Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje

98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-5508-1555 Kierunki badań naukowych: terminologia, terminografia. DOI: doi.org/10.35321/all84-05 TERMINY I NEBE TERMINY W MEDIACH POPULARNYCH Terms and Non-terms in Popular Media ADNOTACJA W artykule omówiono użycie terminów w popularnych mediach internetowych. Celem badania było ustalenie, w jakim znaczeniu – specjalistycznym (terminologicznym) czy determinologizowanym – jednostki językowe funkcjonujące w medycynie jako terminy są używane w mediach internetowych, a także zidentyfikowanie innych zmian semantycznych tych terminów. Przedmiotem badania jest termin alergija oraz utworzone z nim terminy złożone, a głównym źródłem – korpus tekstów DELFI.lt. W artykule ukazano dynamikę terminologii. SŁOWA KLUCZOWE: termin, determinologizacja, semantyka, wariantywność, korpus tekstów. ANNOTATION Artykuł omawia użycie terminów w popularnych mediach internetowych. Celem badań było ustalenie, w którym znaczeniu – specjalistycznym (terminologicznym) czy language units functioning as terms in medicine are used in online media and to identify determinologizowanym – zachodzą inne zmiany semantyczne tych terminów. Przedmiotem badań jest termin alergija ‘alergia’ oraz utworzone z nim terminy złożone, natomiast głównym źródłem jest korpus DELFI.lt. Artykuł ukazuje dynamikę terminów. SŁOWA KLUCZOWE: termin, determinologizacja, semantyka, wariantywność, korpus. Artykuły / Articles 99 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje WPROWADZENIE Terminy nie tylko stanowią podstawę dyskursu naukowego i specjalistycznego, lecz także wzbogacają słownictwo ogólne. Chyba nikt nie odważyłby się zaprzeczyć, że „pewna część terminów trafia wszędzie tam, gdzie używany jest język, do wszystkich jego odmian użytkowych” (Keinys 2005: 226). Nie trzeba długo szukać przykładów ilustracyjnych – od wybuchu pandemii COVID-19 terminy z epidemiologii i innych dziedzin medycyny, statystyki itp. codziennie docierają do jos yra laikomi viena iš ekstralingvistinių determinologizacijos plačiąja prasme priežasčių. Tai kartu ir paskata terminologams atsigręžti į terminijos ir nespeszerokiego ogółu społeczeństwa. Relację wydarzeń szczególnych i języka sytuacyjnego, miejsce terminów oraz ich pozycję w systemie leksykalnym, determinologizację1. W terminologii litewskiej zagadnienia te cieszyły się niewielką uwagą – Kazimieras Gaivenis (2014 [1997]: 242) krótko scharakteryzował determinologizację, Kazimieras Župerka (2000) badał użycie terminów językoznawczych w publicystyce, Jurgita Mikelionienė wraz z Aušrą Berkmanienė (2018) analizowały determinologizację terminu aparatas, a Asta Mitkevičienė (2020) zajmowała się osobliwościami użycia terminów dwuwyrazowych w internetowych mediach. Dobór i prezentacja wyrazów występujących jako terminy oraz stałych kt.). Bendrosios kalbos žodynuose, kaip antai DŽ, anot K. Gaivenio, „termipołączeń wyrazowych są istotne dla leksykografii (Žilinskienė 1997, 2000; Naktinienė 2002 i definicje znaczeń terminologicznych w ogóle nie są podawane, lecz zamieszcza się jedynie objaśnienia znaczeń leksykalnych wyrazów używanych w ta žodžių, atliekančių terminų funkcijas, o ne pačių terminų. Tokios nuostatos terminologii oraz wskazuje dziedziny ich użycia” (Gaivenis 2002: 14). W ten sposób terminolog uzasadnia pogląd, że w DŽ uwzględnia się również w niniejszej pracy. Interesujące jest to, że z innej perspektywy – leksykograficznej, a nie terminologicznej – twierdzi się, iż np. wyrazy z dziedziny botaniki są tradycyjnie definiowane w słownikach objaśniających jako terminy (Gaidienė, Liutkevičienė 2020: 94)2. W niniejszym artykule omawia się użycie terminów w popularnych internetowych mediach. Celem jest ustalenie, w jakim znaczeniu – specjalistycznym czy determinologizowanym – używane są w nich jednostki języka występujące jako terminy w medycynie, oraz określenie innych zmian semantycznych tych terminów. Założenia teoretyczne. Dobrze wiadomo, że media pomagają spopularyzować określone terminy. Inna sprawa – niekoniecznie używa się w nich terminów w taki sam 1 Np. podczas tegorocznego międzynarodowego sympozjum VAKKI słoweńska terminolożka Mojca Žagar Karer wygłosiła referat na temat determinalizacji i pandemii COVID-19. 2 „W litewskich słownikach objaśniających zwykle stosuje się tradycyjne definicje, tzn. przy definiowaniu znaczenia wyrazu opiera się na elementach kategoryzacji naukowej (nomenklatury naukowej)” (Gaidienė, Liutkevičienė 2017: 7, zob. także przywołaną tam literaturę). ASTA MITKEVIČIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV znaczeniu fachowym, podobnie jak specjaliści z danej dziedziny (na razie abstrahuje się tu od użycia stylistycznego i przenośnego). Należy postawić pytanie – jeśli znaczenie się zmienia, czy nadal możemy uważać te jednostki języka za terminy? į šį sudėtingą klausimą nėra, jis priklauso nuo teorinio požiūrio į žodžio ir termino santykį – žodžiai ir terminai tebėra esminė ir svarstytina terminologijos Jednoznaczna odpowiedź czy dychotomia zajmująca centralne miejsce w dyskusjach i sporach teoretycznych (Myking 2007: 84). W niniejszym artykule przyjęte zostanie funkcjonalne, komunikacyjne podejście do terminów. Chociaż podstawowym i naturalnym środowiskiem terminów jest dyskurs fachowy specjalistów (zresztą bynajmniej niejednorodny), kierujemy się myślą, że „termin nie staje się słowem za wyobrażoną granicą” (Gambier 1991, cyt. za Delavigne 2017: 43). W literaturze terminologicznej wskazuje się, że terminy w dyskursie niespecjalistycznym ulegają zmianom: rozszerza się zakres ich użycia, zmniejsza się lub zanika precyzja, określoność, jednoznaczność, znaczenie się rozszerza, zmieniają się systemowe relacje terminów, ekstensja i intensja terminów, pojawiają się nowe kolokacje, asocjacje, konotacje, znaczenia indywidualne, wreszcie – systemowe znaczenie przenośne (Meyer 2000; Meyer i in. 2000; Cуперанская i in. 2003; Žagar 2005; Halskov 2005; Dury 2008; Шмелева 2010; Багиян 2014; 2018 ir kt.). Ingrid Meyer ir Kristen Mackintosh (2000) įžvelgia ne tik semantinius ir pragmatinius, bet ir gramatinius pokyčius, kai terminus pradeda vartoti Renouf 2017; Nová niebędący specjalistami w danej dziedzinie. Wspomniano tu, co może się stać z terminem poza granicami dyskursu naukowego, ale oczywiście nie wszystkie zmiany muszą zachodzić, np. systemowe znaczenie przenośne pojawia się w rzadkich przypadkach i tylko wtedy, gdy, jak twierdzi K. Gaivenis, terminy są szeroko rozpowszechnione i dobrze znane niebędącym specjalistami w danej dziedzinie (Gaivenis 2014 [1997]: 242). K. Župerka, który badał użycie terminów językoznawczych, na podstawie danych empirycznych uzasadnił przypuszczenie, że w litewskiej publicystyce terminy są używane różnorodnie: „[i] zarówno w ścisłym znaczeniu terminologicznym, jak i jako zwykłe słowa lub środki ekspresywizacji języka“ (Župerka 2000: 181). Wyróżnił on dwie funkcjonalno-semantyczne grupy terminów w publicystyce – pełniące funkcję terminu (użyte nie tylko w ścisłym znaczeniu terminologicznym, lecz także w przybliżonym lub nieprecyzyjnym) oraz determinologizowane (użyte w systemowym lub indywidualnym znaczeniu przenośnym) (tamże: 177). Należy zwrócić uwagę, że w stylu publicystycznym na podstawie terminów często tworzy się metaforos (Bitinienė 2007: 37). Jak napisano (Mitkevičienė 2020), determinologizacja w terminologii rozumiana jest różnie – szerzej i węziej. Według podsumowania Viktora Tatarinova determinologizację analizuje się trojako: 1) jako wejście terminu do języka ogólnego w jego właściwym znaczeniu, 2) jako metaforyzację terminu, 3) jako nės reikšmės „apaugimas“ bendrosios kalbos semantika (Татаринов 2006: 47). terminiDeterminologizację można rozumieć zarówno jako proces, w którym Artykuły / Articles 101 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje terminy przechodzą z języka specjalistycznego do języka codziennego, jak i jako rezultat tego procesu – używanie terminów w niespecjalistycznym kontekście (zob. Humbert-Droz i in. 2019 oraz wskazaną tam literaturę). Niezależnie od różnic w rozumieniu samego pojęcia determininologizacji w terminologii najczęściej wyróżnia się dwa typy zmian semantycznych terminów używanych w języku niespecjalistycznym: 1) zachowuje się istotę znaczenia terminologicznego, nazywane jest to samo pojęcie co w odpowiedniej dziedzinie przedmiotowej, ale pojęcie to jest rozumiane bardziej powierzchownie niż przez specjalistę danej dziedziny, możliwe są konotacje, 2) nie jest już nazywane to samo pojęcie, wyraz jest używany w innym (przenośnym) znaczeniu albo staje się częścią frazeologizmów. Pierwszy typ nazywany jest także despecjalizacją, uproszczeniem, częściową determininologizacją itp., drugi – determininologizacją (wtedy termin jest używany w wąskim znaczeniu, sensu stricto, jak u Župerki 2000). Dla jasności i precyzji oraz rozwijając kierunek prac K. Gaivenisa i K. Župerki, w niniejszym artykule termin determininologizacja będzie dalej używany wyłącznie w wąskim znaczeniu. Przedmiot, źródła i metody badań. Medycyna jest uważana za jedną z tych dziedzin (podobnie jak informatyka, ekonomia, ekologia, sport itd.), których terminy społeczeństwo najczęściej przejmuje. Przedmiotem niniejszego artykułu jest termin alergia, który już dawno wszedł do ogólnego użycia, oraz terminy złożone z jego udziałem. Termin ten jest dobrze znany także specjalistom spoza dziedziny medycyny. Można to stwierdzić już choćby na podstawie faktu, że jest on używany także w znaczeniu przenośnym. Z drugiej strony słowo to trafiło do języka litewskiego jako termin, nie ma więc wątpliwości co do jego terminologicznego charakteru i kierunku użycia (użycie specjalistyczne → użycie ogólne). Jest to istotne, ponieważ terminy utworzone w drodze terminologizacji mogą być nieco inaczej rozumiane przez niespecjalistów niż terminy „rodzime“. Do badania wybrano publicznie dostępny korpus DELFI.lt, którego objętość wynosi 70 milionów słów. Został on utworzony z tekstów opublikowanych w latach 2014–2016 na stronie internetowej o tej samej nazwie. Teksty te przyporządkowano do 12 różnotematycznych rubryk o charakterze rzeczowym i rozrywkowym: DELFI DELFI Auto, Sportas, DELFI Gyvenimas, DELFI Žmonės, DELFI Pilietis, Veidai, Projektai, DELFI Mokslas, Verslas, DELFI FIT, DELFI Žinios oraz kategoria Niezidentyfikowana (więcej o korpusie zob. LKKŽ 2019: 14–15). Korpus ten okazał się likti, nes, pirma, jis atspindi vos kelerių metų senumo kalbą, antra, sudarytas przydatny do badania ze względu na teksty publikowane w popularnym portalu informacyjnym, których grupa docelowa jest szeroka. Słowo alergija odnotowano w tym korpusie 1 047 razy (odrzucono identyczne wiersze konkordancji). W celu porównania wyników w mediach i literaturze fachowej lema alergija była wyszukiwana również w innych korpusach – w Korpusie Języka Nauki Litewskiej CorALit (9 milionów słów, teksty z lat 1999–2009) oraz w części literatury niefikcjonalnej Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (DLKT) (21 milionów słów, ASTA MITKEVIČIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV teksty z lat 1992–2011). Korzystano również z dostępnego dla użytkowników Sketch Engine3 internetowego korpusu Lithuanian Web 2014 (ltTenTen14), utworzonego z tekstów internetowych wyszukanych przez pająka SpiderLing w kwietniu 2014 r. Objętość tego korpusu wynosi ponad 778 milionów słów (zob. dalej). Metody badawcze – analityczna, porównawcza, opisowa. Zastosowano tradycyjne metody analizy korpusowej: analizowany jest konkordans alergij*, konteksty informatywne (ang. knowledge-rich contexts), kolokacje. Dane z korpusu DELFI.lt porównuje się z danymi z literatury alergologicznej oraz ustrukturyzowanych zasobów terminologicznych (zob. dalej). DANE LEKSYKOGRAFICZNE I TERMINOLOGICZNE Niemiecki termin odpowiadający litewskiemu alergija, utworzony z greckich słów allos ‘inna’ i ergon4 ‘reakcja’, stworzył w 1906 r. pediatra Clemens von Pirquet (Dubakienė 2019: 16). Słowo alergija zostało już uwzględnione w słowniku wyrazów międzynarodowych z 1936 r. („zmieniona reakcja organizmu na powtórną iniekcję lub zakażenie”). Ten wyraz międzynarodowy nie trafił do Słownika języka litewskiego, można go jednak znaleźć w kartotekach słownika – głównej i uzupełnień, i to wyłącznie w znaczeniu medycznym oraz weterynaryjnym (zob. http://lkiis.lki.lt/). Z tabeli 1 wynika, jak słowo alergija jest definiowane w trzech słownikach języka litewskiego. Istnieją dwie zasadnicze różnice: w TŽŽ 2013 i BŽ podawane jest również znaczenie przenośne, w TŽŽ 2013 wskazane są dwa znaczenia z dziedziny medycyny, wzajemnie ze sobą powiązane. Te same dwa znaczenia specjalistyczne odnotowano także we wcześniejszych słownikach wyrazów międzynarodowych, począwszy od 1986 r., natomiast od 2001 r. pojawia się również trzecie – przenośne – znaczenie. Do SŻ alergia została po raz pierwszy włączona w 1993 r. (do trzeciego wydania). W Objaśniającym słowniku terminów immunologii i alergologii (2012) alergia jest definiowana jako „zmieniona odpowiedź immunologiczna organizmu na alergen, przejawiająca się wytwarzaniem swoistych przeciwciał i uczulonych limfocytów”, w wydanym nieco wcześniej podręczniku alergologii klinicznej – „reakcja nadwrażliwości wywołana przez mechanizmy immunologiczne” (Dubakienė 2011: 11), natomiast w książce przeznaczonej dla społeczeństwa Alergija: priežastys, simptomai, gydymas pojęcie alergii wyjaśniono prościej, uwzględniając poziom wiedzy medycznej adresatów (niespecjalistów) – „zmieniona, zniekształcona reakcja układu odpornościowego organizmu na znajdujące się w środowisku zwyczajne 3 Dostęp online: https://www.sketchengine.eu/. 4 ergeia TŻŽ 2013. Straipsniai / Articles 103 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje medžiagas“ (Dubakienė 20019: 19). Palyginus pastarąją apibrėžtį ir žodžio (ne wyjaśnienie terminu) w słownikach języka litewskiego (zob. tabelę 1) widać, że w tych ostatnich słowo jest objaśniane bardziej abstrakcyjnie – nie wyraża się takich cech pojęcia medycznego jak reakcja, układ odpornościowy. Można wysunąć hipotezę, że właśnie te cechy – zwłaszcza ostatnia – powinny mieć znaczenie przy ustalaniu, czy alergia jest używana w mediach wyłącznie w ścisłym znaczeniu terminologicznym. 1 LE NtELė . Alergia w objaśniających DŽ TŽŽ 2013 BŽ słownikach języka litewskiego med. zwiększona 1) zmieniona 1) stan organizmu, stan, (na alergeny), 2) zwiększona 2) nietolerancja organizmu, wrażliwość na gdy wrażliwość organizmu (zwiększona, zmniejszona lub zwiększona wrażliwość alergen, drażliwość, wrogość. 3) [przenośnie] nietolerancja, wrogie nastawienie. na pewne substancje wywołujące zanikła) wrażliwość na alergen substancje DETERMINOLOGIZACJA W korpusie DELFI.lt w około 3 proc. przypadków słowo alergija zostało użyte metaforycznie – całkowicie zdeterminologizowane. I więcej wierszy konkordancji sia (79 proc.) yra iš žinių rubrikos, pvz.: z takim użyciemTo świadczy o dużej części społeczeństwa alergii na Związek Ojczyzny–Litewskich Chrześcijańskich Demokratów. [Wiadomości] Prawdą jest, że słowa „stała obecność”, jak się wydaje, nadal wywołują alergię u niektórych przywódców NATO, dlatego poszukuje się dla nich synonimów, na przykład „długotrwała”. [Wiadomości] Pod względem struktury gramatycznej połączenia ze ja nesiskiria nuo sudėtinių terminų, kuriais alergija įvardijama pagal alergeną zdeterminologizowanym słowem alergi- (zob. dalej), por. alergia na święta, alergia na okres sowiecki i alergia na pyłki, alergia na orzechy itd. Dterminologizowane słowo alergia jest używane z tymi samymi czasownikami co odpowiedni termin, np.: (wywoływać) alergię, odczuwać alergię, pojawia się alergia, występuje alergia itd. Na podstawie analizy uzyskanego konkordansu można by niejako stwierdzić, że determinizologizowany jest tylko jednowyrazowy termin alergia, a nie terminy złożone z jego udziałem. Z drugiej strony takie połączenie korpusowe jak alergia na ASTA MITKEVIČIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV koty bez kontekstu może być rozumiane różnie – zarówno jako nazwa jednego z rodzajów alergii, jak i jako wyrażenie metaforyczne. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że w tym drugim przypadku determinizologizacja byłaby właściwa tylko głównemu członowi połączenia alergia, a nie całemu połączeniu wyrazowemu. W znalezionym w korpusie połączeniu alergia na krew oba wyrazy zostały użyte w znaczeniu przenośnym, samo połączenie nie jest determinizologizowane – taki termin nie istnieje. Można jeszcze porównać dane dotyczące użycia słowa alergia w korpusie internetowym Lithuanian Web 2014 (ltTenTen14), gdzie dla tego lematu alergia odnotowano ponad 18 000 przypadków. Sketch Engine w tym korpusie umożliwia analizę przypadków konkordancji słowa znalezionych na dansą pagal interneto svetaines. Kaip matyti iš 1 pav., daugiausia alergija pavarspecjalistycznych stronach internetowych poświęconych tematyce zdrowotnej. Takiego rezultatu właśnie się spodziewano. Jednak, jak widać, w pierwszej dziesiątce znalazł się również lrytas. lt oraz delfi.lt. Można przypuszczać, że słowo to jest tam używane również w znaczeniu Tai ir pasitvirtino peržiūrėjus atsitiktines konkordanso eilutes5. odterminologizowanym. Jak widać na rys. 1, słowo alergija najczęściej wystąpiło na stronie internetowej o charakterze edukacyjnym SVEIKASZMOGUS.lt. Po ograniczeniu wyszukiwania w korpusie wyłącznie do danych tej strony internetowej i przejrzeniu każdego z 1 307 wierszy konkordancji ustalono, że słowo alergija na tej stronie poświęconej tematyce zdrowotnej jest używane wyłącznie w znaczeniu dosłownym – specjalistycznym. A zatem, pisząc na tematy medyczne lub dotyczące zdrowia, nie ma tendencji do używania terminu medycznego w znaczeniu przenośnym. Rys. 1. Częstość występowania Alergij* w korpusie Lithuanian Web 2014 (ltTenTen14) według stron internetowych W tym miejscu warto również przyjrzeć się, jak słowo alergija jest używane w języku naukowym. W korpusie języka naukowego litewskiego CorALit częstość lematu alergija wynosi zaledwie 16, a wszystkich użyć – 5. Nawiasem mówiąc, należy zwrócić uwagę, że analizowane słowo może być również nazwą własną, np. nazwą grupy kabaretowej „Alergija”, dlatego dane statystyczne należy oceniać z pewną ostrożnością. Niemniej jednak można przypuszczać, że nie powinny one znacząco zmienić ogólnego obrazu, ponieważ łącznie alergija, zapisywana wielką literą, w tym na początku zdań, wystąpiła ponad 1500 razy (z ponad 18 000). Artykuły / Articles 105 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje przypadków z tekstów z dziedziny biomedycyny. We wszystkich wierszach konkordancji użyto go jako terminu medycznego, najczęściej jako wyrazu jednoczłonowego, rzadziej – jako składnika terminów złożonych (np. alergija karvės pienui). W części DLKT obejmującej literaturę niebeletrystyczną znaleziono atvejai (35 šaltiniai, apimantys 1994–2008 m. laikotarpį). Peržiūrėjus kiekvieną konkordanso eilutę nustatyta, kad 7 iš jų (t. y. apie 6,7 proc.) žodis alergija var105 użyć lematu alergija w znaczeniu przenośnym (całkowicie determinologizowanym), np. alergija kitybei i in. Z nagłówków źródeł użycia determinologizowanego wynika, że nie należą one do dziedzin nauk medycznych i nauk o zdrowiu, lecz do nauk społecznych i humanistycznych. Nie licząc tych 7 wyraźnych przypadków użycia determinologizowanego, w kolejnych 4 wierszach konkordancji nie udało się dokładnie ustalić znaczenia słowa (nawet po ich maksymalnym wydłużeniu), a te problematyczne przypadki pochodzą z tekstów o tematyce społecznej. INNE ZMIANY SEMANTYCZNE Przede wszystkim należy podkreślić, że korpus DELFI.lt nie jest jednorodny – włączone do niego teksty mogą zawierać relację lub cytat z wypowiedzi specjalisty alergologii, informacje zaczerpnięte z tekstów naukowych lub popularnonaukowych, komunikatów prasowych instytucji ochrony zdrowia i podobnych źródeł, jednak nie zawsze można to dokładnie ustalić na podstawie wierszy konkordancji. Również najczęściej trudno odróżnić, gdzie przytaczana jest wypowiedź specjalisty w kalba, o kur yra tokios kalbos citata, taip pat ir iš cituojamos kalbos dažnai nėra aišku, kas yra tas pašnekovas – alergologas ar odontologas, medikas ar grožio dziedzinie ochrony zdrowia (lekarza, farmaceuty itd.), przedstawiciela przemysłu itp., gdzie zaś mamy do czynienia z interpretacją samego dziennikarza i do jakiej grupy odbiorców skierowany jest tekst, np. : Zgodnie z nią placówki gastronomiczne są zobowiązane do wskazywania substancji powodujących alergie lub nietolerancję pokarmową, zawartych w potrawach, jednak ze względu na sposób przedstawiania informacji […]. [Życie] Z tego względu w niniejszej pracy zrezygnowano z podziału wierszy konkordancji na podstawie tradycyjnej opozycji terminologicznej – język specjalistów vs. niespecjalistów; analizowany materiał traktuje się jako część dyskursu mediów popularnych, koncentrując się na adresacie – na tym, w jakim znaczeniu termin alergia dociera do odbiorców niespecjalistycznych. Znaczenie terminu pomaga ustalić kontekst informacyjny. Pojęcie alergii w mediach jest wyjaśniane, i to w różny sposób. Istnieją zarówno wyjaśnienia rzeczowe, zbliżone do definicji naukowych (a), jak i bardziej obrazowe, żartobliwe, w których stosuje się analogie (b): ASTA MITKEVIČIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV (a) Alergia – to zaburzona odpowiedź immunologiczna, nieadekwatna odpowiedź na określone antygeny, które […]. [Nauka] Alergię wywołuje zniekształcona odpowiedź ludzkiego układu odpornościowego na obce substancje – alergenus. [Gyvenimas] (b) Alergia, mówiąc w uproszczeniu, jest ogłupieniem naszego układu odpornościowego […]. [Nauka] Alergija irgi yra savotiškas apsinuodijimas, nes tokiu būdu pasireiškia organizreakcja odrzucenia […]. [Nie podano] Z kontekstów pierwszej grupy (a) wynika, że alergię wyjaśnia się dość podobnie jak w popularnonaukowej książce o alergii (zob. wcześniej), a także przekazuje się w nich więcej cech pojęcia (wyrażonych słowami odpowiedź, immunologiczny, odpornościowy) niż w objaśnieniu tego słowa w słownikach ogólnych. W takich kontekstach alergia jest używana w znaczeniu terminologicznym. Z drugiej strony ekspresywne objaśnienie (b) nie oznacza jeszcze, że termin jest używany w zmienionym znaczeniu – z pierwszego przykładu b wynika, że w objaśnieniu uwypuklona zostaje cecha pojęcia „układ odpornościowy”. Na podstawie kontekstów informatywnych można wyrobić sobie przybliżony obraz także relacji między terminami. Chociaż naukowcy uważają alergię nie za chorobę, lecz za stan (zob. Dubakienė 2019: 98), to jednak w badanym korpusie alergia i choroba zostały użyte zarówno jako ekwonimy, jak i hiponim oraz hiperonim, por. Mówi się, że niektórym chorobom lub alergiom nie można zapobiec – wszystko to jest dziedziczne. [Żyvenimas] „Dysbioza może wystąpić również w przebiegu wielu innych chorób – alergii pokarmowej, choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, cukrzycy i innych chorób immunologicznych” – wyjaśnił specjalista. [Żyvenimas] W alergologii zgodnie z przyjętą w 2001 r. nową nomenklaturą chorób alergicznych nadwrażliwość na produkty spożywcze dzieli się na alergię pokarmową i zwiększoną niealergiczną nadwrażliwość na pokarm (Dubakienė 2011: 9); tej ostatniej w nomenklaturze z 1995 r. odpowiada nietolerancja pokarmowa (zob. Rudzevičienė 2015: 7). W korpusie terminy alergia i wrażliwość lub nietolerancja, który jest nadal używany, a także utworzone z nimi terminy złożone najczęściej są powiązane jako ekwonimy. Jednak w kilku wierszach alergia została użyta jako termin o wyższym poziomie hierarchicznym, np. : Wrażliwość na produkty mleczne – jeden z najbardziej rozpowszechnionych rodzajów alergii. [Życie] Artykuły / Articles 113 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje Alergenami nie mogą być czynniki fizyczne (zimno, promieniowanie ultrafioletowe, ciepło, wilgoć itp.) (Dubakienė 2019: 29). W korpusie DELFI.lt znaleziono wariantya) čių junginių, kurių priklausomaisiais dėmenimis eina žodžiai šaltis ir saulė, plg.: alergia na zimno, alergia zimna, pseudoalergia na zimno; b) alergia słoneczna, prawdziwa alergia słoneczna, alergia na słońce, alergia na promieniowanie słoneczne, alergia na światło słoneczne. Połączenie alergia na zimno występuje również w części DLKT poświęconej literaturze niebeletrystycznej (wskazuje się jedną z przeciwwskazań), a jego źródłem jest rok 1998. Podczas analizy badanego materiału początkowa hipoteza zakładała, że alergia na zimno, alergia słoneczna i ich warianty nie są terminami, a žastys – nežinoma tiksli terminu alergija įvardijama sąvoka, o žodžiu alergija pasłowo alergia jest tu używane w znaczeniu nieterminologicznym. Ze względu na podobieństwo wymienia się również pojęcia powiązane. Dalsze badanie wykazało, że nie jest to ścisłe. We wspomnianej części korpusu ltTenTen14 również znajdują się połączenia alergia na zimno (20 użyć) i alergia zimna (13). Jak widać również na podstawie wyników wyszukiwania Google, alergia na zimno / alergia zimna jest używana także na stronach internetowych o tematyce medycznej lub zdrowotnej, np.: allergomedica.lt, vaistai.lt, lsveikata.lt itp., a także w wywiadach z samymi lekarzami. Można również porównać tytuł artykułu zarejestrowanego w bazie publikacji Litewskiego Uniwersytetu Nauk o Zdrowiu, opublikowanego w czasopiśmie popularnonaukowym – „Pokrzywka i alergia na zimno” (2007). R. Dubakienė w podręczniku alergologii pisze tylko o pokrzywce z zimna, natomiast w książce popularnonaukowej, omawiając pokrzywkę z zimna, używa połączenia alergia na zimno (Dubakienė 2019: 204). Na podstawie tego, co przedstawiono, można wysnuć nieśmiały wniosek, że alergia na zimno / alergia z zimna jest obecnie terminem używanym w dyskursie popularnonaukowym i nienaukowym16. Aby uzasadnić lub obalić ten wniosek, z wykorzystaniem możliwości Sketch Engine automatycznie utworzono niewielki (117 000 słów) Korpus Alergii z tekstów zamieszczonych na stronach internetowych allergomedica.lt i rutadubakiene.com. Wyszukiwanie w tym korpusie pokazuje, że alergia z zimna i alergia na zimno są używane na obu stronach internetowych, por. informacyjne konteksty: Alergia z zimna – to jedna z nieimmunologicznych form (pseudo)alergii. [allergomedica.lt] Alergia z zimna jest rodzajem alergii, która najczęściej dokucza chorym zimą. [allergomedica.lt] Dopiero po znalezieniu przyczyny można wyleczyć alergię na zimno, objawiającą się pokrzywką. [rutadubakiene.com] 16 Por. stwierdzenie „nie ma takiego terminu jak alergia na zimno” z https://naujienos.manodaktaras.lt/naujiena/ kodel-salcio-dilgelines-nereiketu-vadinti-alergija-salciui.216efa69-f1bf-11ea-a537-aa00003c90d0. ASTA MITKEVIČIENĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Panašiai ir su kitais junginiais – saulės alergija / alergija saulei. Į SNOMED Do ontologii CT jako synonim photosensitization caused by sun włączono termin allergy to sunlight (bez litewskich odpowiedników; czynnik sprawczy po litewsku nazwano saulės šviesa). We wspomnianym niewielkim Tekstynie Alergii znaleziono w ten sposób połączenia alergija saulei i saulės alergija. Z komentarzy metajęzykowych wynika, że alergija saulei nie jest dokładną nazwą, por. : Naukowcy wciąż wyjaśniają alergię na słońce – a dokładniej tak zwaną dermatozių – mechanizmus. [allergomedica.lt] fotoalergię na słońce; jest to „fałszywa” alergia – pseudoalergia, do której rozwoju nie jest potrzebna reakcja alergen–przeciwciało. [rutadubakienė.com] Osobno należy wspomnieć wariantywne połączenie alergija glitimui (2) / alergija gliutenui (2)17 z tekstynu DELFI.lt – alergija jest tu prawdopodobnie albo używana w nieterminologicznym znaczeniu zamiast nadwrażliwości (hiperwrażliwości) (por. jautrumas gliutenui SNOMED CT), albo całe połączenie jest terminologicznie niepoprawne, por. także : Celiakii nie należy mylić z alergią na pszenicę i nadwrażliwością na gluten. [Gyvenimas]18 Wyszukiwanie w Google Scholar pokazuje, że termin alergia na gluten jest używany w pracach magisterskich LSMU, ale są one przypisywane do dziedziny weterynarii. ryto Alergijos tekstyno matyti, kad alergija gliutenui keletą kartų pavartota allerZebrane na potrzeby tego badania ze strony sudagomedica.lt (podobnie jak nieceliakalna nadwrażliwość na gluten, nietolerancja glutenu), wśród nich także z komentarzem metajęzykowym: Alergia na pszenicę i alergia na gluten niekoniecznie są synonimami, […]. [allergomedica.lt] Inne związki atrybutywne. W korpusie DELFI.lt alergia występuje również jako określenie ma su atributais, kuriais įvardijama vieta (akių alergija, odos alergija), laikas ar częstotliwości (alergia wiosenna / alergia wiosny, alergia sezonowa), podmiot (dzieci 17 Por.: gliutenas, glitimas VLEe; tylko glitimas LRTB; gliutenas, glitimas BŽ. 18 Jak podano na stronie internetowej Amerykańskiego Stowarzyszenia Alergii, Astmy i Immunologii, alergia na gluten (ang. gluten allergy) jest terminem wprowadzającym w błąd, często mylonym z alergią na pszenicę (ang. wheat allergy), a czasami z celiakią (ang. celiac disease); nietolerancja glutenu (ang. gluten intolerance) nie jest alergią (https://acaai.org/allergies/types/food-allergies/types-food-allergy/ wheat-gluten-allergy). Straipsniai / Articles 115 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje alergia), inna cecha (silna alergia, alergia przewlekła). Chociaż wymienione przykłady również odnotowano w korpusie SVEIKASZMOGUS.lt, to jednak bez wiedzy specjalistycznej trudno dokładnie ustalić, które z nich rzeczywiście są terminami, a jeśli są terminami, czy należą do dyskursu naukowego, czy popularnonaukowego. Jak pokazuje przykład połączenia alergia na gluten, nawet jeśli człon zależny połączenia jest terminem, nie oznacza to, że połączenie jest terminem złożonym. Myśl tę można rozwinąć dalej – jeśli atrybut terminu w połączeniu jest jednostką leksyki specjalistycznej, np. przymiotnikiem, połączenie to niekoniecznie jest terminem, jak na przykład odnotowane w badanym korpusie połączenie alergia atopowa (por. atopia – „wrodzony polinkis sirgti alerginėmis ligomis“ AIATŽ). Z tego, co powiedziano, wynika, że specjalistyczne znaczenie alergii w mediach jest szersze w porównaniu ze znaczeniem terminologicznym w medycynie. Potwierdza to tezę, że po przedostaniu się terminów z języka praplečiama ir sąvoka tampa ne tokia apibrėžta (Becker 2016: 397). Kita vertus, specjalistycznego do języka ogólnego ich znaczenie alergia, również w medycynie, jak się wydaje, nie zawsze było używane jednoznacznie. Oto w Encyklopedii Medycznej z 1991 r. (ME I) napisano, że alergią nazywa się również „zwiększoną wrażliwość na wszelkie czynniki zewnętrzne (np. hałas)” (ME I: 34)19. Odpowiednio osoby niespecjalistyczne mogą nadal używać terminów w przestarzałym znaczeniu, jak pokazują prace badaczy z innych krajów (zob. Nova 2018: 392). WNIOSKI Badanie użycia terminu alergia i złożonych terminów utworzonych z jego udziałem w popularnych mediach wykazało, że jego znaczenie medyczne jest w nich najczęściej zachowywane, a terminy te są używane jako terminy. Przypadki całkowitej determinologizacji stanowią zaledwie 3 procent i w większości pochodzą z działu informacyjnego. Dane korpusu tekstów poświęconych specjalistycznej tematyce zdrowotnej również potwierdzają pogląd, że w tekstach dotyczących medycyny lub zdrowia nie ma skłonności do używania terminów z tej dziedziny także w znaczeniu przenośnym. Bez wątpienia, aby uzyskać bardziej miarodajne uogólnienia, należy zbadać użycie znacznie większej jos teiginį, kad terminų, vartojamų nemoksliniame diskurse, semantika būna liczby i bardziej różnorodnych terminów. Na podstawie danych dotyczących użycia analizowanych terminów można zilustrować terminologipakitusi. Część tych zmian – szersze znaczenie, zmniejszona określoność znaczenia, inne relacje systemowe, konotacja negatywna – jest widoczna lub domyślna na podstawie kontekstów informacyjnych i kolokacji. Konotacja bezpośrednio zależy od stylu i kontekstu, jednak nie ma podstaw, by twierdzić, że znaczenia badanych terminów 19 Apie atitinkamo angliško termino raidą ir nevienareikšmę vartoseną rašoma Igea 2013. ASTA MITKEVIČIENĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV zmiany zakresu i określoności zaszły właśnie w mediach lub, szerzej rzecz ujmując, w dyskursie niem naukowym, ponieważ same pojęcia naukowe i terminologia są dynamiczne. Próbując ustalić, które połączenia atrybutywne są terminami, a które nie, stwierdzono, że terminy złożone w mediach znacznie różnią się między sobą, jednak wariantywność jest charakterystyczna również dla języka specjalistycznej strony poświęconej zdrowiu, a także zauważalna w dyskursie naukowym. Inna kwestia – nie tylko w mediach, lecz także w innych tekstach specjalistów przeznaczonych dla szerokiej publiczności używa się terminów pozornych (alergia na zimno). Badanie uwidoczniło zatem również potrzebę badań nad użyciem terminów w litewskim dyskursie popularyzatorskim. GŁÓWNE ŹRÓDŁO Korpus tekstów DELFI.lt. Dostęp online: http://tekstynas.mwe.lt/. R. Dubakienė, A. LITERATŪRA IR PAPILDOMI ŠALTINIAI AIATŽ – Aiškinamasis imunologijos ir alergologijos terminų žodynas, sud. V. A. Tamošiūnas, Žvirblienė, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2012. Arcimavičienė Liudmila 2005: Cognitive domains of HIV/AIDS in Lithuanian, English and Russian languages. – Językoznawstwo 54(1), 17–31. Becker Holger 2016: Słowniki naukowe i techniczne; uwzględnianie terminów naukowych i technicznych w słownikach ogólnych. – The Oxford Handbook of Lexicography, red. P. Durkin, Oxford: Oxford University Press, 393–407. Bitinienė Audronė 2007: Styl publicystyczny, Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. BŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, wydanie elektroniczne, red. nacz. D. Liutkevičienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: http://bkz.lki.lt/ [dostęp w styczniu 2021 r.]. CorALit – Korpus tekstów litewskiego języka naukowego (Corpus Academicum Lithuanicum). Dostęp w internecie: http://coralit.lt [wyszukiwanie w listopadzie 2020 r.]. Delavigne Valérie 2017: Użycie terminów i wariantywność pact of social and local issues on the movement of terms. – Multiple Perspectives socjoterminologiczna. The imon Terminological Variation, red. P. Drouin, A. Francœur, J. Humbley, A. Picton, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 32–55. DOI: 10.1075/tlrp.18.02del. Artykuły / Articles 117 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje DLKT – Korpus współczesnego języka litewskiego, oprac. Centrum lingwistyki komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Dostęp online: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ [paieška 2020 m. lapkričio mėn.]. Dubakienė Rūta 2011: Alergologia kliniczna, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Dubakienė Rūta 2019: Alergia. Przyczyny, objawy, leczenie, Wilno: „Tyto Alba“. Dury Pascaline 2008: Narodziny carbon neutral i compensation carbone: Diachroniczne badanie migracji słownictwa z języka ekologii do języka prasowego i odwrotnie. – Terminology 14(2), 230–248. DOI: 10.1075/ term.14.2.06dur. DŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego (internetowy), red. nacz. S. Keinys, 7. popraw. i uzup. wyd., Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2015. Dostęp w internecie: http://lkiis. lki.lt. Gaidienė Anželika, Liutkevičienė Danutė 2017: Osobliwości definiowania znaczeń w „Słowniku ogólnego języka litewskiego”: rośliny i zwierzęta. – Bendrinė kalba 90, 1–47. Dostęp online: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/153. Gaidienė Anželika, Liutkevičienė Danutė 2020: Pojęcie słowa „roślina” (na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród studentów). – Acta Linguistica Lithuanica 82, 93–116. Dostęp online: http://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/1026. Gaivenis Kazimieras 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Gaivenis Kazimieras 2014: Pisma wybrane, oprac. J. Gaivenytė-Butler, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Halskov Jakob 2005: Badanie właściwości determiinologizacji: DiaSketch. – LAMBDA 29, 39–63. Humbert-Droz Julie, Picton Aurélie, Condamines Anne 2019: Jak zbudować korpus na potrzeby narzędziowego podejścia do determiinologizacji w dziedzinie fizyki cząstek. – Research in Corpus Linguistics 7, 1–17. DOI: 10.32714/ricl.07.01. IATE – Interaktywna terminologia dla Europy. Dostęp online: https://iate.europa.eu/ home [dostęp: marzec 2021 r.]. Igea Juan M. 2013: Historia idei alergii. – Allergy 68, 966–973. Keinys Stasys 2005: Współczesna terminologia litewska, Wilno: Litewski Instytut Języka tuto leidykla. Kvašytė Regina, Papaurėlytė Silvija 2013: Niektóre cechy konceptu „choroba” w litewskim dyskursie publicznym. – Filologia 18, 107–117. ASTA MITKEVIČIENĖ 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Lithuanian Web 2014 (ltTenTen14). Dostęp w internecie: https://www.sketchengine.eu/ lttenten-lithuanian-corpus/ [wyszukiwanie w lutym 2021 r.]. LKKŽ 2019 – Słownik kolokacji języka litewskiego, red. A. Bielinskienė, L. Boizou, I. Bumbulienė, J. Kovalevskaitė, T. Krilavičius, J. Mandravickaitė, E. Rimkutė, L. Vilkaitė-Lozdienė, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Dostęp online: http:// mwe.lt/wp-content/uploads/2019/02/Lietuviu_kalbos_kolokaciju_zodynas.pdf. LRTB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt/ [dostęp: styczeń 2021 r.]. ME I – Encyklopedia medyczna I: A–M, red. V. J. Grabauskas i in., Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, 1991. Meyer Ingrid 2000: Słowa komputerowe w naszym codziennym życiu: Jak są one interesujące dla terminografii i leksykografii. – Materiały z 9. Międzynarodowego Kongresu EURALEX, red. U. Heid, S. Evert, E. Lehmann, Ch. Rohrer, Stuttgart, 39– 58. Dostęp online: https://euralex.org/publications/computer-words-in-our-everyday-lives-how-are-they-interesting-for-terminography-and-lexicography/. Meyer Ingrid, Mackintosh Kristen 2000: Kiedy terminy przenikają do naszego codziennego życia: przegląd determinologizacji. – Terminology 6(1), 111–138. Mikelionienė Jurgita, Berkmanienė Aušra 2018: Determinizacja litewskich i angielskich terminów technicznych: przypadek aparatury. – Readings in Numanities [Numanities - Arts and Humanities in Progress 3], red. O. Andreica, A. Olteanu, Cham: Springer, 235–246. DOI: 10.1007/978-3-319-66914-4_15. Mitkevičienė Asta 2020: Terminy w mediach internetowych (badanie rozpoznawcze). – Terminologija 27, 108–127. Dostęp w internecie: http://journals.lki.lt/terminologija/ article/view/1727. Myking Johan 2007: Brak stałych granic. – Indeterminacy in Terminology and LSP: Studies in honour of Heribert Picht, red. B. E. Antia, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 73–91. Naktinienė Gertrūda 2002: Przedstawienie leksyki specjalistycznej w „Słowniku ogólnego języka litewskiego“. – Kalbos kultūra 75, 47–56. Nová Jana 2018: Terminy przyjęte przez ogół społeczeństwa: jak radzić sobie z determinologizacją w słowniku? – Proceedings of the XVIII EURALEX International Congress: Lexicography in Global Contexts, red. J. Čibej, V. Gorjanc, I. Kosem, S. Krek, Lublana: Ljubljana University Press, 387–398. Dostęp online: https://euralex.org/publications/terms-embraced-by-the-general-public-how-to-cope- -with-determinologization-in-the-dictionary/. Straipsniai / Articles 119 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje Renouf Antoinette 2017: Some corpus-based observations on determinologisation. – Neologica 11: La néologie en terminologie, 21–48. Rudzevičienė Odilija 2015: Alergia pokarmowa u dzieci: podręcznik, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Podstawy 2019: Podstawy SNOMED CT: opracowanie metodyczne, Wilno. Dostęp online: https://www.snomed.lt/wp-content/uploads/2020/12/SNOMED-CTPAGRINDAI.pdf. SNOMED CT – SNOMED CT naršyklė. Prieiga internete: https://www.snomed.lt/ snomed-ct/ [dostęp: listopad 2020 r. – marzec 2021 r.]. ICD-10-AM – Systematyczny wykaz chorób ICD-10-AM, 2015. Dostęp online: http://ebook.vlk.lt/e.vadovas/index.jsp. TŻŽ 1936 – Słownik wyrazów międzynarodowych, red. K. Boruta, P. Čepėnas, A. SirutytėČepėnienė, [Kowno]: Spaudos fondas. TŽŽ 2013 – Słownik wyrazów międzynarodowych, red. A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Wilno: Alma littera. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, wersja elektroniczna, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Dostęp w internecie: https://www.vle.lt/ [dostęp: 2021 r. stycznia ]. VPLŽ – Encyklopedia opieki nad dzieckiem i chorób 1, red. nacz. V. Basys, Wilno: Mokslo pedijų leidybos institutas, 2005. ir encikloŽagar Mojca 2005: Determinologizacja (na przykładzie terminologii fizyki). – Jezik in slovstvo 50(2), 35–48. Dostęp w internecie: https://www.dlib.si/stream/URN:NBN:SI: DOC-S941VDJA/67ca0698-7e9b-430d-bf44-68a1f913156b/PDF. Žilinskienė Vida 1997: Podawanie terminów w III wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego“. – Žilinskienė Vida 2000: Technikos terminai „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ III Acta Linguistica Lithuanica 37, 46–52. wydaniu. – Acta Linguistica Lithuanica 43, 176–182. Župerka Kazimieras 2000: Terminy językoznawcze w publicystyce. – Darbai ir dienos 24, 175–182. Dostęp online: http://donelaitis.vdu.lt/publikacijos/zuperka.pdf. www.allergomedica.lt [dostęp: luty 2021 r.]. www.rutadubakiene.com [dostęp: luty 2021 r.]. Багиян Александр 2014: Детерминологизация как результат размытости границ между специальной и общеупотребительной лексикой. – Филологические ASTA MITKEVIČIENĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV nauki. Zagadnienia teorii i praktyki 7(2), 28–33. Dostęp online: https://www.gramota.net/materials/2/2014/7-2/6.html. Superańska Aleksandra, Podolska Natalia, Wasiljewa Natalia 2003: Общая терминология. Вопросы теории, отв. ред. Т. Канделаки, Москва: Едиториал УРСС. Татаринов Виктор 2006: Общее терминоведение: энциклопедический словарь, Москва: Московский лицей. Шмелева Ольга 2010: Изменение сущностных свойств термина в процессе despecjalizacji i determonologizacji. – Вестник МГOУ 4, 46-52. Terms and Non-terms in Popular Media PODSUMOWANIE Artykuł omawia użycie terminów litewskich w popularnych mediach internetowych. Badanie miało na celu ustalenie, w którym znaczeniu – specjalnym (terminologicznym) czy language units functioning as terms in medicine are used in online media and to identify determinologizowanym – zachodzą inne zmiany semantyczne tych terminów. Artykuł przedstawia dynamikę terminów. Przedmiotem badań jest termin medyczny alergija ‘alergia’ oraz terminy złożone utworzone z jego udziałem. Jako główne źródło do badań wybrano korpus DELFI.lt, składający się z tekstów opublikowanych w portalu informacyjnym o tej samej nazwie w latach 2014–2016. Zastosowano tradycyjne metody analizy korpusowej: analizę konkordancji alergij*, kontekstów bogatych w wiedzę oraz kolokacji. Dane z korpusu porównano z danymi pochodzącymi z tekstów z zakresu alergologii oraz ze strukturyzowanych zasobów terminologicznych (np. SNOMED CT itp. ). Badanie użycia terminu alergija ‘alergia’ oraz utworzonych z jego udziałem terminów złożonych w mediach popularnych wykazało, że zasadnicza część znaczenia medycznego jest w nich zazwyczaj zachowana i są one używane jako terminy. Przypadki pełnej determinizacji stanowią zaledwie 3 procent i pojawiają się głównie pod nagłówkiem Wiadomości. Dane ze specjalistycznego korpusu treści medycznych również potwierdzają pogląd, że w tekstach dotyczących medycyny lub zdrowia stosowanie terminów z tej dziedziny w znaczeniu przenośnym nie jest powszechną praktyką. Oczywiście, aby sformułować bardziej solidne encompass a much higher number and diversity of terms. uogólnienia, badanie powinno. Dane uzyskane z analizy użycia omawianych terminów mogą zilustrować stwierdzenie dotyczące terminologii, że semantyka terminów używanych w dyskursie nienaukowym ulega pewnym zmianom. Część tych zmian dotyczy szerszego znaczenia, Artykuły / Articles 121 Terminai ir nebe terminai populiariojoje žiniasklaidoje definiteness of meaning, different systemic relations, the negative connotation – are seen ograniczonego lub implikowanego przez bogate w wiedzę konteksty i kolokacje. Konotacja zależy bezpośrednio od stylu i kontekstu, jednak nie ma podstaw, by stwierdzić, że zmiany zakresu i określoności omawianych terminów zaszły szczególnie w mediach lub, bardziej ogólnie, w dyskursie nienaukowym, ponieważ same pojęcia naukowe i terminy mają charakter dynamiczny. Próbując ustalić, które frazy atrybutywne są terminami, a które nimi nie są, stwierdzono, że terminy złożone wykazują duże zróżnicowanie w mediach, ale zróżnicowanie obserwuje się również w języku specjalistycznej witryny internetowej poświęconej zdrowiu; występuje ono także w dyskursie naukowym. Co więcej, pseudo-terminy (np. alergija šalčiui ‘alergia na zimno’) występują nie tylko w mediach, lecz także w innych tekstach specjalistycznych przeznaczonych dla ogółu społeczeństwa. W związku z tym badanie wskazało również na potrzebę przeprowadzenia badań koncentrujących się na użyciu terminów w litewskim dyskursie popularyzacji nauki. Złożono 21 kwietnia 2021 r. ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]