e (ke i o) pe sonne. 17 Rezoliucija į ašy a i pasi ašy a ėliau ki o ( ečio) asmens. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 72 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII A icles A icles a icles 73 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 74 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII S aipsniai / A icles 75 K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą un e hänigs bey ügen wollen. Ich bin in Li hau= en geboh en und e ogen, und de selben Sp ache kundig, wie ich de auch in Halle im Semina io au de Li h anico gedach e Sp ache doci e . Fe ne habe Uni e si ae Halle s udi e , und mich u beyliegendes einem ſolchen Am e üch ig gemach , wie ſolches Tes imonium on de heol: Facul ae beeuge . Ich bin in Li hau= en geboh en und e ogen, und de selben Sp ache kundig, wie ich de auch in Halle im Semina io au de Uni e si ae Halle s udi e , und mich u beyliegendes Tes imonium on de heol: Facul ae beeuge . Nach absol i e[n] s udiis habe in und bey Po sdam condi ioni e , auch mich im P edigen leißig geübe , wo on eben als ein A es a bey[=] lege; [1 ] lege. Da nun die gedach e Balle hische P a e wie mi mein Va e gemelde , gewiß acan wo = den, ich abe de Königsbe gische[n] Facul ae nich beckan bin, weil ich daselbs nich s udi e , olglich auch on do aus kein Tes imonium o de n ka; So habe Ew. Majes ae nochmahls alle = un e hänigs an lehen wollen wolle[n] mi die= se P a e Alle gnädigs u con e i e[n], und des Endes die Voca ion expedi e[n] u laßen. Ich e ſ e be Ew: Majes ae Alle un e hänigſ e Knech Ch iſ oph E nſ Tied cke Be lin D[en] 12 [en]19 [Decem]b : 1747. [2 ] De Candida us Theol: Ch is oph E ns Tied cke hu wegen de acan en Balle hischen P a e alle = un e hänigs e nähe e Vo = s ellung. 19 Co igi a de 6. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 76 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII Ve imas [1 ] 1747 m. décemb e 12 d.20 Gau a 1747 m. décemb e 12 d.21 L'Hieux le plus puissan , le plus puissan Ka aliau, maloningasis Ka aliau e Pone!22 Pa dui ia monsieu p obs ams. B andas⌝23 ⌜Reichenbachas [174]7 m. g uodžio 13 d.⌝24 À Vo e Ka ališkąją Didnbę déjà ce 5 jou [du mois] humblemen k eibai s opiai p épa és, comme piausi i labiausiai nusižeminęs meldžiau ski i kunigo ie ą Balė uose25, Įs u- ies alsčiuje, P ūsijoje. Kadangi uoka sa o dokumen ų nepa eikiau, odėl nuolankiausiai juos p idedu šiuosyk p ašydamas g ąžin i o iginalus. Gimiau bei augau Lie u oje26 i moku jos kalbą, šią kalbą aip pa mokiau Halės Lie u ių [kalbos] semina e27. Be o, s udija au Halės uni e si e e28 i esu okiai a ny- cela casse l'a aché de La Facul é de Théologie passeyma29. 20 La da e de écep ion de la demande es en egis ée plus a d d'un au e (an o) pe so. 21 La da e de écep ion de la equê e es en egis ée plus a d d'un au e ( ečio) pe so. 22 L'appel es ad essé au alo s au oyaume de P ussie F yd ich II, aussi appelée F yd ichu Diggiuoju (F ied ich II., F ied ich de G oße, 17121786, aldė 17401786), mais des demandes son e ec i emen in odui es au nom du oi des décisions p ises au Slap ajai ad ( ok. Geheime Ra ) à Be lyne. 23 Resolu ion en egis ée e signée minis e d'É a on B andas. 24 Resolu ion signée consis o ie p ésiden on Reichenbachas. 25 Balė ai ( ok. Balle hen) bažny kaimis p ès de T empų ( ok. T empen) e Da kiemio ( ok. Da kehmen). 26 Pa labai su P ūsie Li uanie. 27 Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina as a é é ins i ué 1727 m. P ūsijos ka aliaus F yd icho Wilhelmo I (F ied ich Wilhelm I., 16881740, aldė 17131740) alia. Le p o esseu de héologie Go hil as Augus as F anckeė (16961769) es nommé che du séminai e. K. E. Tydkė semina e enseigne pou ai pas plus ô que depuis 1741 m. mois de no emb e mi-dio, quand en ée dans Halės uni e si e ą. 28 Dans Halès uni e si é à K. E. Tydkė a é é ima ikuliuo 1741 m. no emb e 16 d. (P euß 1994: 228) e a é udié héologie qua e e ius années. 29 Byloje šios pažymos nė a. A icles A icles a icles a icles 77 / K is upo E ns o Tydkės 1747 m. g uodžio 12 d. p ašymas: nauji ak ai apie Halės uni e si e o Lie u ių kalbos semina ą Finis é udes, a na au Po sdame e nonoliese30, d uge uoliai écuais pa enai e mokslau i, ai liudijan į pažymėjimą31 aip pa p idedu. [1 ] Kadangi minė oji Balė ų kunigo ie a, kaip man p anešė mano ė as32, daba iš iesų a silais ino33, ačiau aš Ka aliaučiaus akul e ui nesu pažįs amas, nes en nes udija au34, aigi iš ne peux donne aucune ma queos, donc une ois de plus humankè emen p iejou Jūsų Ka ališkąją Didenybę maloningai eik is man ą kunigo ie ą ski i i uo ikslu leis i p adė i sky imo p ocedū ą. Pasilieku Jūsų Ka ališkosios Didenybės humankiausias se nas K is upas E ns as Tydkė Be lin, 1747 m. g uodžio 12 d. [2 ] La héologie candida e K is upo E ns o Tydkės plus dé aillée p ésen a ion pou la acan e Balė ų p ingo place 30 Veikiausiai omenyje u imas Špandau ( ok. Spandau), main enan oues a inis qua ie de Be lin, e XVIII a. enco e sa a ankiškas ille, é ablies su les deux i iè es Ha elio ( ok. Ha el) e Šp ė ( ok. Sp ee) san akos. 31 Dans le dossie ce ce i ica n'exis e. 32 On pa le de pa ê į Pe ą Go lybą Milkų (Pe e Go lieb Mielcke, 16951753), alo s le Mielkiemio ( ok. Mehlkehmen) kuniga. Le ai pè e Tobias Tydkė (Tobias Tied ke, 16881725) mou u , quand K is upui E ns ui n'a ai que ois. 33 Balė ų p ê e place a silais ino 1747 m. sep emb e 22 d. mo us Geo geu Ab aham Bal ze iui (QPP IV 8 ; ZM I 61). 34 En éali é K. E. Tydkė Ka aliaučiaus uni e si é a é é ima ikuliuo 1741 m. a il 5 d. (E le 19111912: 386) e y eikiausiai é udié un semes e. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 78 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIII Ch is oph E ns Tied ke’s Appeal o Decembe 12, 1747: New Fac s abou he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle SUMMARY The a icle analyse and publishes he a chi al documen ound a he Sec e S a e A chi es P ussian Cul u al He i age Founda ion (Ge man: Geheimes S aa sa chi P eußische es ablished Kul u besi z) in Be lin, which e eals new ac s abou he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle in 1727. I is an appeal o Ch is oph E ns Tied ke (1722a e 1772), a g adua e o he Uni e si ys Facul y o Theology, which was w i en on Decembe 12, 1747 and was add essed o he P i y Council (Ge man: Geheime Ra ) in Be lin (GS A PK: I. HA, Rep. 7, N . 90 [19, 123 2 ]). Ce e sou ce a chi ale es impo an pou he his o y o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, as i p o ides e idence abou a almos undocumen ed inal pe iod o exis ence o he semina . Ce documen d'a chi e is a wi ness o he name o one mo e eache o he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle, i.e., he au ho o he appeal himsel , Tied ke, who was aised in he Mielcke amily os e ing Li huanian adi ions and belonged o he known and indispu able eache s o he semina . He could ha e augh he Schimmelp ennig amily h ough his ma e nal lineage. Hence, Tied ke is one o he ou Li huanian language a he semina be ween he end o No embe 1741 when he was ma icula ed a he Uni e si y o Halle and he beginning o Augus 1745, which is he da e o his depa u e. An asse ion o Tied ke who en e ed he Uni e si y o Halle in 1741 only ha he augh he Li huanian language a he Li huanian Language Semina o ha ime in i e us o ee alua e a s a emen o he head o he semina , Go hil Augus F ancke, ha he semi na unc ioned un il 1740. F anckes s a emen was quo ed in Johann Ch is oph Ho baue s book Geschich e de Uni e si ä zu Halle bis zum Jah e 1805 (Halle, 1805) wi hou a su icien con ex . En aison du manque de au es sou ces p imai es, il a é é considé é pendan wo cen u ies que le séminai e cessa d'exis e in 1740. Tied kes appeal o Decembe 12, 1747 is so a he only au hen ic sou ce p o iding e idence ha he Li huanian Language Semina a he Uni e si y o Halle exis ed longe han he yea es ablished in his o iog aphy. The appeal allows us o asse ha he yea 1740 men ionné pa F ancke only ma ked a pause in he ac i i ies o he semina , which we e esumed soon a e wa ds; howe e , only new a chi al sou ces could e eal how long he semina ac ually unc ioned un il i s inal closu e. Mise à jou 2020 m. augpjü é 15 d. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uanie bi u e. iskai [email p o ec ed]