Priesagos „-ietis, -ė“ vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai

Straipsniai / Articles 293 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2292-1818 Kierunki badań naukowych: neologia, językoznawstwo normatywne, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all85-15 DERYWATY Z SUFIKSEM -IETIS, -Ė WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU LITEWSKIM: NORMA I VARTOSENOS POKYČIAI Derivatives with the Suffix -ietis, -ė in the Lithuanian Language: Norm and Changes in Usage STRESZCZENIE W artykule analizowane są derywaty z sufiksem -ietis, -ė stwarzające problemy w kodyfikacji ogólnoliterackiego języka litewskiego; ukazany zostaje stosunek skodyfikowanych norm do tendencji we współczesnym użyciu tych derywatów. Na podstawie formalnych i semantycznych cech podstawy słowotwórczej omawia się pięć grup derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė. Wyeksponowano najważniejsze momenty rozwoju kodyfikacji derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė oraz wskazano czynniki determinujące niestabilność norm tych derywatów i kierunki zmian. Proponuje się możliwe rozwiązania dotyczące zmiany kodyfikacji, które pozwoliłyby zmniejszyć powstałe sprzeczności między skodyfikowaną normą a uzusem. Artykuł stanowi podstawę do dalszego pogłębiania badań, opartych na usystematyzowanych właściwościach derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė i uwypuklonej problematyce ich kodyfikacji. SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, słowotwórstwo, przyrostek, kodyfikacja, destan darti zacija. ADNOTACJA Artykuł dotyczy problematycznych (z punktu widzenia kodyfikacji standardowego języka litewskiego) derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė, ukazuje relację między skodyfikowanymi normami a tendencjami współczesnego użycia tych derywatów. Pięć RITA MILIŪNAITĖ 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV omawiane są grupy derywatów z sufiksem -ietis, -ė na podstawie formalnych i semantycznych właściwości ich podstawy słowotwórczej. Zidentyfikowano kluczowe momenty w rozwoju kodyfikacji derywatów z sufiksem -ietis, -ė oraz czynniki. Artykuł tworzy podstawy do dalszych pogłębionych badań opartych na that determine the instability of the norms of these derivatives and the course of their transformation are specified. A number of potential solutions to altering the codification are suggested to minimise the resulting contrast between the codified norm and usage. uporządkowanych właściwościach derywatów z sufiksem -ietis, -ė i wyróżnionych problemach kodyfikacji. SŁOWA KLUCZOWE: język standardowy, słowotwórstwo, sufiks, kodyfikacja, destandardization. WSTĘP W ostatnich dziesięcioleciach procesy poststandardyzacji ogólnych języków europejskich, uwarunkowane globalizacją (zob. Coupland, Kristiansen 2011: 161–176; Ghyselen et al. 2016: 75–91; Ayres-Bennett 2021: 49–50), są wyraźne również w języku litewskim (zob. Miliūnaitė 2019: 1–29). Granice między językiem ogólnym a odmianami nieogólnymi stają się nie zawsze wyraźne. Niezależnie od tego, która wersja zmian – „uludowienie” (demotyzacja) języków ogólnych, kształtowanie się nowego standardu (restandardyzacja) czy zawężanie granic języków ogólnych i rozpowszechnianie się odmian nieogólnych (destandardyzacja) – byłaby właściwa dla różnych języków, użycie publiczne doświadcza znacznych przemian. W wyniku interakcji między ogólnym językiem litewskim a substandardem (zob. Miliūnaitė 2019: 8–16) w użyciu publicznym, w tym w mediach, zwiększyła się liczba zjawisk o charakterze potocznym lub nieuznawanych za normę ogólnego języka. Jednocześnie zwiększyło to wariantywność użycia publicznego, która, będąc naturalną cechą żywego języka i siłą napędową zmian (por. Aitchison 2013: 99), z kolei rodzi również kwestię zmiany norm. Ze względu na charakterystyczną dla kodyfikacji inercję często pojawiają się sprzeczności między nią a rzeczywistym użyciem, dlatego niekiedy należy kodyfikację ponownie rozważyć i na nowo ocenić argumenty wyznaczające granicę norm. Niektóre decyzje normatywistów pokazują, że kodyfikacja staje się bardziej elastyczna: legalizuje się więcej bendrinę kalbą galima pagrįsti funkciniu tikslingumu ir iš dalies – vidine lietuwariantów, które wcześniej uznawano za nienormatywne, lecz które były niezwykle rozpowszechnione w stylach swobodnych. Ich przyjęcie do rozwoju systemu języka1. 1 Por. zmiany kodyfikacji uznawanych za żargonowe przyrostków -iokas, -ė (w derywatach klasiokas, -ė, grupiokas, -ė itp.) (eKP: Žodžių sandara, priesaga -iokas, -ė). Dostęp w Internecie: https://ekalba.lt/ kalbos-patarimai/II.%20%C5%BDod%C5%BEiai%20su%20baigmenimis:%2055.%20-iokas,%20 -%C4%97?paieska=-iokas*&i=484ab071-33d3-4ed0-8a33-bf687c91e12f [dostęp: 2021-09-30]. Artykuły / Articles 295 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai Systematyczny przegląd norm słowotwórstwa litewskiego został zasadniczo przeprowadzony jeszcze w drugiej połowie XX wieku, podczas opracowywania poradników praktyki językowej (KPP1 1976; KPP2 1985). Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VLKK) stale rozpatruje normy akcentuacji, leksyki, gramatyki, ortografii i interpunkcji oraz aktualizuje zalecenia dotyczące ich stosowania. Zagadnienia słowotwórstwa w ostatnim czasie nie były systematycznie poddawane przeglądowi. Celem artykułu jest omówienie kodyfikacji derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė, należącym do jednych z najbardziej problematycznych pod względem normy, oraz przeanalizowanie stosunku skodyfikowanych norm do tendencji współczesnego użycia. Aby osiągnąć ten cel, wyznacza się następujące zadania: 1) scharakteryzować znajdujące się poza normą lub na jej pograniczu derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė; dinius ir atskleisti svarbiausias jų darybos, funkcionavimo bei kodifikavimo ypatybes; 2) wyeksponować czynniki warunkujące niestabilność norm derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė oraz kierunki zmian; 3) wskazać najważniejsze problemy kodyfikacji derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė i omówić możliwości jej zmiany. Tym razem istotne jest systemowe ujęcie całości derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė, dlatego omawiany temat jest szeroki; mając to na uwadze, w artykule ograniczono się jedynie do kwestii zasadniczych, które w dalszych badaniach mogą być rozwijane i konkretyzowane. Zastosowano metodę badania jakościowego: badanie przypadku (rzeczywistego użycia i stanu kodyfikacji derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė) w celu przedstawienia problematyki wynikającej z analizy sytuacji. Badanie obejmuje analizę treści trzech elementów – danych dotyczących użycia, podstawowych dzieł opisowych oraz zaleceń językowych. Porównywane są następujące zmienne: cechy strukturalne i funkcjonalne derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė, ich stosunek do normy języka ogólnego oraz uzasadnienie wartości normatywnej; ustalane są ich wzajemne relacje i możliwe kierunki zmian. Dane zebrano z różnych źródeł cyfrowych i baz danych: DVK, RekB, ND, eKP, VLKK interneto paieškos įrankį „Google“. Iš itin gausių vartosenos ir knyginės norminamosios literatūros šaltinių šiam straipsniui atrinkti tik esmingiausi faktai ir KB2, a także do weryfikacji faktów użycia wykorzystano stwierdzenia zawarte w zaleceniach językowych. 2 Przeanalizowano informacje zgromadzone w tych źródłach na temat derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė: DVK – około 100 wybranych faktów publicznego użycia od 1998 r., mających cechy istotne dla kodyfikacji); RekB – 152 zalecenia językowe od 1983 r.; ND – 25 neologizmów; eKP – 16 jednostek leksykalnychlizuotų ir 5 bendrosios rekomendacijos iš dviejų kodifikacijos darbų. Konkrečių šaltinių sudarymo principai pateikiami pačių šaltinių aprašuose. RITA MILIŪNAITĖ 296 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 1. NORMATYWNE DERYWATY Z PRZYROSTKIEM -IETIS, -Ė DERYWATY Granice norm derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė wyznaczają dwie linie: stwierdzenia gramatyk opisowych charakteryzujące normatywne użycie oraz pateikiamas nenorminių atvejų vertinimas. Pagrindinėse lietuvių kalbos gramatikose priesagos -ietis, -ė vediniai priskizalecenia językowe przypisujące je do kategorii słowotwórczej nazw osób według ich pochodzenia i miejsca zamieszkania (LKG 1965: 411–412; DLKG 2006: 139–140). Po przeanalizowaniu haseł kilku podstawowych słowników języka litewskiego (LKŽe, pamatiniai šių vedinių žodžiai gali būti miestų (Kaunas → kaunietis, -ė), miesteDLKŽ7, BŽ) widać, że nazwy miasteczek (Zapyškis → zapyškietis, -ė), wsi (Gudiškiai → gudiškietis, -ė) albo większych obiektów – jednostek administracyjnych (kaimas → kaimietis, -ė; miestas → mietietis, -ė), regionów (Suvalkija → suvalkietis, -ė), państw (Kanada → kanadietis, -ė), kontynentów (Europa → europietis, -ė), innych miejscowości lub miejsc (kalnas → kalnietis, -ė; šiaurė – šiaurietis, -ė; užsienis – užsienietis, -ė) są nazwami. A zatem podstawę słowotwórczą stanowią rzeczowniki własne i pospolite z dość semantycznie określonej grupy – nazwy pochodzenia osoby lub miejsca jej zamieszkania. W stylach swobodnych występują również pojedyncze, nie całkiem typowe derywaty, zachowujące semantyczny związek wyrazu podstawowego z nazwą miejsca, na przykład: A odsiadłszy pięć latek za skradziony worek mąki, człowieczek bywa po takich akademiach „kraju za kratami3”, że aż paznokcie świerzbią, by zająć się „poważnym interesem”! (Jurgis Kunčinas, Lietuvos aidas, 1999-02-12) Również we wspomnianych gramatykach wskazuje się na istnienie stosunkowo nielicznych innych derywatów z tym przyrostkiem: W tym miejscu można wspomnieć także o tych stosunkowo rzadkich derywatach z przyrostkiem -ietis, -ė (zazwyczaj neologizmach), które oznaczają nie związek osoby z miejscem (wyrażonym najczęściej rzeczownikiem własnym, rzadziej pospolitym jako podstawą słowotwórczą), lecz jej przynależność (ze względu na ideologię, działalność, pokrewieństwo...) do jakiegoś kolektywu, grupy ludzi itp., np.: ansamblietis, -ė, giminietis, -ė, gvardietis, -ė, leninietis, -ė, pasaulietis, -ė, spartakietis, -ė, šeimynietis, -ė, tautietis, -ė. (LKG 1965: 412) 3 Tj. tych, którzy tymczasowo mieszkają za kratami (w więzieniu). Wyrazem podstawowym może być połączenie už grotų albo užgrotis, chociaż ten ostatni LKŽ wiąże wyłącznie ze środowiskiem kościelnym (zob. 1. ołtarz; 2. miejsce oddzielone kratami: cechy formalne i Bobnyčios užgrotis). Artykuły / Articles 297 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai Odrębne są te derywaty (zazwyczaj neologizmy), które oznaczają nie związek osoby z miejscem, lecz jej przynależność (ze względu na swoją ideologię, działalność, pokrewieństwo krwi...) do jakiegoś skupiska ludzi itp., np.: ansamblista, -ka, członek rodziny, -ka, rodak, -ka. (DLKG 2006: 140) Zatem gramatyki w istocie odnotowują również możliwość innej kategorii słowotwórczej, jednak nie definiują jej wyraźnie, zaznaczając nowość i „odrębność” takich derywatów. We współczesnym użyciu są one znacznie bardziej różnorodne i nie są już nowe ani rzadkie, lecz przeciwnie – liczne. 2. POZA NORMĄ LUB NA POGRANICZU ISTNIEJĄCE PRZYROSTKI -IETIS, -Ė POCHODNE4 Aprašomuosiuose ir norminamuosiuose veikaluose priesagos -ietis, -ė vediniams daryti pažymimi keli apribojimai5, atsižvelgiant į darybos pamato formasemantyczne oraz przynależność do kategorii słowotwórczej. Ze względu na te cechy, a także problematyczny stosunek do norm języka ogólnego, funkcjonujące w użyciu derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė można podzielić na kilka grup. 2.1. Derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė od przymiotników – nazwy osób według cechy wewnętrznej Pod koniec XX wieku w użyciu języka litewskiego pojawiły się derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė, których podstawą słowotwórczą jest nie wskazywany w gramatykach rzeczownik, lecz przymiotnik. Takich derywatów realnie funkcjonuje zaledwie kilka, ale w użyciu językowym – nie tylko w codziennej mowie, lecz także w mediach – są bardzo rozpowszechnione: gerietis, -ė (geras + -ietis) ‘ten, kto czyni dobro, dobrze się zachowuje’ oraz blogietis, -ė (blogas + -ietis) ‘ten, kto czyni zło, źle się zachowuje’. Na przykład: 4 W artykule używa się terminu derywaty, ponieważ większość wyrazów z przyrostkiem -ietis, -ė stanowią nowe wyrazy powstałe w wyniku derywacji. Termin derywaty używany jest wyłącznie do określenia wyrazów utworzonych sposobem mieszanym, omawianych w rozdziale 2.2. 5 Z ograniczeniami dotyczącymi struktury podstawy słowotwórczej i semantycznymi związane są nie tylko derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė. Jest to nierzadkie zjawisko w słowotwórstwie języka litewskiego. Na przykład wiele takich ograniczeń ma niezwykle produktywny przyrostek słowotwórczy przymiotników -inis, -ė (szerzej zob. Kniūkšta 1976: 7–55). RITA MILIŪNAITĖ 298 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV [...] rašytojas, pasitelkęs stebuklinės pasakos tradicijas, pamažu ištrina didaktinę „geschemat „riečių ir blogiečių” . (Lietuvos aidas, 1998-10-17, DVK) „Czy on jest dobry, czy zły? – pytała mama. (Literatūra ir menas, 2007-05-25, DVK) Ta fobia niezwykle często występuje wśród tych mężczyzn, którzy nie chcą być złymi w oczach kobiety, z którą początkowo nawiązują intymny kontakt, a potem ją opuszczają i wracają do swojej byłej. (lrytas.lt, 2011-11-10, DVK) „Ale nie wszystkie wirusy są złe. Bez pewnego typu wirusów nie moglibyśmy przetrwać kategorii nazw osobowych – nie nazw osób według pochodzenia i przynależności, lecz nazw posiadaczy cechy rzeczownikowej. A zatem ti, nes kai kurie naudojami biotechnologijoje vakcinoms kurti“, – aiškina biologijos mokytoja. (delfi.lt, 2020-04-19, DVK) Darybos pamatas šiuo atveju lemia ir tokių vedinių priklausymą kitai darymogą być nazywane nie tylko osoby, lecz także inne żywe lub ożywione istoty. Pod względem słowotwórczym te derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė są podobne do normatywnych derywatów z przyrostkiem -uolis, -ė (por. geruolis, -ė; smarkuolis, -ė, baikštuolis, -ė itp.). Nie później niż od 1992 r. takie derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė zaczęto poprawiać w różnych publikacjach i artykułach poświęconych praktyce językowej (w KPP2 1985 takich poprawek jeszcze nie było). Uzasadnia się to tym, że za pomocą przyrostka -ietis, -ė tworzy się nazwy osób według miejsca zamieszkania lub pochodzenia, natomiast aby podkreślić natężenie cechy dobroci lub zła człowieka, derywaty z tymi przyrostkami nie są odpowiednie (RekB 1992, 1999). Wspomina się również o ograniczeniu podstawy słowotwórczej: w języku ogólnym za pomocą przyrostka -ietis, -ė nie tworzy się derywatów od przymiotników (VLKK KB). Podaje się następujące odpowiedniki: blogietis, -ė ntk. = blogasis, -oji; blogiukas, -ė; bloguolis, -ė; blogutis, -ė; gerietis, -ė ntk. = gerasis, -oji; geruolis, -ė; gerutis, -ka; geriukas, -ka. Dane dotyczące użycia pokazują, że w języku redagowanych publikacji podejmuje się starania, aby wprowadzać te odpowiedniki, lecz nie zawsze systematycznie. Zdarzają się warianty także w tym pačiame tekste: [...] menedżerka studia z desperacji podpisuje kontrakt z niemal klasyką animacji i tym samym daje zielone światło nie tylko dobrodziejom Rokiemu i Bulwinkiowi, lecz także złoczyńcom, bez których nie byłoby tego filmu. (Respublika, dodatek Plius TV, 2021-03-23, DVK) Straipsniai / Articles 299 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai W stylach swobodnych (w języku codziennym, komunikacji elektronicznej itp.) nienormatywne derywaty nadal są rozpowszechnione. Jedną z przyczyn ich żywotności jest to, że zalecane odpowiedniki, zwłaszcza blogietis, -ės, nie zawsze wydają się użytkownikom języka odpowiednie, brzmią nieco sztucznie, na przykład: Gyvenime esate geriukas ar blogiukas? (Lietuvos žinios, 2001-08-18, DVK) Test dla prenumeratorów: czy rozpoznacie przynajmniej 9 z 12 najsłynniejszych filmowych „łotrów”? (15min.lt, 2021-06-30, DVK) Derywat blogietis, -ė często ma silne negatywne zabarwienie semantyczne (na przykład przy określaniu bohaterów utworów dla dorosłych), natomiast odpowiedniki blogiukas, -ė, blogutis, -ė utworzono za pomocą przyrostków deminutywnych; Derywaty z przyrostkiem -uolis, -ė często oznaczają cechy pozytywne (por. darbštuolis, šaunuolis, gražuolis itp.). Rzeczownikowe przymiotniki określone blogasis, -oji, gerasis, -oji również nie zawsze pasują do zdania. Zatem użycie pokazuje, że proponowana norma nie jest szczególnie trwała. Jakie jest wyjście z sytuacji w zakresie kodyfikacji? Dążąc do zachowania systemowości znaczenia podstawy i znaczenia słowotwórczego omawianych derywatów, w języku ogólnym takich derywatów, tym bardziej semantycznie bardzo ograniczonych, nadal nie należałoby uznawać za normę – pozostawić je w substandardzie. Poszukując adekwatnych odpowiedników, należy w większym stopniu wykorzystać możliwości słowotwórcze języka litewskiego. Przyrostków mających odcień pejoratywny można znaleźć niejeden (zob. ŽDV): blogūnas, -ė, blogišius, -ė (ND) itp. 2.2. Derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė utworzone od połączeń wielowyrazowych – nazwy osób według miejsca zamieszkania lub przynależności do wspólnoty W użyciu występują nazwy osób z przyrostkiem -ietis, -ė, utworzone sposobem mieszanym – derywacji złożeniowo-przyrostkowej (Keinys 1999: 23), czyli kompozycji i sufiksacji, gdzie „formantem jest przyrostek wraz z formą derywacji złożeniowej (granicą złożenia)” (Urbutis propagotojas’), utworzone od połączenia wyrazowego laisvoji rinka i przyrostka -ietis, -ė6 (zob. także Murmulaitytė 2020: 4). W opisach słowotwórstwa 2009: 341). Pavyzdžiui, į ND įtrauktas naujažodis laisvarinkietis, -ė (‘laisvosios języka litewskiego zaznacza się, że żywych wyrazów utworzonych w taki sposób „jest zupełnie niewiele”, 6 Nawiasem mówiąc, ND odnotowuje także wariant słowotwórczy o tym samym znaczeniu z przyrostkiem -ininkas, -ė: laisvarinkininkas, -ė. Por. także plokščiažemininkas, -ė „zwolennik teorii, że Ziemia jest płaska”, utworzony od połączenia plokščia žemė i przyrostka -ininkas, -ė (ND). RITA MILIŪNAITĖ 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV na przykład keturvėjininkas, -ė, pelėkautai i in. (Keinys 1999: 23), a jego „rola w słowotwórstwie języka litewskiego jest zupełnie nieznaczna” (Urbutis: 2009: 341). W opisach tych odzwierciedlono normatywne użycie języka litewskiego z końca XX w. Jednakże w rzeczywistości w tym okresie takie derywaty się rozpowszechniały – nie bez wpływu języka rosyjskiego7, dlatego w wydawnictwach dotyczących praktyki językowej okresu sowieckiego jest wiele ich korekt. W KPP1 zamieszczono jedno zalecenie ograniczające użycie: „do tworzenia nazw osób od dwuwyrazowych nazw miejsc zamieszkania i miejsc pracy”. Poprawiane są typowe przykłady z okresu sowieckiego – naujagyvenimietis i raudonžvaigždietis (KPP1 1976: 88). To samo zalecenie powtórzono także przy wyrazach złożonych, tylko definicję nieco rozszerzono (KPP1 1976: 255): [Nevart.] 1. sudurt. nazwy osób utworzone od dwuwyrazowych i wielowyrazowych nazw miejscowości (w namųjų arba darbo vietų, įstaigų, įmonių arba organizacijų pavadinimų“. KPP2 ši rekomendacija kiek koreguota ir taip pat pateikta dviejose vietose artykułach dotyczących przyrostka -ietis i wyrazów złożonych), do wcześniejszych przykładów dodano metalokonstrukcijietis (KPP2 1985: 89; 283): 1) -ietis – nieużyw. dla nazw osób utworzonych od dwuwyrazowych nazw kolektywów lub miejsc zamieszkania: naujagyvenimietis (= członek kołchozu „Naujojo gyvenimo” [„Nowego Życia”]), raudonžvaigždietis (= robotnik fabryki „Raudonoji žvaigždė” [„Czerwona Gwiazda”]). 2) Wyrazy złożone. III. Przyrostki. 3. złoż. wyrazy oznaczające osoby, utworzone od dwuwyrazowych lub wielowyrazowych nazw miejsc zamieszkania lub pracy, instytucji, przedsiębiorstw albo organizacji: naujavilnietis (= mieszkaniec Nowej Wilejki), naujagyvenimietis (= kołchoźnik „Naujojo gyvenimo” [„Nowego Życia”], członek kołchozu „Naujojo gyvenimo” [„Nowego Życia”]), raudonžvaigždietis (= robotnik artelu „Raudonoji žvaigždė” [„Czerwona Gwiazda”]), metalokonstrukcijietis (= pracownik fabryki konstrukcji metalowych). W poprawianych przykładach przeważają derywaty z przyrostkami -ietis, -ė utworzone od nazw miejsc pracy i kolektywów. ]} prie ankstesnių pavyzdžių pridėtas metalokonstrukcijietis (KPP2 1985: 89; 283): 1) -ietis – nevart. Iš keliažodžių gyvenamųjų vietų pavadinimų taisomas tik vienas darinys – naujavilnietis. DKKS (1997) perimtas toks pat vertinamasis požiūris į šiuos darinius: rekotiek gyvenamąją mendacija panaši, tik, be naujavilniečio, pridėti dar du dariniai – iš dvižodžio gyvenamosios vietos pavadinimo ir iš žodžių junginio vaikų namai, kuris reiškia vietą, tiek priklausymą konkrečiai bendruomenei: 7 Pagrindiniuose žodynuose tuo metu buvo įteisinti vertiniai iš rusų kalbos jaunagvardietis, -ė (Jaunoji gvardija) ir raudonarmietis, -ė (Raudonoji Armija) (Simonaitytė 1979: 44). Straipsniai / Articles 301 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai 2.3. Neteiktini sudurtiniai žodžiai 2.3.1. Asmenis reiškiantys priesagos -ietis, -ietė žodžiai, padaryti iš dvižodžių ar keliažodžių gyvenamųjų, darbo vietų, įstaigų, įmonių ar organizacijų pavadinimų, pvz.: naujavilnietis (= Naujosios Vilnios gyventojas), kazlųrūdietis (= Kazlų Rūdos gyventojas, kazlinis), vaiknamietis (= vaikų namų auklėtinis). Dabartinėje vartosenoje esama abejopų šio darybos tipo darinių. Liutkevičienė 2008: 80–102). Paprastai 1) Dariniai asmenims pavadinti su priesaga -ietis, -ė sudaromi iš keliažodžių tiek Lietuvos, tiek kitų šalių gyvenamųjų vietų pavadinimų (plačiau žr. verčiamasi dviem būdais: a) asmenų pavadinimai sudaromi tik iš antrojo žodžio, taigi priesagos -ietis, -ė vedinys tokiu atveju normos nepažeidžia, pavyzdžiui: Kudirkos Naumiestis – naumiestietis, -ė8 (RekB, DLKŽ); Wyspy Marshalla – Marszalczyk, -czyni (VGP); Timor Wschodni – Timorczyk, -czyni (VGP); b) granice norm skodyfikowanych zostają naruszone, gdy nazwy osób tworzy się z rdzeni obu członów związku wyrazowego lub niekiedy z całego pierwszego wyrazu9. DVK odnotowano: Kazlų Rūda – kazlųrūdietis, -ė10, Naujoji Akmenė – naujaakmenietis, -ė, Naujoji Vilnia – naujavilnietis, -ė Nowy Orlean – naujaorleanietis, -ė, Nowa Zelandia – naujazelandietis, -ė11. 8 Do określania mieszkańców Żmudzkiego Naumiestisu lub jego okolic używa się derywatu z przyrostkiem -iškis, -ė: naumiestiškis, -ė (DLKŽ). 9 Ten przypadek nie obejmuje derywatów utworzonych od wielowyrazowych nazw miejsc zamieszkania, których pierwszy człon jest nieodmienny, ponieważ taka nazwa złożona jest warunkowo traktowana jako jednowyrazowa, por. : Burkina Faso – Burkińczyk, -czynka; Kostaryka – Kostarykańczyk, -czynka, San Marino – Sanmaryńczyk, -czynka itd. (VGP). 10 To prawda, VLKK KB czyni wyjątek w odniesieniu do tego słowa: „proponowany kazlińczyk (w praktyce często potrzebne jest jednowyrazowe określenie) nie przyjął się, mieszkańcy Kazlų Rūdy używają kazlųrūdietis, zatem kazlųrūdietis mógłby być oceniany jako wyjątek od reguły.“ [dostęp 2021-08-27]. 11 W wykazie VGP usankcjonowano jedynie nazwę złożoną Naujosios Zelandijos gyventojas, jednak do hasłownika BŽ włączono również nowozelandczyk (na razie bez artykułu), można więc oczekiwać zmian w kodyfikacji. RITA MILIŪNAITĖ 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pole semantyczne derywatów podgrupy na pačių vietovardžių sudaromi su priesaga -ietis, -ė (pvz., salantiečiai) (Simonaitytė 1979: 40). Išeinant iš sovietinės sistemos ir ėmus kurtis privatiems ūkiams, šio początku XXI w. wyraźnie się zmieniło. Wydaje się, że kwestia, na ile dziś aktualne jest tworzenie nazw osób należących do kolektywów za pomocą przyrostka -ietis, -ė od nazw miejscowych, nie była szerzej badana. 2) Nazwy osób utworzone od symbolicznych nazw kolektywów (sportowych, artystycznych, wydawnictw, oficyn wydawniczych itp.). Ta podgrupa nazw osób jest niezwykle liczna i stale się odnawia. W okresie sowieckim takie derywaty były również wspierane przez kalki z języka rosyjskiego, gdzie mają przyrostek -ец, natomiast w języku litewskim utworzone według tego wzoru derywaty „przyćmiewają inne formy, przede wszystkim rzeczowniki z przyrostkiem -ininkas (Simonaitytė 1979: 41). We wczesnym okresie postsowieckim w DVK odnotowano wiele podobnych przykładów plekšniečiai (menininkų „Plekšnės“ klubo nariai), hermiečiai (banko „Hermis“ darbuotojai), respublikiečiai – dienraščio „Respublika“ darbuotojai, santariečiai (często jako nazwy zbiorowe), np.: (członkowie organizacji „Santara-Šviesa”), vaidiliečiai (aktorzy teatru „Vaidila”) itd. Jest ich wiele również we współczesnym użyciu, np.: pegasiečiai (członkowie klubu sieci księgarń „Pegasas”, ND), bohemiečiai (trupa operowa – według pierwszej wystawionej opery „Bohema”, ND) itd. 3) Nazwy osób utworzone od rzeczowników (rzadziej – przymiotników), które wchodzą w skład złożonych nazw przedsiębiorstw i wskazują na produkowane przez nie wyroby; takie derywaty również w okresie sowieckim były „rzadkie, nietypowe i najczęściej nieuzasadnione”, np.: hidraulietis, -ė (Fabryka Przekładni Hydraulicznych) (Simonaitytė 1979: 42–43). W okresie sowieckim poprawiano autokompresorietis (Fabryka Autokompresorów), grąžtietis (Fabryka Wierteł), metalietis (Fabryka Wyrobów Metalowych) (RekB 1983) itd. Po odzyskaniu niepodległości na Litwie pojawiły się przedsiębiorstwa o nielitewskich lub hybrydowych nazwach. Sposób nazywania pracowników tych przedsiębiorstw wymagałby odrębnych badań opartych na ankietach. 4) Nazwy osób utworzone od nazw osobowych, którymi określa się kolektywy, ruchy itp. nazywane imionami osób, np.: čiurlioniečiai (wychowankowie średniej szkoły artystycznej im. Čiurlionisa), janoniečiai (robotnicy fabryki papieru im. Janonisa). Zdaniem V. Simonaitytė jest to „nowe, niezwykłe zjawisko językowe; jego rozpowszechnianiu się może sprzyjać język rosyjski” (Simonaitytė 1979: 42). W zaleceniach z okresu sowieckiego zalecano poprawiać kudirkietis, -ė (= kudirkaitis, -ė; kudirkininkas, -ė; kudirkinukas, -ė), maironietis, -ė (= maironaitis, -ė) (RekB 1989) itp., a także nazwy zwolenników lub naśladowców szkół filozoficznych pochodzące od nazw osobowych, np. berklietis (= berklininkas) (RekB 1987). Po odzyskaniu niepodległości odrodziły się różne stowarzyszenia religijne, korygowano również ich nazwy: birutietės (= birutininkės), uršulietės (= uršulininkės), zitietės (= zitininkės) (RekB 1994, 1996). We współczesnym użyciu również występują nazwy osób tworzone od nazw osobowych, np. (DVK): daukantiečiai (1. wychowankowie Gimnazjum im. Simona Daukantasa w Wilnie, Straipsniai / Articles 309 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai 2. członkowie Klubu Bibliofilów im. Simona Daukantasa itp.), vydūniečiai (1. członkowie Towarzystwa Vydūnasa, 2. wychowankowie Gimnazjum im. Vydūnasa w Šilutė) itp. Oni również mają skłonność do konkurowania z derywatami utworzonymi za pomocą innych przyrostków. DVK odnotowano formy čiurlioniukai (wychowankowie szkoły artystycznej im. Čiurlionisa), naujaliukai (wychowankowie gimnazjum muzycznego im. Juozasa Naujalisa w Kownie). 5) Nazwy osób utworzone od pospolitych nazw różnych zespołów i organizacji, np.: darželietis, -ė (wychowanek przedszkola), leidyklietis, -ė (pracownik dyklos darbuotojas), švietimietis, -ė (liaudies švietimo darbuotojas) ir pan. (Simonaitytė 1979: 43). Darželiečiai (greta varianto darželinukai) ir švietimiečiai plačiai paplitę ir šiandieninėje vartosenoje, nors rekomendacijose aiškinta, wydawnictwa; ten ostatni jest kalką rosyjskiego просвещенец (RekB 1990). Uznaje się istnienie usankcjonowanych wyjątków (ansamblietis, tautietis), lecz „mnożenie takich wyjątkowych tworów jest niecelowe” (RekB 1992). W użyciu ansambliečiai do dziś konkurują z wprowadzonym wariantem ansamblininkai. Przez długi czas trwała silna walka normatywna dotycząca nazwy pracowników transportu kolejowego: geležinkelietis, -ė czy geležinkelininkas, -ė. Jak zauważa S. Keinys, normatywny wariant geležinkelininkas, -ė był już proponowany przez działającą w latach 1921–1926 państwową Komisję Terminologiczną, natomiast jego konkurent geležinkelietis, -ė został odrzucony, ponieważ w języku litewskim do określania osób według dziedziny ich pracy lub działalności, a także miejsca pracy, jej środka, przedmiotu itp. używa się derywatów z przyrostkiem -ininkas, -ė (Keinys 2000). Główne słowniki języka litewskiego podają derywat z przyrostkiem -ininkas, -ė jako wariant podstawowy (LKŽe) albo jako jedyny normatywny17; w terminologii również tylko on jest zalecany do użycia, jednak w użyciu stylów swobodnych oba te derywaty nadal ze sobą konkurują. Bezskutecznie próbowano poprawiać wyrazy olimpietis, -ė (= olimpininkas, -ė, olimpiadininkas, -ė), pasienietis, -ė (= pasienininkas, -ė; pasieninkas, -ė) (RekB 1993, 1996, 2000). Olimpijczyk nie był zamieszczany w DLKŽ, podawano jedynie ninkas, -ė, tačiau dabartinėje vartosenoje šių žodžių reikšmės išsiskyrė: olimpiaolimpiadnik, -ka w znaczeniu „uczeń lub student, uczestnik olimpiady naukowej”, natomiast olimpijczyk, -ka – „uczestnik igrzysk olimpijskich” oraz mieszkaniec greckiej góry Olimp, jeden z bogów w mitologii starożytnej Grecji (BŽ). Początkowo zalecono pozostawić określenie pogranicznik, -ka wyłącznie na tyti abiejų variantų konkurencija ir nusistovintis teikimas šį vedinį vartoti reikšme ‘šalies pasienio sargybos karys’ (DLKŽ7). Dar plg.: klubietis, -ė ‘klubo narys’ vartosenoje dažnesnis už variantą klubininkas, -ė (ND). Tai rodo, kad priesagos oznaczenie mieszkańców pogranicza, jednak w głównych słownikach derywaty z -ietis, -ė często zajmują pozycję silniejszego konkurenta w określaniu członków różnych zbiorowości. 17 Por.: : W DLKŽ od 3. wydania (1993) podaje się: kolejarz, -ka ntk. = pracownik kolei. RITA MILIŪNAITĖ 310 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 6) Odrębną podgrupę, która w czasach radzieckich wycofała się do użycia pasywnego, stanowią nazwy członków partii; dołączają do nich również nazwy członków ruchów społecznych. W głównych słownikach odnotowano jedynie słowo partyjczyk, -ka z odsyłaczem „zob.” na lepszy wariant partyjny, -a. Uczestnicy ruchu społecznego – Litewskiego Ruchu Przebudowy Sąjūdis – który powstał w przededniu przywrócenia niepodległości Litwy, do dziś często nazywani są sąjūdiečiai, chociaż ten derywat był często korygowany i konkuruje z wariantem sąjūdininkai, zalecanym do oficjalnego użycia, a czasami także z derywatem sąjūdistai, mającym negatywne zabarwienie18. Po przywróceniu niepodległości Litwy i jednoczesnym rozpoczęciu odradzania partii działających w okresie przedwojennym, a także zakładania nowych, do nazywania ich członków najczęściej wybiera się derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė, tworzone od nazw partii lub poszczególnych ich słów, np.19: darbiečiai (członkowie Litewskiej Demokratycznej Partii Pracy, później członkowie Partii Pracy); prisikėliečiai (członkowie Partii Zmartwychwstania Narodowego); tvarkiečiai (członkowie partii „Porządek i Sprawiedliwość”); laisviečiai (członkowie partii „Wolność”)20 i in. Por. także: maršiečiai – uczestnicy wydarzenia „Wielki Marsz Obrony Rodziny” i rozwijającego się na jego podstawie ruchu21. Ogólnie rzecz biorąc, tworzenie nazw partii i konkurencja między ich wariantami stanowią perspektywiczny temat jusių išimčių, tiek dėl ribų tarp normos ir klaidos nykimo, tiek dėl nuolatinio ir odrębnych badań. Cała omówiona grupa derywatów – nazwy osób według ich zrzeszania się na jakiejś wspólnej podstawie – jest najbardziej skomplikowana pod względem norm, zarówno z powodu ugruntowanego masowego powstawania nowych derywatów. Jak napisano w jednym z zaleceń, „system znaczeń przyrostków -ietis, -ė i -ininkas, -ė został rozbity” (RekB 1996). A zatem współczesne użycie wskazuje na trwający od wielu lat proces – wzrost produktywności22 przyrostka -ietis, -ė i rozszerzanie możliwości słowotwórczych, a zarazem oddalanie się od skodyfikowanej normy. W ciągu ponad stu lat rozwoju norm ogólnoliterackiego języka w niektórych przypadkach kodyfikacja łagodniała, powinny być tačiau keli ryškūs vartosenos polinkiai jai iki šiol prieštarauja. Kodifikacija turėtų atspindėti tik bendruosius realiosios normos polinkius, o konkretūs vediniai oceniane z uwzględnieniem konkurencyjnych cech każdego z nich 18 Szerzej na temat tworzenia derywatów od tego rdzenia i częstotliwości ich użycia zob. Čižik-Prokaševa 2018: 149– 150; 161–162. 19 Podaje się również nazwy takich partii, które zostały odnotowane w DVK i ND, lecz z czasem same partie przestały istnieć. 20 W ND odnotowano również więcej wariantów nazw członków tej partii: laisvistai, laisvūnai, laisvininkai. 21 W ND odnotowano również więcej wariantów nazw członków tego ruchu: maršininkai, maršistai, šeimamaršininkai, šeimamaršiai. 22 Na temat pojęcia produktywności w słowotwórstwie zob. Urbutis 2009: 309–314. Dla analizowanego przypadku istotna jest możliwość tworzenia za pomocą tego przyrostka nowych derywatów. Artykuły / Articles 311 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai (częstość, tradycję normatywizacyjną, wyodrębnienie nowego znaczenia lub jego stylistyczno-funkcjonalnego odcienia itp.). 2.5. Derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė tworzone dla niektórych nazw osób według miejsca zamieszkania lub pochodzenia Normatywne derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė właśnie nadają się do nazywania osób według miejsca zamieszkania lub pochodzenia. W niektórych gwarach północno-wschodnich północnych gwar wschodnioauksztockich i sąsiednich tradycyjnie używa się form pasvaliečiai, pakruojiečiai, joniškiečiai itp. Jednakże ten przyrostek nie jest dla gwar, w odróżnieniu od języka ogólnego, szczególnie charakterystyczny (Norkaitienė, Girdenis 1987: 13). W różnych regionach Litwy powszechne są inne przyrostki, na przykład -ėnas, -ė; -iškis, -ė; -ininkas, -ė; -uvis, -ė; -inis, -ė i in. Na przykład dla Żmudzinów szczególnie charakterystyczne są derywaty z przyrostkiem -iškis, -ė (telšiškis, -ė; salantiškis, -ė; tauragiškis, -ė i in.), na Litwie Wschodniej częsty jest przyrostek -ėnas, -ė (anykštėnas, -ė; kupiškėnas, -ė; užpalėnas, -ė i in.). Ze względu na produktywność przyrostka -ietis, -ė oraz czynnik bar dažniausiai ir linkstama daryti tokius pavadinimus (apeinant ir 2.3 skyriuje aptartą formalųjį apribojimą). Todėl vartosenoje atsiranda konkuruojančių vazewnętrzny – rozpowszechnioną migrację – ta różnorodność przyrostków wraz z tradycyjnymi dialektami zanika. Tworzone z nim derywaty, na przykład linkuvis, -ė – linkuvietis, -ė, telšiškis, -ė – telšietis, -ė itp. Zarówno w zaleceniach językowych z czasów sowieckich, jak i z ostatnich dziesięcioleci zaleca się zachowywać w języku mos šnektos atstovą, pavyzdžiui: 1) -ėnas, -ė: anykštėnas, -ė ‘Anykščių ar jo apylinkių gyventojas’; ogólnym autentyczne derywaty z różnymi przyrostkami lub końcówkami, charakterystyczne dla poszczególnych regionów Litwy, które zazwyczaj oznaczają również odpowiednio birżanin, -ka ‘mieszkaniec Birż lub jego okolic’; ratniczanin, -ka ‘mieszkaniec wsi Ratnicza’; 2) -iškis, -ė: kelmianin, -ka ‘mieszkaniec Kelmy lub jej okolic’; skuodianin, -ka ‘mieszkaniec Skuody lub jej okolic’; nidzinianin, -ka ‘dawny mieszkaniec Nidy’; wentanin, -ka ‘mieszkaniec wsi Wentė’; itp.; (?) [?]. skaudviliškis, -ė ‘Skaudvilės ar jos apylinkių gyventojas’; 3) -ininkas, -ė: (Original: ti.) [Preserved as a separate item: „ti.“] (Translator’s note) Mamy wrażenie, że na razie taki podział byłby dość sztuczny, narzucany językowi przez 4) -uvis, -ė: RITA MILIŪNAITĖ 312 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV linkuvis, -ė „mieszkaniec Linkuvy lub jej okolic”; šeduvis, -ė „mieszkaniec Šeduvy lub jej okolic”; 5) -inis, -ė: daw. marijampolinis, -ė | marijampolietis, -ė „mieszkaniec Mariampola lub jego okolic”; daw. šakinis, -ė | šakietis, -ė „mieszkaniec Szaków lub jego okolic”; f) -is, -ė: baisogalis, -ė „mieszkaniec Baisogali lub jej okolic”. W zaleceniach językowych z drugiej połowy XX w. wspomina się o tendencji użyciowej do odróżniania wymienionych tradycyjnych nazw mieszkańców od nazw mieszkańców miast i innych większych miejscowości. Innymi słowy, jeżeli mowa o mieszkańcach miasta lub miasteczka, można używać derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė, natomiast jeżeli trzeba podkreślić pochodzenie miejscowe oraz gwarę lub dialekt, używa się, jeśli istnieją, tradycyjnych derywatów z innymi przyrostkami. Por.: kupiškietis, -ė ‘mieszkaniec, -ka miasta Kupiškis’ oraz kupiškėnas, -ė ‘mieszkaniec, -ka Kupiškis i jego okolic, posługujący się miejscowym dialektem’. W 1987 r. w czasopiśmie Mūsų kalba Milda Norkaitienė i Aleksas Girdenis pisali (Norkaitienė, Girdenis 1987: 13–15): W tych dialektach, które mają więcej niż jeden przyrostek, ich derywaty mają tendencję do rozróżniania według znaczenia. Na przykład w niektórych miejscach na obszarze gwar aukštaitiskich derywaty z przyrostkami -ėnas, -ė mogą oznaczać osobę z określonej okolicy lub posługującą się określonym dialektem, natomiast derywaty z przyrostkami -iškis, -ė lub -ietis, -ė – mieszkańca odpowiedniej osady lub miasta [...]. Ką daryti su dvejopų vedinių reikšminio skaidymosi polinkiu, sunku dabar pasakyprievartą – jį galėtume pagrįsti tik tais atsitikimais, kai vienas iš vedinių yra specialus mokslo terminas. Zatem relacje między tymi derywatami z przyrostkiem -ietis, -ė i ich wariantami nie są trwałe; jest to długotrwały proces, trwający również w naszych czasach. Wyraźnego systemu nie widać także w słownikach normatywnych (DLKŽ, BŽ). Kierunek zmian wskazuje na niwelację środków wyrazu i może być nieco korygowany przez kodyfikację, przy zachowaniu zarówno autentycznych nazw mieszkańców poszczególnych miejscowości, jak i utrwaleniu nazw dialektów jako terminów językoznawczych. WNIOSKI 1. Normatywne derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė w głównych gramatykach języka litewskiego zalicza się do kategorii słowotwórczej nazw osób ze względu Artykuły / Articles 313 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai na ich pochodzenie oraz miejsce zamieszkania, natomiast źródła kodyfikacji wskazują na istnienie pewnych ograniczeń podstawy słowotwórczej. Dane dotyczące współczesnego użycia języka litewskiego i zaleceń językowych pokazują, że faktycznie funkcjonujące derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė nie zawsze odpowiadają skodyfikowanej normie, dlatego powstają sprzeczności między kodyfikacją a uzusem. 2. Współczesna różnorodność derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė odzwierciedla trwający od wielu lat proces – rozszerzanie się możliwości słowotwórczych tego przyrostka, tj. regularność i wzrost liczby derywatów, mimo norm utrwalonych w gramatykach. Proces ten wzmocniła szczególnie wyraźna w ostatnim dziesięcioleciu w krajach europejskich fala poststandaryzacji, prowadząca do „mówioności” języków ogólnych oraz zanikania granic między standardem a odmianami niestandardowymi. 2.1. W uzusie podstawa słowotwórcza derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė staje się bardziej złożona i różnorodna, niż wskazano w gramatykach opisowych: derywaty te tworzy się nie tylko od słów o prostej budowie słowotwórczej, lecz także od tematów bardziej złożonych słów podstawowych, w nielicznych przypadkach – nie tylko od rzeczowników, lecz także od przymiotników. 2.2. Część derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė należy nie do wskazywanej przez gramatyki kategorii słowotwórczej nazw osób ze względu na ich pochodzenie oraz miejsce zamieszkania, lecz do innej – kategorii słowotwórczej nazw posiadaczy cechy rzeczownikowej. 2.3. Procesowi temu towarzyszy liczna konkurencja wariantywnych derywatów, w której derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė zazwyczaj wykazują tendencję do zajmowania silniejszej pozycji i umacniania się w uzusie. Decydują o tym produktywność przyrostka -ietis, -ė, zasada ekonomii języka (kazlųrūdietis, -ė jest wygodniejsze niż Kazlų Rūdos gyventojas, -a), a w niektórych przypadkach – dystynktywność (olimpiadininkas, -ė to nie to samo co olimpietis, -ė). 3. Na podstawie formalnych cech słów podstawowych i ich semantyki, a także przynależności derywatów do różnych kategorii słowotwórczych, można wyróżnić pięć grup derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė problematycznych z punktu widzenia kodyfikacji. Jednocześnie, uwzględniając prawidłowości systemu słowotwórczego, tendencje użycia (częstotliwość używania derywatów) i kierunki zmian, można zaproponować kilka rozwiązań dotyczących rewizji kodyfikacji. 3.1. Kodyfikacji sprzeciwia się tworzenie nazw osób od wielowyrazowych połączeń – według miejsca zamieszkania osoby lub jej przynależności do wspólnoty (np. kazlųrūdietis, -ė, naujazelandietis, -ė). Kodyfikację należy złagodzić (i już zaczęto to czynić w drodze wyjątków), ponieważ zmiana w użyciu jest naturalna i funkcjonalnie celowa ze względu na ekonomię języka. 3.2. Kodyfikacji sprzeciwia się tworzenie nazw mieszkańców od nazw państw zakończonych na -ija (kinietis, -ė), gdy istnieje tradycyjna nazwa bezprzyrostkowa (kinas, -ė). Należy utrzymać obecny stan kodyfikacji, kierując się zasadą stabilności norm. 3.3. Problematyczne, pozbawione wyraźnych granic normy jest tworzenie nazw osób według ich zrzeszania się na jakiejś podstawie (według zawodu, dziedziny działalności, organizacji, zespołu itp.) RITA MILIŪNAITĖ 314 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV pavadinimų daryba (švietimietis, -ė; darželietis, -ė; maironietis, -ė; laisvietis, -ė). Ponieważ kodyfikacja uznaje pewne odstępstwa i wyjątki, a w użyciu takich derywatów jest niezwykle dużo, należy poszukiwać jaśniejszych kryteriów, aby rozszerzyć i wyraźniej określić granice norm. 3.4. Derywaty z przyrostkami -ietis, -ė niwelują różnice regionalne w tworzeniu tradycyjnych nazw osób według miejsca zamieszkania, odzwierciedlających te różnice (salantietis, -ė – salantiškis, -ė). Derywaty z tradycyjnie utrwalonymi innymi przyrostkami (-ėnas, -ė; -iškis, -ė; -ininkas, -ė; -uvis, -ė; -inis, -ė itd.) należy 4. Per daugiau kaip šimtą bendrinės kalbos normų raidos metų susiklosčiusi priesagos -ietis, -ė vedinių kodifikacija turėtų geriau atliepti natūralius vartosenoje išryškėjančius žodžių darybos polinkius. Kodifikacijos stabilumas išlaikypodtrzymywać pod względem kodyfikacyjnym. zaleca się tam, gdzie zmiany w użyciu powstały pod wpływem innych języków i nie mają systemowej ani funkcjonalnej podstawy w samym języku litewskim. ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, red. kolegija D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, vyr. red. D. Liutkevičienė. Prieiga internete: https://ekalba.lki.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas [žiūrėta 2021-09-01–09-30]. DKKS – Didžiųjų kalbos klaidų sąrašas. Valstybinės lietuvių kalbos komisijos patvirtintas 1997-12-18. Nr. 68. 2019-01-31 nutarimas atšauktas. Prieiga internete: https:// www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.E6FA99389109. DLKG 2006 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, 4-oji pataisyta laida, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DLKŽ6 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. S. Keinys, 6-asis (3-iasis e.) leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. DLKŽ7 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. S. Keinys, 7-asis (4-asis e.) leidimas, atnaujinta versija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. Prieiga internete: ekalba.lki.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas. DVK – Dabartinės vartosenos kartoteka, asmeninis e. išteklius. eKP – Kalbos patarimai. Kalbos rekomendacijų duomenynas, sud. R. Miliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/kalbos-patarimai/ [žiūrėta 2021-09-16]. Straipsniai / Articles 315 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai KP 1939 – Kalbos patarėjas, par. L. Dambrauskas, red. A. Salys, P. Skardžius, Kaunas: Lietuvių kalbos draugija. KPP1 1976 – Kalbos praktikos patarimai, sud. A. Pupkis, aut. A. Paulauskienė, V. Labutis, A. Pupkis, J. Šukys, A. Vanagas, J. Žemaitis, Vilnius: Mokslas. KPP2 1985 – Kalbos praktikos patarimai, sud. A. Pupkis, vyr. red. Z. Zinkevičius, aut. A. Paulauskienė, V. Labutis, A. Pupkis, J. Šukys, A. Vanagas, J. Žemaitis, Vilnius: Mokslas. LKG – Lietuvių kalbos gramatika 2, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. ND – Miliūnaitė R., Aleksaitė A. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas [Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.], sud. R. Miliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/naujazodziai [žiūrėta 2021-10-02]. RekB – Kalbos rekomendacijų kompiuterinė bazė. [Netiražuota kompaktinė plokštelė], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. VGP – Rekomendacija „Dėl valstybių gyventojų pavadinimų“. Patvirtinta Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2008-10-02 protokoliniu nutarimu Nr. PN-6; paskutinį kartą keista 20201221, Nr. PN11. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/ svetimvardziai/valstybiu-gyventoju-pavadinimai [žiūrėta 2021-09-01]. VLKK KB – Valstybinės lietuvių kalbos komisijos kalbos konsultacijų bankas. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/konsultacijos. ŽDV – Murmulaitytė D., Aleksaitė A. Žodžių darybos vedlys. [Elektroninis išteklius], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/ [žiūrėta 2021-09-10]. RITA MILIŪNAITĖ 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV LITERATURA Aitchison Jean 2013: Zmiana językowa: postęp czy rozkład? 4 th ed., Cambridge: Cambridge University Press. Ayres-Bennett Wendy 2021: Modeling Language Standardization. The Cambridge Handbook of Language Standardization (Cambridge Handbooks in Language and Linguistics), eds. by W. Ayres-Bennett, J. Bellamy, Cambridge: Cambridge University Press, 27–64. Balčikonis Juozas 1978: Rinktiniai raštai 1, sud. A. Pupkis, Vilnius: Mokslas. Coupland Nikolas, Kristiansen Tore 2011: SLICE: Krytyczne perspektywy na (de)standaryzację języka. Języki standardowe i standardy językowe w zmieniającej się Europie, red. przez T. Kristiansena, N. Couplanda, Oslo: Novus Press, 161–176. Čižik-Prokaševa Veslava 2018: Zakorzenienie pojęcia sąjūdis w języku litewskim. – Acta Linguistica Lithuanica 79, 144–176. Ghyselen et al. 2016: Ghyselen Anne-Sophie, Delarue Steven, Lybaert Chloé. Badanie dynamiki języka standardowego w Europie. – Taal en Tongval 68(2), 75–91. Jablonskis Jonas 1914: Rygiškių Jonas. Zagadnienia językowe. – Vilties priedas 3, 81–94; 4 118–128. Także: Pisma Jablonskisa 4. Zagadnienia językowe, red. J. Akcinė „Ryto“ bendrovė, 1935, 147–173. Keinys Stasys 1975: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Lietuvių kalbotyros Balčikonis, Kowno: klausimai 16: Terminologia litewska, 7–56. Keinys Stasys 1999: Słowotwórstwo ogólnolitewskiego języka, Szawle: wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Keinys Stasys 2000: Kilka odpowiedzi na pytania. – Geležinkelininkas, 16 października. Kniūkšta Pranas 1976: Przymiotniki z przyrostkiem -inis. Tworzenie, znaczenia, synonimy gramatyczne, Wilno: Mokslas. Liutkevičienė Danutė 2001: O nazwach narodowości i mieszkańców z przyrostkiem -ietis, -ė. – Kalbos kultūra 74, 60–64. Dostęp w internecie: http://www.bendrinekalba.lt/ Straipsniai/74/Liutkeviciene_KK_74_straipsnis.pdf. Liutkevičienė Danutė 2008: Nazwy mieszkańców państw i nazwy narodów. – Kalbos kultūra 81, 80–102. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/ Straipsniai/81/Liutkeviciene_KK_81_straipsnis.pdf. Miliūnaitė Rita 2019: Współczesny standardowy język litewski w kontekście poststandaryzacji języków europejskich. – Bendrinė kalba 92, 1–29. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/92/Miliunaite_BK_92_straipsnis.pdf. DOI: doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10. Artykuły / Articles 317 Priesagos -ietis, -ė vediniai dabartinėje lietuvių kalboje: norma ir vartosenos pokyčiai Murmulaitytė Daiva 2016: Nowe nazwy osób w aspekcie słowotwórczym i semantycznym. – Lietuvių kalba 10, 1–22. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/ lietuviu-kalba/article/view/22591/21824. Norkaitienė Milda, Girdenis Aleksas 1987: Dėl asmenų pavadinimo pagal gyvenamąją vietą. – Mūsų kalba 1, 13–15. Piročkinas Arnoldas 1986: Jono Jablonskio kalbos taisymai, Kaunas: Šviesa. Piročkinas Arnoldas 1990: Administracinės kalbos kultūra, Vilnius: Mintis. Simonaitytė Vida 1979: Rzeczowniki z przyrostkiem -ietis, -ė w języku piśmiennictwa lat radzieckich. – Kalbos kultūra 36, 38–44. Dostęp w internecie: http://www.bendrinekalba.lt/ Straipsniai/36/Simonaityte_KK_36_straipsnis.pdf. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wydanie 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Derivatives with the Suffix -ietis, -ė in the Lithuanian Language: Norm and Changes in Zastosowanie STRESZCZENIE Przedmiotem artykułu są derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė, problematyczne pod względem ich from the point of view of the codification of the standard Lithuanian language. As far tworzenia; w głównych gramatykach języka litewskiego normatywne derywaty z tym przyrostkiem zaliczane są do nazw osobowych opartych na miejscu pochodzenia lub zamieszkania danej osoby. Źródła kodyfikacyjne wskazują również na pewne ograniczenia podstawy słowotwórczej. Derywaty z przyrostkiem -ietis, -ė, które są faktycznie używane we współczesnym języku litewskim, nie zawsze są zgodne ze skodyfikowaną normą. Na podstawie formalnych i semantycznych cech podstawy słowotwórczej można wyróżnić pięć grup derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė, które wykraczają poza skodyfikowaną normę lub funkcjonują na jej obrzeżach. Wyróżniono kluczowe momenty w rozwoju kodyfikacji derywatów oraz określono czynniki, które warunkują niestabilność norm tych derywatów i przebieg ich przekształcania. Dane dotyczące użycia zostały zebrane w bazach danych i innych zasobach cyfrowych wymienionych wśród źródeł. Różnorodność derywatów z przyrostkiem -ietis, -ė w użyciu odzwierciedla rozszerzanie się potencjału słowotwórczego tego przyrostka – regularność derywatów i wzrost ich liczby niezależnie od tradycyjnych norm zakorzenionych w gramatykach – proces, który trwa od lat. Podstawa słowotwórcza derywatów z przyrostkiem