M. Petkevičiaus katekizmo (1598) deverbatyvai

50 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-0352-884X Kierunek badań naukowych: słowotwórstwo. DOI: doi.org/10.35321/all84-03 DEWERBATYWY KATECHIZMU M. PETKEVIČIUSA Deverbatives in the Cathechism of M. Petkevičius (1598) (1598) ADNOTACJA W artykule analizowane są derywaty czasownikowe o formantach przyrostkowych z wydanego w 1598 r. katechizmu M. Petkevičiusa (dalej – PK). W tym źródle poświadczone są derywaty niemal wszystkich kategorii słowotwórczych dewerbatywów – o znaczeniu przyczynowym, iteratywnym, stanu rezultatywnego i chwilowym – .kategorie derywatów o tych znaczeniach są w nim niemal wszystkie poświadczonePrzyczynowe derywaty są w PK najliczniejszą kategorią słowotwórczą. Przedstawiono również częstość występowania przyrostków derywatów odczasownikowych w PK, cechy wyrazów podstawowych oraz wymianę samogłosek występującą w derywatach, która obejmuje tylko część wyrazów danego typu derywacyjnego i jest nieregularna. SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki, derywaty odczasownikowe, kategoria słowotwórcza, przyrostek, wymiana samogłosek. ADNOTACJA W artykule analizuje się derywaty odczasownikowe z przyrostkami w Katechizmie opublikowanym przez M. Petkevičiusa (PK). W niniejszym źródle poświadczone są derywaty należące do czterech kategorii formacji odczasownikowych, tj. występują derywaty o znaczeniu kauzatywnym, iteratywnym, rezultatywnego stanu i momentalnym. Derywaty odczasownikowe kauzatywne stanowią największą kategorię derywacyjną w CP. Przedstawiono częstość występowania sufiksów odczasownikowych, cechy wyrazów bazowych oraz zmianę samogłosek w derywatach. W CP występują jedynie odosobnione przypadki apofonii, zmiana samogłoski zachodzi tylko w części wyrazów pochodnych i ma charakter nieregularny. KEYWORDS: verbs, deverbatives, category of derivation, suffix, vowel change. Straipsniai / Articles 51 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) deverbatyvai WSTĘP Katechizm Merkelisa Petkevičiusa (dalej – PK) jest typowym dziełem reformacyjnym XVI–XVII wieku, dlatego musiał obejmować wiele aspektów: zawiera zarówno modlitwy, jak i pieśni, a także wskazuje porządek odprawiania obrzędów kościelnych oraz omawia podstawy wiary. Choć jest to druga książka w języku litewskim w Wielkim Księstwie Litewskim, do dziś pozostaje stosunkowo mało zbadana. PK był badany przede wszystkim jako obiekt literacki (Meller 1984; Pociūtė 2000; Kuźmina 2002; PociūtėAbukevičienė 2005; Niedźwiedź 2008), a poza ogólniejszymi uwagami na temat leksyki tego katechizmu (Palionis 1967; Zinkevičius 1988) artykułów poświęconych jego językowi jest zaledwie kilka. Najpełniej do badań nad tym źródłem przyczynił się Jonas Kruopas (1970). Język omawianego dzieła był badany fragmentarycznie, dlatego tym bardziej nie zbadano czasowników katechizmu M. Petkevičiusa. Czasowniki języka litewskiego ryba apskritai nėra daug tyrinėta (Jakaitienė 1968, 1973; Pakerys, 2006, 2011, da2011a; Pakerys, Rimkutė, Utka 2012; Gaidienė 2012), zwłaszcza piśmiennictwa starolitewskiego. Najnowsze badania w tej dziedzinie przedstawili Jurgis Pakerys (Pakerys 2005, 2017, 2019; Arkadiev, Pakerys 2015) i Dalia Pakalniškienė (Pakalniškienė 2018, 2019), jednak czasowniki sufiksalne w PK jak dotąd pozostały niezbadane. Przedmiotem niniejszego artykułu są czasowniki sufiksalne, derywaty dewerbalne, tj. derywaty utworzone od innych czasowników. Przypuszcza się, że we wszystkich językach derywatów dewerbalnych jest znacznie więcej niż derywatów denominalnych (Pakalniškienė 2019: 10). W języku litewskim tych dwóch grup czasowników jest w przybliżeniu tyle samo, ich derywacja również niewiele się różni, tzn. ich głównym formantem słowotwórczym jest sufiks, inaczej niż na przykład w języku polskim, gdzie czasowniki od innych czasowników najczęściej tworzy się za pomocą przedrostków (GWJP 1984: 465). Materiał do niniejszego artykułu zebrano ze słowniczka katechizmu M. Petkevičiusa opracowanego przez J. Kruopasa oraz z wydanej w 1939 r. reprodukcji fotograficznej tego katechizmu – wybrano z nich wszystkie niepowtarzające się czasowniki sufiksalne i uogólniono je, tzn. pominięto derywaty z przedrostkami, jeżeli formy ich czasowników bezprzedrostkowych są regularne, a między nimi nie ma zasadniczej różnicy znaczeniowej poza tą, która powstała wskutek użycia sufiksu. Zatem w PK znaleziono nieco ponad 300 czasowników sufiksalnych. W tym źródle poszukiwano czasowników i ich derywatów, które poświadczają bezokolicznik, czas teraźniejszy i czas przeszły jednokrotny czasownika. Na przykład w przypadku braku bezpośredniego poświadczenia czasu przeszłego jednokrotnego opierano się również na derywacie z sufiksem -imas od czasownika w czasie przeszłym jednokrotnym. Te podstawowe formy czasownika, które są jedynie przypuszczane na podstawie systemu współczesnego języka litewskiego i ogólnie systemu derywacji czasowników, lecz nie są poświadczone w PK, zapisuje się w nawiasach kwadratowych [ ]. Obok poświadczonych w PK podstawowych form czasownika podaje się przykłady z tego źródła z 1598 r. Tradycyjnie czasowniki sufiksalne, ANŽELIKA SMETONIENĖ 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV zachowujące sufiksy we wszystkich tematach, nazywa się sufiksalnymi równosylabowymi, natomiast te, które nie zachowują sufiksu w czasie teraźniejszym lub (i) przeszłym – czasownikami mieszanymi. Oba typy morfologiczne czasowników sufiksalnych są również analizowane w niniejszej pracy na podstawie metody synchronicznej analizy słowotwórczej, której główne zasady sformułował Vincas Urbutis (Urbutis 2009). Celem artykułu jest ustalenie różnic systemu derywacji deverbatywów w PK, jeśli takie istnieją, w porównaniu ze współczesnymi tendencjami dotyczącymi deverbatywów w języku litewskim. Aby osiągnąć ten cel, wszystkie znalezione w PK czasowniki sufiksalne najpierw przeanalizowano pod względem słowotwórczym, wyodrębniając w ten sposób derywaty odczasownikowe; te ostatnie podzielono na kategorie słowotwórcze i przedstawiono w pierwszym rozdziale niniejszego artykułu. Ponieważ od deverbatywów nie oddziela się wymiany samogłosek (zwanej również apofonią, alternacją samogłosek), w drugim rozdziale przedstawiono przypadki apofonii występujące w deverbatywach PK. Jak niškai darybiškai neskaidžius. Primintina, kad „darinys – žodis, padarytas ar wspomniano, wszystkie wybrane sufiksalne czasowniki PK przeanalizowano pod względem słowotwórczym, dzieląc je na derywaty od czasowników, od innych części mowy oraz na „synchrofunkcjonujące jako utworzone od innego lub dwóch innych wyrazów” (LKE 1999: 150). Wyraz uważa się za derywat tylko wtedy, gdy formalnie i semantycznie opiera się na wyrazie podstawowym, tzn. gdy spełniony jest podstawowy warunek derywacji – istnieje opozycja słowotwórcza, której pierwszy człon stanowi derywat, a drugi – podstawa słowotwórcza; oba człony musi koniecznie łączyć motywacja słowotwórcza (Urbutis 2009: 70, 81). Ta ostatnia może się zmieniać. Po pierwsze, może zostać zerwana relacja z wyrazem podstawowym i derywat może zostać powiązany już z innym wyrazem, który może należeć do tej samej albo innej klasy morfologicznej co były wyraz podstawowy. Po drugie, derywaty mogą przechodzić z jednej kategorii słowotwórczej do innej, jeśli tylko są one bliskie pod względem semantycznym (Ambrazas 1993: 12). Wreszcie, po zaniku motywacji słowotwórczej czasownik synchronicznie uznaje się za niepodzielny, choć historycznie może on być derywatem. Badając czasowniki występujące w dawnych pismach języka litewskiego, należy określić, jak oceniać zapożyczenia, ponieważ ich interpretacja słowotwórcza jest problematyczna. Zapożyczony czasownik, gdy obok niego w języku litewskim funkcjonuje zapożyczony wyraz nominalny o wspólnym rdzeniu, może być oceniany jako potencjalny derywat języka litewskiego, tzn. do języka litewskiego mógł zostać zapożyczony wyraz nominalny, od którego za pomocą produktywnych litewskich przyrostków utworzono czasownik. Slawizmy, które łatwo zaadaptowały się w języku litewskim, mogą być potencjalnymi wyrazami podstawowymi, co pokazują także częste derywaty z przyrostkiem -imas od czasowników będących slawizmami. Oceniając taką możliwość słowotwórczą języka litewskiego, należy uwzględnić kategorię słowotwórczą potencjalnego derywatu, akcentuację, znaczenia obu wyrazów – potencjalnego derywatu i potencjalnego wyrazu podstawowego – oraz ich chronologię (szerzej na ten temat Smetonienė 2015, 2016). W niniejszej pracy przyjmuje się pogląd, że jeśli Artykuły / Articles 53 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) deverbatyvai zapożyczony czasownik sufiksalny ma potencjalny człon opozycji, funkcjonujący w tym samym czasie, łączy je relacja słowotwórcza. Prawdą mówiąc, problem ten jest bardziej aktualny w przypadku denominatywów – w PK nie odnotowano dewerbatywów, których wyrazem podstawowym byłoby zapożyczenie. Jednakże trudności sprawiają kalki, których formy pokrywają się z rodzimymi wyrazami języka litewskiego. Jako przykład można podać kalkę prigulėti ‘należeć’ (por. pol. przynależeć) (prigul PK6, 10). W takim przypadku tego czasownika nie można łączyć relacją słowotwórczą z prigulti, chociaż analogiczny czasownik (pri)gulėti jest z nim słowotwórczo związany. Aby uniknąć niejasności, kalki nie są analizowane. 1. KATEGORIE SŁOWOTWÓRCZE DEWERBATYWÓW KATECHIZMU PETKĖVIČIUSA Typ słowotwórczy jest formalnym i semantycznym schematem tworzenia wyrazów. Typ tworzą derywaty, które są zgodne pod trzema względami: 1) kategorialnym znaczeniem słowotwórczym, 2) częścią mowy wyrazów podstawowych, 3) formantem słowotwórczym (LKE 1999: 148). Kategoria słowotwórcza jest szersza od typu słowotwórczego, może obejmować kilka tych Daiktavardžių darybos kategorijoms vis viena daugiau ar mažiau yra būdingos ostatnich. Kategoria słowotwórcza jest niezależna od tego, za pomocą jakiego formantu słowotwórczego utworzono derywat. określone przyrostki, natomiast w systemie czasowników jest trudniej: przyrostki tych ostatnich nie mają tak konkretnych znaczeń jak przyrostki rzeczowników, a ponadto jest ich znacznie mniej. W niniejszej pracy przyrostkowe czasowniki PK, derywaty odczasownikowe, są dzielone na kategorie na podstawie „Gramatyki współczesnego języka litewskiego” (DLKG: 742). Derywaty odczasownikowe tworzy się za pomocą wariantów wszystkich głównych morfemów słowotwórczych czasowników (-auti, -enti, -inėti, -inti, -yti, -oti, -ėti, -uoti, -telėti). Ten sam przyrostek może być używany w kilku kategoriach słowotwórczych (na przykład za pomocą przyrostka -yti tworzy się czasowniki iteratywne i kauzatywne), wynika to właśnie z niewielkiej liczby przyrostków czasownikowych w porównaniu z przyrostkami odimiennymi. Niektóre przyrostki (na przykład -dinti) uważa się za warianty jedynie podstawowych morfemów słowotwórczych z kilku powodów. Po pierwsze, warianty tych samych morfemów mają takie samo znaczenie słowotwórcze. Po drugie, ich skład fonetyczny jest niemal taki sam jak podstawowego morfemu słowotwórczego, tylko poszerzony o określone głoski. Derywacja dewerbatywów jest ogólnie bardziej złożona niż derywacja denominatywów, ponieważ w słowotwórstwie derywatów czasownikowych często występuje wymiana samogłosek, bardzo rzadko spotykana w derywatach rzeczownikowych. Wymiana samogłosek może obejmować tylko część wyrazów danego typu słowotwórczego, jest nieregularna. Jest ona ubocznym środkiem słowotwórczym, ponieważ nie wpływa na znaczenie słowotwórcze. Chociaż PK jest źródłem o niewielkim zakresie, znajdują się w nim derywaty należące do czterech (z pięciu możliwych) kategorii słowotwórczych dewerbatywów: derywaty o znaczeniu przyczynowym (kauzatywy), o znaczeniu iteratywnym (iteratywy), derywaty oznaczające stan rezultatywny (rezultatywy) oraz derywaty o znaczeniu chwilowym. Najwięcej jest kauzatywów, które stanowią 56 proc. wszystkich PK dewerbatywów. ANŽELIKA SMETONIENĖ 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 1.1. Derywaty o znaczeniu przyczynowym oznaczają aktywne działanie skierowane ku określonemu obiektowi. Ogólne znaczenie kategorii to „sprawiać, aby zachodziło działanie lub proces określony przez wyraz podstawowy” (DLKG 398): budinti „sprawiać, aby budėtų”, deginti „sprawiać, aby degtų”, derinti „sprawiać, aby derėtų” itd. Litewskie kauzatywy tworzy się wyłącznie za pomocą wariantów dwóch morfemów – -inti i -yti. W dialektach języka litewskiego i w dawnych litewskich tekstach pisanych występuje niemało derywatów różniących się tylko przyrostkami, na przykład aušyti /aušinti, gesyti / gesinti; w PK również występują takie pary. W PK poświadczono ogółem 45 przyczynowych dewerbatywów równosylabowych i typu mieszanego. Podstawą słowotwórczą niemal wszystkich przyczynowych derywatów PK są nieprzechodnie czasowniki podstawowe, tylko w kilku przypadkach wyrazem podstawowym są czasowniki mieszane: derėti, judėti, kabėti, krutėti, skubėti, viskėti, mające w trzeciej osobie czasu teraźniejszego końcówkę -a. 1.1.1. Najwięcej kauzatywów równosylabowych utworzono za pomocą podstawowego morfemu -inti, 4 – za pomocą jego wariantu -dinti. Zwykle między tymi przyrostkami występuje niewielka różnica znaczeniowa: za pomocą -inti, -ina, -ino tworzy się derywaty Lygiaskiemenių priežastinių veiksmažodžių su priesaga -inti PK yra 29: budinti kauzatywne czynnościowe, natomiast za pomocą -dinti, -dina, -dino, których podstawą są czasowniki czynności aktywnej, – derywaty o znaczeniu zapewniania. W PK takiej różnicy nie ma. (pabudintumbim PK211,12), [budina], [budino] : busti, bunda, budo ‘wychodzić ze stanu snu’ LKŽe; deginti (iszdegintos PK90,17), [degina], [degino] : degti, -a, -ė ‘być poddanym działaniu ognia; dawać światło, świecić’ LKŽe; derinti (derintu PK185,16), [derina], derino (ſuderinay PK24,21) : derėti, -a, -ėjo ‘umawiać się, zawierać umowę, targować się; dobrze współżyć; pasować, przypadać do gustu, być odpowiednim, akceptowalnym’ LKŽe; psuć (Iβgadinta PK73,5), psuje (gadina PK72,20), [psuł] : psuć się, psuje się, zepsuł się ‘rozpadać się, szwankować; pogarszać się; gnić’ LKŽe; marnować (gaysinti PK20,9), marnuje (gayſinu PK90,21), [marnował] : marnieć, marnieje, zmarniał ‘tracić czas na próżno; zanikać, znikać, przepadać; ginąć’ LKŽe; gandinti (pergandink PK142,26), [gandina], [gandino] : gąsti, gąsta, gando ‘nagle się przestraszyć, zlęknąć się’ LKŽe; gramzdinti (nugramzdinta PK103,16), [gramzdina], [gramzdino] : grimzti, -ta, -do ‘tonąć’ LKŽe; grąžinti (graǯindams PK138,22), grąžina (atgrażina PK87,6), grąžino (ſugrąǯinay PK30,13) : grįžti, -a, -o ‘iść z powrotem’ LKŽe; judinti (iudintu PK28,9), [judina], [judino] : judėti, -a, -ėjo ‘poruszać się’ LKŽe; [kabinti], [kabina], kabino (vzkabinę PK98,4) : kabėti, -a, -ėjo ‘być zawieszonym, zwisać, wisieć, dyndać, majtać się’ LKŽe; kaitinti (iszkaytink PK51,17), [kaitina], [kaitino] : kaisti, kaista, kaito ‘rozgrzewać się; płonąć ze złości lub innego rodzaju wzburzenia; parzyć się, pragnąć, psuć się wskutek wilgoci i ciepła’ LKŽe; krutinti (pakrutint PK91,9), [krutina], [krutino] : krutėti, -a, -ėjo ‘o stworzeniu, przedmiocie lub jego częściach: poruszać się w miejscu, szeleścić; być żywym; itp.’ LKŽe; maršinti (marſinti PK20,8), maršina (marſina PK20,5), [maršino] : miršti, -ta, -o ‘nie zachować w pamięci, nie pamiętać’ LKŽe; naikinti (isznaikint PK62,4), naikina (naykinanćiu PK208,22), [naikino] : nykti, nyksta, nyko ‘zmniejszać się, marnieć, przestawać istnieć’ LKŽe; nykinti Straipsniai / Articles 55 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) deverbatyvai (iβnikint PK141,22), [nykina], [nykino] : nykti, nyksta, nyko ‘mažėti, gaišti, baigti egzistuoti’ LKŽe; [rūdinti], [rūdina] (srudina PK59,19), [rūdino] : rūsti, -ta, rūdo ‘smucić się, rozpaczać; płakać’ LKŽe; zakwaszać (rugintoy PK219,5), [zakwasza], [zakwaszał] : kwaśnieć, -śnieje, -śniał ‘stawać się kwaśnym, fermentować’ LKŽe; topić (paſkandint PK139,23), topi (ſkandina PK61,18), topił (paſkandinima PK30,14) : tonąć, -nie, tonął ‘ginąć w wodzie, utopić się; być zalanym’ LKŽe; dręczyć (negia, -ė siskubintus PK145,3), [skubina], [skubino] : skubėti, -a, -ėjo ‘stengtis greitai ką padaryti, atlikti’ LKŽe; [sloginti], slogina (słogin PK103,4), [slogino] : slėgti, sle- ‘nie dawać spokoju, męczyć’ LKŽe; [sadzić], [sadzi], sadził (pasodinay PK129,12) : siadać, siada, siadł ‘przyjmować pozycję siedzącą’ LKŽe; dusić (uʒutroſkinti PK45,21), dusi (troβkin PK103,5), [dusił] : pragnąć, pragnie, pragnął ‘dusić się z braku powietrza; bardzo chcieć pić’ LKŽe; trukinti (vsztrukintu PK230,2), [trukina], [trukino] : trukti, trunka, truko ‘zwlekać’ LKŽe; trupinti (sutrupinta PK30,6), [trupina], [trupino] : trupti, trumpa, -o ‘dzielić się, rozpadać się na drobne cząstki, kruszeć’ LKŽe; tukinti (nutukinti PK121,22), [tukina], [tukino] : tukti, tunka, -o ‘tyć, grubieć’ LKŽe; ūginti (vǯugint PK240,23), [ūgina], [ūgino] : augti, -a, -o ‘z mniejszego stawać się większym’ LKŽe; varginti (nuwargintas PK161,9), vargina (wargina PK160,15), [vargino] : vargti, -sta, -o ‘tracić siły, męczyć się, słabnąć; doświadczać niedostatku, żyć ciężko, biedować’ LKŽe; vėsinti (asiwasinkit PK24,15), [vėsina], [vėsino] : vėsti, -ta, -o ‘stawać się chłodnym, mniej ciepłym, zmniejszać się pod względem gorąca, ciepłoty, stygnąć’ LKŽe; viskinti (pawiskinta PK47,18), [viskina], [viskino] : viskėti, -a, -ėjo ‘poruszać się, drżeć, wiercić się’ LKŽe. 4 PK kauzatywy równosylabowe utworzone za pomocą wariantu -dinti sufiksu -inti: keldinti (prikieldink PK134,6), [keldina], [keldino] : kilti, kyla, kilo ‘wznosić się jus ar sėdėjus; eiti, vykti; t. t.’ LKŽe; [klupdinti], klupdina (pakłupdina PK88,8), [klupdino] : klupti, klumpa, -o ‘pulti ant kelių; kniubti’ LKŽe; prapuldinti (prapuldinki PK55,12), [prapuldina], [prapuldino] : prapulti, prapuola, prapuolė ‘neku górze; wstawać; znikać, przestawać istnieć’ LKŽe; [žudinti], žudina (suźudina PK61,2), [žudino] : žūti, žūva, žuvo ‘tracić życie, umierać śmiercią nienaturalną; cierpieć, męczyć się; znikać; przestawać istnieć’ LKŽe. Jeden kauzatyw PK ma przyrostki -yti, -ija, -ijo: aušyti (atausisiu PK24,16), [aušija], aušijo (atauſięs PK156,17) : aušti, aušta, aušo ‘stygnąć; stygnąc, krzepnąć’ LKŽe. Ten czasownik we współczesnym języku litewskim jest używany także bez elementu przyrostkowego w czasie teraźniejszym i przeszłym – aušyti, aušo, aušė LKŽe, jednak na podstawie poświadczonego w PK imiesłowu widać, że w tym piśmie jest używany jako czasownik o równych sylabach. Aušyti, który dziś najczęściej używany jest z przyrostkiem -inti – aušinti, należy do tych czasowników, które odzwierciedlają późniejszy proces: -inti stał się produktywnym przyrostkiem i z czasem wyparł czasowniki z przyrostkiem -yti (Otrębski 1965: 393). 1.1.2. Czasowników odczasownikowych typu mieszanego o znaczeniu kauzatywnym w PK jest 11; wszystkie one w trzeciej osobie czasu teraźniejszego mają -o, a w czasie przeszłym – -ė; formant przyrostkowy ANŽELIKA SMETONIENĖ 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV zachowywany jest tylko w bezokolicznikach. Wyrazami podstawowymi mieszanych typów czasowników kauzatywnych są intranzytywne czasowniki oznaczające stan lub przebieg. Z podstawowym morfemem słowotwórczym -yti utworzono 3 czasowniki: lipyti (ilipik PK127,13), [lipo], [lipė] : lipti, limpa, lipo ‘przylegać, kleić się; ‘być odpowiednim, pasować, nadawać się’ LKŽe; nykyti (iβnikiſiu PK122,7), [nyko], [nykė] : nykti, nyksta, nyko ‘zmniejszać się, ginąć, przestawać istnieć’ LKŽe; ūgyti (vgis PK94,11), [ūgo], [ūgė] : augti, -a, -o ‘z mniejszego stawać się większym’ LKŽe. Pozostałe 8 mieszanych kauzatywów utworzono z wariantem podstawowego morfemu -dyti: [ardyti], ardo (arda PK72,16), [ardė] : irti, yra, iro ‘walić się, rozpadać się na części; rozchodzić się w szwach; rozprzęgać się; psuć się, zanikać’ LKŽe; leczyć (atgiditi PK131,8), gydžia (gidǯia PK83,19), [gydė] : gyti, gyja, gijo ‘zdrowieć, odzyskiwać siły’ LKŽe; rodzić (gimditi PK156,21), [gimdo], gimdė (pagimde PK153,11) : gimti, gimsta, gimė ‘pojawiać się na świecie’ LKŽe; poić (girdit PK226,3), [girdo], girdė (girdi PK71,18) : gerti, geria, gėrė ‘połykać płyn, gasić pragnienie’ LKŽe; kłaść (perguldit PK98,22), [guldo], guldė (pagułde PK153,14) : gulti, gula, gulė ‘kłaść się całym ciałem gdzieś’ LKŽe; uspokajać (nuramdit PK67,3), [ramdo], [ramdė] : rimti, rimsta, rimo ‘być, stawać się spokojnym, przestawać się niepokoić, martwić, bać, poruszać się; słabnąć’ LKŽe; doprowadzać do płaczu (wirkdisite PK45,19), [virkdo], [virkdė] : verkti, -ia, -ė ‘wylewać łzy, szlochać’ LKŽe; [zabijać], [žudo], žudė (praźudę PK168,4) : žūti, žūva, žuvo ‘tracić życie, umierać śmiercią nienaturalną; trudzić się, męczyć się; znikać; przestać istnieć’ LKŽe. 1.2. Deverbativa (iterativa) o znaczeniu powtarzalnym oznaczają powtarzającą się czynność, czasami nabierającą odcienia czynności długotrwałej. Znaczenie może być również wyblakłe, już trudne do uchwycenia jako powtarzalne, na przykład braidyti (DLKG: 396). Mogą być utworzone nawet za pomocą 7 z 9 -auti, -yti, -ėti, -inėti, -inti, -oti ir -uoti. PK nerasta deverbatyvų su priesagomis wariantów morfemów słowotwórczych: -inti i -uoti. Iterativa od derywatów o znaczeniu przyczynowym różnią się nie tylko różnorodnością przyrostków, lecz także stosunkiem czasowników mieszanozgłoskowych i równosylabowych oraz wyrazami podstawowymi – większość z nich (gręžti, dėti, nešti, sekti, berti, melsti itd.) to tranzytywne czasowniki pierwotne. 1.2.1. Najwięcej czasownikowych derywatów o znaczeniu iteratywnym w języku litewskim tworzy się za pomocą przyrostka -oti, jednak w PK jego produktywność nie wyróżnia się spośród innych przyrostków. Derywaty z tym przyrostkiem mogą mieć również odcień pejoratywny, jeżeli wyraz podstawowy oznacza stan, jednak w PK tak nie jest, ponieważ derywaty o znaczeniu iteratywnym z tego źródła wywodzą się od czasowników oznaczających czynność aktywną. Taki odcień pejoratywny często ma przyrostek -inėti, ale i tym razem w PK jest nieco inaczej: jeden czasownik został utworzony od czasownika przedrostkowego, dlatego ma jedynie wyraźne znaczenie iteratywne. Wszystkie 3 derywaty z -inėti i wariantu -dinėti oznaczają czynność Artykuły / Articles 57 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) deverbatyvai o nieokreślonym czasie trwania. Odcienie znaczeniowe derywatów z przyrostkami -auti i -ėti w PK są typowe: derywat z drugim z tych przyrostków ma odcień zdrobniały, natomiast derywaty z -auti oznaczają nie tylko czynność często powtarzaną, lecz także intensywniejszą niż wyraz podstawowy. Łącznie w PK poświadczono 11 czasowników o znaczeniu iteratywnym i równosylabowej strukturze: • 3 z przyrostkiem -auti: [dūsauti], [dūsauja], dūsavo (dusawau PK47,19) : dusti, dusta, duso ‘trudzić się, męczyć się’ LKŽe; klūpauti (kłupauti PK65,20), klūpauja (klupawiame PK26,10), [klūpavo] : klupti, klumpa, klupo „padać na kolana; kniubti” LKŽe; [stangauti], stangauja (stangawianciu PK81,20), [stangavo] : stengti, -ia, -ė „sprzeciwiać się, przeciwstawiać się, opierać się, spierać się” LKŽe; • 2 z przyrostkiem -ėti: grįžėti (atsigriźieti PK57,24), [grįžėja], [grįžėjo] : gręžti, -ia, -ė „zwracać, obracać z powrotem; oddawać z powrotem” LKŽe; lūkurnėti (lukurnedams PK103,15), [lūkurnėja], [lūkurnėjo] : lūkurti, lūkuria (-a), lūkurė (-o, -iojo) „czekać, wyczekiwać” LKŽe. Przyrostek -nėti w przypadku tego ostatniego czasownika budzi wątpliwości, ponieważ nie jest wymieniany wśród wariantów przyrostka -ėti. Element -ngalėtųbyć wyjaśniony, gdyby derywat wiązano na przykład z lūkurnoti, lūkurnoja, lūkurnojo, jednakże derywaty odczasownikowe z przyrostkiem -ėti tworzy się wyłącznie od czasowników pierwotnych. • 1 z przyrostkiem -inėti – [pritarinėti], pritarinėja (pritarineia PK111,7), [pritarinėjo] : pritarti, -ia, -ė ‘być tego samego zdania, zgadzać się, popierać kogoś/coś’ LKŽe; 2 z wariantem podstawowego przyrostka -dinėti: dėdinėti (pridedines PK123,8), [dėdinėja], [dėdinėjo] : dėti, deda, dėjo ‘kłaść, stawiać; znaleźć dla kogoś/coś odpowiednie miejsce, umieścić; itd.’ LKŽe; [puldinėti], puldinėja (puldineia PK101,10), [puldinėjo] : pulti, puola, puolė ‘gwałtownie spuszczać się w dół, spadać; walić się, przewracać się; itd.’ LKŽe; • 3 z przyrostkiem -(i)oti: [lakioti], lakioja (łakioianciu PK79,16), [lakiojo] : lėkti, lekia, -ė ‘szybko poruszać się, przemieszczać się w powietrzu, przestrzeni’ LKŽe; nešioti (neſiotu PK80,8), nešioja (neſioia PK163,22), [nešiojo] : nešti, -a, -ė ‘idąc, przenosić z jednego miejsca do drugiego, sekioja (ſekioia PK162,23), sekiojo : sekti, -a, -ė ‘eiti, vykti iš paskos, priwziąwszy, zarzuciwszy na siebie itp.’ LKŽe; sekioti (ſekiotu PK108,18), durmais; obserwować poruszający się przedmiot, czyjeś działanie, chcąc coś wyjaśnić’ LKŽe. 1.2.2. Litewskie czasowniki iteratywne o mieszanym typie znaczeniowym są interesujące z tego względu, że w odróżnieniu od kauzatywów niektóre z nich mają formant przyrostkowy nie tylko w bezokoliczniku, lecz także w czasie przeszłym. Niemało z tych czasowników (na przykład minėti) we współczesnym języku litewskim jest używanych również jako czasowniki równosylabowe, tj. mogą być zaliczane zarówno do czasowników równosylabowych, jak i mieszanych. W kilku przypadkach na podstawie poświadczonych w PK form czasowników widać, jaki model – jako czasownik równosylabowy czy nie – miał skłonność stosować autor tego katechizmu. Deverbatiwów typu mieszanego o znaczeniu iteratywnym jest nieco więcej niż równosylabowych – 15: • 3 czasowniki w bezokoliczniku mają -ėti: 2 z nich w czasie teraźniejszym i przeszłym mają odpowiednio -i (-ėja), -ėjo (minėti (minekit PK232,8), [mini (-ėja)], ANŽELIKA SMETONIENĖ 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV [minėjo] : minti, mena, minė ‘mieć na myśli, w pamięci, nie zapominać’ LKŽe; kylėti (pakiłekim PK131,10), [kyli (-ėja)], kylėjo (pakiłeiau PK91,3) : kilti, kyla, kilo ‘wznosić się ku górze; wstawać po leżeniu lub siedzeniu; iść, jechać; itd.’ LKŽe); 1 czasownik w czasie teraźniejszym kończy się na -ia (kentėti (kientieti PK159,16), kenčia (-ėja) (kiencianćios 242,11), kentėjo (kienteiey PK147,12) : kęsti, kenčia, kentė ‘czuć, doświadczać bólu, przykrości, trudu; mieć cierpliwość, wytrzymać’ LKŽe); • 8 czasowników mieszanych utworzonych z przyrostkiem -yti: [blaškyti], blaško (iszbłaszka PK87,21), [blaškė] : blokšti, bloškia, bloškė ‘odpędzać od siebie, rzucać, ciskać, uderzać; bić, dawać, rąbać’ LKŽe; [draskyti], [drasko], draskė (draskie PK160,16) : drėksti, dreskia, drėskė ‘siłą brać, ciągnąć, drzeć; na powierzchni rysy, kreski, kreślić, rzeźbić’ LKŽe; [trząść], trzęsie (krata PK88,24), [trząsł] : kruszyć, kruszy, kruszył ‘potrząsać; strząsając obsypać, zrzucić; rzucać; itd.’ LKŽe; [łamać], [łamie], łamał (sułauzey PK36,9) : łamać, łamie, łamał ‘dzielić przez zginanie na kawałki, oddzielać część od całości’ LKŽe; [ubłagać], [ubłaga], ubłagał (numaldimą PK221,6) : prosić, prosi, prosił ‘bardzo prosić’ LKŽe; [drzeć], drze (iszpłesza PK87,20), [darł] : drzeć, -e, -arł ‘zrywać z powierzchni, obierać; siłą odciągać; rozdzierać, rozbierać; itd.’ LKŽe; [oczerniać], oczernia (rayszo PK88,16), [oczerniał] ‘obmawiać’ : wiązać, -że, -zał ‘czepiać się czegoś, przyczepiać się, przywierać, zgłaszać pretensje’ LKŽe; naciskać (nie spawditu PK20,13), [naciska], [naciskał] : cisnąć, ciśnie, cisnął ti; gniaužti, t. t.’ LKŽe; 3 mišrieji veiksmažodžiai turi -yti variantą -styti: ‘przyciskać ciężarem, siłą, uciskać, miażdżyć’ LKŽe; rozsypywać (iźbarstis PK 44,7), [rozsypuje], [rozsypywał] : sypać, -ie, -ał ‘wsypywać gdzie (rzeczy sypkie)’ LKŽe; [kroić], [kroi], kroił (appipiaste PK159,2) : piłować, piłuje, piłował ‘ciąć nożem lub piłą, oddzielać, dzielić na części’ LKŽe; [vystyti], [vysto], vystė (iwiste PK158,2) : vyti, veja, vijo ‘owijać, skręcać’ LKŽe; • 1 PK dewerbatyw w bezokoliczniku ma -oti, w czasie przeszłym – -ojo, natomiast forma czasu teraźniejszego jest dwojaka: byloti (biłoti PK79,5), byloja (bylo) (biloia PK4,2; biła PK60,14), [bylojo] : bilti, bilsta, bilo ‘mówić, prawić’ LKŽe. 1.3. Derywatów oznaczających stan rezultatywny w PK nie ma wiele – 8. Dewratynematywy tej kategorii oznaczają „rezultatywny stan wykonawcy jako skutek wykonanego przez niego samego działania (procesu)” (DLKG: 399), innymi słowy, oznaczają stan będący rezultatem działania określonego przez czasownik podstawowy. Rezultatywy w PK utworzono za pomocą 2 morfemów słowotwórczych – -oti i -ėti, z innymi przyrostkami rezultatywy w języku litewskim nie są tworzone. Wszystkie dewerbatywy o znaczeniu stanu rezultatywnego w PK wywodzą się od czasowników podstawowych oznaczających działanie samoistne. Tylko jedno słowo podstawowe jest pierwotnym czasownikiem przechodnim. Derywaty oznaczające stan rezultatywny można by sparafrazować za pomocą słowa być, na przykład gulėti ‘być położonym’, juosėti ‘być przepasanym’. Artykuły / Articles 65 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) deverbatyvai Pakalniškienė Dalia 2019: Czasowniki denominatywne w „Ziwato“ z 1759 roku. – Res Humanitariae 26, 8–36. Pakerys Jurgis 2005: Derywacja czasowników złożonych i sufiksalnych w drukach małej Litwy z XVI w.: rozprawa doktorska, Wilno: Uniwersytet Wileński. Pakerys Jurgis 2006: Denominatywne czasowniki statywne z przyrostkiem -ėti we współczesnym języku litewskim. – Baltistica 41(1), 67–86. Pakerys Jurgis 2011: Relacja między przyrostkami rzeczownikowych czasowników współczesnego języka litewskiego a klasami koniugacyjnymi ich rzeczownikowych podstaw. – Baltistica 46(2), 271–288. Pakerys Jurgis 2011a: O sufiksach derywacyjnych i klasach koniugacyjnych czasowników we współczesnym języku litewskim. – Język litewski 5. Dostęp w internecie: www.lietuviukalba.lt. Pakerys Jurgis, Rimkutė Erika, Utka Andrius 2012: Litewskie czasowniki denominatywne i używane obok nich wyrazy podstawowe (badanie korpusowe). – Darbai ir dienos 58, 81–92. Pakerys Jurgis 2017: O rozwoju czasu przeszłego habitualnego z iteratywu w języku litewskim. – Baltistica 52(2), 295–323. Pakerys Jurgis 2019: Analityczne konstrukcje kauzatywne w języku litewskim XVI–XVII wieku. – Baltistica 54(2), 287–315. PK – Katechizm Merkelisa Petkevičiusa z 1598 roku, Kowno: Komisja Wydawnicza Książek, 1939. Palionis Jonas 1967: Litewski język literacki XVI–XVII w., Wilno: Mintis. Pociūtė Dainora 2000: Pęta natury czy wolność praw: niektóre aspekty „Przedmowy do łaskawego czytelnika” Postylli Mikołaja Daukšy w kontekście myśli protestanckiej. – Literatura 38(1), 23–31. Pociūtė-Abukevičienė Dainora 2005: Psalmy w litewskich śpiewnikach Wielkiego Księstwa Litewskiego. XVI wiek: od katechizmu z Nieświeża do litewskich przekładów Merkelisa Petkevičiusa. – Literatura 47(1), 29–43. Smetonienė Anželika 2015: Litewskie czasowniki derywowane przyrostkami: slawizmy i hybrydy (w tekstach WKL z XVI–XVII w.): rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Smetonienė Anželika 2016: Czasownikowe slawizmy i hybrydy o słowiańskim rdzeniu. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 68–88. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wyd. 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Zigmas 1988: Język dawnych pism, Wilno: Mokslas. ANŽELIKA SMETONIENĖ 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Deverbatives in the Cathechism of M. Petkevičius (1598) PODSUMOWANIE Język Katechizmu M. Petkevičiusa (CP) był dotychczas badany jedynie fragmentarycznie, a system czasowników również nie został poddany analizie. Niniejszy artykuł koncentruje się na derywatach czasownikowych z sufiksami, tj. derywatach utworzonych od innych czasowników. verbs have been selected and analyzed, i.e., prefixed derivatives were excluded if their forms of non-prefixed verbs are regular and there is no essential difference in their meaning only Wszystkie nieregularnie występujące formy z przyrostkami wynikają z przedrostka. W CP znaleziono ponad 300 czasowników z przyrostkami. Katechizm zawiera 80 dewerbativas, które stanowią 26% wszystkich czasowników z przyrostkami w tym źródle. Ich liczba jest mniejsza niż liczba derywatów denominatywnych. CP jest źródłem o niewielkiej objętości, ale można w nim zidentyfikować derywaty czterech kategorii słowotwórstwa dewerbalnego: derywaty o znaczeniu kauzatywnym, iteratywnym, stanu rezultatywnego i momentalnym. Kategoria derywacji kauzatywnej jest najliczniejsza i stanowi 56% wszystkich dewerbativów. Druga pod względem liczebności kategoria obejmuje derywaty iteratywne, które stanowią 33%. Mniej derywatów znaleziono w kategoriach derywatów stanu rezultatywnego (10%) i derywatów momentalnych (1%). Derywacja odczasownikowa jest bardziej złożona niż derywacja odrzeczownikowa, ponieważ zmiana samogłoskowa w derywacji czasowników występuje często. Zmianę samogłoskową zidentyfikowano w 40% wszystkich derywatów odczasownikowych w KP. Najwyższy odsetek występowania zmiany samogłoskowej charakteryzuje derywaty o znaczeniu iteratywnym, szczególnie z przyrostkami -yti. Przypadki apofonii w KP są rzadkie, zmiana samogłoskowa występuje tylko w części wyrazów pochodnych i ma charakter nieregularny. Nadesłano 29 października 2020 r. ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lietuva anzelika.smet[email protected]