Zur textuellen Grundlage des altpreußischen „Enchiridions“ bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar

Straipsniai / Articles 11 PIETRO U. DINI Universität Pisa Identyfikator ORCID: orcid.org./0000-0002-9063-1783 Fields of research: Diachronic linguistics, Linguistic historiography, History of Baltic languages, Prussian, Lithuanian and Latvian philology and linguistics. DOI: doi.org/10.35321/all86-01 ZUR TEXTUELLEN GRUNDLAGE DES STAROPRUSKIEGO ENCHIRIDIONS U VATERA (1821) LUB DO ZAGINIONEGO „VH“-EXEMPLAR* Vaterio prūsiškojo Enchiridiono (1821) pirminio teksto, arba prarastojo „HV“ egzemplioriaus, klausimu Z okazji dwusetnej rocznicy ukazania się wydania Johanna Severina Vatera: 1821–2021 ADNOTACJA Ważne aspekty związane z wydaniem „Enchiridionu” przez Vathera (1821) do dziś zostały jedynie niedostatecznie wyjaśnione. Dotyczy to w szczególności relacji między tekstem opublikowanym przez Vathera a nieznanym dotąd, zawartym w tomie * Jestem prof. dr. dr. h.c. Wernerowi Lehfeldtowi (Getynga) zarówno za wymianę myśli na temat omawianego tu zagadnienia, jak i za pomoc w odczytaniu kilku fragmentów, a także für eine Durchsicht des deutschen Textes dieses Beitrages sehr verpflichtet. PIETRO U. DINI 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Ms. boruss. fol. 462. (Berlin) rękopiśmiennym odpisem tego zabytku językowego. egzemplarz ten A. E. Hennig hat diese Abschrift auf der Grundlage eines unvollständigen Originaldrucks des Enchiridions angefertigt, das ihm als Privateigentum gehörte. Seit Nesselmann (1845) uważa się za zaginiony. Ten drukowany egzemplarz posłużył za podstawę odpisu Henniga, a tym samym także wydania Vatera, co potwierdzają zarówno argumenty wewnątrztekstowe, jak i zewnątrztekstowe. Brakowało w nim stron 126–134. Dziwne jest określanie staropruskiego ist der Text in der Ausgabe Vaters fast zwei Seiten kürzer als derjenige der Abschrift. Aufgrund einer Vergleichung unterschiedlicher Materialien lassen sich bestimmte Züge des verschollenen Exemplars ermitteln. Ich würde vorschlagen, dieses Exemplar des Enchiridionu jako egzemplarza „HV”. SCHLAGWORTE: Altpreußisch, Enchiridion, Johann Severin Vater, Abraham Ernst Hennig, Karl Faber. ADNOTACJA Niektóre istotne aspekty wydania Vatera (1821) nadal nie są całkowicie jasne, zwłaszcza relacja między tekstem opublikowanym przez Vatera a rękopiśmienną kopią starego Prussian Enchiridion kept in the volume Ms. boruss. fol. 462. (Berlin), which has been unknown until now. The copy was carried out by A. E. Hennig on the base of an incomplete drukowanego egzemplarza Enchiridion, który był jego własnością. Od czasów Nesselmanna (1845) ta kopia OPr. Enchiridion jest uznawana za zaginioną. Zarówno argumenty wewnętrzne, jak i zewnętrzne wskazują, że zaginiona niekompletna kopia drukowana była punktem wyjścia dla rękopisu Henniga, a w konsekwencji także dla wydania Vatera. W niekompletnej kopii brakowało stron 126–134. Co dziwne, tekst opublikowany przez Vatera jest o dwie strony krótszy niż rękopiśmienna kopia Henniga. Porównanie różnych danych pozwala nam również odtworzyć niektóre cechy zaginionej kopii. Proponowałbym nazwać tę kopię kopią „HV” SŁOWA KLUCZOWE: język staropruski, Enchiridion, Johann Severin Vater, Abraham Ernst Hennig, Karl Faber. WPROWADZENIE Pruscyści poświęcili dotychczas niewiele uwagi wydaniu trzeciego staropruskiego katechizmu, tak zwanego Enchiridionu, autorstwa Johanna Severina Vatera z 1821 roku. W najlepszym razie jest ono dziś, natomiast język als bloße historiographische Seltenheit angesehen. Ihr Wert für die Erforschung staropruski dotychczas niemal nie doczekał się należytego uznania. Z poniższych rozważań wyniknie, że związane z wydaniem Vatera aspekty do dziś Ausgabe in der altpreußischen Philologie einen Sonderfall darstellt. Wichtige zostały naświetlone w sposób niewystarczający, między innymi, a zwłaszcza, Straipsniai / Artykuły 13 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar stosunek między tym, co Vater Heckmann odnalazł ponownie w Berlinie w 2019 veröffentlichten Text und einer Abschrift des Enchiridions, die Dr. Marie-Luise roku, a tym samym niejako odkrył na nowo. Głównym celem niniejszej pracy jest zbadanie tego stosunku w sposób bardziej szczegółowy. Nie chodzi tu o ocenę znaczenia Vatera jako prusycysty. skoncentrować się, Ferner wird hier nicht die Absicht verfolgt, das Verhältnis zwischen dem von Vater veröffentlichten Text des Enchiridions und den anderen bekannten Exemplaren1 dieses Sprachdenkmals zu erforschen. Auf dieses Thema soll an dieser Stelle nur am Rande eingegangen werden, weil es verdient, Gegenstand einer eigenständigen, gründlicheren Analyse zu werden (siehe 7.). Vielmehr gedenke ich, mich auf die Entstehung der Ausgabe von Vater zu ze szczególnym uwzględnieniem jego stosunku do wyżej wymienionej kopii. Krok ten jest niezbędny, jeśli chce się możliwie wszechstronnie i wyczerpująco zrekonstruować filologiczne przekazywanie najważniejszego zabytku języka staropruskiego. 1. HENNIG UND VATER IN KÖNIGSBERG Zu Anfang des 19. Jahrhunderts lernten sich in Königsberg zwei gleichaltrige Uczą się uczeni, Johann Severin Vater i Abraham Ernst Hennig. Ich przyjaźń i współpraca miały przynieść ważny owoc dla badań nad językiem staropruskim, pierwsze wydanie staropruskiego Enchiridions auf der Grundlage eines Originaldrucks aus dem 16. Jahrhundert. 1.1. Johann Severin Vater Johann Severin Vater bywał często przedstawiany jako wszechstronnie działający uczony, który miał uprawiać różne dziedziny wiedzy. Götz von Selle (1965) stosuje trafną definicję: »Vater ma zdecydowane cechy polihistora starego stylu.« Selle odwołuje się także do niektórych ocen wydanych na temat Vatera, 1 Na podstawie własnych poszukiwań (por. Verf. 2019) mogę stwierdzić, że obecnie w niemieckich bibliotekach przechowywane są następujące egzemplarze staropruskiego „Enchiridionu”: egzemplarz „B1”, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz (Haus Nr. 1, Unter Preußischer Kulturbesitz (Haus Nr. 2, Berlin-Dahlem), sygnatura: 60, 17; egzemplarz „D”, Staatsund den Linden), Signatur: Lib. impr. rar. Quart. 182; das „B2“-Exemplar, Geheimen Staatsarchiv Universitätsbibliothek Dresden, sygnatura: Lit. Slav. 51. PIETRO U. DINI 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI w ten sposób ku temu, co dotyczy Wilhelma von Humboldta (Haym 1894), które ojciec uważał jednak za bardziej odpowiednie. einen guten Bibliothekar, hingegen für einen schlechten Linguisten hielt. Zu diesem Punkt vertrat Kuhn (1895) noch eine andere Meinung, die ich auch Kuhn pisze: „Jego [Vatera] dzieła językoznawcze, rozpatrywane z punktu widzenia jego epoki, zasługują na wszelkie pochwały”. W istocie należy w tym miejscu przypomnieć, że słynne dzieło językoznawcze Franza Boppa zostało opublikowane dopiero w 1816 roku, a jego przyczynek do badań nad językiem staropruskim, rozprawa „Über die Sprache der alten Preuʃsen”, dopiero w 1853 Wie auch immer die Urteile über Vater ausfallen mögen, so ist jedenfalls unbestreitbar, dass sein Werk „Die Sprache der alten Preuʃsen: Einleitung, roku. Ueberreʃte, Sprachlehre, Wörterbuch” (drukowane w Halle, lecz opublikowane w Brunszwiku w 1821 roku), mimo wszystkich swoich wad należy uznać za przełomowe2. J. S. Vater urodził się w 1771 roku w Altenburgu. Najważniejsze etapy jego studiów i kariery były następujące: 1790–1794 studia w Jenie i w Halle; uzyskanie venia legendi w 1795 roku w Halle i w 1796 roku w Jenie; 1799 powołanie na profesora zwyczajnego teologii i języków orientalnych; w tym czasie współpracował z A. E. nach Halle; 1809 Übersiedlung nach Königsberg, Aufenthalt dort bis 1820. In Hennigiem, który najprawdopodobniej zajmował się hebrajskim Vatera; J. Chr. Interesse für das Altpreußische geweckt hat. Vater hat sich auch mit den semitischen Sprachen, besonders mit dem Kontynuował „Mithridates” Adelunga, uwzględniając przy tym spostrzeżenia Alexandra von Humboldta dotyczące języka baskijskiego i kantabryjskiego. W latach 1820/1821 powrócił do Halle i w tych latach ukazało się również jego studium dotyczące języka staropruskiego. W Halle Vater intensywnie zajmował się historią Kościoła i językami słowiańskimi. Zdaniem niektórych badaczy był założycielem i pierwszym przedstawicielem slawistyki halleńskiej (Bernhagen 1964; Fleckenstein 1997). 1.2. Abraham Ernst Hennig Forstreuter (1955: s. 48) ujawnia swoje uznanie dla Abrahama Ernsta Henniga, pisząc, że był on »właściwym organizatorem Archiwum Państwowego w Królewcu«. Podkreśla on: »Hennig cieszył się, zarówno wśród władz, jak i w świecie naukowym, wysokim poważaniem« (ibid., 2 Świadectwem tego są recenzje tej książki nie tylko w Niemczech (por. Mone 1821; Grimm 1822), S. 50). Außerdem erwähnt er, »[z]u seinen Förderen gehörten J. S. Vater, lecz także w Warszawie (por. Linde 1822). Straipsniai / Artykuły 15 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar zasłużony badacz języka staropruskiego i historyk A. Hulmann« (ibid., s. 50). A. E. Hennig urodził się w 1771 roku w Tharau (Prusy Wschodnie). Studiował teologię, a następnie historię w Królewcu i na innych uniwersytetach niemieckich. Główne etapy jego kariery są następujące: 1799 nauczyciel w Friedrichskolleg w Królewcu; 1800 proboszcz w Schmauch; 1805 uzyskanie stopnia Doctor philologiae na uniwersytecie w Królewcu; 1806–1808 nauczyciel w szkole powiatowej w Goldingen [łot. Kuldīga], Kurlandia; 1810 Dyrektor Tajnego Pruskiego Archiwum Państwowego w Królewcu; 1811 Profesor nauk pomocniczych historii oraz bibliotekarz Królewskiej i Wallenrodtskiej Biblioteka3. Hennig bardzo interesował się historią krajów bałtyckich, szczególnie archeologią dawnych Inflant i Kurlandii. Opublikował Topograficzno-historyczny opis miasta Insterburg (Królewiec, Kanter), Statuty Zakonu Niemieckiego (Królewiec, 1806), historię miasta Goldingen (Mitawa [łot. Cēsis], 1809), a także Kronikę pruską Lukasa Davida (Królewiec, 1812–1817; do tomu 7.). W latach 1796–1797 napisał również liczne prace historyczne, statystyczne i językoznawcze, zwłaszcza dotyczące języka łotewskiego. W tym miejscu należy wskazać, że Hennig był również bibliofilem. Ojciec mówi o tym, że Hennig miał być dumny z tego, iż mógł przechowywać w swojej prywatnej bibliotece unikat, a mianowicie oryginalny druk apr. Enchiridiony. 1.3. Wzmianka w Mithridatesie Adelunga (1809) Nazwisko Henniga pojawia się po raz pierwszy w związku z apr. Enchiridion w dziele Johanna Christopha Adelunga i Johanna Severina Vatera Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde (1806–1817). Jak wiadomo, autorzy opublikowali w tym wielotomowym i słynnym dziele tekst modlitwy Ojcze nasz w wielu językach świata. Hennig jest wymieniony w następującym fragmencie drugiej części książki4: »Właściwa formuła [modlitwy Ojcze nasz] jest ostatnią z niezwykle rzadkiego Enchiridionu lub agendy kościelnej w języku staropruskim, Królewiec, 1561, 3 Szerzej na ten temat zob. Forstreuter (1955: s. 47–61); Lehnerdt (1974: s. 296). 4 Adelung (1809: s. 702). Nie jest dla mnie jasne, dlaczego Enchiridion określa się tutaj mianem „agendy kościelnej”. PIETRO U. DINI 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI kl. 4, welche der Herr Prediger Hennig besitzet. Diese und der Katechismus sind prawdopodobnie jedyne autentyczne pozostałości tego So erfährt man interessante Daten, die an anderer Stelle eine nähere Beachtung erfahren sollen. Für den vorliegenden Zweck können wir uns auf diejenigen Daten beschränken, die sich auf Abraham Ernst Hennig und dessen języka». odnieść się do egzemplarza Enchiridionu. Wynika z tego, że: (1) sich dieses Exemplar des Enchiridions im Besitz des Predigers Hennig befand; (2) już w 1809 roku Enchiridion uchodził za „niezwykle (3) den Verfassern des Mithridates damals lediglich ein Originaldruck rzadki”; był znany. 1.4. Język staropruski w Indeksie (1815) Vaters Stan wiedzy ojca o językach bałtyckich przed opublikowaniem i aż do jego dzieła Zusammenarbeit mit Hennig ist gut zu erkennen in seinem Werk Linguarum totius orbis Index alphabeticus, quarum Grammaticae, Lexica, collectiones vocabulorum recensentur, patria significatur, historia adumbratur oder Litteratur der Grammatiken, Lexica und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erde nach alphabetischer Ordnung der Sprachen, mit einer gedrängten Uebersicht des Vaterlandes, der Schicksale und Verwandtschaft derselben (1815) (zob. ryc. 8, nr 33). Tam w języku niemieckim i łacińskim znaleźć można krótką informację o języku łotewskim i litewskim. Jeśli chodzi o genealogiczną przynależność tych języków, Vater uważał je za mieszaninę elementów, w przeważającej części pochodzenia słowiańskiego, a w innej znacznej części — germańskiego. Tutaj język staropruski rozpatrywany jest pokrótce w związku z litewskim, mianowicie przy omawianiu dialektów litewskich, tak że nie można oprzeć się wrażeniu, iż „...und das Altpreuʃsische, von dem wenige, aber zum Theil reinere, der gemeinsamen Beschaffenheit dieʃer verwandten Sprachen nähere, Autor das Altpreußische eben für einen Dialekt des Litauischen gehalten hat, obwohl er das nicht ausdrücklich sagt. Speziell zum Altpreußischen heißt es5: Ueberbleibsel communem harum dialectorum formam propius accedere videntur”. erhalten sind. ...tum veteris Prussicae, cujus pauca, quae etiamnum extant, monumenta ad 5 Vater (1815: s. 133–134). Straipsniai / Artykuły 17 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar In dem Auszug spricht Vater nur von vagen Überbleibseln des Altpreußischen, tak, jakby nie miał jeszcze pojęcia o istnieniu egzemplarza, że Vater użył tutaj Enchiridions gehabt. Natürlich kann das nicht der Fall gewesen sein, weil dieses Exemplar ja bereits im Mithridates (1809) erwähnt worden war. Es ist auffällig, tego samego słowa — „Ueberbleibsel” — co w Mithridates. Należy więc rozumieć to w ten sposób, że tym wyrażeniem określił on również większy staropruski zabytek językowy, właśnie Enchiridion. 2. VATERS VORWORT (1821) Vaters Studie wurde ein Vorwort vorangestellt, das in schönem altertümlichen napisane w języku niemieckim, z licznymi złożonymi konstrukcjami składniowymi. Na końcu widnieje adnotacja: »Halle, den 15. Oct.[ober] 1820«. Aby wyjaśnić relację między wydaniem Vadera a nowo odkrytą kopią Enchiridionu, przydatne będzie wyróżnienie i skomentowanie kilku fragmentów przedmowy. 2.1. Czy tylko jeden oryginalny druk? W przedmowie przypisuje się Hennigowi ważną rolę. Najpierw zostaje on przedstawiony jako badacz i przyjaciel historii Europy Północnej oraz opisane zostaje jego zainteresowanie językiem staropruskim: »[...] zachowanie jedynego jeszcze pozostałego źródła dokładniejszej znajomości tego starego języka, [...], zawdzięczamy owemu badającemu przyjacielowi historii Północy, Hennigowi. Już w Mithridates Bd. II: s. 702. zwrócił uwagę na ów obszerniejszy katechizm, który jako jedyny jeszcze posiadał; że w całych Prusach nie znaleziono drugiego egzemplarza, z verʃicherte auch, ungeachtet aller vieljährigen Nachfrage und ʃeiner Bekanntʃchaft którego można by uzupełnić brakujące w owym zakończenie całości. (Późniejsze próby tego rodzaju Tutaj Vater podkreśla, że Hennig był uznawany za znawcę habe ich ebenʃo vergeblich gemacht.)« (S. VIII–IX). staropruskich zabytków oraz że w Mithridates sformułowanie podanej informacji XVI. wieku przed: über das apr. Enchiridion beigetragen habe (siehe 1.3.). Danach trägt er die wichtigsten Informationen über einen Originaldruck des apr. Enchiridions aus PIETRO U. DINI 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Po pierwsze. Hennig posiadał w swojej prywatnej własności oryginalny druk Enchiridionu. Informacja „den er allein noch beʃaʃs“ pozostaje w ścisłym związku z brzmieniem omawianego miejsca w Mithridatesie i była schon um 1809 bekannt gewesen. Zweitens. Hennig „versichert“, ihm sei kein weiterer Originaldruck bekannt – „nicht ein zweites Exemplar“ –, obwohl er lange und gezielt nach einem solchen Exemplar gesucht habe. In einem Klammersatz informiert Vater darüber, dass auch er erfolglos nach einem anderen Originaldruck des Enchiridions gesucht habe. Po trzecie. Na koniec Vater przedstawia swoim czytelnikom życzenie: gdyby jeszcze kiedyś odnalazł się kolejny egzemplarz Enchiridionu, wówczas powinno stać się możliwe uzupełnienie luki wynikającej z braku końcowej części w – uznawanym wówczas za jedyny – jego oryginalnym druku Enchiridionu, który zabrał w podróż z Exemplar von Hennig resultiert. Weiter erfährt man aus Vaters Bericht (1821: S. IX), dass Hennig so sehr Królewca do Bad Pyrmont, i to z zamiarem studiowania go po drodze: erʃschöpfende Abzehrung zu nähren pflegt, nahm er daʃʃelbe, um, wie er mir ʃagte, die Alt–Preuʃsiʃche Sprache nun daraus recht zu erforʃchen, mit ʃich auf die Reiʃe nach »Aber gerade dieʃem einzigen Denkmale drohte ʃelbʃt von der Seite ʃeines wackern Erhalters die gröʃste Gefahr der Vernichtung. In der Hoffnung, welche Pyrmont, blieb aber bald auf einem Dorfe an der Warte liegen und ʃtarb daʃelbʃt“. Następnie Vater wyraża radość z tego, że egzemplarz Enchiridionu Henniga został ocalony. Ponieważ Hennig najwyraźniej podróżował bez towarzystwa i w Zanzhausen (w powiecie Landsberg an der Warthe) 23. maja 1815 unerwartet verstorben war, habe die Gefahr bestanden, dass ein solches „Büchlein“ zaginęło. »Jak łatwo mogła w takim, przez rękę żadnego przyjaciela niechronionym spadku ein kleines unʃcheinbares, unvollʃtändiges Büchlein unbeachtet verloren gehen, und wraz z nim zaginąć cała dokładniejsza wiedza o języku dawnych Prusów.« Artykuły / Articles 19 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar 2.2. Powstanie odpisu Henniga Najwyraźniej przed wyjazdem Henniga do Bad Pyrmont odbyła się rozmowa między oboma uczonymi przyjaciółmi, w trakcie której ojciec Hennig wypowiedział przestrogę, która miała się okazać decydująca dla losu „książeczki”. derʃelben mit mir, ʃeinem Freunde, geʃprochen, und mir dabei jenes Denkmal vorgezeigt hatte: Vater (1821: S. IX–X) berichtet davon mit den folgenden Worten: »Als der Beʃitzer über jene weite Reiʃe und ʃeinen Plan der Beʃchäftigung auf beʃchwor ich ihn, im Namen der Wiʃʃenʃchaft: daʃs er durchaus dieʃes, wie er ja verʃicherte, ganz einzige Denkmal auf einer, bei ʃeiner Hinfälligkeit ʃo bedenklichen Reiʃe anders mit ʃich nehmen dürfe, als daʃs er vorher eine ganz genaue Abʃchrift fertigen und dieʃe zurück laʃʃe“. W tym fragmencie po raz kolejny powtórzono przekonanie obu stron, że Hennig posiada jedyny istniejący egzemplarz apr. Enchiridions. dokładny odpis” powinien był sporządzić albo zlecić jego sporządzenie. Następnie wraz z moją serdeczną troską o charakter jego podróży musiało to Außerdem erfahren wir, dass, bevor Hennig seine Reise antrat, er „eine ganz wywrzeć na nim wrażenie, że — jak później dowiedziałem się od pana. arch. Archiwista fährt Vater (ibid.) fort: »Der Ernʃt, mit dem ich dabei als Sprachforʃcher geʃprochen hatte, verbunden Faber dowiedział się, że pozostawiłem w rękach F. taki odpis: „pięknie [...] napisany, dokładny odpis owego katechizmu, a mianowicie opieczętowany z napisem: aby, gdybym nie wrócił z podróży, otrzymał go jako pamiątkę i własność”,]. Hennig zastosował się zatem do rady swojego przyjaciela i przed wyjazdem sporządził odpis z własnego egzemplarza Enchiridionu. W ten sposób powstał odpis oryginalnego druku i został pozostawiony w Królewcu w rękach archiwisty Karla Fabera, z zastrzeżeniem, że w najgorszym razie miał on wystąpić na rzecz Vatera jako wykonawca testamentu. PIETRO U. DINI 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 3.2. Pieczęć właściciela Zarówno na początku (na karcie 2b), jak i na końcu (na karcie 62b). Pieczęć ta des Bandes von Ms. Bor. In Fol. N. 462. wie auch in dem Verzeichnis ist ein roter Besitzerstempel mit doppelter Außenlinie angebracht. oznacza te tomy, które w okresie między 1795 a 1840 rokiem trafiły do zbiorów Biblioteki Królewskiej w Berlinie8. Z przedmowy do Vatera (1821) wiemy już (por. 2.3.), że przekazanie odpisu Henniga wraz z innymi materiałami do Berlina nastąpiło około 1820 roku. Odpis 2b Odpis 62b Wykaz 64. ILUSTRACJA N. 2 8 Por. Aut. (2020a: s. 327–328) wraz z bibliografią. Straipsniai / Articles 27 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar 3.3. Uwaga Vatersa Das Ms. boruss. fol. 462. enthält auch eine undatierte Bemerkung von Vater (siehe 8. Abbildung N. 37). Sie ist in demselben Band unmittelbar nach der Abschrift mit dieser zusammengebunden worden. Der Vollständigkeit halber sei jej tekst przytoczony tutaj: Bemerkung des Herrn Doctor Vater ʒu Halle. So weit reicht das Original, welches ʃich in dem, ʃo viel man weiß noch einʒigem Exemplare, gedruckt in dem geheimen Archive ʒu Königsberg befindet und in Vater’s Sprache der alten Preuʃʃen wieder abgedruckt iʃt. W powyższym odpisie znajduje się na każdej stronie tyle samo, co w oryginale. Ów Hn. Geha. Abdruck ist nochmals mit dem Originale verglichen, und die Abweichungen in Accenten und Interpunction ʃind in dem nachfolgenden Verʒeichniʃʃ von Archiwista Faberowi z Królewca wskazał; tak że porównanie powyższego odpisu z nim i z drukiem mogłoby zastąpić oryginałł. W tej uwadze Vater opisuje stan swojej wiedzy o staropruskim Enchiridionie, który osiągnął wspólnie z Hennigiem i o którym była już mowa w niniejszym artykule. Według tego istniał tylko jeden oryginalny druk apr. Enchiridiony. (a) Ten egzemplarz był przechowywany w Tajnym Archiwum w Królewcu. (b) Został przedrukowany i opublikowany w Vater (1821). (c) Die Abschrift ist Seite für Seite nach dem Originaldruck buchstabentreu erstellt worden. (d) Został on ponownie porównany z drukiem oryginalnym. (e) Pewne – przede wszystkim graficzne – odstępstwa znajdują się w tzw. Verzeichnis Fabers zusammengestellt worden. (f) Diese Materialien – Abschrift, Verzeichnis und Abdruck – können den Zastąpić drukiem oryginalnym. 9 Nie da się jednoznacznie odczytać „Archivar”; w tym miejscu widnieje prawdopodobnie „Archivon” lub „Archivan”, co jest zapewne błędem pisarskim. PIETRO U. DINI 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Die Bemerkung weist die Präzisierung „zu Halle“ auf, die als Angabe der Należy rozumieć główne miejsce pracy autora uwagi. Można przypuszczać, że ist leider nicht angegeben. Aber da sich Hennig erst im Jahr 1815 auf die Reise machte und seine Abschrift schon früher angefertigt und Faber übergeben hatte, ojciec zapisał tę uwagę dopiero po tej dacie, mianowicie między 1815 a 1820 rokiem, kiedy nadal działał także w Królewcu. Will man auch dem Ausdruck „in Vater’s Sprache der alten Preuʃʃen wieder abgedruckt iʃt“ Glauben schenken, dann würde das bedeuten, dass Vater die Uwagę zamieścił najwcześniej po opublikowaniu swojej rozprawy, tj. w roku 1821. W każdym razie nietrudno dostrzec, że Vater nie twierdzi, iż był autorem odpisu. 3.4. Wykaz Fabera Na końcu Ms. boruss. fol. 462. dołączone są jeszcze trzy wielokrotnie złożone mapy (63a–64b) większego formatu, bez tytułu. Karty te znane są jako katalog Fabera (zob. ryc. 8 N. 38). Od 1808 roku Karl Faber pracował w Królewcu jako archiwista. Urodził się tam w 1773 roku i tam też zmarł w 1853 roku. Jego liczne publikacje świadczą o tym, że żywo interesował się tematami historycznymi10. Na prośbę Vâtera – jak już wskazano w 2.5. – Faber przeprowadził kontrolę odpisu na podstawie królewieckiego druku oryginalnego. który wyszczególnia rozbieżności Ergebnis dieser Kontrolle ist eben das Verzeichnis, das die von Faber ermittelten między odpisem Henniga a drukiem oryginalnym. Wymieniono tu około 90 rozbieżności. Co ciekawe, zebrano poprawki i dodatki Vatersa (1821: s. 183). Nietrudno przypuścić, że unter anderem gerade alle diejenigen Fälle unterstrichen, die später in den sam Vater jest autorem tych podkreśleń gewesen ist, auf die er sich dann in dem Abschnitt Verbeʃʃerungen und Zuʃätze in seiner Studie stützte. Z pewnością można to ustalić dzięki dokładniejszemu zbadaniu Enchiridionów Verzeichnis weitere Formen und Züge des Königsberger Originaldruckes des apr. Fabera. Jest to jednak również zadanie, którego realizacji należy podjąć się w późniejszym czasie. 10 O Faberze zob. Krollman (1974); Forstreuter (1955: s. 47–48). Artykuły / Articles 29 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar 4. DATENSAMMLUNGEN: EINE VERGLEICHENDE ANALYSE Um in die Textgrundlage von Vaters Ausgabe einen konkreteren Einblick zu gewinnen, kann man unterschiedlichen Arten von Hinweisen nachgehen. Moim zdaniem warto w szczególności przeprowadzić analizę porównawczą trzech połączonych zbiorów danych, a mianowicie odpisu Henniga, poprawek i dodatków Vatera oraz wykazu Fabera. Wynikają z tego 23 poprawki (dochodzą jeszcze dwie inne, 1. (Odpis 12a,5 : Vater 2,12 : Wykaz 63). die aber nur den modernisierten deutschen Text von Vater betreffen), die hier gemäß der Vaterschen Reihenfolge aufgeführt werden sollen:11 ILUSTRACJA N. 3 Chociaż Hennig w odpisie poświadcza już tę formę zapisaną jako <dinkauimai> (i przypuszczalnie hatte, ließ Vater sie als <dinkaumai> drucken. In den Verbess. stellte er aber die korrigierte Schreibung <dinkauimai> wieder her, genau so, wie sie im Verz. także w oryginalnym druku). 11 W następujących krótkich komentarzach używam następujących skrótów: Odpis. – odręczny odpis apr. Enchiridionu Henniga; Vater – jego wydanie z 1821 r.; Verz. – poprawki zestawione przez Fabera; Verbess. – poprawki i uzupełnienia Vatera (1821: s. 183; zob. ilustrację 35 w rozdz. 8). Druk oryginalny (względnie pierwodruk) nazywam nieznanym, zaginionym dziś egzemplarzem apr. Enchiridionu, który należał do Henniga i który ten wykorzystał do końcowego porównania. PIETRO U. DINI 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 2. (Odpis 12a,7 : Vater 2,16 : Verz. 63). ABBILDUNG N. 4 Ten przypadek jest skomplikowany. Już w odpisie formę poprawiono na <Lānkinan> z <n> na końcu. Vater najpierw pozostawił ją jako <Lānkina> drucken, später aber, in den Verbess., korrigierte er sie zu <Lānkinan>. Das Verz. zeigt hingegen <Lankinan> ohne Längezeichen, so dass die Korrektur <Lānkinan> ze znakiem długości; można było to uczynić jedynie na podstawie oryginalnego druku. 3. (Odpis 13a,12 : Vater 4,2 : Verz. 63). ILUSTRACJA NR 5 Straipsniai / Artykuły 31 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar W przypadku <ʃeggen> tėvas iš pradžių skaitė kaip Abschr., bet vėliau pataisė formą į <ʃeggē>. <ʃteʃma> atveju jau pas tėvą buvo kitokia forma nei Abschr. akivaizdžiai užrašyta <ʃteʃmu>. Abi formos, <ʃeggē> ir <ʃteʃmu>, yra teisingos ir Verbess., ir Verz. šaltiniuose (taip, kaip turėtų būti ir originale). 4. (Abschr. 17a,8 : Vater 9,2 : Verz. 63). RYSUNEK NR 6 Vater ließ <Criʃtianikas> drucken. Beobachtet man <Criʃtianiʃkas> in der Odpisu, zauważa się, że forma drugiego <ʃ> różni się od tej w odpisie 55a,13: ersten unterscheidet; und so verhält es sich auch in ähnlichen Formen in der Abschr., wie z. B. in den folgenden: <Crixtianiʃkun>. Odpis 60a,1: <Crixtiāniʃkan>. Odpis 60a,3: <Krixtianiʃkan>. RYSUNEK NR 7 PIETRO U. DINI 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Man muss deshalb zu der Annahme gelangen, dass in dem betrachteten Przypadek odpisu drugie <ʃ> jest wynikiem późniejszego dodania tego Buchstabens ist. Hingegen war die Form <Criʃtianiʃkas> ganz klar in den Verbess. und in dem Verz. (so, wie es auch in dem Originaldruck sein sollte). 5. (Abschr. 17a,9 : Vater 9,6 : Verz. 63). RYSUNEK NR 8 Die Abschr. zeigt <lakut>, und so schrieb ursprünglich auch Vater. In den Verbess. korrigierte er seine Schreibung zu <laikūt> durch zwei Korrekturen, który sporządził według wzoru Verz. (i przypuszczalnie po porównaniu z dem Originaldruck) vornahm. 6. (Abschr. 21a,1 : Vater 13,24 : Verz. 63). RYCINA NR 9 Artykuły / Articles 33 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar In der Abschr. hat man <Butta>. Hier hat Vater zuerst die Form als <Buta> kazał wydrukować błędnie, lecz po porównaniu z Verz. (względnie z drukiem oryginalnym) poprawił je na <Butta>; tak też jest w Verbess. 7. (Odpis 24a,13 : Vater 17,26 : Katalog 63). RYCINA N. 10 Na podstawie pisowni występującej w odpisie Vater kazał wydrukować <Taukan>. Można jednak stwierdzić, że różnica między <L> a <T> w katalogu jest wyraźna. Vater poprawił później w poprawkach formę na <Laukan>, zgodnie z katalogiem. (i przypuszczalnie także w druku oryginalnym). 8. (Odpis 25a,17–18: Vater 19,19–20: Verz. 63). ILUSTRACJA NR 11 PIETRO U. DINI 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI W tym miejscu zarówno Odpis, jak i Vater podają jedno i to samo błędne brzmienie: <epkieckan ikai>. Później, w poprawkach, skorygował Vater die Formen zu <epkiekan. Beh ikai>, also mit <k> statt <ck> und unter Hinzufügung von <Beh> nach dem Muster des Verz. (und vermutlich auch des druku oryginalnym). 9. (Odpis 26a,13: Vater 20,22: Verz. 63). RYSUNEK NR 12 Sowohl in der Abschr. als auch bei Vater liest man <titet>, weshalb die Korrektur zu <titat> in den Verbess. erst nach der Vergleichung mit dem Verz. (und vermutlich mit dem Originaldruck) geschehen konnte. 10. (Odpis 27a,11 : Vater 21,26 : Wykaz 63). ABBILDUNG N. 13 Zuerst las Vater fälschlich <m> statt <n>. Er korrigierte später, in den Poprawka formy do <pogūnans>, tak jak w Wykazie (i przypuszczalnie także w pierwodruku). Straipsniai / Artykuły 35 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar 11. (Odpis 29a,11 : Vater 24,8 : Wykaz 63). RYSUNEK NR 14 Wskutek błędnego odczytania – <r> zamiast <e> – Vater kazał najpierw wydrukować <turri>, lecz w Poprawkach później skorygował formę do <turei>, tak jak jest poświadczona w Verz. (i przypuszczalnie także w pierwodruku). 12. (Odpis 31a,5 : Vater 26,14 : Verz. 63). RYCINA N. 15 Vater najpierw kazał wydrukować pisownię <ʃeggīuns>, tak jak w odpisie. W poprawkach wyeliminował jednak znak długości i skorygował formę do <ʃeggiuns>. W tym przypadku mogło się to stać tylko po porównaniu z pierwodrukiem, ponieważ układ w Verz. inna jest. Rzeczywiście forma ta została tam przez Fabera najpierw błędnie odczytana jako <ʃeggin[n]s>, a następnie skorygowana do <ʃeggīuns>. PIETRO U. DINI 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Zbiory danych Abschr.Vater Verz.Verbess. 1. <dinkaumai> <dinkauimai> <dinkauimai> <dinkauimai> 2. <Lānkinan> <Lānkina> <Lankinan> <Lānkinan> 3. <ʃeggen> <ʃteʃmu> <ʃeggen> <ʃteʃma> <ʃeggē> <ʃteʃmu> <ʃeggē> <ʃteʃmu> 4. <Criʃtianiʃkas> <Criʃtianikas> <Criʃtianiʃkas> <Criʃtianiʃkas> 6. <Butta> 5. <lakut> <lakut> <laikūt> <laikūt> <Buta> <Butta> <Butta> 7. <Laukan> <Taukan> <Laukan> <Laukan> 8. <epkieckan ikai> <epkieckan ikai> <epkiekan. Beh ikai> <epkiekan. Beh ikai> 9. <titet> <titet> <titat> <titat> 10. <pogūnans> <pogūmans> <pogūnans> <pogūnans> 11. <turri> <turri> <turei> <turei> 12. <ʃeggīuns> <ʃeggīuns> <ʃeggīuns> <ʃeggiuns> 13. <pertenniums> <pertenniums> <pertennīuns> <pertenniuns> 14. <ʒuit> <guit> <zuit> <zuit> 15. <andaʃei> <andaʃei> <audaʃai> <audasai> 16. <etwerpʃenniem> <etwerpʃenniem> <etwerpʃennien> <etwerpʃenninn> 17. <Iʃʃprettīnge> <Iʃʃprettīnge> <Iʃʃprettīngi> <Iʃʃprettingi> 18. <eʃʃei> <eʃʃei> <aʃʃei> <aʃʃei> 19. <ʃeititēntiis> <ʃeititēntiis> <ʃeiti tēnti is> <ʃeiti tēnti is> wirʃt ains> <ʃteʃʃe paggan wirʃt ains> <kai tenna eʃʃe wÿrau imtā 20. <abʃergīʃnan> <abʃergīʃnau> <abʃergiʃnan> <abʃergisnan> 21. <ʃteʃʃe paggan aʃt, ʃteʃʃe wyrau imtā aʃt, ʃteʃʃe paggan> paggan> <kai tenna eʃʃe 22. <niturei> <niturri> <niturei> <niturei> 23. <Noʃeilin> <Noʃeilin> <Noʃeilien> <Noʃeilien> W siedmiu przypadkach występuje ważna różnica między czasownikami poprawiającymi. i spis. ustalić. W porównaniu z wykazem poprawki i uzupełnienia ojca wykazują następujące różnice: po pierwsze obecność znaku długości (por. 2.), następnie trzykrotny jego brak (por. 12., 13., 17., 21.), a wreszcie dwa różne zapisy (por. 15., 20.). Szczegółowo: Do 2.: <Lānkinan> pozwala stwierdzić, że poprawka ze znakiem długości nastąpiła nie tylko według wzoru oryginalnego druku, lecz także według odpisu hätte geschehen können. Straipsniai / Articles 43 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar Do 12.: <ʃeggiuns>. Poprawka – tj. usunięcie znaku długości – nastąpić. konnte nur nach der Vergleichung mit dem Originaldruck geschehen. Zu 13.: <pertenniuns>. Die Korrektur – d. h. die Eliminierung des Längezeichens – konnte nur nach der Vergleichung mit dem Originaldruck Zu 15.: <audaʃai>. Man merkt <ʃ> statt <s>; diese Veränderung kann schon als falsche Nachschreibung der Form in Verz. erklärt werden (siehe oben 4.). Do 17.: <Iʃʃprettingi>. Poprawka – tj. usunięcie nastąpić. Längezeichens – konnte nur nach der Vergleichung mit dem Originaldruck Do 20.: <abʃergiʃnan>. Eliminację oznaczenia długości, a także występowanie <ʃ...s> zamiast <ʃ... ʃ>, które nie znajduje potwierdzenia dopiero po porównaniu z Originaldruck geschehen können. Zu 21.: In diesem Fall ist <y> statt <ÿ> hervorzuheben. Die wenigen Fälle, in denen die eine Verbesserung bzw. ein Zusatz Vaters in wykazem Fabera, należy logicznie rozumieć tylko w ten sposób, że wydawca zajrzał bezpośrednio do oryginalnego druku. Zwróciłem już jednak uwagę, że (1) oryginalny druk był przechowywany w Królewcu oraz (2) końcowego porównania dokonał nie wydawca, lecz Faber. Ponadto (3) nie można z całą pewnością wykluczyć, że Vaterowi nie przydarzyły się nowe błędy. Nowe zestawienie w 4.2. mogłoby posłużyć do ewentualnego ustalenia dowodów przeciwnych. 4.2. Synopsa II Jeśli przyjmiemy, że formy zawarte w Ojcowskich poprawkach i uzupełnieniach tatsächlich in dem Originaldruck vorhandene Formen zurückgehen, dann wäre es für die Untermauerung dieser Hypothese angebracht, auch die drei anderen należy włączyć do porównawczej analizy odnośnych przypadków jako egzemplarze Enchiridionu. Podsumowując, otrzymujemy następującą synopsę: Vater (1821) Exemplare des Enchiridions Verbess. B1 B2 D 2. <Lānkinan> <Lānkinan> <Lānkinan> <Lānkinan> 8. <epkiekan. Beh ikai> <epkieckan. Bhe ikai> <epkieckan. Bhe ikai> <epkieckan. Bhe ikai> 12. <ʃeggiuns> <ʃeggiuns> <ʃeggiuns> <ʃeggiuns> 13. <pertenniuns> <pertenniuns> <pertenniuns> <pertenniuns> PIETRO U. DINI 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Vater (1821) Exemplare des Enchiridions Verbess. B1 B2 D 15. <audasai> <audaʃei> <audaʃei> <audaʃei> 20. <abʃergiʃnan> <abʃergīʃnan> <abʃergīʃnan> <abʃergīʃnan> 21. <kai tenna eʃʃe wyrau imtā aʃt, ʃteʃʃe paggan> <kai tenna eʃʃe wijrau imtā aʃt, Steʃʃe paggan> <kai tenna eʃʃe wijrau imtā aʃt, Steʃʃe paggan> <kai tenna eʃʃe wijrau imtā aʃt, Steʃʃe paggan> Na podstawie porównania z innymi egzemplarzami Enchiridionu wynikają następujące ustalenia: Do 2.: Poprawić. <Lānkinan> ze znakiem długości na pierwszym <a> odpowiada B1, B2 i D. Do 8.: Poprawić. <epkiekan. Beh ikai> odpowiada B1, B2 i D <epkieckan. Bhe ikai> nie. Do 12.: Poprawić. <ʃeggiuns> odpowiada B1, B2 i D. Do 13.: Poprawić. <pertenniuns> odpowiada B1, B2 i D. Do 15.: Poprawić. <audasai> odpowiada B1, B2 i D <audaʃei> nie. Do 20.: Popraw. <abʃergiʃnan> bez znaku długości przy <i> nie odpowiada B1, B2 ani D. Do 21.: W <wyrau> Vater stosuje swoją typową pisownię z <y>, w <ij> wie in B1, B2 und D. Außerdem steht bei Vater <wijrau> wie auch in przeciwieństwie do pozostałych egzemplarzy Enchiridionu. Ta forma musi jednak wszędzie zostać poprawiona na <wijran>. Nur in drei Fällen (2., 12., 13.) stimmt Vater in den Verbeʃʃerungen und W dodatkach zgodne z B1, B2 i D, natomiast w trzech przypadkach (8., 15., 20.) nie. Jeden przypadek (21.) jest niejasny. Daher ist es nicht gestattet, anzunehmen, dass Vater nur nach Einblick in den Originaldruck die Formen verbessert habe. Es bleibt deshalb die Przypuszczenie, że Vater właśnie w sekcji Poprawek i dodatków nowe Fehler unterlaufen sind. 4.3. Błędy wiążące Niektóre miejsca w tekście odpisu oraz u Vatera są jednoznacznymi błędami prowadzącymi, które wyraźnie pokazują, jak dokładnie Vater podążał za odpisem Henniga. Są to przypadki błędnych odczytań, które również po ostatnim porównaniu z dem Originaldruck, die von Faber durchgeführt worden war, geblieben sind. Straipsniai / Articles 45 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar Ein makroskopisches Beispiel wird ausreichen, um diesen Sachverhalt zu verdeutlichen: (Odpis 21a,1 : Wykaz ∅ : Vater 13,23). ILUSTRACJA N. 27 Przypadek jest jasny: należy stwierdzić błędne odczytanie zarówno w Odpisie, jak i u Vatera, którzy obaj mają tutaj <Woūʃon> lub <Voūʃon> zamiast Noūʃon »nasz« lesen. Eine Vergleichung mit den anderen Exemplaren des Enchiridions zeigt unzweifelhaft, dass nur Noūʃon belegt ist: B1, s. 24a. B2, s. 236. D, s. 19a. ABBILDUNG N. 28 PIETRO U. DINI 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Porównanie pokazuje ponadto nie tylko, że, jak wiadomo, Noūʃon jest właściwą formą (co odpowiada naszej wiedzy o języku staropruskim), lecz także, że między odpisem a publikacją Vatersa (1821) należy stwierdzić jednoznaczny błąd wiążący. 4.4. Wnioski pośrednie Po ponownym zestawieniu i porównaniu wyłania się nowe pytanie. Czy w ogóle Gesamtbild keineswegs eindeutig. Statt den Nebel zu lichten, wirft die Analyse można sobie na przykład wyobrazić, że tak wiele różnic wynika wyłącznie z niedbalstwa Vatersa? Takie przypuszczenie jest jednak całkiem prawdopodobne. Bedenkt man die bereits oben in 2.4 festgestellten (Druck)Fehler, scheint eine W następstwie tego stwierdzenia można ponadto spekulować: „Büchlein”, względnie druk oryginalny, pozostał w Królewcu. Na podstawie zarówno dowodów 1820/1821 beendete Vater seine Studie in Halle und Berlin, und in Berlin stand ihm nur das Material des Bandes Ms. boruss. fol. 462. zur Verfügung, weil das wewnątrztekstowych, jak i pozatekstowych możemy zasadnie przypuszczać, że Vater nie tylko w rzeczywistości sam nie zapoznał się z drukiem oryginalnym, lecz także że bardzo niedbale korzystał ze spisu Fabera. 5. DAS SCHICKSAL DES „HENNIG-VATER“-EXEMPLARS Po tym, co powiedziano, jestem przekonany, że udało się należycie docenić wysiłki Henniga i V gera na rzecz ocalenia egzemplarza staropruskiego Enchiridionu. Ponadto wykazano, że egzemplarz, na podstawie którego sporządzono zarówno odpis Henniga, jak i studium Vatersa (1821), był przechowywany wówczas w Tajnym Archiwum w Królewcu, niekompletnym oryginalnym drukiem pierwotnym. Die Lage kann schematisch wie folgt dargestellt werden: Artykuły / Articles 47 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar ILUSTRACJA NR 29 Niespełna 25 lat po ukazaniu się studium Vatera (1821) egzemplarz ten został uwzględniony przez Nesselmanna (1845: s. XIX) w następującym kontekście: »Z tego również bardzo rzadkiego i przez długi czas uważanego za zaginiony przekładu [na język staropruski „Małego katechizmu” M. Lutra] znajdują się dwa kompletne egzemplarze w tutejszej Bibliotece Królewskiej, jeden niekompletny, któremu brakuje trzech ostatnich kart, w bibliotece tutejszego Tajnego Archiwum«. W tym cytacie należy zwłaszcza wyróżnić następujące słowa: »jeden niekompletny [egzemplarz], w którym brakuje trzech ostatnich kart, [jest] obecny w bibliotece tutejszego Tajnego Archiwum«. Anschließend führt Nesselmann (1845: S. XX) noch eine weitere wichtige Wiadomość do: »Ten katechizm istnieje tylko w jednym egzemplarzu, ale według niekompletnego, należącego wcześniej do profesora i dyrektora Tajnego deʃʃen Tode dem Geheimen Archiv angehörigen Exemplare abgedruckt worden in dem unten näher ʒu beʃchreibenden Werke von Vater«. Archiwum w Królewcu, A. E. Henniga, od Rzeczywiście wydanie Vatera (1821) było – jak wiadomo – w ogóle pierwszym wydaniem egzemplarza Enchiridionu. Tylko częściowo trafne jest jednak twierdzenie, za Nesselmannem, że Vater bezpośrednio oparł się na oryginalnym druku Henniga. Mam nadzieję, że powyżej wykazałem rękopiśmienne Spis Fabera Rękopiśmienne Odpis; około 1817 (przed podróżą) Zaginiony Studium (XVI rok). Własność druk. oryginalnego druku Ojca Henniga (1821) PIETRO U. DINI 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI (vgl. 3.), dass Vaters Ausgabe vielmehr auf Hennigs Abschrift des Originaldrucks opierało się. Zu unterstreichen ist einmal mehr, dass sowohl Hennig als auch Vater fest davon überzeugt waren, dass „ihr“ Exemplar des Enchiridions der einzige existierende Originaldruck, also ein Unikum gewesen sei. Hingegen wusste już Nesselmann, że w Królewcu przechowywano jeszcze dwa inne egzemplarze wurden, so dass er Vater gegenüber den Vorwurf erhob, sich in Königsberg nicht genügend umgesehen zu haben12. Trzydzieści lat po wzmiance Nesselmanna – a więc pół wieku później – nach Vater (1821) – findet man noch ein ähnliches Zeugnis. Adalbert Bezzenberger (1874: s. 1231) napisał wówczas: »Trzeci, niekompletny egzemplarz „Enchiridionu” nadal znajdował się w Tajnym Archiwum w Królewcu«. w 1874 roku nie znajdował się już tam. Hier ist besonders bemerkenswert, dass dieses Exemplar nach Bezzenbergers Formulierung zu dem Zeitpunkt, zu dem er seine Arbeit verfasste, im Geheimen Archiv zu Königsberg gewesen „war“, was ja wohl bedeutet, dass es damals, Jeszcze w okresie przedwojennym u Trautmanna (1910: s. XXVII) czytamy: »jeden [tj. jeden egzemplarz] w Król. Archiwum Państwowym w Królewcu, któremu na końcu brakuje 3 kart (s. 129–134)13 (według notatki na końcu tak było już w 1823 roku)«14. Natomiast w okresie powojennym wszelkie ślady tego egzemplarza stopniowo zaginęły. O jego dawnym istnieniu wiedział jeszcze Mažiulis (1966: s. 38). Wspomina on jednak tylko mimochodem o niekompletnym oryginalnym druku Enchiridionu z Tajnego Archiwum Królewskiego w Królewcu, a mianowicie o tym egzemplarzu, któremu brakowało ostatnich stron 12 Darüber vgl. Verf. (2021). 13 Das ist sehr wahrscheinlich zu 126–134 zu korrigieren; siehe unten die letzte Fußnote dieses Przyczynku. 14 Ponieważ Trautmann wspomina o „notatce na końcu”, można nawet przypuszczać, że Originaldruck noch gesehen hat. Leider behauptet er dies nicht ausdrücklich, und deshalb muss dieser Punkt offenbleiben. Auf der anderen Seite konnte Trautmann diese Information nicht von otrzymał go od poprzednich wydawców, ponieważ żaden z nich nic na ten temat nie napisał. Artykuły / Articles 49 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar soll15. Damals konnte er über das Schicksal dieses Exemplars weiter nichts mehr dowiedzieć się. 5.1. In cauda venenum... Wie immer es auch gewesen sein mag, so sind jedenfalls die Herausgeber aus w okresie przedwojennym zgodni co do stwierdzenia, że „książeczce” Henniga, względnie oryginalnemu drukowi Enchiridionu, brakowało trzech ostatnich kart. W przypadku wydania V k e r a kwestia ta pozostaje jednak niejasna i trudna zu lösen. Vergleicht man den bei Vater (1821: S. 68) veröffentlichten Schlussteil des Tekstów z ostatnimi kartami w odpisie Henniga, wtedy stwierdza się następującą makroskopową różnicę: strona 68 u V a t e r a (zob. 8. ilustrację N. 39) nie odpowiada zakończeniu odpisu Henniga (zob. 8. Ilustracja N. 40). Jeśli przyjrzeć się bliżej stronie 68 u V a t e r a, zauważa się, że zawiera ona tekst karty 60a w odpisie, a także początkową cząstkę kart 60b (staropruska) i 61a (niemiecka). Jeszcze konkretniej strona 68 kończy się na „twierdzeniu o odparciu”: ILUSTRACJA N. 30. Koniec strony 68 u V a t e r a (1821) Widać, że ostatnie słowo (Attrāiti.) z przedostatniego wiersza strony 68 oraz oba ostatnie wiersze w całości odpowiadają początkowej części następującej po niej karty 60b (niemieckiej) i 61a (staropruskiej) w odpisie: 15 Zob. Mažiulis (1966: s. 38): buvusio Karaliaučiaus Valstybiniame archyve egzemplioriaus (be 129– w [Tajnym] Archiwum Państwowym w Królewcu (bez stron 129–134) nie jest mi znany«; zob. Verf. (2020a: s. 319–320); zob. poniżej przedostatni przypis tego artykułu. 134 p.), likimas nėra man žinomas »Aber das Schicksal dieses Exemplars wie auch das des Exemplars PIETRO U. DINI 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI RYSUNEK N. 31. Początek karty 60b (niemiecki) w odpisie 68 obejmuje ABBILDUNG N. 32. Anfang der Karte 61a (altpreußisch) in der Abschrift Wie es hatte geschehen können, dass Vater (1821) am Ende seiner Seite właśnie część początkową, a nie resztę tekstu znajdującego się na karcie 60b und 61a wiedergeben konnte, bleibt gegenwärtig ohne irgendeine plausible Objaśnienie. Jednak jeszcze ważniejsze jest to, że tekst odpisu jest prawie o dwie strony dłuższy od tego, który jest poświadczony u Vatera (1821). Podkreślam słowo „prawie”, ponieważ dwa pierwsze wiersze – jak już wyjaśniono – zostały również wurden. Tatsächlich bleiben die drei weiteren Karten in der Abschrift (d. h. 60b – deutsch, 61a – altpreußisch und 61b – deutsch) bei Vater ohne Entsprechung (siehe 8. Abbildungen N. 41, 42, 43). Bedauerlicherweise bleibt die Frage nach den Gründen für die Weglassung des Textsschlussteils (fast zwei Karten) der Abschrift von Hennig, die in Vater (1821) nicht veröffentlicht wurde, ohne Antwort. Alle diese Beobachtungen uwzględnione u Vatera, a rozważania ponownie prowadzą do pytania, w jakim stopniu i według jakich kryteriów Vater korzystał z odpisu Henniga, a także czy w ogóle kiedykolwiek zapoznał się z oryginalnym drukiem. Artykuły / Articles 51 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar 6. ZAGINIONY NIEKOMPLETNY EGZEMPLARZ „VH“ Pod koniec tych rozważań nasza wiedza o przekazanym „Büchlein“ zyskała nieco schichte eines heute verschollenen Exemplars des altpreußischen Enchiridions hoffentlich etwas erweitert und verbessert worden. Auf diesem Wege hat Hensubstancji tekstowej i nie jest już tylko beztreściową informacją bibliograficzną. Proponuję określać czwarty, niekompletny, dziś zaginiony egzemplarz staropruskiego Enchiridionu mianem egzemplarza „HV“. Egzemplarz ten jest dziś znany w dwóch wariantach: (1) jako rękopiśmienny, dłuższy wariant, przechowywany w Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz (Haus Nr. 1, Unter den Linden), pod (2) jako drukowany, Signatur: Ms. boruss. fol. 462. – aufbewahrt wird, und krótszy wariant, opublikowany przez Vatera (1821). Es soll hier aber noch einmal hervorgehoben werden, dass der Text der dłuższego wariantu bądź odpisu Henniga jest łącznie o dziewięć kart krótszy – wraz z również brakującym na końcu herbem pruskim, obecnym u wydawców mit der Überschrift: IVSTUS EX FIDE VIVIT – als derjenige Text, der in den anderen bekannten Exemplaren (B1, B2 und D) und auch bei den späteren staropruskiego Enchiridionu. Mówiąc jeszcze precyzyjniej: tekst w odpisie kończy się na karcie 60b, odpowiadającej stronie 240 wydania Mažiulisa 196616 (i na stronie 77,27 wydania Trautmanna 1910)17 odpowiada. 7. UWAGI KOŃCOWE W FORMIE TEZ Schließlich möchte ich versuchen, wenn auch nur thesenartig, einige Schlussfolgerungen vorzustellen. Można z całą pewnością twierdzić, że bez wstępnego opracowania Henniga wydanie Vatersa nigdy by się nie ukazało. Moim zdaniem zawiera 16 Według Mažiulisa (1966) brakuje stron 126–134 egzemplarza III oraz stron 110–118 egzemplarza D. 17 Według Trautmanna (1910) brakuje stron 126–134 egzemplarza K oraz stron 111–118 egzemplarza D. Należy stwierdzić nieścisłość w porównaniu z obserwacją Trautmanna (1910: s. XXVII–XXVIII, gdzie podano strony 129–134) (por. Verf. 2020). PIETRO U. DINI 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI ABBILDUNG N. 37. Die handschriftliche undatierte Bemerkung von Vater (Karte 62a) Straipsniai / Articles 59 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar RYSUNEK NR 38. Wykaz Fabera (wielokrotnie składane karty 63a–64b) PIETRO U. DINI 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI ABBILDUNG N. 39. Letzte Seite von Vater (1821: S. 68) Straipsniai / Articles 61 RYSUNEK NR 40. Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar Karta 60a odpisu PIETRO U. DINI 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI RYSUNEK NR 41. Karta 60b odpisu Straipsniai / Articles 63 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar ABBILDUNG N. 42. Blatt 61a der Abschrift PIETRO U. DINI 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI ABBILDUNG N. 43. Blatt 61b der Abschrift. Rechts sieht man auch einen Teil der niedatowanej uwadze ojca (karta 62a) Straipsniai / Articles 65 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar ŹRÓDŁO I LITERATURA PRZEDMIOTU Adelung Johann Christoph, Vater Johann Severin 1809: Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde: mit dem Vater Unser als Sprachprobe in bey nahe fünfhundert Języki i dialekty, część 2, Języki europejskie, Berlin: Voss. XIX wieku. – Przyczynki do Bernhagen Wolfgang 1964: Johann Severin Vater, ein vergessener Slavist des historii slawistyki, pod red. H. H. Belfieldta, K. Horálka, Berlin: Akademie-Verlag, 162–170. Bezzenberger Adalbert 1874: Recenzja Nesselmanna 1873. – Göttingische Gelehrte Anzeigen 39, 1221–1250. Bopp Franz 1853: Über die Sprache der alten Preuʃsen, Gelesen in der Akademie der Wissenschaften am 24. Mai 1849, am 25. Juli 1850 und am 24. Februari 1853. – Rozprawy Królewskiej Akademii Nauk w Berlinie z roku 1853, Berlin: F. Dümmler’s Verlags-Buchhandlung. Fleckenstein Christa 1997: Johann Severin Vater – przedstawiciel wczesnej fazy slawistyki halleńskiej. – Przyczynki do historii slawistyki na Uniwersytecie Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze, część 1 (= Slavica Varia Halensia 2), pod red. Chr. Fleckenstein, H. Schmidt, Halle-Wittenberga: Universitätsverlag, 34–38. Forstreuter Kurt Hermann 1955: Pruskie Archiwum Państwowe w Królewcu. Rys historyczny wraz z przeglądem jego zasobu, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Grimm Jacob 1822: Recenzja Vatera 1821. – Göttingische gelehrte Anzeigen 121, 1201–1207. Götz von Selle 1965: Vater, Johann Severin. – Altpreußische Biografie 2, hrsg. von Chr. Krollmann, Marburg: Elwert, 755. Haym Rudolf, wyd., 1894: Listy Wilhelma von Humboldta do Georga Heinricha Ludwiga Nicolovius, Berlin: Verlag von Emil Felber. Heckmann Marie-Luise 2019: Prussica und Lithuanica in der Staatsbibliothek zu Berlin–Preußischer Kulturbesitz. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 22–51. Krollmann Christian 1974: Faber, Karl. – Altpreußische Biographie 2, wyd. przez Chr. Krollmann, Marburg: Elwert, 172. Kuhn Ernst 1895: Vater, Johann Severin. – Allgemeine Deutsche Biographie 39, 503–508. Lehnerdt Joh. Max 1974: Hennig, Abraham Ernst. – Altpreußische Biografie 2, hrsg. von Chr. Krollmann, Marburg: Elwert, 286. PIETRO U. DINI 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Linde Samuel B. 1822: O jękyku dawnych prusaków. Rozbior dziela professora Vatera, w Warszawie w drukarne Xięży Pharów. Mažiulis Vytautas 1966: Pruskie zabytki językowe 1, Wilno: Mintis. Mažiulis Vytautas 1981: Prūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Mokslas. Mone Franz J. 1821: Rezension zu Vater 1821. – Heidelberger Jahrbücher der Literatur 5(31), 489–495. Ms. boruss. fol. 462: Johann Severin Vater: Enchiridion. Mały katechizm doktora Marcina Lutra, po niemiecku i prusku. Wydrukowano w Królewcu w Prusach przez Johanna Daubmanna. M. D. LXI (odpis) Faber: Collatio odpisu z drukiem, 64 k., Halle, około 1821. Nesselmann G. H. Ferdinand 1845: Język dawnych Prusów objaśniony na podstawie jego pozostałości, Berlin: Reimer. Nesselmann G. H. Ferdinand 1873: Thesaurus Linguae Prussicae. Pruski zasób słownictwa w zakresie, w jakim został dotychczas ustalony, wraz z dodatkiem zbioru urzędowo poświadczonych nazw miejscowych, przejrzany i zestawiony, Berlin: Dümmlers Verlagsbuchhandlung, Harrwitz & Gossmann. Trautmann Reinhold 1910: Zabytki języka staropruskiego. Wprowadzenie, teksty, gramatyka, słownik, Getynga: Vandenhoeck und Ruprecht. Gramatyki, leksykony, zbiory słów są wyszczególniane, ojczyzna jest wskazywana, Vater Severin Johann 1815: Linguarum totius orbis Index alphabeticus, quarum historia zarysowana, czyli literatura gramatyk, leksykonów i zbiorów słów wszystkich języków ojczyzny, losów i pokrewieństwa tychże, Berlin: w oficynie Nicolai der Erde nach alphabetischer Ordnung der Sprachen, mit einer gedrängten Uebersicht des Księgarnia. Vater Severin Johann 1821: Die Sprache der alten Preuʃsen: Einleitung, Ueberreʃte, Sprachlehre, Wörterbuch, Braunʃchweig: in der Schul-Buchhandlung Halle, gedruckt in drukarni Gebauera. Verf. 2014: Dėl prūsų kalbos tekstų sąvado susidarymo, eds. by T. Civjan, M. Zavjalova, A. Judžentis. – Bałtowie i Słowianie: skrzyżowanie kultur duchowych, Wilno: Versmė, 89–100. Autor 2019: К вопросу о дошедших до нас сведениях о древне-прусском «Энхири дионе» [K voprosu o doshedshykh do nas svedenyiakh o drevne-prusskom «Enkhyridione»] (1561). – Językoznawstwo słowiańskie i bałkańskie. Slawistyka, европеистика, культурология. К 90-летню со дня рождения Владимира Николаевича Топорова [Slavianskoe i balkanskoe iazykoznanye. Slavistika, indoevropeistika, kul’turologyia. K 90-letyiu so dnia rozhdenyia Vladimira Nikolaevicha Toporova], Москва: Straipsniai / Articles 67 Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Vater (1821) oder zu dem verschollenen „VH“-Exemplar Rosyjska Akademia Nauk. Instytut Slawistyki [Moskva: Rossiyskaia akademyia nauk. Institut Slavianovedenyia], 238–263. Autor 2020: O tekstualnej podstawie staropruskiego Enchiridionu u Trautmanna (1910). – Baltistica 55(1), 105–118. Verf. 2020a: Zur textuellen Grundlage des altpreußischen Enchiridions bei Mažiulis (1966). – Baltistica 55(2), 315–328. Verf. 2021: O podstawie tekstowej staropruskiego Enchiridionu u Nesselmanna (1845) i jego następców Uhlenbecka (1889) i Bernekera (1896). – Baltistica 56(1), 107–120. Vaterio prūsiškojo Enchiridiono (1821) pirminio teksto, arba prarastojo „HV“ egzemplioriaus, indoklausimu STRESZCZENIE Niektóre ważne aspekty wydania Vatera (1821) wciąż nie są jasne. Szczególnie wiele pytań budzi związek tekstu wydrukowanego przez Vatera z rękopiśmienną kopią pruskiego Enchiridionu, przechowywaną w Ms. boruss. tom, karta. 462 (w Berlinie), która do tej pory nie była znana. Autor tej kopii, A. E. Henig, sporządził ją na podstawie należącego do niego drukowanego, niekompletnego egzemplarza Enchiridionu. Ten egzemplarz pruskiego prarastu jau Neselmano (1845) laikais. Tiek vidiniai, tiek išoriniai argumentai rodo, kad Enchiridionu uznawano za zaginiony drukowany, niekompletny egzemplarz; stanowił on punkt odniesienia dla rękopisu Heniga, a później także dla wydania Vatera. W egzemplarzu kad Vaterio išspausdintas tekstas yra dviem puslapiais trumpesnis nei Henigo rankraštinė tym brakowało stron 126–134. Co ciekawe, kopia. Porównanie różnorodnych danych pozwala odtworzyć niektóre cechy zaginionego egzemplarza. Proponowałbym nazywać ten egzemplarz egzemplarzem „HV”. Įteikta 2021 m. spalio 9 d. PIETRO U. DINI Uniwersytet w Pizie Via S. Maria 36, I-56126 Piza, Włochy pietr[email protected]