Dėl lietuvių vietovardžių su šaknimis „juj-“/„jūj-“ kilmės

184 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2902-4722 Kierunki badań naukowych: toponomastyka, antroponimika. DOI: doi.org/10.35321/all85-10 O LITEWSKICH NAZWACH MIEJSCOWOŚCI Z RDZENIAMI JUJ-/JŪJO pochodzeniu litewskich toponimów z rdzeniami juj-/jūjADNOTACJA W artykule po raz pierwszy omawiane są możliwości pochodzenia litewskich nazw miejscowości z rdzeniami juj-/jūj-. W celu wyjaśnienia pochodzenia ojkonimu Jujnai szczegółowo analizuje się dane żywego języka oraz jego zapisy w dokumentach historycznych – w księgach metrykalnych kościoła w Vabalninkas z XVII–XVIII wieku i w źródłach o charakterze administracyjnym. Po odnotowaniu wielu wariantów historycznych analizuje się przyczyny ich powstania oraz uzasadnia, dlaczego obecną formę można uznać za autentyczną. Po odnalezieniu historycznej nazwy osobowej *Jujnyčia zawierającej rdzeń juj wysuwa się hipotezę o antroponimicznym pochodzeniu ojkonimu. Stwierdza się, że zapisane w żywym języku nazwy wodne (warianty) Jujà, Jùjos liñkis, Jūjà mogą wskazywać na epofonię juj-/jūj-. Nie wyklucza się, że te toponimy mogą pochodzić od nazwy osobowej *Jujà, *Jūjà. SŁOWA KLUCZOWE: toponimika historyczna, antroponimika historyczna, rozwój ojkonimów, pochodzenie ojkonimów, historyczne zapisy onimów. ADNOTACJA Artykuł przedstawia pierwsze omówienie możliwości pochodzenia litewskich toponimów z rdzeniami juj-/jūj-. W celu ustalenia pochodzenia oikonimu Jujnai w artykule podjęto szczegółową analizę danych z języka potocznego oraz ich zapisów w dokumentach historycznych, tj. w XVII–XVIII-wiecznych księgach parafialnych kościoła w Vabalninkas oraz w źródłach typu administracyjnego. Po zebraniu szeregu wariantów historycznych w opracowaniu przeanalizowano przyczyny ich występowania. Przedstawiono argumenty przemawiające za tym, dlaczego obecną formę można uznać za autentyczną. Po zidentyfikowaniu historycznej nazwy osobowej *Jujnyčia z rdzeniem juj wysunięto możliwość antroponimicznego pochodzenia ojkonimu. Stwierdza się, że hydronimy (warianty) zebrane z Artykuły / Articles 185 Dėl lietuvių vietovardžių su šaknimis juj-/jūjkilmės języka potocznego Jujà, Jùjos liñkis, Jūjà mogą ukazywać apofonię juj-/jūj-. Warto rozważyć, że powyższe toponimy można wywodzić od nazwy osobowej *Jujà, *Jūjà. SŁOWA KLUCZOWE: toponimia historyczna, antroponimia historyczna, rozwój oikonimów, pochodzenie oikonimów, historyczne zapisy onimów. Z żywego języka litewskiego odnotowano kilka nazw miejscowości zawierających rdzeń juj-/jūj: ojkonim Jujnai, którym określa się wieś znajdującą się w gminie Karsakiškis w rejonie poniewieskim, oraz zapisane we wsi Vėžionys w gminie Kupiškis Lėvens liñkis (zob. ryc.). W słowniku łotewskich nazw miejscowych podano nazwę przysiółka z okolic Dundagi upės dalies, kuri vadinama sietuva, užsūkiu, vardai (variantai) Jujà, Jūjà, Jùjos Juĩjas, którą przypuszczalnie wiąże się z litewską nazwą wsi Jujnai (Endzelīns 1956: 402). Pochodzenie tych nazw miejscowych jest niejasne; w leksyce ani języka litewskiego, ani łotewskiego nie odnotowano wyrazów pospolitych i nazw osobowych z takim rdzeniem. O litewskich toponimach z jujjak dotąd nic nie napisano; łotewska nazwa miejscowa, jak już wspomniano, jest jedynie próbnie wiązana z litewskim ojkonimem, lecz jej pochodzenie również nie jest komentowane. ILUSTR. Rozprzestrzenienie nazw miejscowych z juj-/jūj: Jujnai, Jujà, Jūjà, Jùjos liñkis (opracowano z wykorzystaniem map „Google’a”) W artykule omawiane są możliwości pochodzenia litewskiej oikonimii i hydronimii tego rdzenia, z uwzględnieniem danych dotyczących ich użycia i rozwoju. W tym celu dąży się do odnotowania okoliczności i specyfiki zapisu nazw miejscowych z żywej mowy LAIMUTIS BILKIS 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV oraz form stosowanych w źródłach historycznych1, ich kolejności chronologicznej, wyjaśnienia przyczyn pojawienia się wariantów graficznych i fonetycznych, ustalenia najbardziej prawdopodobnej formy pierwotnej, a także wyjaśnienia jej możliwego związku z antroponimią i oikonimią źródeł. Dlatego w celu realizacji postawionych zadań w pierwszej kolejności wykorzystuje się badanie historyczne oraz porównawczą analizę danych; przy wyjaśnianiu przyczyn powstania wariantów historycznych oikonimów w wielu przypadkach opiera się na metodzie analogii. Jak wspomniano, nazwa wsi Jujnai pod względem derywacji i pochodzenia nie została omówiona w żadnej pracy toponimicznej2. W źródłach opartych na żywym użyciu jej forma nie wykazuje wariantywności: Jujėnų km.3 1925 m. (LAV 53), Jujnai k. (1)4 (VB I), Jujėnų km.5 1959 m. (LATS 531), Jujnai (1), k.6 1976 m. (LATSŽ II 108). Od miejscowych mieszkańców oikonim Jujnai został po raz pierwszy zapisany w kartotece Kazimierasa Būgi datowanej na początek XX wieku7 (BgK). Później odnotowano to w latach 1974, 19848 i 1990 (VK). Dane te pokazują, że we współczesnym języku używana jest obecnie tylko jedna forma, która w I połowie XX wieku była już niewątpliwie ustabilizowana. Historycznie Jujėnai należały do parafii i gminy Vabalninkas. Wieś ta nie była dużą ani ważną pod względem administracyjnym czy społecznym osadą. W obszernej monografii poświęconej historii Vabalninkas i jego okolic jest wzmiankowana rzadko: napisano, że w 1849 roku została przypisana do majątku Stumbriškiai, a na sporządzonej przez autora mapie starostwa Vabalninkas z 1780 roku przedstawiono ją jako wieś należącą do majątku Vabalninkas (Šakenis 1935: 165; mapa). O przynależności osady do wspomnianego majątku wspomina się również w pracach krajoznawczych (Juknevičius 2020: 45). Przeprowadzona szczegółowa analiza źródeł historycznych, przede wszystkim ksiąg metrykalnych parafii Vabalninkas, pozwala stwierdzić, że wieś zaczęto wzmiankować co najmniej w I połowie XVII wieku. Pierwszy jej zapis znaleziono w księdze chrztów i ślubów parafii Vabalninkas z lat 1624–1741: wpis z 1634 roku 2 O nim nie pisze się nic w obszernym artykule poświęconym analizie słowotwórstwa ojkonimów wywodzących się od nazw osobowych z przyrostkami patronimicznymi – zob. Razmukaitė 1993: 133–165. W poświęconej badaniu litewskich nazw osobowych pracy o charakterze uogólniającym, w 1 Turimi galvoje oikonimo istoriniai užrašymai, nes upės dalies vardų istorijos šaltiniuose nerasta. której domniemane antroponimy są często odtwarzane na podstawie ojkonimów, z nazwy wsi Jujnai antroponim *Jujnas nie jest rekonstruowany – zob. Zinkevičius 2008. Jak można przypuszczać, nazwę tę uznano za ojkonim o niejasnej budowie i pochodzeniu. 3 Należała do gminy Vabalninkas w powiecie birżańsko-poswolskim. 4 W gminie Vabalninkas powiatu birżańskiego. 5 Należała do gromady Sodeliai w rejonie Vabalninkas. 6 W gromadzie Karsakiškis rejonu poniewieskiego. 7 Na podstawie inicjałów A. V. osoby, która zapisała nazwę miejscowości, można przypuszczać, że był to międzywojenny językoznawca, pedagog i działacz społeczny Antanas Vireliūnas, urodzony we wsi Vėžionys w gminie Kupiškis, który w 1910 roku ukończył seminarium nauczycielskie w Poniewieżu. 8 Zapisał językoznawca Artūras Judžentis. Artykuły / Articles 187 Dėl lietuvių vietovardžių su šaknimis juj-/jūjkilmės świadczy, że ochrzczony został syn imieniem Mykolas (Mikołaj), którego rodzicami wskazani są Jonulis Juozūnas i Kotryna, mieszkający we wsi Deikiškiai9 (oÿca Janula Jozoùna10 ʓ deÿkiszek Ƶmatki katrinÿ), a rodzicami chrzestnymi – Mečiulis i Agnė11 ze wsi Jujėnai (Jaujėnai) (kùm mecʓùlis de iaùianis kùma Aagna) (VbKrJn 13). Następnie wieś jest wymieniona w tym źródle w 1698 roku: zapisano mieszkańców Jujėnai, rodziców chrzczonego Steponasa (Stephanus), Adomasa Žilė12 i Zofiję (Adami Ziłe et Sophiæ de Iuywieny), a także mieszkającą w tej wsi matkę chrzestną Zofiję Jurgyčię13 (Sophia Jurgicia ibidem de Iuieny) (VbKrJn 83). W 1699 roku wymieniona została mieszkanka Jujėnai, matka chrzestna Zofija Jujnyčia (Juinyčia) (Sophia Juynicia de Junieny) (VbKrJn 87). Dalej w wymienionej księdze metrykalnej podane są następujące warianty ojkonimu oraz antroponimy mieszkańców wsi: syn Petrus, rodzice Vladiʃlai Zeyzgeniʃ14 Cˀ Anna de Iuwieny w 1700 r. (k. 105); matka chrzestna Anna Ƶadzienie de Iuwieny w 1700 r. (k. 108); córka Catharinam, rodzice Vladislai Ƶeydełenas et Anna de Iuieny i matka chrzestna Sophia Bałtrienie [...] de Iuieny 1701 r. (k. 114); mąż i żona Georgium Bałtren...15 de Mazuchny cum Sophia Stasiucia de Iuwieny, świadek Step...nus16 Bałtrenas de Iuieny 1702 r. (k. 274); matka chrzestna Sophia Staʃiucia de Iuwieny 1703 r. (k. 141); syn Jacobum, rodzice Vładiʃlai Zydeło et Anna de Iuwieny, matka chrzestna Criʃtina Staʃziucia de Iuwïeny 1704 r. (k. 159); ojciec chrzestny Georgius Ƶeidełenas de Iuwieny; matka chrzestna Anna Władienie de Juwieny 1705 r. (k. 164); mąż i żona Petrum Staniułanis de Natyʃʓki17 cum A...na Martynaycia de Iunieny 1705 r. (k. 278); świadek Georgius Bałtrenas de Mazuchni alias Iunieny 1705 r. (k. 280); matka chrzestna Anna Jaksztaycia de Iuieny; córka Mariannam, rodzice Georgÿ Ƶeydełenas et Agatha, rodzice chrzestni Georgius Ƶeydele cum Barbara Rasiucia Omnes de Iuieny 1708 r. (k. 202); dukra motina Anna Władysławowa de Iuieny 1708 m. (l. 204); matka chrzestna Dorothea Blekaycia de Iuieny 1708 r. (k. 211); ojciec chrzestny Georgius Bałtrenas de Iunianÿ18 9 Dekiškiai – wieś w rejonie birżajskim, w gminie Vabalninkas. 10 Drugie imię ojca jest dość trudne do odczytania, dlatego odtworzona forma jest nieco wątpliwa. 11 Catharinam, tėvai Georgÿ Bałtrenas et Sophia de Iuieny 1708 m. (l. 203); krikšto Rodzice chrzestni, podobnie jak matka, zostali zapisani tylko imionami. 12 Na temat możliwości takiej formy por. lit. žlė ‘siwizna, siwy kolor; siwe włosy, siwa głowaʼ (LKŽe); por. także pvd. gminy Vabalninkas Žilnskas, Žiliñskas (LPDB). 13 Przywracając litewskie formy osobowych nazwisk niezamężnych kobiet, pozostawia się przyrostki charakterystyczne dla gwary. 14 Antroponim jest trudny do odczytania, podano najbardziej prawdopodobny wariant. 15 Ostatnie litery antroponimu wyblakły. 16 Antroponim w księdze przeniesiono do następnego wiersza, dlatego w jego środku nie widać jednej litery. 17 Natškiai – wieś w rejonie birżajskim, w gminie Vabalninkas. 18 Autentyczność tego ojkonimu budzi wątpliwości, można go odczytać również jako Iuwianÿ. LAIMUTIS BILKIS 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 1710 r. (k. 219); świadek georgius bałtrenas de yuianÿ 1710 r. (k. 288); syn Simon, rodzice Ioannes Narwidas, Christina [...] de Iuiany 1714 r. (k. 239); matka chrzestna Agnes Wiʃzomirʃka de Iuiany, Agnes Wiszomirska de Iuiany, Agne’s Wiʃzomierska de Iuiany 1720 r. (k. 259, 263, 264). Kilkakrotnie wieś Jujėnai została wymieniona również w księdze metrykalnej chrztów parafii Vabalninkas z lat 1678–1689: córka Maryannam, rodzice Caʃimirum Randananiʃ et Nastazÿa de Iugeny, matka chrzestna ʃophia Ionaycze de Iuieny 1680 r. (VbKrI 56); córka Reinam, rodzice Martini Waycwizonis et Helenˀ de Iuienny, matka chrzestna Anastasia Iuzuycia de Iuienÿ 1682 r. (k. 74). W księdze metrykalnej chrztów parafii Vabalninkas, obejmującej okres pierwszej połowy XVIII w., lata 1721–1742, znajdują się następujące wzmianki o wsi i jej mieszkańcach: córka Marianam, rodzice Joannis Wiʃʓomirski et Agnetis de Iuiany 1721 r. (VbKrII 2); syn Nicolaum, rodzice Ioannis Sadowski et Zofia de Iuiany 1721 r. (l. 5); matka chrzestna Agnes Wiszomirska de Iuiany 1722 r. (l. 6); córka Magdalena, rodzice Joannis Sadauckas et Zofia Sadauckienia de Juiany, matka chrzestna Agnete Wyʃzamerʃka de Juiany 1722 r. (l. 7); córka Elisabetha, rodzice Joaneʃ Wiʃʓomierʃƶki, Agneta Mazuchnowna De Jujany 1724 r. (l. 13); matka chrzestna Elisabetha Putiowa Mozuchnowa de Iuiany 1727 r. (l. 25); syn Antonius, rodzice Ioannis Sadowski et Zophia Durelicia de Iuiany 1727 r. (l. 26); córka Tereʃsa, rodzice Iacobi Weytekunas, Catharina Smiłaycia de Iuiany 1728 r. (l. 28); córka Hedwig..., rodzice Joanjj Oʃtrowski, Agnetha Maʓochnowna de Iujany 1731 r. (k. 42); syn mathia, rodzice Ioanj Sadowski, Sophia Dureljcia d Iujani 1732 r. (k. 47); matka chrzestna Sophia Sadowska de villa Ieiuny 1736 r. (k. 67); matka chrzestna Sophia SAdowskienia de villa Iaiuny 1736 r. (k. 73); syn Iosephus, rodzice Casimiri Markunas et Sophia de Villa Iujieny 1740 r. (k. 118); córka Barbara, rodzice Ioannes Sadowski et Sophia de Villa Iujany 1740 m. (l. 122); krikšto motina Heliʃabeth Burbułenienie de Iujany 1741 r. (k. 132). Wieś Jujėnai i zamieszkujące ją osoby kilkakrotnie wspomniano również w księdze metrykalnej chrztów parafii Vabalninkas z lat 1743– 1761: syn Laurentius, rodzice Petri Burbulis et Eliʃabeth [...] de villa Juieny 1745 r. (VbKrIII 26); córka Agatha, rodzice Simoni Gieygus et Appollonia ex villa Juienÿ, matka chrzestna Eliʃabet Burbulienia ex villa Juieny 1747 r. (k. 36); syn Iacobus, rodzice Petri Burbulis et Elisabeth de villa Iujeny 1747 r. (k. 45); syn Antonius, rodzice Simoni Gieygus et Apolonia de villa Iujieny 1750 r. (k. 63); syn Bartholomey, rodzice Petrj Burbuljs et Elisabeth de villa Iujany 1751 r. (k. 70). Wieś wymieniana jest również w źródłach historycznych o charakterze administracyjnym. W inwentarzu starostwa wobalnickiego z 1698 roku zapisano zaścianek Jujėny (Zascianek Iuiany) i jego mieszkańców: Marcinie Woydzie, Władÿsław Ƶaÿzdeła, Stanisław Geyzunas (VbII 14). W inwentarzu miasteczka i starostwa wobalnickiego z 1705 roku ponownie wskazano zaścianek (Zascianek Iuiany) oraz mieszkające w nim osoby Władysław Artykuły / Articles 189 Dėl lietuvių vietovardžių su šaknimis juj-/jūjkilmės Zeyzdeła, Stanisław Miedziunas, Marcin Czeponis (VbIII 19). XIX amžiuje pazmienia się status osady – wymieniana jest wieś Jujany: Деревня Юяны (1. połowa XIX w.) (VbE 7), Jujany 1854 r. (Hołowiński 1854), Юяны, деревня 1892 r. (KGGS 243), Jujany 1905 r. (SG XV (2) 29). Szczegółowa analiza kilku źródeł z XVII i XVIII w. pokazuje, że współczesna forma ojkonimu Jujnai w księgach metrykalnych ma bardzo wiele historycznych wariantów zapisu: de iaùianis 1634 r., de Iugeny, de Iuieny (ten sam wpis) 1680 r., de Iuienny, de Iuienÿ 1682 r., de Iuywieny, de Iuieny 1698 r., de Junieny 1699 r., de Iuwieny 2x 1700 r.; de Iuieny 1701 r.; de Iuwieny, de Iuieny 1702 r., de Iuwieny 1703 r., de Iuwieny, de Iuwïeny 1704 r., de Iuwieny, de Juwieny, de Iunieny 1705 r., de Mazuchni alias Iunieny 1705 r., de Iuieny 4x 1708 r., de Iunianÿ (Iuwiany?), de yuianÿ 1710 r., de Iuiany 1714 r., de Iuiany 3x 1720 r., de Iuiany 2x 1721 r., de Iuiany, de Juiany 2x 1722 r., De Jujany 1724 r., de Iuiany 1727 r., de Iuiany 1728 r., de Iujany 1731 r., d Iujani 1732 r., de villa Ieiuny, de villa Iaiuny 1736 r., de Villa Iujieny, Iujany 1740 r., de Iujany 1741 r., de villa Juieny 1745 r., ex villa Juienÿ, ex villa Juieny, de villa Iujeny 1747 r., de villa Iujieny 1750 r., de villa Iujany 1751 r. Na podstawie tych zapisów formalnie można zrekonstruować formy *Jaujėnai, *Jujvėnai (*Juivėnai), Jujnai, *Junėnai, *Juvėnai, *Jugėnai, *Jėjūnai. Nie ma wątpliwości, że są to nazwy tej samej wsi, z kilku powodów. Po pierwsze, w pobliskich okolicach (i na całej Litwie) nie odnotowano więcej ojkonimów o takich formach. Po drugie, ich tożsamość potwierdzają dane antroponimiczne, ponieważ często obok tych wariantów ojkonimu wymieniane są te same osoby: w 1702 roku zapisano Jurgisa Baltrėnasa z Mažuknai (Georgium Bałtren... de Mazuchny), w 1705 roku – z Mažuknai19, inaczej *Junėnai, (Georgius Bałtrenas de Mazuchni alias Iunieny), w 1708 roku – z Jujėnai (Georgÿ Bałtrenas de Iuieny), a w 1710 roku – z Jujėnai i *Junėnai (Georgÿ Bałtrenas de Iuieny, georgius bałtrenas de yuianÿ, Georgius Bałtrenas de Iunianÿ); Żona Jurgisa Baltrėnasa, Zofija Baltrienė, z domu Stasiūčia, w 1701 i 1708 roku wymieniona jako mieszkanka Jujėnai (Sophia Bałtrienie ... de Iuieny, Georgÿ Bałtrenas et Sophia de Iuieny), a w 1702 i 1703 roku – jako mieszkanka *Juvėnai (Sophia Stasiucia de Iuwieny, Sophia Staʃiucia de Iuwieny); Jako miejsce zamieszkania Jurgisa Žeidelėnasa w 1705 roku wskazano *Juvėnų Ƶeydełenas de Iuieny); Ona Vladienė raz została określona jako mieszkanka Juvėnų (Anna Władienie de Juwieny 1705 r.), innym razem – jako matka chrzestna mieszkająca w Jujėnach (Anna Władysławowa de Iuieny 1708 r.); kilkakrotnie wspomnianego Jana 19 Na podstawie takiego zapisu można sądzić, że nazwami Mažuknai i Jujėnai (*Junėnai) określano tę samą miejscowość, jednak taki przypadek w badanych księgach metrykalnych jest jedyny. W wielu wpisach wymieniono odrębne wsie Mažuknai i Jujėnai. W 1925 roku oikonim Mažuknai (lub Mažuknos) podawany jest jako wariant nazwy wsi Ratelių w gminie Vabalninkas kaimas (Georgius Ƶeidełenas de Iuwieny), o 1708 metais – Jujėnų kaimas (Georgÿ (LAV 55). LAIMUTIS BILKIS 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Jako miejsce zamieszkania Sadauskasa i jego żony Zofii Sadauskienė, z domu Durelyčia, wskazano wieś Jujėnai (Ioannis Sadowski et Zofia de Iuiany 1721 r., Joannis Sadauckas et Zofia Sadauckienia de Juiany 1722 r., Ioannis Sadowski et Zophia Durelicia de Iuiany 1727 r., Ioanj Sadowski, Sophia Dureljcia d Iujani 1732 r., Ioannes Sadowski et Sophia de Villa Iujany 1740 r.), jednak w dwóch przypadkach zapisano, że ta sama Zofia Sadauskienė, matka chrzestna, mieszka we wsi *Jėjūnai (Sophia Sadowska de villa Ieiuny 1736 r., Sophia SAdowskienia de villa Iaiuny 1736 r.). Po trzecie, wariantywność form potwierdzają również przypadki ich użycia w tym samym wpisie: de Iugeny i de Iuieny w 1680 r., de Iuywieny i ibidem20 de Iuieny w 1698 r., de Iuwieny i de Iuieny w 1702 r. Wyjaśnić, dlaczego w dokumentach historycznych występuje tak wiele wariantów nazwy wsi Jujėnai, skoro niemal tiek daug, nėra paprasta. Ieškant pirminės formos drąsiau galima teigti tik tai, wszystkie warianty poświadczają przyrostek -ėnai, oddany zlatynizowaną końcówką -ianis21 (de iaùianis) oraz zeslawizowanymi (spolonizowanymi) końcówkami -eny, -enny, -ieny (-ienÿ), -iany (-ianÿ), -any, -ani: de Iugeny, de Iuieny, de Iuienny, de Iuienÿ, de Iuywieny, de Junieny, de Iuwieny, de Juwieny, de Iunieny, de Iunianÿ, de yuianÿ, de Iuiany, Juiany, De Jujany, d Iujani, de Villa Iujieny, Iujany, de villa Juieny, ex villa Juienÿ, de villa Iujeny. Takie oddanie przyrostka -ėnai w historycznych oikonimach poświadczone jest przez wielu badaczy, por. zapisy historyczne de Czulany 1688 r. (= Čiulnai), de Drusiany 1687 r., de Druʃiany 1688 r. (= Drsėnai), de Grybeny 1691 r. (= Grybnai), de Iodani 1686 r. (= Juodnai) (Garliauskas 2004: 157, 158, 159, 160), Kojrany 1588 r. (= Kairnai), Rasteniany 1795 r., Rostyniany 1834 r. (= Rastinnai) (Jurkštas 1985: 11, 12), Olxnieny 1682 r., Olxniany 1682, 1683 r. (= Alksnnai), Jodupeny 1632, 1634, 1644 r., Jodupenÿ 1640 r., Jodupianÿ 1643, 1682, 1686, 1689 r. (= Júodupėnai) (Maciejauskienė 2009: 169, 172), de Dubiany 1733, 1758 r. (= Dubnai), Miklusany 1743 r. (= Miklusnai), de Puyszany 1733, 1746, 1757 r., de Puyszanis 1738 r. (= Puišnai) (Palionis 2008: 262, 265, 267). Pod tym względem wyróżniają się tylko dwie formy wskazane w tym samym wpisie z 1736 roku: de villa Ieiuny, de villa Iaiuny, formalnie zakładające wariant przyrostka -ūnai *Jėjūnai lub podobny. Jednakże te dwa zapisy są jedynymi, a wspomniana w tym wpisie mieszkanka wsi Zofija Sadauskienė we wszystkich pozostałych przypadkach wymieniana jest jako mieszkająca w Jujėnai. Dlatego można stwierdzić, że są to jedynie sporadyczne formy graficzne, powstałe wskutek przestawienia przez zapisującego sylab ju-jė: Jujnai → *Jėjūnai. A zatem warianty Ieiuny i Iaiuny najprawdopodobniej powstały wskutek 20 T. y. z tej samej osady Jujėnai. 21 Zob. szerzej. Garliauskas 1998: 165; Palionis 2008: 28; Bilkis 2020: 183; 2020a: 280. Straipsniai / Articles 191 Dėl lietuvių vietovardžių su šaknimis juj-/jūjkilmės źle usłyszawszy lub pomyliwszy się przy pisaniu22. Podobnych przestawień w historycznej oikonimii i antroponimii można zauważyć więcej, por. nazwę wsi Alkamantis 1684 r. (= Antãmalkėstė), de Downiuciu 1683 r. (= *Daučiūnai) (Garliauskas 2005: 156, 158), nazw. os. *Kar-but-as ← Korbutowicz 1753, 1757, 1760, 1762, 1763, 1764 r., Korbutowicza 1760, 1762, 1763, 1764, 1765, 1767, 1768, 1772 r. oraz Kurbatowicza 1749 r., Kurbatowicz 1748 r. (Sinkevičiūtė, Račickaja 2014: 301–302). Ponadto nie można wykluczyć, że na zmianę przyrostków oikonimów mógł mieć wpływ również obserwowany w historycznej antroponimii wariantywność przyrostków tych samych nazwisk -ėnai i -ūnai, por. nazw. os. Ian Iasiunas 1763 r. i Ian Iasienas 1771 r., Michal Mickienas 1779 r. i Michal Mickunas 1783 r., Marcin Stasiunas Bracia Mateusz, Stefan, Antoni 1795 r. oraz Mateusz Stasienas, Bracia Stefan, Antoni 1799 r. (Maciejauskienė 1991: 129–130). W ujęciu chronologicznym jako pierwszą należy wyróżnić najwcześniejszą, zapisaną w pierwszej połowie XVII w., formę de iaùianis, suponującą lit. *Jaujėnai. mu būtų patrauklu oikonimo kilmę sieti su liet. jáuja ‘kūrenama kluono dalis, Na podstawie tego zapisu miejsce, w którym suszy się len lub zboże; suszarnia; stodoła (klepisko) z taką suszarnią; oddzielna chata, w której suszy się i międli len; łaźnia; ilość zboża lub lnu mieszcząca się w jednej suszarni (suszarni); budynek do składowania i młócenia zboża; klepisko, stodoła’ (LKŽe) lub z ap. *Jaujėnas, ze względu na antroponimiczny rdzeń jaujpor. łac. pvd. Jauja (Staltmane 1981: 115). Jednakże, uwzględniając kontekst wszystkich historycznych zapisów nazwy wsi, wysuwanie takiej hipotezy jest raczej niemożliwe. Mat, zapis z rdzeniem jaujtirtose w księgach metrykalnych jest wprawdzie wczesny, ale jedyny. Wszystkie później odnotowane warianty świadczą o rdzeniu nie z dwugłoską [au], lecz z samogłoską [u]. Gdyby forma z dyftongiem była pierwotna, powinna być odnotowywana częściej, ponieważ lit. [au] w historycznych oikonimach zazwyczaj jest zachowywane, oznaczane literami au, eu (po miękkiej spółgłosce), aw, ou, ow, por. de auxzta Duaris (= *Aukštadvaris), Sioła jauneikiu (= Jaunekiai), de Antakiawnia (= *Antakiaunis), de Kreuieliu (= Kraujẽliai), isz Toukielu (= Taukẽliai), de Dowiociu (= Daujõčiai) (Garliauskas 1998: 185–189), Porowswie 1617–1618 m., 1632–1634, 1643 m., porauswie 1619, 1621 m., Porawʃie 1649 m., Porouʃe 1681, 1684 m. (= Parausia), Sawsinikj 1617 m., Sauʃyniki 1634 m., Souʃiniki 1634 m. (= Sausiniñkai) (Maciejauskienė 2009: 178–179, 180). Dlatego można sądzić, że forma iaùianis (*Jaujėnai) jest raczej skutkiem występującego w zapisach historycznych oikonimów, wprawdzie rzadko, wymieniania u z au, por. zapisy Wies Raukscie 1669 m., Zaśćianek Raukszćie 1731 m., Wies Rukszteliszki 1804 m., Mieysce Raukʃztyszki 1804 m., Rukʃztaliszki 22 O tym, że powstawanie graficznych form historycznych oikonimów często wynika z niekompetencji, błędów i nieuwagi pisarzy, pisało wielu badaczy onomastyki historycznej, por. Zinkevičius 1977: 97; Maciejauskienė 1991: 119; 2009: 165; Garliauskas 1998: 194; Ragauskaitė 2005: 58; Palionis 2008: 27–28. LAIMUTIS BILKIS 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 1814 m., Rukštališkio I vs. 1925 m. (= Rūgštėlškis) (Garliauskas 2005: 1056– 1057)23. Zarejestrowano również inne przykłady oddawania samogłosek za pomocą dwugłosu, por. de Łeyluciu 1688 m. (= Lolùičiai) (Garliauskas 2004: 162), de Mayzuny 1714 m. (= Mažinai) (Palionis 2008: 196). Największa różnorodność form graficznych ojkonimu odzwierciedla się w zapisach z II połowy XVII w. i początku XVIII w., gdy obok formy Jujėnai (de Iuieny, de Iuienny, de Iuienÿ, de yuianÿ) występują także *Juvėnai (de Iuwieny, de Iuwïeny de Juwieny, łącznie 8 zapisów), *Junėnai (de Junieny, de Iunieny, de Iunianÿ, 4 zapisy), *Jugėnai (de Iugeny) oraz *Juivėnai lub *Jujvėnai (de Iuywieny). Od 1714 r. konsekwentnie używany jest wariant Jujėnai, z wyjątkiem omówionych już de villa Ieiuny, de villa Iaiuny z 1736 r. Oceniając historyczne formy ojkonimu pod względem autentyczności, należy przede wszystkim zauważyć, że zarejestrowane w II połowie XVII w. de Iugeny, zapisane tylko raz, a ponadto obok znajdującego się w tym samym wpisie de Iuieny, atspindintis iki XVII a. pastebimą tarp balsių esančio [j] perteikimo raidėmis g, może być graficznym wariantem Iuieny, zgodnym z tradycją gh (szerzej zob. Šinkūnas 2015: 197–244). Z drugiej strony taka tradycja pisowni była właściwa wyłącznie pismom ewangelików reformowanych (tamże: 220, 221, 225), dlatego de Iugeny może być pomyłką skryby, ponieważ w historycznej toponimii nie odnotowano przykładów konsekwentnego zapisywania g zamiast j24. Pojawienie się form de Junieny, de Iunieny, de Iunianÿ można wyjaśnić tym, że znajdujące się przed [n] [j] skryba mógł usłyszeć i zapisać jako [n]: Jujėnai (Iuieny, Iuiany) → *Junėnai (Iunieny, Iunianÿ). Podobne przypadki, gdy, jak się wydaje, pod wpływem następującej po niej n zastępowana jest poprzedzająca ją litera, występują w źródłach historycznych, por. ojkonimy de Jewanszany, de Jowenszany 1707 m. (= Jovaišónys), de Eygindancy 1738 m. (= Egirdonys) (Palionis 2008: 194), avd. Casimiry Augucianis i Casimirus Angucianis (Maciejauskienė 1991: 147). Warianty z rdzeniem v (de Iuwieny, de Iuwïeny, de Juwieny) stosowano w metrykach przez dość krótki czas – w latach 1699–1705. Ich pojawienia się nie można uzasadnić jakimiś prawidłowościami fonetycznymi. W historycznym imiennictwie znajdują się przykłady, gdy zamiast jednej lub innej litery zapisano v (w), por. oikonim Balwierzyski 1744 m. (= Balbiẽriškis) (Palionis 2008: 261), nazw. Symon Burba 1769 m., jego syn Jakub Burwa 1785 m. (Maciejauskienė 1991: 124). Jednorazową formę de Iuywieny należy oceniać jako swego rodzaju stworzoną przez pisarza kombinację wariantów de Iuieny i Iuwieny. A zatem krótkotrwałe lub jednorazowe użycie omówionych wariantów, występowanie podobnych przypadków zniekształceń w historycznej oikonimii i antroponimii, konsekwentna 23 Taka wymiana u i au znajduje odzwierciedlenie również w historycznej antroponimii, por. warianty tego samego nazwiska Walenty Gniuzis 1718 m., Walenty Gniawzys 1720 m., Walenty Gniauzys 1728 m., Walenty Gniawzus 1728 m. (Maciejauskienė 1991: 120). 24 Zdarzają się przypadki, gdy g zapisuje się zamiast k, por. de Villa Lenki 1802 m., Wies Linki 1805 m. i Wieś Lingi 1804 m. (= *Linka) (Garliauskas 2005: 1052). Artykuły / Articles 199 Dėl lietuvių vietovardžių su šaknimis juj-/jūjkilmės również się nie różnić. Można zatem stwierdzić, że w języku mówionym używana była i nadal jest używana tylko jedna forma, która została już ustalona w pierwszej połowie XX wieku. Pogłębiona analiza kilku źródeł z XVII i XVIII wieku pokazuje, że współczesny oikonim Jujnai ma w księgach parafialnych szeroki wachlarz odnotowanych wariantów: de iaùianis, de Iugeny, de Iuieny, de Iuienny, de Iuywieny, de Junieny, de Iuwieny, de Iunianÿ, de Iuiany, de Iujany, de villa Ieiuny, de villa Iaiuny itd. Prowadzi to do formalnej rekonstrukcji form *Jaujėnai, Jujnai, *Jujvėnai, *Junėnai, *Juvėnai, *Jugėnai, *Jėjūnai. Zapisy w historycznych źródłach administracyjnych Iuiany, Юяны, Jujany wskazują na jedyny wariant oikonimu Jujnai. Krótkotrwałe lub jednorazowe użycie większości wariantów nazwy wsi, występowanie podobnych przypadków zniekształceń w historycznej oikonimii i antroponimii, a także konsekwentne używanie jednej formy w historycznych źródłach administracyjnych pozwalają stwierdzić, że zapisy oikonimu Jujnai z rdzeniami *jau-, *jug-, *jun-, *juv-, *jujvar najprawdopodobniej są rezultatami utworzonymi przez autorów (skrybów) wpisów w księgach parafialnych, których nie należy wiązać z naturalnym rozwojem nazwy w języku potocznym. Formy odzwierciedlające współczesny oikonim były najczęściej używane w źródłach historycznych; występują licznie we wszystkich analizowanych księgach parafialnych i często pojawiają się obok innych wariantów rdzenia. Możemy zatem przyjąć, że rdzeń jujis jest właściwym, etymologicznym rdzeniem. W księdze parafialnej odnotowano imię osobowe, które może świadczyć o antroponimicznym pochodzeniu tego toponimu. Jest to zapis Sophia Juynicia de Junieny, datowany na 1699 rok. Jest to drugie imię osobowe matki chrzestnej ze wsi Jujėnai – Juynicia (Jujnyčia) – które może być sporadycznie skróconą formą od *Jujėnyčia, tj. „córka Jujėnasa”. Etymologia hydronimów Jujà, Jūjà, Jùjos liñkis jest niejasna. Zapisy z języka potocznego sugerują, że wszystkie powyższe warianty mogą odzwierciedlać rzeczywistą zmianę samogłoski rdzennej toponimu juj-/jūj-. Chociaż odnotowano również formę złożoną, możliwe pochodzenie antroponimiczne od imienia osobowego *Jujà, *Jūjà oraz litewskiego liñkis „zakręt lub wzniesienie powierzchni; wąwóz, dolina; krzywa, meander’ zasługuje na rozważenie. Z drugiej strony nie byłoby to częściowo poparte jednowyrazowymi hydronimami Jūjà, Jujà, ponieważ toponimy o podobnej strukturze rzadko wywodzą się od imion osobowych. Złożono 28 października 2021 r. LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa laimutis.bilk[email protected]