scieee Open visual document viewer

Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno „Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch“ (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos

Ona Aleknavičienė

Full text

S aipsniai / A icles 71 ONA ALEKNAVIČIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: o cid.o g/0000-0003-4704-6308 Mokslinių y imų k yp ys: li uanis ikos pa eldas, P ūsijos Lie u os kalbos, li e a ū os i kul ū os is o ija. DOI: doi.o g/10.35321/all85-04 KRISTIJONO GOTLYBO MILKAUS VOODYNO LITTAUISCH-DEUTSCHES UND DEUTSCH-LITTAUISCHES WÖRTER-BUCH (1800) PRTARS: DATADIMAS IRÃ INTERTEKSTINĖS SĄSAJOS The P e ace and Fo ewo ds o Ch is ian Go lieb Mielckes Dic iona y Li auischdeu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800): Da ing and In e ex ual Connec ions ANOTACIÓN el S aipsnius analizan las cua o p a a mas de K is ijono Go lybo Milkaus dicodino Li auischdeu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) esc i as po su cons i ua y ojo kan o iaus Milkaus (Pilkalnis), el cu a Danieliaus Jenischo (Be lynas), Ka o y dominios palacios adėjo, el inspec o de escuelas de Eas P usia Ch is opho F ied icho Heilsbe go (Ka aliaučius) y el ilóso o Immanuel Kan o (Ka aliaučius). Obje i o del es udio p a e minos da ación y in e ex s de las in e elaciones e aluación. Basándose Milkaus 1799 m. 11 de ab il d. ca a a Heilsbe g se es ablece que Milkus p a a mę podía esc ibi 1799 m. balandįgegužę ogin as Heilsbe ggo. In e ex ualidad análisisé mues a que Immanuelis Kan as ėmėsi odos los es, po lo que su p a a mė da oo ina después 1799 m. diciemb e 24 d. (po Heilsbe go p a a mės). In e exs iniai elaciones elacionan Jenischo p a a mę con Milkaus, y Heilsbe go con Jenischo y Milkaus p a a mėmis. Dado Heilsbe gas inicia o Milkaus p a a mę, uno esc ibió él mismo, ONA ALEKNAVIČIENĖ 72 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV ue mediado en e Milkaus y imp us u ias, manikė elaciones con odos los au o esis, enía pode es de pode , es o podía cons i ui condiciones pa a ellos basa se unos o os ex os y así su o ma ak ualos discu są consumo de lenguas Li u ias y mokomųjų knygų leidybos cues iones. ESMINIAI WODŽIAI: K is ijonas Go lybas Milkus, Danielius Jenischas, Ch is ophas in e eks ualumas. F ied ichas Heilsbe gas, Immanuelis Kan as, žodynas, p a a mė, ANNOTATION The pape ocuses on he analysis o he p e ace and h ee o ewo ds o Ch is ian Go lieb Mielcke’s Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800). They we e w i en by can o Mielcke (Pilkalnis), he compile o he dic iona y, p ies Daniel Jenisch (Be lin), Ch is oph F ied ich Heilsbe g (Königsbe g), an assesso a he Wa and Domains Chambe and a school inspec o o Eas P ussia, and philosophe Immanuel Kan (Königsbe g). The esea ch was aimed a (1) he da ing o he p e ace and he o ewo ds and (2) he e alua ion o in e ex ual connec ions. Based on Mielckes le e o Heilsbe g o 11 Ap il 1799, i has been de e mined ha encou aged by Heilsbe g, Mielcke w o e he p e ace in Ap ilMay 1799. In e ex ual analysis mues a que as Kan eso ed o he p e ace and wo o ewo ds, his o ewo d should be da ed a e 24 Decembe 1799 (a e Heilsbe gs o ewo d). In e ex ual connec ions link he o ewo d by Jenisch wi h ha by Mielckes p e ace and he o ewo d by Heilsbe g wi h Jenischs o ewo d and Mielckes p e ace. Dado Heilsbe g e a el iniciado de Mielckes p e acio, esc ibió uno él mismo, e a un in e media io en e Mielcke y he p in ing-house, man u o con ac os con all he au ho s y e a ambién un o icial con cie os pode es, he was in he posi ion o enable he au ho s o e e o each o he s ex s and hus o m a discou se ele an o he use o he Li huanian language and publishing o educa ional books. KEYWORDS: Ch is ian Go lieb Mielcke, Daniel Jenisch, Ch is oph F ied ich Heilsbe g, Immanuel Kan , dic iona y, p e ace, in e ex uali y. 0. ĮVADAS Sob e K is ijono Go lybo Milkaus (Ch is ian Go lieb Mielcke, 17331807) el dicciona io Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p a a mes habi ada di e sas p ogomis y p opósi os. En dicodino sus cua o: la p ime a p opio Milkaus, la segunda Danieliaus Jenischo (17621804), e ce a Ch is opho F ied icho Heilsbe go (17261807), y cua a Immanuelio Kan o (1724 1804). Li u ias lingüo y os y li e a u ologías his o iog a ía ellas a adas como solida i Li uania pueblo y decla ación de de ensa de lengua, p og ama de pasip esión a ge manizació A ículos A icles 73 / K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos (Ricke ičiū ė 1968: 5665; Koženiauskienė: 546, plg. Gi dzijauskas 1990: 2526), seekis p ese a la lengua li uana como impo an e una nau ai conoce (Zinke ičius 1990: 266), in en o de o ma la opinión pública p aga de lib os (Ginei is 1990: 123124). Sin emba go, cen o de a ención suelen uía Kan o p a a mė: is que i ada encon a sąsajes en e okiečių klasikinės iloso ijos p ecu sininko y Li u ias nau os. Ma su p a a mė Nachsch i eines F eundes (D augo p ie ašas) a o anki an o la lengua li a ians, an o Li uanians como é nica g upo de Reino de P ūsía. Y de los in es igado es li uanos, y ex anje os en los abajos i iai ilosó icos pažiū ų mos jos pasi odymo p iežas ys, idėjos, asmeniniai i dalykiniai Kan o yšiai su ki ų p a a mių au o iais (Ricke ičiū ė 1968: 56–65; Pu inai ė 2004: 287–299; Bense 2006: 209–212; Sidab ai ė 2020: 192–208 i k .), san ykis a p eiginių (Pu inai ė 2004: 298299; Pu inai ė 2005: 3440; Shell 2010: 138). Se c ee que es e es el úl imo de sus p opios publicados kū inos (Kan 2008: 431, plg. Ke n 2007: 82), po lo que en sí in igojan e, como es imulan e busca su baigia o io palab a. Aunque sob e p e e mos ya se ha esc i o, sin emba go has a aho a sigue siendo ac ual cues ión po el iempo de su c eación, oda ía al a in o mación sob e iniciado iaus y ci cuns ancias, mbecabe habla se de espe ė inas e siones de elaciones (plg. Pu inai ė 2004: 294295; Sidab ai ė 2020: 194197, 202, 205). El obje o de es e es udio al conside a p a e mas del dicciona io Milkaus, plan ean ales obje i os: es ablece esc ibimo ch onologiją, in e exs ines conexiones y e alua a i maciones pe imamumo. Mo iéndose hacia es os obje i os, su gen es a eas: (1) es ablece p e e minos p iesky ą; 2) encon a da os nue os da a amien o y adoosi inicia i a i pa a ec i ica ; 3) dis ingui a i maciones gene ales y e alua su es a egia de asunción. In es igando la da ación y las ci cuns ancias de c eación, se basa en mé odos his ó icos (análisis de da os de documen os de a chi o), analizando in e ex uales enlaces, como me odológica accesiga aplicada eo ía lingüís ica del ex o in e ex ualum, y desc end inando analí ico desc ipomasis y in e p e acinis mé odo (dėl me odicas y e minos éase ambién el es udio 2.1). In e ex ualidad un amplio concep o, que aba ca y c eación de ex os basado en ex os de o os au o es (ci uando, pe azando, modi icando), y la eo ía de la lec u a de esos ex os (dél concep o de in e ex as, in e ex ualidad éase Heinemann 1997: 2137; Melniko a 2003: 599 y li .; Bi inienė 2005: 6872; Koženiauskienė 2007: 1; Pe auskai ė, Šūkinė 2015: 697 Dado que es a eo ía incluye no sólo las uen es y in luencias p oblemá ica de de e minación, sino y elaciones en e pe imado y c eado ex o, pa icula men e ap a cien í ico es ilaus análisis de ob as. En ellas nue a in o mación se c ea basado ya conocido, a endiendo según cie os c i e ios y jun o con el nue o ex o gene ado encaminando al des ina a io espe an e pos e io diálogo. Rėmimasis gene almen e se mues a conscien emen e, pe o no siemp e: el ex o an e io a menudo pe azuándose, in eg ándose y asimiliándose, pues in e ex ualum puede ene dos o mas: explíci ina y implici ina (Bi inienė į y ayudando al au o a ONA ALEKNAVIČIENĖ 74 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV 2005: 69). Aki aizdžaúsimo ejemplo de in e exs ines elaciones di ec a mas, . y. eksplici inė apeliacija į ki ą eks ą, ku is į aukiamas į sa ąjį i uo pa me u a i olinamas pa odan jo „ki oniškumą“ kabu ėmis (Melniko a 2003: 55; Bi inienė 2005: 69; Helbig 1996), ačiau in e eks inius san ykius liudija i į kabu es neį auk os a ki aip neišski os ci a os, aliuzijos, užuominos – iek su ci a išal inio e e encia, an o sin ella. 1. PRATARMIŲ PRIESKYRA IR CHRONOLOGIJA P a a mė – s a bus pa a eks ualumo elemen as, p is a an is eikalo paski - ce megz i conexión con el lec o ilian e del co ec o en endimien o de ob a. Milkaus p ã a mės de la palab a es án esc i as en okiškai. P mas es emín nomb es no ienen, ellas solo sunume uadas: E s e Vo ede, wei e Vo ede, D i e Vo ede, y cua a llamada del amigo p ie ašu: Nachsch i eines F eundes (sob e su con enido y in e az éase.) 2.2.4. Vsos p ã a mės inse adas en e el dicciona io de i ulación lapa y ex o, po lo que adicionalmen e a uojadas como dicciona io pa a eks ai. Jų impo ancia la es imonia y el dicciona io i aš é, donde se dice que p oclamado con p a a mėmis, y a au o esí se indican y unciones: Milkus can o io de Pilkalnio, Jenischas Kunigs de Be lín, Heilsbe gas Ka o y dominios adėjas, Kan as p o eso : Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch, [...] e meh e und e besse wo den on Ch is ian Go lieb Mielcke, Can o in Pillckallen. nebs eine Vo ede des Ve aße s, des He n P edige Ienisch in Be lin, und des H n. K ieges= und Domainen=Ra hs Heilsbe g, auch eine Nachsch i des He n P o esso Kan (Mielcke 1800: 1 ). Sin emba go de hecho p opio Milkaus p a a mė dedicada a dos ejasas no solo diccionynia, sino y g ama ikai, isleis ai los mismos años Ha ungų p us u ėje. Tai An angs-G ünde eine Li auischen Sp ach-Leh e (1800). En la p ime a pa e p a a mės, en la o ien ada a la dicciona io, se desc ibe el á ea de uso de la lengua li uanas en el Reino de P usia, sus usua ios, lexicog a inos uen es, obje i os y p incipios de p epa ación (M 2 4 )1. La segunda pa e indica los p incipios de p epa ación de la g amá ica, su es uc u a y la elección del dialec o (M 4 5 ). Dado que p a a mée como mokomosios ins umen os se p esen an ambos lib os, sus en onces conside adas edi o ialinio kon oliu u, 1 Toliau p a a mių me ika cons i uye de paw zijes p ime a le aés M, J, H, K y olų nume io. A ículos A icles 75 / K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos imp in i u espe a que se á encindidas y dis ibuidas como un solo lib o (no s más a de al sumanyon no man ienda, dis ibuida y po sepa ado). en la licencia ella Abi knygos pa eng os emian is eikalais, išėjusiais Ka aliaučiuje p ieš 53-ejus me us: pi mõsios pag indas – Pilypo Ruigio (Philipp Ruhig, 1675–1749) žody- nas Li auisch–Deu sches und Deu sch–Li auisches Lexicon (1747), an õsios – jo sūnaus Po ilo F yd icho Ruigio (Paul F ied ich Ruhig, ~1721–~1784) g ama i- ka An angsg ünde eine Li auischen G amma ick (1747). Veikalai Milkaus a nau- jin i i papildy i, o ie oj Pilypo Ruigio p a a mės, bu usios žodyne, p idė os ke u ios naujos. G ama ika 1800 m. pe leis a be jokios p a a mės, no s 1747 m. ue au o p esen ó los mo i os de la licencia y p incipios de p epa ación. Jenischas su p a a mę dedicó al dicciona io de Milkaus: conside ó él de especial impo ancia a negocio y añadió pagi iamųjų palab as suda y ojui (J 7 ; J 11 ). Heilsbe go p a a mėje es á sumend ido la a i mación, que di ícil ap ende la lengua li uanas al ando buenos g ama ikos y ocynos. Sin emba go como más con iimosa y ap endémisi comple amen e su icien e medida se él indicó ocyną: e hieu das siche s e und hin eichend=s e Mi el gelie e ha , y p a a mės al inal, al alo a la ac i idad de Milkaus y sus esc i os signi icado, dis inguido ambién sólo ocyny (H 15). O ch ai Kan as nieúžmiminé ni sob e ocyny, ni sob e g ama iką, ni sob e suda y oją. Su p a a m's nomb e indica que es o sólo apéndice a lo que de lo ya hablado, es un cie o pos sc ip um, median e el cual no malmen e dichoos o un asun o secunda io, nelagui enęs al p incipal, o ac uali men is, que ue ol idada o apagada en e o os. Milkus en su p a a sa es mencionado sólo una de los au o es […] sólo Heilsbe gą como a ąsinusį p epa a nue o dicciona io y jun o con los anónimos amigos nėmusį su ap esu amien o de o oma : Allein das And ingen meine F eunde, die Au mun e ung des He n K iegs= und Domainen a hs Heilsbe g, die No h=wendigkei eines solchen Buches, [...] alle diese G nde bewogen mich u dem En schluß, ein neues W e buch ausua bei en (M 3 ). P úsia cul u a he edo Slap ajame es a aliniame a chy e ( ok. Geheimes S aa sa chi P eussische Kul u besi z; GS A PK) Be lyne saugomi laiškai liudija, que Milkus susi ašinėjo con Heilsbe gu. Es e en onces (nuo 1787) ėjo Ry ų P ūsijos mokyklų inspec o unciones (Mal e 1990: 20) (ž . 2 c.). Ben es Milkaus ca as, esc i as a él 17991800 m., mues an in ensi ų comunic a imą po li uanis ina ac i idad: se menciona es eikalų p epa ación, esc ibe y sob e es udian es en i imá a seminiją (laiškų publikaciją ž . T iškai ė, Sidab ai ė 2019: 226235). m. 1799 ab il 11 d. la ca a p opo cionan impo an es in o maciones sob e Milkaus p a a mia da amien o y su inicia o iaus. Milkus dice que eniendo en cuen a a Heilsbe go consejo, esc ibi á el dicciona io p a a mę y den o de cua o semanas a siųs le jun o con g ama ica. Es a aún es aba p e is o da a el p o eso K ausei, pa a inalmen e nušli uo a . ONA ALEKNAVIČIENĖ 76 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV G ama ikos pe žiū ai Milkus laiške p i a ė i ai odo, kad i sumanymas pe žiū- ė i ją bu o ne jo pa ies, o Heilsbe go: Ew[e] Wohlgebo nen Hochgeneig em Ra h ʒu olge we de eine Vo ede ʒu ǁ dem li auiſchen Wö e =Buch en we en, und nebſ de G am[m]a ic in- ne =ǁhalb 4. Wochen ʒu übe ſchicken nich e mangeln, ſehe es auch als ei- ne besonde e Ge älligkei an, wenn He P o esso K ause sie öllig ausu eilen sich die Mühe geben wollen (Mielcke 1799-04-11: 11 ; T iškai ė, Sidab ai ė 2019: 226–229). Así p a a mę Milkus esc ibió espondiendo en Heilsbe go pa a imą y, juzgando de la ca a, es o enía hace 1799 m. desde mediados de ab il has a mediados de mayo. Leche él aún deseaba que imp us u is as Go liebes Leb ech as mo2. Además, Hee ingas i Geo gas Ka las Habe landas uo laiku a leis ų nuo pos ilės e i- Milkus en ía a Heilsbe g cua o pos ilés se mones y ca a, pa a que en e enan a los imp eso es (Mielcke 1799-04-11: 11 ; T iškai ė, Sidab ai ė 2019: 226229). 1800 m. ma zo 27 d. ca as Milkus esc ibió sob e iaje a Naujuosius Ry p ūsius y siun é o o uno pamokslą, o os dos jadie on a sies a más a de. Es o indica que Heilsbe gas e a in e media io en e Milkaus y imp us u ias aún y po pos ilés. Higieneci, no solo el dicodino p a a mė, sino y o os ex ai p ime o caía en las manos de Heilsbe go, y es e despues daban olesnę eigą. Heilsbe gas su p a a mę esc ibió benokai más a de negu Milkus: 1799 m. diciemb e 24 d.: Knigsbe g, den 24s en Decb . 1799. C. F. Heilsbe g (H 15 ). O he aquí Jenischo p a a mė, esc i a Be lyne, da ada de medio mes an es negu Heilsbe go: 1799 m. no iemb e 7 d.: Be lin, den 7 en No b . 1799. Ienisch (J 11 ), ella c onológicamen e įsi e pia en e Milkaus y Heilsbe go. Dado que Kan as ėmėsi y Heilsbe go p a a me ( ėmimąsi pag indžiančią analizę ž . 2, 2.1 2.2 s.), es ella esc i a después 1799 m. diciemb e 24 d., quizás ya 1800 m. Según los da os aho a disponibles, solo cabe es a c onología de esc i u a p a a mių: 1 LENTEL. Go jono Go lybo Milkaus p a a menes da ación de Jenischo p a a mė 1799 m. 7 de no iemb e, Milkaus p a a mė 1799 m. balandis–gegužė, Pilkalnis Be lynas Heilsbe go p a a mė m. 24 de diciemb e, Heilsbe gas Kan o p a a mė po m. 24 de diciemb e […] Ka aliaučius 2 de agos o de 1799 Milkus con o os aduc o es y Johanno Go lobo Heymo (1738-1788) pos il Sammelung de P edig en ü ch is iliche Landleu e übe alle Sonn ag und Voll ag on Heilsbe g, Heilsbe gas […] Milcho y Milkaus, y Kan as […] is is en iados. Dado ac ualísimos Kan o p a a mės iempo de esc i u a, es o p ime o hay que e alua in e ex ines in e conecciones con o as y según des gan zen Jah s (1796), ją, pa adin ą Mišknygomis, minė ieji spaus u ininkai išspausdino i gi 1800 m. A ículos A icles / 77 K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos 2. INTERTEKSTINĖS PRATARMIŲ SĄSAJOS Sp endžian iš pi mųjų ijų p a a mių pa ašymo laiko, Jenischas galėjo em- ellas comp oba c onologiją. Análisisé impo an e y las p opias elaciones de pe sonas, po lo que b e emen e se esumen an o ellos, como ikšiolines opiniones po p a a minos au o es de comunicamien os. Algunos in es igado es cedió la e sión, que amigo p ie ašu nomb ada Kan o p a a mė esc i a como Heilsbe go p a a mės complemen o (plg. Shell 2011: 79). Ma ellos e an amigos de es udios. Heilsbe gas nacido de Ragainės, en Ka aliaučiaus uni e si á ima ikuliuo o 1742 m. mayo 19 d.: Heilsbe ge Ch is oph. F d ., Ragni . P uss. (E le 1911/1912: 396). Desde 1767 m. él ue Ka o y dominios palacios Ka aliaučiuje conseje o, desde 1787 Ry ų P ūsijos mokyklų inspek o ius Ka aliaučiuje (Mal e 1990: 20), Ka ališkosios okiečių d augijos miemb o. m. ab il 17 d. ca as a Samueli Go lieb Waldui Heilsbe gas esc ibió que en 1804 ing esó a la uni e sidad en años más a de que Kan (Mal e 1990: 1820), sin emba go juzgando de las echas ima ikuliaciones, Heilsbe gas ing esó dos años más a de que Kan . Es e ima ikuliuado 1740 m. sep iemb e 24 d.: Kand Eman., Regiomon eP uss., manu s ip. (E le 1911/1912: 385). Kan as p es ado habiendole de nue a iloso ía lib os y amigablemen e ayudado a p epa a se semina ios; ambos ellos e aún de Pilkalnio ko és es udian e Johannas Hein ichas Wlöme is (17261797) jun os jugabanę billa dą (Mal e 1990: 1820). Heilsbe go ca as a Kan es imonia a imus elaciones y más a de, algunas ca as bas an e bui inas, especialmen e esc ibi pasa o io XVIII a. decen iį (Heilsbe g 1795, 1796, 1798). Kan as del ac i o ac i idad académica pasi aukė 1796 m.3 Teniendo en cuen a su comunicación du an e años de es udios y Koženiauskienė 1990: 548). Buscando conexiones en e Kan o y la gen e ėliau, i links ama many i, kad „D augo p ie ašas“ ski as bū en Heilsbe gui, nes šis adinęs jį d augu (Shell 2011: 7–9, plg. Pu inai ė 2004: 291, 294–295). Gana įsigalėjusi nuomonė, kad Kan as Milkų laikė sa o bičiuliu (plg. li uánica, mucho se ha esc i o sob e posible Li u išką (i ško išką, ku šišką, š edišką) su o igen, buscada elaciones de kininys ė con algunas amilias de P usia Li uania, en e ellas y Milkaus4. Ma una p osenelha de Kan o expues a Anna Mielcke (Meye 1927: 122). Se c ee que p ecisamen e debido a kininys és o incluso bičiulazgo su gida y p a a mė, sin emba go an o sob e Li u išką Kan o kilmę, como sob e su kininys é con Milkumi has a aho a al a 3 1755 m. julio 12 d. Kan as apgynė dise ación y se con i ió en iloso ías magis u, p i a docen u y comenzó a lee pases; 1770 m. ue p o eso de lógica y me a ísica; lección lee lee acabé 1796 m. (Mal e 1990: 24–32). 4 Anali inę Kan o kilmės y imų apž algą ž . Pu inai ė 2003: 389–396; Pu inai ė 2004: 299–316. ONA ALEKNAVIČIENĖ 78 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV da os con iables. Milkus nacido Ju ba ke ( ok. Geo genbu g, Įs u ies aps.) ace ca de 1733 m., en Ka aliaučiaus uni e si á ima ikuliuo o 1751 m. mayo 15 d.: Mielcke, Ch is . Theophil., Mehlkem. Bo uss. (E le 1911/1912: 440). No hay conocida, si la uni e sidad acabó, po que kunigu noapo. Į Pilkalnio e angelikų liu e onų bažnyčią kan o iumi inagu ado 1762 m. julio 11 d. y él aquí abajó oda ida (T iškai ė 2019: 94). Kan as comunicó con Jenischu. Es e ue nacido de Š en apilės ( ok. Heiligenbeil), en Ka aliaučiaus uni e sidad ima ikuliuo as 1780 m. 8 de ma zo.: Jenisch Daniel, Heiligenbeil. Bo uss. (E le 1911/1912: 559), es udió eología y iloso ía, ue es udian e de Kan o. Kan as lo conside ó uno de los es mejo es de sus alumnos (Mal e 1990: 158, 353). Pos es udios (nuo 1786) Jenischas i ía en Be lyne, ue Š č. Vi gen Ma ías y Š . Mikalojaus iglesias pamokslininkas, Be lyno academia de a e y Be lyno uni e sidad p o eso . En Be lyne públicamen e explicino la iloso ía de Kan o signi icado, con él susi ašinėjo5, pe o es o ue di e en es ka pe sonas. Jenischas el más jo en de los p a a minos au o es. 2.1. Kan o p a a mia in e conec es con Jenischo y Heilsbe go p a a ms Kan o p a a mėje no hay ci ación, dis inguido po algún que sea medios (kabu ėmis, o o š i u, pá a oos inkluuka), neminación ni uno de p a a minos au o esí, aigi no hay al menos cuan o más cla amen e de inidos lími es en e su p opio y ex año ex o. Cuando eigines ã ama con e idas o a pe sona pensamien os no se dis inguen y nedokumen á onse, con iene usa no concep os ci a a y ci ación, sino pé ėma y pé ėmimas (apié de sus de iniciones y pé ėmų ipus éase Alekna ičienė 2020: 158161). Cabe deci de inmedia o que en algunos dicciona ios Kan o se encuen an conexiones no con un au o único, sino con a ias a i maciones, po lo que los esul ados del análisis mejo se p esen an compa ando jun os (2.12.2 pág.)6. Kan o p a a mėje ski inas de dos ipos de pé ėmos: e e en inė7 y pa a azinė. Re e en inė pe ėma en la p ime a ase esan i aluomina en o o ex o o ex os: minimas anks esnis ap ašas: „iſ aus obige Beſch eibung deſſelben ʒu e ſehen“. Va ojama unaaskai os o ma, po lo que su ge p egun a, cuál o cuál de los p a a minos 5 Ž . laiškų egis ą: h ps://ko po a.zim.uni-duisbu g-essen.de.Kan /b ie e Gesam .h ml. 6 Kad analizė bū ų aiškesnė, pi miausia pa eikiami į lie u ių kalbą iš e s i i sunume uo i lygina- mos p a a mės eiginiai, o oliau ci uojama o iginalo kalba. Ve imai a naujin i, pa eng i emian is Liucijos Ci a ičiū ės e imais (Koženiauskienė 1990: 580–591). 7 Re e en ine pé ėma čia laikomas šal inio paminėjimas i jo u inio e e a imas. A ículos A icles 79 / K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos enė as en la cabeza, i. i. con las cuales pueden se in e exs inių elaciones an o aquí, an o y adelan e. (1) K 16 Desde a ibaš más dada desc ipción se e, que ealmen e ale gua da p ese a peculia idad del ca ác e Li uu io de P usia, y pues o que más impo an e su o mación y p ese ación medio es lengua, es o y su pu eza an o enseñando en mokskloje, como iglesia. 16 K Daß de p eußische Li aue es seh e diene, in de Eigen hmlichkei seines Cha ac e s, und, da die Sp ache ein o gliches Lei mi el u Bildung und E hal ung des=selben is , auch in de Reinigkei de le e en, sowohl im Schul= als Canelun e ich , e hal en u we den, is aus obige Besch eibung desselben u e sehen. P usia Li uano ca ac e í desc ibió a o ablemen e y Jenischas, y Heilsbe gas, solo el p ime o le an ó más cualidades mo ales bičiulía, xeningumb e, sa a ankiškumą, mo umą (J 10 11 ), y el segundo alo a aquellos azojos, que bene ician al es ado: na sumą, is e minum, indus š umu, se isumą, loyal y, komunomeniškumą (H 13 14 )8. Abu le an ó pa io ismo (J 10 ; H 14 ). O ai es e en oque a la p ese ación de la lengua Jenischo y Heilsbe go p a a mėse ge okai di e en es. Heilsbe gas a gumen ó que no es ecomendable P ūsía in oduci okieños idiomas como comunes odas lenguas es a ales. Aunque él e a al o unciona io Ka o y dominios palacios Ka aliaučiuje ad iso , pe o mané, que al es ado es o inau ili y ap ende lengua de p o incias ienen unciona ios del es ado, y no a e ščiai. Heilsbe gas a gumen aba así: si Li uanos pe de as la lengua, es pe de as y au iškumą, po que ya esąs pe cep ible pe judicial e ec o de la lengua y cos umb es gemecias a Li uanos, que i en jun o a la pa ed o ce ca de ciudades (H 15 ). Dabo iniais e minos hablando, es o signi icš ų la pé dida de iden idad nacional. Además, según Heilsbe go, los p opios li uanos si la lengua ge mé ica se įsi ikinę, kad išmainius kalbą, nuken ė ų do o ė, odėl sa o kalbą i saugan ys (H 14 ). Jenischas, no s i pab ėžė, kad lie u iai labai p isi išę p ie sa o kalbos, ačiau con i ie a en un impo an e medio de educación y cul u a a expandi , así al dignidad de la in oducción de la lengua ge mé ica no se ía posible opone se, pe o po un especial lie u ių p isi išimo p ie kalbos o pada y i esą neįmanoma (J 10 –10 ). Negana o, Jenischas p anaša o lie u ių kalbai mi į, ku i būdinga mažoms au oms dėl šliejimosi p ie didžiųjų (J 6 –7 ). Tiesioginio eiginio, kad kalba y a s a biausia cha ak e io o ma imo i iš- laikymo p iemonė, anks esnėse p a a mėse nė a, ačiau pag indo okiai minčiai 8 Apie Kan o au ų cha ak e io su okimą ž . Pu inai ė 2005: 34–38. ONA ALEKNAVIČIENĖ 86 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV Jenischas, desc ibiendo la lengua li uanska, apa enció ją mažų y pap as ai gy enančių au ų11 lenguas, nou inčiai su icien es medios a las cien í icas concep os en exp esš i: (7) J 7 Como cada pequeña y simplemen e i iendo nación, no conse a muchos de esas palab as y concep os que c ean pa a sus necesidades sólo la cul u a y iloso ía Plg. da Jenischo mencionados li uanos cualidades, simila es a o as no malmen e y isoliuo ai i ien es naciones de (ein ach= und abgesonde =lebende Vlke J 10 ). las desc ipciones que mues an aspec os sociales y cul u ales del uso de la lengua se elacionan con los exis en es Milkaus p a a mėje, donde se esc ibe que Li u iškai kalba ik pap as i žmonės (sie blos on dem gemei=nem Manne gesp ochen wi d M 2 ), pap as i lokiniai gy en ojai ( on dem eingebo nen gemeinen Manne gesp ochen M 2 ), ikas sa i ų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papalų papal Cul u und Philosophie sind 2 dasselbe nu on dem, in Si en und Geb uchen gan un e schiede=nen, gemeinen Landmann, de be seine Sp ache keine Auskun geh ig u geben e s eh , gesp ochen wi d. Jenischas le an ó consejos así como p e iojos alo é como la nación sen imien os, pensamien os, alo es de disposiciones e lejío, ęsdamas omán ico Johanno Go iedo He de io (17441803) mi á sob e el habla y la au osakoje asen ūnijusies his o ia de la nación espasi: (8) J 9 pa a lės bei umpi i ijamijimai pasixymiami ipo de sąm, įž algumu i įmiška išmin imi, como es o es habi ual a los mejo es abajos de esa espi i ua. Jenis Taicho p a a mę elaciona con Milkaus. Es e debido a pa a ls y consejos abundos i in alo ó el manusc i o T empų p ecen o iaus Jokūbo B odowskio (Jacob B odowsky, 16921744) palab ayną Lexicon Ge manico-Li h anic m e Li h anicoGe manic m (p ieš 1744) (M 3 3 ), del cual de e dad pe ėmė muchos pequeños au os de los géne os, especialmen e p iežodžių y pa a ls. En es os, según Milkaus, más se despliega el espí i u del lenguaje (M 3 4 ), y Jenischas los asemeja a las mejo es ob as del espí i u (J 9 ): 11 Simplicá modo de ida debe ía en ende se como sėslų, ie adi bišką, limi ada. S aipsniai / A icles 87 K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos J 9 Sp chw e und kleinen E ʒhlungen ǁ abe haben das Gep ge des Wiꜩes, des Beobach ungs=ǁgeiſ es und de E ah ungsweishei , wie es den beſ en ǁ Geiſ ese ʒeugniſſen dieſe A eigen ſeyn kann. 3 4 Meine o nehms e So ge gieng nun dahin, [...] iele li auische Sp chw e , in welchen de Genius de Sp ache sich o nehmlich en deck , beyu gen Y Milkus, y Jenischas li uanos lengua la conside ó adecuada giesmėms aduci (plg. M 5 5 y J 7 ). Visoscho Jenis pe ėmos indi ec os, implici inas, Milkaus pensamien os pe auzados e in eg ados12. 2.4. Heilsbe go p a a mės sąsajos con Milkaus y Jeni scho p a a mėmis Heilsbe go p a a mė esc i a ap oximadamen e po sie e meses más a de que Milkaus y po seis semanas más a de que Jenischo, po lo que él podía basa se po ellos ambos. Sin emba go yškių in e eks inių sujesiones con Milkaus p a a me no hay, sal o indicación de aquellos supe io es de isuomenės sluoksnių, quienes ienen que mokė i lie u iškai, y bien ap ende la lengua al ando dicciona ios y g ama ikų esą di ícil: (9) H 15 Ellos ienen que ap ende la lengua, y al ando buenos g ama iks y dicciona ios, es o hace muy di ícil. Po lo an o a menudo y sus conocimien os de lengua, y habilidades de habla suelen es a oli g ažu in ecuen es. 15 Diese mssen die Sp ache le nen, welches ih=nen beym Mangel gu e G amma iken und W e bche seh e schwe wi d. Dahe bleib auch ih e Sp achkenn =niß und Sp ach e igkei o seh un ollkommen. Dahe bleib auch ih e Sp achkenn =niß und Sp ach e igkei o seh un ollkommen. Dahe bleib auch ih e Sp achkenn =niß und Sp ach e igkei o seh un ollkommen. Dahe bleib auch ih e Sp achkenn =niß und Sp ach e igkei o seh un ollkommen. 2 Selbs also um dies Mi el u benuen, be haup abe , um in k e e ei , einige maaßen olls ndig und ich= ig diese Sp ache u assen, is ein W e buch sam eine G amma ik ein unen beh liches, und Wesen 12 U s p idigia, que Jenischas, p a a mėje desc ibiendo la giminys é de las lenguas li uanas ollends in dem jeꜩi=ǁgen Ʒei punk uße ſ d ingendes Bed niß. con sla as, g eikos y o as lenguas, ungeėmėsi i Pilypo Ruigio ak a u Be ach ung de li p ischen Sp ache, in ih em Eigenscha en und ande en (1745), y Wu s (1745). Algunos ya mencionados (ž . Koženiauskienė 1990: 629630, Sidab ai ė 2020: 197200), sin emba go ėmimosi uen es a de e mina aún necesi a un especial es udio. ONA ALEKNAVIČIENĖ 88 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV Más conexiones se encuen a con Jenischo p a a me: unais eiginías Heilsbe gas emiasi, o ki iems p ieš a auja, be nei ienu, nei ki u a eju nenu odo eiginių au o iaus, aigi in e eks inės sąsajos ik implici inės. Jau minė a, kad Jenischas mažų au ų, jų pap očių i kalbos p isišliejimą p ie y aujančių e ino kaip sa aiminį, a si andan į „dėl kul ū os pažangos“ (J 6 ), . y. kaip akul ū aciją. Jis nebu o linkęs p ieš a au i i okiečių kalbos į edimui P ūsijos Li uania (J 10 10 ), incluso conside s é sob e u ilidad cul u a y educación, sólo lo nuginkla o especial adhesion de los Li uanos a la lengua na i a, debido a es o hace lo imposible le a odé (J 9 10 ). Heilsbe gas su p a a mę ambién comenzó con conside aciones sob e posible comúnõs lengua k aš o bene icio al es ado, sin emba go ápidamen e gi ó en o a di ección: p anašumai apa ecen más bien dadas que cie as, y sus busca más bien inadecuada que aconsejable (H 12 12 ). Es as conside s yas al p incipio enlazan ambos p a a mes, sin emba go dis in o o o lejano sen ido iendo sus au o dis ingue: Heilsbe g le pa ece na u al más, que las se ido u as del es ado moky ųsi lengua de la p o incia, y no a la in e sa. Li u ias lengua quedickina po lo que, pe diendo lengua, se ía pe dida y au iškumas (H 14 15 ). Sin emba go la in luencia de la lengua mo ali en a izada en abiejos p a a mėse (ž . 2.1 c., (1) análisis del ejemplo). Heilsbe gas, como y Jenischas, desc ibe el ca ác e li u io, sólo aún más expansión. Las desc ipciones di ie en, pe o las elaciones en e ca ac e ís icos aožes son: 1) Ambos en ambos se acen úa meilé á la pa e nidad y a la na i a lengua, bend uomeniškumas, amigškumas, s e ingumas, gene osidades, san ú umas, cons o umas, p ie a ingumas (H 13 14; J 10 11 ); 2) do umas emeninas (H 14 14 ; J 11 ). Sin emba go Jenischas el o gullo nacional a ibuyó a de iciencias (J 11 ), y Heilsbe gas san ū umą espec o de o as naciones, especialmen e a sik ausčiusių s e imšalių, laikė no yda, y o aleza del ca ác e , cons an o umu. En es e luga ambién se en elemen os de discusión: Heilsbe gas oponúa diciendo que aquellos que ya saben que es a nación es pau ada nega i os a ėjūnų p ime amų inno aciones pada ines, pasipū ėliškas p e enciones y panieką, a laidžiau alo a án y su al san ū umo (H 13 14 ). Heilsbe gas señaló a ención a lo que los ex aimsalos p e enden ocupa lie upa ių pamokslininkų i moky ojų ie as. Jis paminėjo a yks ančius iš Silezijos, Pama io (Pome anijos) i apsk i ai okiečius – jie u i išmok i lie u iškai, odėl eikia ge ų mokomųjų p iemonių: g ama ikų i žodynų (H 15 ). Jenischas aip esc ibió, que P úsia Li uania las sie os y maes os de la iglesia abajan p incipalmen e okiečiai p ūsai o sileziečiai y pa a ellos muy eque ido de allado dicciona io del idioma Li uáneo: (10) H 15 Como jus amen e po eso luga es de los li uanos p eokslininkų y maes os a an de ocupa ex anje os: sileziečiai, pome aniečiai, en pocas palab as, okiečiai. Ellos ienen que ap ende la lengua, y al ando buenas g amá icas y dicciona ios, es o hace muy di ícil. A ículos A icles 89 / K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos 15 H Eben dahe sind es F emde, Schlesie , Pomme n, be haup Teu sche, die sich u li = auischen P edige = und Schul=S ellen u quali ici en suchen. Diese mssen die Sp ache le nen, welches ih=nen beym Mangel gu e G amma iken und W e bche seh e schwe wi d. 10 Da es nun mei=s en heils Teu sche, . B. P eußen ode Schlesie sind, welche sich den Schul= und Ki chen=Aem e n in Li hauen widmen; so muß diesen insbesonde e ein e besse es und olls ndiges W e buch de li auischen Sp a=che ein willkommenes Geschenk seyn Heilsbe gas en a izó con ianza, que adquie en maes os y jueces, si saben li uanos lengua. Jenischas a i mó simila men e: los supe io es nicaip o a mane a no pueden adqui i los Li uanos con ianza, sólo habiendo con ellos su lengua: (11) H 15 Noį ikė ina, qué didelį pasi ikėjimą adqui e maes o y juez, su enseñanza y mandamien o, siemp e que él domina la nacious lengua. 15 H Es es unglaublich, wie iel de Leh e und Rich e an u auen sich, seine Leh e, und seine Be ehle ge=winn , wenn e de Volkssp ache mch ig is . 10 J sus Vo gese en jede Ga ung knnen sich au keinem siche n Wege ih u auen e we ben, als dadu ch, daß sie in de Sp ache ih es S ammes u ellos eden. Jenischas, al desc ibi a los li uanos de P usia, a i mó que ellos ienen odas las en ajas de las naciones modes a y isoliuo é i ien es y pocos de sus de ec os, a ibuyendo a los pas a ios la sobe bia nacional, polinkį į gi a imą y p ie a ingumą (ésis úl imo se en ienda como la laikimás de la ieja ikik ikščioniškės eligión). T ūkumus elimina posiciones de la educación: o gullo po pa e de los ecinos noc u nos de shi e abili y ideas i siąs común espe o al homb e, pendiis bo au i, in lui iamas cul u a, poco a poco ex ingksiąs, y de p ie a ingidad y de p ejuicisiones capaces p o ege ėsii apsici e é los maes os (J 10 11 ). Heilsbe gas a i a é, que Li u is espbiąs eligión, pe o aún noąs po eikio jau spa čiai žengiąs į p iekį: comple amen e lib e de p ie a ų, pe o debido a educación (12) H 13 y aunque ac ualmen e aún no es á comple amen e lib e de p ie a ų, sin emba go neginčy ina, que él cada ez más sh ieciase. ONA ALEKNAVIČIENĖ 90 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV H 13 und wenn e ǁ gleich noch nich ganʒ ey om Abe glauben iſ : ſo kann ǁ man doch auch ihm nich beſ ei en, daß e in de Au =ǁkl ung o sch ei e . J 11 Au gekl e und gewiſſenha e Iugend= und Volks=ǁleh e endlich we den ihn o abe glubiſchen I h=ǁme n und Vo u heilen ʒu bewah en wiſſen. Jenischas, hablando de odos los idiomas en gene al, en e ellos y nošsci ilizados pueblos, dis inguió la posibilidad de ansmi i sąmojingumo, mos a pas abumo, habilidad de e alua , pe spicacidad, po lo que a los cien í icos ma e iales p opo cionan es sui a de cada lengua sanda a, palab as de ob a, su combinacion, posacías y pa a lés (J 6 6 ). Además, él en a izó, que los lie u ians pa a lés y umpi ela ijimas pasi iemi sumoju, įž algumu y gy enimiška išmin imi (J 9 ) (apie Jenischo ž eiginių sąsają su Milkaus eiginiais. c., (2.8) ejemplo). Heilsbe gas, pe auzando Jenischo a i maciones, p esen ó semejan es pensados: en el p ime caso sąmojski, no abumą, capacidad de alo a a abo como pasi eiškiančius duodan aiklias p a a des, y segundoio a pequeñas o mas de nau osakos a ibuyó la unción de c ilėjamąja del jo en: (13) H 14 Ellos se ca ac e izan po sąmoju, e aluando a o os, y habilėjimu alo a co ec amen e, de aquí aquellas p a a des que ellos an sugalmen e desc iben, y que desc iben indi idualią, insepa able cualidad. 14h Ih Scha sinn, in Beu heilung ande e , und die Rich igkei ih e U heile eichnen sich aus; dahe das T e ende de Beynahmen, die sie geben, und die das In=di iduelle, das Vo s echende des Cha ak e s so ich ig beeichnen. 6 6 In jede Sp ache, so oh und ungebilde sie imme seyn mag en wickel de Geis des Menschen eine Masse on Wi, Beobach ungsgabe, U heilsk a und Scha =sinn [...] bie e eine Rede jede Sp ache du ch eigen hmlichen Bau, du ch Wo bildung, Wo gung, Rede=Wendungen, und Sp chw e eichen S o . H 14 (14) Pacien e al habla abusu enseñocan es a o isms, posakios y signi ica i os de p e iojos. Jais ellos ins alan en jó enes almas deco umo y au ines do ybių daigus. H 14 Die Sp ache ſelbſ iſ eich an mo aliſchen Ke n= und ǁ Denkſp chen und bedeu enden Sp chw e n. Du ch ǁ dieſe p lanʒen ſie in die Seelen de Iugend, die Keime de ǁ Rech ſcha enhei und ih e Naional ugenden. A ículos A icles 91 / K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos J 9 Sp chw e und kleinen E ʒhlungen ǁ abe haben das Gep ge des Wiꜩes, des Beobach ungs=ǁgeiſ es und de E ah ungsweishei , wie es den beſ en ǁ Geiſ ese ʒeugniſſen dieſe A eigen ſeyn kann. Jenischo p a a mė inspi a o i Heilsbe go min į apie lie u ių dainas, ik Heilsbe gas al p incipio le an ó pomėgį can a en gene al, dainación an es abajo y él pabaigus, y pasá luego eiginį complemen é emas de amo emá ica a canciones ca ac e ís icas de sen imien os: (15) H 14 Li uanos gus a de can a . Ellos can an y egocijan an e abajo y lo pabaigé, y sus caninos (Daynos) d elkia esbelniosos sen imien os de amo y amis ad. 14 H Die Li aue sind Liebhabe des Gesanges. Sie singen und sind hlich, o und nach de A bei , und ih e Liede (Daynos) hauchen die lichs en Ge= hle de Liebe und F eundscha . 9 Die kleinen Liebesliede des Li aue s, Dai=nos genann , a hmen eine Na lichkei , Innigkei und a ge hl Jenischas dainas alo aba pa icula men e a o ablemen e, p a a mėje mencionó ambién okiečių li e a u as eo e iką Go holdą Eph aimą Lessingą (17291781). Es e 1759 m. las p esen ó a li e a os okiechos publicando dos daíns, publicuo os Pilypo Ruigio ak a e Be ach ung de Li auischen Sp ache, in ih em U sp unge, Wesen und Eigenscha en (1747), e imus en okiechos lengua. Heilsbe go pé ėmas su o muadas simila men e como Jenischo y Kan o: pe azando e in eg ando, y algunos eiginos expę ojando y sukonk e inando. Heilsbego p a a mėje is o polemicas con Jenischu elemen s, pa icula men e po la supe i encia de la lengua li uanas y la e aluación ca ác e de la nación. IŠVADOS 1.K is ijono Go lybo Milkaus odyno Li auisch-deu sches und Deu schli auisches Wö e -Buch (1800) p a a mių, pa ašy ų suda y ojo kan o iaus Milkaus (Pilkalnis), kunigo y ilóso o Daniel Jenisko (Be lynas), Ka o y domenų Ka aliaus a iaučiuje pa ašėjo, Inspec o de escuelas de P usia O ien al Ch is opho F ied icho Heilsbe go (Ka aliaučius) y ilóso o Immanuel Kan o (Ka aliaučius), eiliškumas co esponde a su c onologías. Basándose Milkaus el 1799 m. 11 de ab il d. ca a a Heilsbe g se es ableció que Milkus p a a mę podía esc ibi su con ocin as m. balandįgegužę. ONA ALEKNAVIČIENĖ 92 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV Kadangi in e eks ualumo analizė odo, kad Kan as ėmėsi isomis imis, odėl jo p a a mė da uo ina po 1799 m. g uodžio 24 d. (po Heilsbe go p a a mės). 2. Milkaus p a a mė ski a ne ik žodynui, be i g ama ikai An angs-G ünde eine Li auischen Sp ach-Leh e (1800), Heilsbe gas pamini abu eikalus, Jenischas sólo dicciona io como especial signi icación eikalą, a Kan o p a a mė Nachsch i eines F eundes no suje a ni con un ienda […] ella ealiza pos sc ip um unción y exkelia men į po la impo ancia de la pu eza del lenguaje y necesidad de p ese a lo. 3. In e eks iniai yšiai une Jenischo p a a mę con Milkaus, Heilsbe go con Jenischo y Milkaus, y Kan o con Milkaus, Jenischo y Heilsbe go mėmis. Pé ėmos pa a azinės, implici inės, išsky us ieną e e en inę Kan o p a a p a a mės al comienzo. Pé ėmos su o muadas gene almen e combinando a ios p a e minos a i maciones y aplicando una amplies ina es a egia modi icando y añadiendo in o mación adicional. 4. Dado Heilsbe gas inicia o Milkaus p a a mę, uno esc ibió él mismo, e a mediado en e Milkaus y imp us u ios, manu o elaciones con odos los au o es, enía pode es de au o idad, es o podía euni odos p a a mes, es ablece condiciones a sus au o es basa se unos o os ex os y así su o ma ak ualos discu są de consumo de la lengua li uanas así como de publicación de lib os didác icos. 5. Asegu ancias p incipales, con enencias de conexiones en a ios p e e mamien os: Peculia idad del ca ác e li uano de P usia y habla como su o mación y p ese ación medio (Jenischas, Heilsbe gas, Kan as); la an igüedad de los li uanos y signi icado mokslui, especialmen e his o ia (Jenischas, Kan as); los pueblos y lenguas Li uanos isoliuo ismo desde el pun o de is a e i o ial (Milkus, Jenischas, Kan as); lengua y mo alés sąsiaya (Jenischas, Heilsbe gas); del uso de li uanos p ė imas (Milkus, Heilsbe gas, Kan as); necesidadbė ap ende lengua a los nole o ios que abajan k aš e (Milkus, kan iems a nau ojams (Jenischas, Heilsbe gas); žodyno i g ama ikos, kaip Heilsbe gas); posibilidad de adqui i pasi ikėjimą sólo Li u iškai mokalbos mokomųjų knygų, po eikis i e ė (Milkus, Jenischas, Heilsbe gas); lie u ių meilė sa o kalbai (Jenischas, Heilsbe gas); la cainuojamosios nau osakos since isidad y š elnum (Jenischas, Heilsbe gas); aduc de pequeños au osakos gén ų (Milkus, Jenischas, Heilsbe gas); pa io ismo (Jenischas, si ikėjimas s e im aučiais (Jenischas, Heilsbe gas); lojalumas y esnybei Heilsbe gas); nacional izcududamas (Jenischas, Heilsbe gas, Kan as); nepa- (Heilsbe gas, Kan as); sospecho, pe spicacidad y capacidad de e alua galimybė į eik i jį š ie imu (Jenischas, Heilsbe gas). S aipsniai / A icles 93 K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos (Jenischas, Heilsbe gas); muje es do umas (Jenischas, Heilsbe gas); p ie a ingismo y ŠALTINIAI IR LITERATŪRA Alekna ičienė Ona 2020: Po ilo F yd icho Ruigio An angsg ünde eine Li auischen G amma ick (1747) penk oji P ūsijos Lie u os lie u ių kalbos g ama ika. Alekna ičienė Ona, Blažienė G asilda. Po ilas F yd ichas Ruigys. Monog a ija, g ama icos indeksai, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 123271. Bense Ge ud 2006: Mielcke, Kan und Königsbe g. Na icula li e a um Bal ica um, h sg. on S . Kessle , Ch. Schille , Wiesbaden: Ha assowi z Ve lag, 209212. La Comisión conside a que la ayuda es a al en cues ión no cons i uye ayuda es a al en el sen ido del a ículo 107, apa ado 1, del T a ado. Bi inienė Aud onė 2005: Mokslinis es ilo y su in e ex ualum. Homb e y palab a 1, 6872. Geo g E le 1911/1912: Die Ma ikel und die P omo ions e zeichnisse de Albe usUni e si ä zu Königsbe g i. P . 2, Leipzig: Ve lag on Duncke & Humblo . Ginei is Leonas 1990: K is ijonas Donelai is y su epocha, Vilnius: Vaga. Gi dzijauskas Juozas 1990: K is ijonas Go lybas Milkus. K is ijonas Go lybas Milkus. Pilkainis. Poezija, p osa, pa . L. Ci a ičiū ė, J. Gi dzijauskas, Vilnius: Vaga, H Heilsbe g Ch is oph F ied ich 5–34. 1799 [1800]: D i e Vo ede. Mielcke Ch is ian Go lieb. Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch [...], Knigsbe g: Im D uck und Ve lag de Ha ungschen Ho buchd ucke ey, 1800, [12 15 ]. Heilsbe g Ch is oph F ied ich 1795-11-07: B ie an Immanuel Kan . P iega en In e ne : h psko po a.zim.uni-duisbu g-essen.de://Kan /b ie e/686.h ml [ isualizado 2021-06-04]. Heilsbe g Ch is oph F ied ich 1796-05-22: B ie an Immanuel Kan . P ieiga e ne e: in e ne e: h ps://ko po a.zim.uni-duisbu g-essen.de/Kan /b ie e/705.h ml [žiū ė a 2021-06-04]. Heilsbe g Ch is oph F ied ich 1798-02-27: B ie an Immanuel Kan . P ieiga in- h ps:ko po a.zim.uni-duisbu g-essen.de://Kan /b ie e/800a.h ml [žiū ė a 2021-06-04]. Helbig Jö g 1996: In e ex uali a y Ma kie ung. Un e suchungen zu Sys ema ik und Funk ion de Signalisie ung on In e ex uali ä , Heidelbe g: Win e . Heinemann Wol gang 1997: Zu Eing enzung des In e ex uali ä sbeg i s aus ex linguis ische Sich . Tex beziehungen. Linguis ische und li e a u wissenscha liche Bei äge zu In e ex uali ä , h sg. on J. Klein, U. Fix, Tübingen: S au enbu g Ve lag, 21–37. ONA ALEKNAVIČIENĖ 94 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXV J – Jenisch Daniel 1799 [1800]: Ʒwey e Vo ede. – Mielcke Ch is ian Go lieb. Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch [...], Knigsbe g: Im D uck und Ve lag de Ha ungschen Ho buchd ucke ey, 1800, [6 11 ]. Jenisch Daniel 1796: Philosophisch-k i ische Ve gleichung und Wü digung on ie zehn äl e n und neue n Sp achen Eu opens [...], Be lin: bei F ied ich Mau e . Kan Immanuel 1800: Nachsch i eines F eundes. Mielcke Ch is ian Go lieb. Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch [...], Knigsbe g: Im D uck und Ve lag de Ha ungschen Ho buchd ucke ey, 1800, [16 16 ]. Kan Immanuel 2008: An h opology, His o y and Educa ion, eds. by G. Zölle , R. Louden, Camb idge e al. : Camb idge Uni e si y P ess. Udo Ke n 2007: Denn ich bin ein Mensch gewesen. In oduc in Leben und We k Immanuel Kan s. Ke n Udo (H sg.). Was is und was sein soll. Na u und F eihei bei Immanuel Kan , Be lin, New Yo k: Wal e de G uy e , 4392. Koženiauskienė Regina 1990: XVIXVIII siglo p akalbos y dedikaciones, Vilnius: La ciencia. Koženiauskienė Regina 2003: In e eks ualumas: e e encia, supues o diálogo y o as o mas de aiškos es ilis inas. Lie u ių kalba 1, 110. M Mielcke Ch is ian Go lieb 1800: E s e Vo ede. Mielcke Ch is ian Go lieb. Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch [...], Knigsbe g: Im D uck und Ve lag de Ha ungschen Ho buchd ucke ey, 1800, [2 5 ]. Mal e Rudo , h sg. 1990: Immanuel Kan in Rede und Gesp äch, Hambu g: Felix Meine Ve lag. William Meye 1927: Kan s U g oßmu e Anna Mielcke. Al p eußische Geschlech e kunde 1, 121122. Melniko a I ina 2003: In e eks ualumas: eo ía y p ác ica, Vilnius: Vilniaus uni e si yk publykla. Mielcke Ch is ian Go lieb 1799-04-11: B ie an Ch is oph F ied ich Heilsbe g. GS A PK: XX. HA, Rep. 5, Ti el 22, No. 13, 12 ; y publicada: T iškai ė, Sidab ai ė 2019, Mielcke 226–229. Ch is ian Go lieb 1800: Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch [...], Knigsbe g: Im D uck und Ve lag de Ha ungſchen Ho buchd ucke ey. Pe auskai ė Rū a, Šinkūnienė Jolan a 2015: O a ez sob e in e ex ualidad. ¿Qué dice él de un ex o cien í ico? Kalbo y a 67, 6785. S aipsniai / A icles 95 K is ijono Go lybo Milkaus žodyno Li auisch-deu sches und Deu sch-li auisches Wö e -Buch (1800) p ã a mės: da a imas i in e eks inės sąsajos Pu inai ė Ne ija 2004: Pascu inioji p o o e oliucija. Kan o es udio de la iloso ía p ác ica, Vilnius: Aidai. Pu inai ė Ne ija 2005: Kan as i Donelai is apie lie u io cha ak e į. – Naujasis židinys-Aidai 1–2, 34–40. P ieiga in e ne e: h ps://nzidinys.l /wp-con en /uplo- ads/2018/12.NZ-2005-n -1-2.pd [ isualizado 2021-06-03]. Pu inai ė Ne ija 2003: (Ne)lie u is Kan as. El nue o oco-Aidai 78, 389396. Acceso en In e ne : h ps://nzidinys.l /wp-con en /uploads/2018/12.NZ-2003-n -7-8. [Vis o 2021-06-04]. pd Ricke ičiū ė K is ina 1968: I. Kan o en oque en los li uanos lengua y cul u a. P oblemas 1, 56–65. Susan Shell 2011: ‘Nachsch i eines F eundes: Kan on Language, F iendship and he Concep o a People. Kan ian Re iew. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Acceso en in e ne : h ps: documen s.mx/nachsch i -eines- eundes-kan s-pos sc ip -o -a- iend. h ml [ isualizado 2021-05-06]. Sidab ai ė Ža in a 2006: K is ijonas Go lybas Milkus. Vi enís y li e ū iné ac i idades, Vilnius: Li u ias li e a u as y au osakos ins i u o. Sidab ai ė Ža in a 2020: Immanuelio Kan o p akalba Ch is iano Go liebo Mielkeės dicodine (1800). Res Humani a iae 28, 192208. acceso en in e ne : h ps://e-jou nals. ku.l /jou nal/RH/22/a icle/40in o [ isualizado 2021-06-06]. T iškai ė Bi u ė 2019: Milkų šeima XVIIXVIII a. P ūsijos Li uania: genealogijos ekons ukcija. A chi um Li huanicum 21, 73216. Acceso en in e ne : h ps: e alpykla.li uanis ikadb.l /objec ://LT-LDB-0001:J.04~2019~1602792393041-05J.04~2019~160279239- 3041.pd [ isualizada 2021-06-06]. T iškai ė Bi u ė, Sidab ai ė Ža in a, pa ., 2019: Li uanis inio sąjūdžio XVIII siglo P ūsijoje a odangos 2. Documen a io Milks amilia legado = Die Hin e g ünde de li uanis ischen Bewegung im 18. Jah hunde in P ußen 2. Das dokumen a ische E be de Familie Mielcke, Vilnius: Lie u ių li e a ū os i au osakos ins i u o. Zinke ičius Zigmas 1990: His o ia de la lengua Li uania 4. Lie u ių kalba XVIIIXIX a., Vilnius: Mokslas.