„Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum“. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften

326 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII JÜRGEN UDOLPH Zentrum für Namenforschung – Göttingen Akademie der Wissenschaften zu Göttingen Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-8475-7857 Kierunki badań naukowych: językoznawstwo historyczne, nazwy wód, nazwy miejscowości, nazwiska. DOI: doi.org/10.35321/all87-16 NAZWY MIEJSCOWOŚCI MIĘDZY RENEM I ŁABĄ – ONOMASTYKA W PRZESTRZENI EUROPEJSKIEJ. PROJEKT BADAWCZY AKADEMII W GETYNDZE NAUKI Vietovardžiai tarp Reino ir Elbės – Onomastika Europos erdvėje. Getingeno mokslų akademijos mokslo-tiriamasis projektas ADNOTACJA Nazwy miejscowości niemieckich krajów związkowych Dolna Saksonia i Westfalia (część kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia), poświadczone przed 1600 rokiem, w tym nazwy opuszczonych miast i wsi, są krytycznie analizowane na podstawie ich świadectw historycznych oraz badane językoznawczo pod względem ich pochodzenia i interpretacji etymologicznej, morfologicznej i typologicznej, przy czym tomy NOB (Niedersächsisches Ortsnamenbuch) mają służyć za przykład. Po ukończeniu prac mapy i opracowania podsumowujące przedstawią ocenę kwestii pochodzenia, powiązań etymologicznych i historii osadnictwa. Wyniki będą również istotne dla Skandynawii, Anglii, Europy Wschodniej (w tym państw bałtyckich) oraz części Europy Środkowej. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowości, nazwy opuszczonych miejsc, historia osadnictwa, ludy germańskie, Sasi. Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften Įžvalgos / Insights 327 PREHISTORIA Die Vorgeschichte zu dem Projekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften, von dem hier die Rede sein wird, hat ihren Anfang am 18.10.1990 in den Räumen des Sprachwissenschaftlichen Seminars der Universität Göttingen genommen. An diesem Tag fand die erste Stunde des Proseminars Ortsnamen jako źródło historyczne, z dodatkiem Die Ortsnamen des Kreises Wolfenbüttel, pod kierownictwem Jürgena Udolpha. Wzięło w niej udział kilku studentów, wśród nich już także Kirstin Casemir i Uwe Ohainski, którzy nie tylko od tamtej pory towarzyszyli projektowi, lecz od tego dnia bez przerwy wspierali go w decydujący sposób. Plan polegał na podjęciu wraz z powiatem Wolfenbüttel projektu, który niemal w całości odpowiadałby studiom nad nazwami miejscowości i gewidmet war. In anderen Bundesländern Deutschlands hatten schon zum Teil umfassende Untersuchungen an den Siedlungsnamen eingesetzt und waren auch schon zu wichtigen Ergebnissen gekommen. Für Niedersachsen fehlten opuszczonych osad kraju związkowego Dolna Saksonia. Rozpoczęte seminarium było w kolejnych latach nieprzerwanie kontynuowane aż do 2000 roku. Opracowano nazwy miejscowości powiatów Wolfenbüttel, Göttingen, Osterode/Harz, Goslar, Northeim, Holzminden, Hildesheim, Hameln-Pyrmont, Hannover (łącznie z miastem Hannover), Peine, Celle, Helmstedt, Gifhorn, a także miast Braunschweig i Hannover. Zajęcia na Uniwersytecie w Getyndze zostały jednak przerwane w latach 1999–2000, ponieważ J. Udolph otrzymał propozycję objęcia profesury onomastyki na Uniwersytecie w Lipsku i przyjął ją po semestrze zastępstwa w roku akademickim 1999–2000. Prace nad nazwami miejscowości Dolnej Saksonii nie zostały jednak [ukończone], aby zainteresować badaniami i pozyskać finansowe wsparcie. Szczególnie miasto i powiat Hannover unterbrochen. Es war gelungen, Städte und Kreise in Niedersachsen für diese wykazały duże zainteresowanie, dzięki czemu można było zintensyfikować prace w tym zakresie, a ich wyniki opublikować w 1998 roku jako pierwszy tom seit etwa 1996–1997 die Untersuchungen der Ortsund Wüstungsnamen des Niedersächsisches Ortsnamenbuch (= NOB I). Dwa lata później ukazały się nazwy miejscowości powiatu Osterode (= NOB II). Kilka lat wcześniej opublikowano obszerne opracowanie J. Udolpha (1994) Namenkundliche Untersuchungen zum Germanenproblem, w którym omówiono szereg rdzeni i sufiksów pochodzenia germańskiego oraz ich występowanie w nazwach miejscowości na obszarze osadnictwa starogermańskiego, a także dokładniej określono je za pomocą kartografii. Wówczas okazało się, że kraje związkowe Dolna Saksonia, części Saksonii-Anhaltu, JÜRGEN UDOLPH 328 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Turyngia, Hesja i Westfalia w szczególny sposób uczestniczą w tych rozprzestrzenieniach. Umocniło to autorów NOB w przekonaniu, by kontynuować prace nad nazwami miejscowości północnych i środkowych Niemiec. W ścisłym związku z tymi rozważaniami pozostawało badanie K. Casemira dotyczące nazw miejscowości powiatu, powstałe w 2003 roku jako Wolfenbüttel und der Stadt Salzgitter (= NOB III), in der die Autorin in dankenswerter Weise auch archäologische und siedlungsgeschichtliche Aspekte mit den Ortsnamen verknüpft hatte. Auch ihre Magisterarbeit über rozprawa doktorska nazwy zakończone na -büttel (Casemir 1997) stanowiły ważny wkład w badania nad nazwami miejscowości, także Dolnej Saksonii. Po powołaniu do Lipska J. Udolph w rozmowie z prezesem Akademii w Getyndze przekonał go, że słownik nazw miejscowości Dolnej Saksonii byłby dla Akademii ważnym i koniecznym zadaniem. Krótko mówiąc: po dłuższych dyskusjach i rozmowach w ramach Unii Niemieckich Akademii Nauk projekt, rozszerzony o obszar Saksonii-Anhaltu i Westfalii, został włączony do programu akademii, największego w Niemczech programu badań humanistycznych i społecznych. Opiekę sprawowała Akademia Nauk w Getyndze, placówkę badawczą utworzono na Uniwersytecie w Münsterze, a w 2005 roku rozpoczęto badania. PROJEKT Pod kierownictwem J. Udolpha przy projekcie początkowo pracowali Hendrik Davids, Michael Flöer, Claudia Maria Korsmeier, Brigit Meineke i Jutta Schröder. Nieco później dołączyła K. Casemir jako kierowniczka placówki, a następnie także U. Ohainski, Josef Dolle oraz okresowo Jens Kersting. Początkowo projekt zaplanowano na 32 1/2 roku i obejmował on badanie nazw miejscowych krajów związkowych Dolna Saksonia (wraz z Bremą i Bremerhaven), Westfalia i Saksonia-Anhalt. Wskutek wewnętrznych decyzji akademii okres realizacji skrócono do 25 lat, co zmusiło nas do rezygnacji z Saksonii-Anhalt. Bardzo tego żałowaliśmy. W tym miejscu nie możemy przedstawić szczegółowego opisu projektu ani stanu prac. Można je znaleźć na stronie internetowej seiner Ziele und weiterer damit zusammenhängender Aspekte müssen Getyngeńskiej Akademii Nauk pod adresem https://adw-goe.de/forschung/ forschungsprojekte-akademienprogramm/ortsnamen-zwischen-rhein-undelbe/ oraz pod linkiem Ortsnamen.net. Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften Spostrzeżenia / Insights 329 W skrócie cel projektu można sformułować następująco: poświadczone przed rokiem 1600 nazwy miejscowe badanego obszaru, włącznie z nazwami opuszczonych osad, zostaną krytycznie opracowane na podstawie ich historycznych poświadczeń oraz zbadane językoznawczo pod kątem pochodzenia i interpretacji etymologicznej, morfologicznej i typologicznej, przy czym za wzór służą tomy Niedersächsisches Ortsnamenbuch. Po zakończeniu opracowania mapy i podsumowujące rozprawy umożliwią analizę kwestii pochodzenia, powiązań etymologicznych i historii osadnictwa. Aktualny stan prac przedstawiają dwie mapy, które zamieszczamy tutaj: MAPA 1: Westfälisches Ortsnamenbuch – stan opracowania: październik 2022 JÜRGEN UDOLPH 330 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII KARTE 2: Niedersächsisches Ortsnamenbuch – Bearbeitungsstand Oktober 2022 Od początku badań starano się przy tym przedstawić wyniki w sposób zrozumiały również dla zainteresowanych laików. Dyskusja na temat tak zwanej „wieży z kości słoniowej”, w której rzekomo poruszają się badania akademickie, powstała między innymi dlatego, że w publikacjach naukowych częściowo kultywowano (i nadal kultywuje się) formę językową, która powodowała powstanie dystansu wobec zainteresowanej opinii publicznej. W dziedzinie indoeuropeistyki dystans ten został w znacznym stopniu pogłębiony przez wprowadzenie tak zwanych „laryngałów” i ich graficznego przedstawiania, które znalazło również zastosowanie w badaniach nad nazwami miejscowymi. Również w tym przypadku naszym dążeniem jest zmniejszenie tego dystansu w opracowaniu nazw miejscowych. Nazwy miejscowe w dużej mierze interesują także opinię publiczną, dlatego konieczne jest wybranie zrozumiałego języka i sposobu prezentacji. Projekt częściowy Westfalski słownik nazw miejscowych zostanie ukończony w 2022 roku wraz z tomem 20, podczas gdy planowany na 28 tomów Dolnosaksoński słownik nazw miejscowych jest jeszcze w opracowaniu. Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften Įžvalgos / Insights 331 W tym miejscu nie podajemy wykazu wszystkich tomów opublikowanych do tej pory. Informuje o tym strona internetowa ortsnamen.net w działach Dolnosaksoński słownik nazw miejscowych i Westfalski słownik nazw miejscowych, w których można również znaleźć mapy przeglądowe odpowiednich obszarów opracowania. Opublikowane tomy są początkowo dostępne w księgarniach, jednak trzy lata po ich ukazaniu się (po upływie okresu embarga) są dostępne na serwerze dokumentów res doctae – serwerze dokumentów Akademii Nauk w Getyndze, gdzie także formularz wyszukiwania ułatwia znalezienie pożądanych nazw miejscowych (https://rep.adw-goe.de/). PODSTAWY, CELE I PIERWSZE ERGEBNISSE DES PROJEKTES 1. Die Relevanz der Ortsnamenforschung liegt nicht nur in der Frage nach der Bedeutung eines einzelnen Namens. Zwar ist die Undurchsichtigkeit nazwy geograficzne wciąż stają się bodźcem do pytania: „Co właściwie oznacza ta nazwa?”, ale już na tej podstawie można uzyskać jedynie fragmentaryczne wglądy w historię języka lub osadnictwa. Dalsze ustalenia stają się możliwe dopiero wtedy, gdy pod względem onomastycznym zbada się większy obszar. Dopiero wtedy udaje się uchwycić w zarysie pierwotne znaczenie pojedynczej nazwy. Dlatego podsumowujące opracowanie badań onomastycznych również wciąż — i słusznie — dąży do kartograficznego ujęcia zgromadzonego materiału oraz różnych poziomów, z którymi nazwy są powiązane. 2. Badanie zasobu nazw miejscowych krajów Westfalii, Dolnej Saksonii, Bremy, a także Saksonii-Anhaltu ma szczególne znaczenie dla pradziejów i wczesnej historii Europy, ponieważ do początku Brandenburgia, Saksonia, Turyngia i Hesja dieses Projektes eine gravierende Forschungslücke bestand und gerade dieses bisher nicht untersuchte Territorium nicht nur mit den benachbarten deutschen Ländern wie dem Rheinland, Schleswig-Holstein, Mecklenburg-Vorpommern, pozostają w najściślejszym kontakcie, lecz także dlatego, że według badań ostatnich lat w uderzający sposób mit weiten Bereichen der Germania, ferner mit dem westslavischen Sprachgebiet und in seinen ältesten Spuren mit dem Baltikum und einem altslavischen Siedlungsgebiet in Südpolen und der Ukraine verbunden ist. JÜRGEN UDOLPH 332 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 3. Na podstawie dotychczas opublikowanych tomów i innych nowszych badań można w szczególności wytyczyć następujące linie powiązań, których znaczenie wymaga jeszcze dokładniejszego zbadania: a) z Dolnej Saksonii i Westfalii w kierunku Anglii, przy czym Belgia, Niderlandy i Flandria tworzą pomosty (pierwsza próba kartograficznego ujęcia: Udolph 1994: 775 [mapa 55]). Zgodnie z badaniem przeprowadzonym przez Nordihm dotyczącym zasobu nazw miejscowych wyrażono to und Westdeutschlands und dem Englands enge Verbindungen gibt, die alt sein müssen, ist schon sehr früh u.a. von H. Jellinghaus (1898, 1902) erkannt worden, auch E. Schröder (1933: 22) hatte bei dem Grundwort -horst auf Grund einer bei następująco: jest to „słowo osadnicze, które jest właściwe wyłącznie Sasom, które tylko oni zabrali ze sobą do Anglii i które występuje także na bardzo odległych obszarach” (w sprawie dalszego opracowania -horst zob. Udolph 1994: 776–796, por. także mapa 3). Dotyczy to jednak także innych apelatywów. Tak więc u Hessmanna 1985: 199 czytamy: „Elementy staroangielskie, o ile nie zostały przejęte z języka brytyjskiego lub skandynawskiego, niemal zawsze znajdują swój odpowiednik w zakresie języka starosaksońskiego” (tj. przede wszystkim w Dolnej Saksonii). Przed kilkoma laty mogliśmy poprzeć to za pomocą nieco szerzej zakrojonego wykazu apelatywów (Udolph 2006). Wcześniej w kilku artykułach wybierał poszczególne apelatywy i na podstawie wywiedzionych od nich nazw miejscowych prześledził wędrówki plemion zachodniogermańskich pochodzi poniższa mapa 3, na której nach England nachzuzeichnen versucht (Udolph 1994: 765–830; 1995). Daraus przedstawiono germańskie horst, np. w średnio-wysoko-niemieckim hurst, także hürste, staro-wysoko-niemieckim hurst, starosaksońskim hurst ‘zarośla, gęstwina’, mittelniederdeutsch, mittelniederländisch hurst, horst, niederländisch horst, także staroangielskim hyrst, angielskim hurst przeważnie ‘las krzewiasty, zarośla, zagajnik, krzewy, gęstwina, młodnik’, ‘porośnięte roślinnością niewielkie wzniesienie na bagnach i Mokradłach’ itp. zawierają. Podczas prac nad nazwami miejscowymi Westfalii i Dolnej Saksonii natrafiliśmy na kolejne zjawisko związane z Anglią, którego dotychczas jednak nigdy nie zauważono: zawierają one częściowo apelatywy występujące wyłącznie w zasobie słownictwa staroangielskiego lub angielskiego. Konsekwencja tego jest znaczna: oznacza to bowiem, że leżące u podstaw słowo, zachowane już tylko w języku angielskim, występowało dawniej również w germańskich dialektach północnych Niemiec lebendig gewesen ist. Oto tylko jeden przykład: w języku angielskim od czasów staroangielskich dobrze poświadczone są: grif(e), grāf, grove ‘gaj, zagajnik’, spokrewnione ze słowiańskimi grabrъ, grabъ ‘grab’ i innymi słowami. Utworzono z niego różne angielskie nazwy miejscowe, takie jak np. Grafton lub Grovehurst. Słowo to występuje obecnie również w niemieckich nazwach miejscowości, takich jak Grastrup, Kr. Lippe, Grafhorst, Kr. Helmstedt, Grasdorf, region Hanoweru, a być może także w Greven, Kr. Steinfurt (ostatnio na ten temat WOB 13: 123f.). Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften Wnioski / Insights 333 MAPA 3: horst/hurst w nazwach miejscowości Na tej podstawie rzuca się również nowe światło na starą i rzekomo już rozstrzygniętą kwestię, skąd przybyli zachodniogermańscy osadnicy Anglii. Niemal powszechnie przyjmuje się, że przybyli oni ze Szlezwiku-Holsztynu i Danii; słynne zdania Bedy do dziś oddziałują: „Advenerunt autem de tribus Germaniae populis fortioribus, id est Saxonibus, Anglis, Jutis“ [Sasi, Anglowie, Jutowie”]. Badania, które usiłowały potwierdzić to twierdzenie za pomocą nazw miejscowości Szlezwiku-Holsztynu (np. Laur 1964), nie przyniosły jednak żadnych rezultatów. Na tej podstawie wyciągnięto wniosek, że w badaniach nazw nie można szukać odpowiedzi na to pytanie. Pierwsze oznaki wskazują jednak na to, że poglądy te najwyraźniej nie znajdują potwierdzenia w Dolnej Saksonii. Po zakończeniu badań z pewnością uzyska się odpowiedź na to pytanie: nazwy miejscowości są najpewniejszymi świadkami ruchów migracyjnych, co widać w przypadku przenoszenia nazw na niemieckie ziemie wschodnie, z Europy za ocean, z rosyjskich ziem macierzystych na Syberię i w innych miejscach. Podobnie rzecz ma się z ojczyzną i pochodzeniem Sasów. Kwestie te dotychczas rozpatrywano niemal wyłącznie z perspektywy archeologicznej i historycznej. Nowsze badania pokazują, że rzekomy wpis Saxones u Ptolemeusza, odnoszony na ogół do Szlezwiku-Holsztynu, jest prawdopodobnie błędem odczytu (Springer 2002; 2004: 27–29). Tym samym z dotychczasowej teorii, według której Sasi pierwotnie przybyli ze Szlezwiku-Holsztynu, wypada ważny kamień węgielny. Kwestia pozostaje całkowicie otwarta. Jeśli weźmie się pod uwagę, JÜRGEN UDOLPH 334 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII że pierwszymi pewnymi wskazówkami dotyczącymi Sasów z onomastycznego punktu widzenia są angielskie hrabstwa Essex, Middlesex, Sussex, Wessex itd., także tutaj nazwy miejscowości mają istotną wartość dowodową: Na podstawie tych nazw wypracowano również Namenvergleiche zwischen englischen und kontinentalgermanischen Namen etwas zur Herkunft der Besiedler Englands sagen? b) Durch die Bearbeitung der Ortsnamen Niedersachsens und Westfalens powiązania ze słownictwem pospolitym i zasobem nazw Szlezwiku-Holsztynu, Danii i Skandynawii. Należą do nich nazwy miejscowości i nazwy opuszczonych osad, u których podstaw leżą apelatywy takie jak haugaz ‘wzgórze, kurhan’, *hlaiwaz ‘(grobowe) wzgórze’, klint ‘wyniosłość, góra’, malm- (także w gockim malma ‘piasek’), wedel ‘płytkie miejsce w wodzie, bród’ i in. u podstaw. Niektórymi z tych apelatywów zajął się J. Udolph (1994: 830–918). Z tego zbioru tutaj tylko jedna mapa (mapa 4): MAPA 4: wedel w nazwach miejscowości c) Opracowanie nazw miejscowości badanego obszaru wykazało również zgodności zarówno w zakresie słownictwa, jak i zasobu nazw miejscowości z bałtyckimi i słowiańskimi obszarami osadniczymi, względnie z odpowiadającym im zasobem słownym i nazewniczym. Potwierdzają one wcześnie wyrażone przypuszczenia W. P. Schmida, zgodnie z którymi na obszarze bałtyckim znajdowało się centrum staroeuropejskich Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften Įžvalgos / Insights 341 LITERATUR Bach Adolf 1954: Die deutschen Ortsnamen, Bd. 2, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Brylla Charlotte 2009: Der semantische Kampf um den Begriff des Nordens in Schweden zur Zeit des Nationalsozialismus. ‒ Facetten des Nordens. Räume – Konstruktionen – Identitäten, Berliner Beiträge zur Skandinavistik, Bd. 17, hrsg. von J. Hecker-Stampehl, H. Kliemann-Geisinger, Berlin: Nordeuropa-Institut. Casemir Kirstin 1997: Die Ortsnamen auf -büttel. (Namenkundliche Informationen Beiheft 19), Leipziger Universitätsverlag. Casemir Kirstin, Udolph Jürgen 2006: Die Bedeutung des Baltischen für die niedersächsische Ortsnamenforschung. ‒ Baltų onomastikos tyrimai – Aleksandrui Vanagui atminti, sud. L. Bilkis, A. Ragauskaitė, D. Sinkevičiūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 114–136. Dini Pietru U., Udolph Jürgen 2005: Slawisch-Baltisch-Germanische Sprachbeziehungen. ‒ Reallexikon der Germanischen Altertumskunde 29, 59–78. Grimm Jacob 1845: Geschichte der deutschen Sprache, Leipzig: S. Hirzel. Grimm Jacob 1871: Kleinere Schriften, Bd. 5, Berlin: Dümmler. Hessmann Pierre 1984: Bedeutung und Verbreitung einiger nordwestdeutscher Sumpfbezeichnungen. ‒ Gießener Flurnamen-Kolloquium, hrsg. von R. Schützeichel, Heidelberg: Winter, 190–200. Jellinghaus Hermann 1898: Englische und niederdeutsche Ortsnamen. ‒ Anglia 20, 257–334. Jellinghaus Hermann 1902: Bestimmungswörter westsächsischer und englischer Ortsnamen. ‒ Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung 28, 31–52. Krahe Hans 1949: Ortsnamen als Geschichtsquelle, Heidelberg: Quelle & Meyer. Laur Wolfgang 1964: Namenübertragungen im Zuge der angelsächsischen Wanderungen. ‒ Beiträge zur Namenforschung 15, 287–297. Müller Gunter 1970: Das Problem der fränkischen Einflüsse auf die westfälische Toponymie. ‒ Frühmittelalterliche Studien 4, 244–270. NOB ‒ Niedersächsisches Ortsnamenbuch, hrsg. von K. Casemir, J. Udolph, Bd. 1ff. Bielefeld 1998ff. NOB I ‒ Ohainski Uwe, Udolph Jürgen 1998: Die Ortsnamen des Landkreises und der Stadt Hannover, Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte. JÜRGEN UDOLPH 342 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII NOB II ‒ Ohainski Uwe, Udolph Jürgen 2000: Die Ortsnamen des Landkreises Osterode, Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte. NOB III ‒ Casemir Kirsten 2003: Die Ortsnamen des Landkreises Wolfenbüttel und der Stadt Salzgitter, Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte. NOB IV ‒ Casemir Kirsten, Ohainski Uwe, Udolph Jürgen 2003: Die Ortsnamen des Landkreises Göttingen, Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte. Schmid P. Wolfgang 1994: Linguisticae Scientiae Collectanea, hrsg. von. J. Becker, Berlin, New York: de Gruyter. Schröder Edward 1993: Sachsen und Cherusker. ‒ Niedersächsisches Jahrbuch für Landesgeschichte 10, 5–28. Schuh Robert 1980: -heim-Namen in Ostfranken. Ausdruck fränkischer Herrschaft? ‒ Ortsnamen als Ausdruck von Kultur und Herrschaft. Erlanger Ortsnamenkolloquium, hrsg. von R. Schützeichel, Heidelberg: Winter, 33–47. Springer Matthias 2002: Saxones und Saxonia im Altertum und Frühmittelalter. ‒ Namenkundliche Informationen 81/82, 155–177. Springer Matthias 2004: Die Sachsen, Stuttgart: Kohlhammer. Udolph Jürgen 1994: Namenkundliche Studien zum Germanenproblem, Berlin: de Gruyter. Udolph Jürgen 1995: Die Landnahme Englands durch germanische Stämme im Lichte der Ortsnamen. ‒ Nordwestgermanisch (Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Ergänzungsband 13), Berlin, New York: de Gruyter, 223–270. Udolph Jürgen 1997: Zogen die Hamelner Aussiedler nach Mähren? Die Rattenfängersage aus namenkundlicher Sicht. ‒ Niedersächsisches Jahrbuch für Landesgeschichte 69, 125–183. Udolph Jürgen 1998: Fränkische Ortsnamen in Niedersachsen? ‒ Festgabe für Dieter Neitzert zum 65. Geburtstag, hrsg. von P. Aufgebauer, U. Ohainski, E. Schubert (Göttinger Forschungen zur Landesgeschichte, Bd. 1), Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte, 1–70. Udolph Jürgen 1999: Baltisches in Niedersachsen? ‒ Florilegium Linguisticum. Festschrift für Wolfgang P. Schmid zum 70. Geburstag, hrsg. von E. Eggers, J. Becker, J. Udolph, D. Weber, Frankfurt, Main: Peter Lang, 493–508. Udolph Jürgen 2005: Slavisch-Baltisch-Germanische Übereinstimmungen in Toponymie und Hydronymie. ‒ Reallexikon der Germanischen Altertumskunde 29, 64–67. Ortsnamen zwischen Rhein und Elbe – Onomastik im Europäischen Raum. Ein Forschungsprojekt der Göttinger Akademie der Wissenschaften Įžvalgos / Insights 343 Udolph Jürgen 2006: England und der Kontinent: Ortsnamenparallelen (Ein Situationsbericht). ‒ Language and Text. Current Perspectives on English and Germanic Historical Linguistics and Philology, Heidelberg: Winter, 317–343. WOB – Westfälisches Ortsnamenbuch, hrsg. von K. Casemir, J. Udolph, Bd. 1ff, Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte, 2009ff. WOB 13 ‒ Korsmeier Claudia Maria 2009: Die Ortsnamen des Landkreises und der Stadt Hannover, Bielefeld: Verlag für Regionalgeschichte. Vietovardžiai tarp Reino ir Elbės – Onomastika Europos erdvėje. Getingeno mokslų akademijos mokslo-tiriamasis projektas SANTRAUKA Na podstawie danych historycznych w artykule krytycznie analizuje się nazwy miejscowości niemieckich krajów związkowych Dolna Saksonia i Westfalia (części kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia), poświadczone do 1600 roku, w tym nazwy opuszczonych miast i wsi. W badaniu przeprowadzono również analizę lingwistyczną tych nazw miejscowości z uwzględnieniem ich pochodzenia oraz interpretacji etymologicznej, morfologicznej i typologicznej, wykorzystując jako przykład księgę nazw miejscowości Dolnej Saksonii. W wyniku badania na mapach i w podsumowaniach badania oceniono kwestię pochodzenia, związki etymologiczne oraz historię zasiedlenia miejscowości. Wyniki badania będą przydatne w badaniach Skandynawii, Anglii, Europy Wschodniej (w tym krajów bałtyckich) oraz niektórych regionów Europy Środkowej. Pateikta 2022 m. rugpjūčio 21 d. JÜRGEN UDOLPH Vardų tyrimų centras – Getingenas / Rosdorfas, Steinbreite 9, D-37124 Rosdorfas prie Getingeno Akademie der Wissenschaften zu Göttingen Vietovardžių tarp Reino ir Elbės tyrimų grupė – onomastika Europos erdvėje Robert-Koch-Str. 29, D-48149 Miunsteris [email protected]