Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne

200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3826-7272 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfemika, leksykografia, leksykologia. DOI: doi.org/10.35321/all87-10 HOMONIMICZNOŚĆ FORMATÓW SŁOWOTWÓRCZYCH I JEJ OZNACZANIE W LEKSYKONIE SŁOWOTWÓRCZYM Homonymy of Derivational Formatives and Its Marking in the Word Formation Manual ADNOTACJA W artykule analizowana jest homonimia środków słowotwórczych języka litewskiego, której aktualność uwidoczniła się podczas tworzenia Przewodnika słowotwórczego, cyfrowego leksykonu słowotwórstwa litewskich rzeczowników. Celem badania jest uzasadnienie potrzeby oznaczania homonimicznych formatów słowotwórczych w słownikach słowotwórczych, morfemów, budowy morfemowej, leksykonach i innych publikacjach leksykograficznych tego typu oraz omówienie problemów, z którymi spotykamy się w praktyce, przedstawiając w nich homonimiczne środki słowotwórcze. Przyjmuje się pogląd, że o homonimii należy mówić na poziomie formatów słowotwórczych, a nie morfemów (afiksów). Za bezsporne kryteria ustalania homonimicznych formantów słowotwórczych uznaje się różne znaczenie słowotwórcze derywatów oraz różne pochodzenie środków słowotwórczych, natomiast różnica części mowy derywatów i różnica części mowy ich wyrazów podstawowych same w sobie najprawdopodobniej nie warunkują homonimii środków słowotwórczych. Za homonimiczne należy uznawać wyłącznie afiksy (formanty) słowotwórcze tego samego rodzaju. Omówiono problem oznaczania homonimii formantów słowotwórczych, za pomocą których tworzy się rzeczowniki mobilne (substantiva mobilia). Wstępne oznaczenie homonimów w Przewodniku po słowotwórstwie nie tylko uwypukliło aktualność i problemy kwestii homonimii środków słowotwórczych, lecz także ukazało jej skalę – homonimicznych jest około połowy litewskich przyrostków rzeczownikowych i niemal wszystkie końcówki. SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo, formant słowotwórczy, afiks, morfem, homonimia, semantyka. Artykuły / Articles 201 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne ADNOTACJA Artykuł dotyczy homonimii środków słowotwórczych języka litewskiego, oznaczania relevance of which has become apparent in the development of the Word Formation Guide, a digital manual of Lithuanian word (noun) formation. The study aims to justify the need for homonimicznych formantów słowotwórczych w słownikach słowotwórczych, słownikach morfemów, słownikach budowy morfemowej, podręcznikach słowotwórstwa itp., a także omówienia problemów napotykanych w praktyce, gdy homonimiczne środki słowotwórcze w are presented in these publications. It is considered that homonymy should be discussed at the level of derivational formatives, not at the level of morphemes (affixes). The difference znaczeniu słowotwórczym derywatów oraz pochodzenie środków słowotwórczych w zakresie are considered to be indisputable criteria for the identification of homonymous derivational formatives, while the difference in the part of speech of derivatives and the difference części mowy ich wyrazów podstawowych same w sobie nie muszą prowadzić do homonimii środków słowotwórczych. Homonimiczne są wyłącznie afiksy (formanty) tego samego typu. Omówiono problem oznaczania homonimii formantów słowotwórczych używanych do tworzenia rzeczowników ruchomych (substantiva mobilia). Wstępne oznaczenie homonimów w Przewodniku słowotwórczym nie tylko uwydatniło znaczenie i problemy homonimii formantów słowotwórczych, lecz także pokazało skalę homonimii – homonimiczna jest około połowa przyrostków litewskich rzeczowników oraz niemal wszystkie końcówki fleksyjne. SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo, formant słowotwórczy, afiks, morfem, homonimia, semantyka. WSTĘP Homonimy – dwustronne (znaczące) elementy języka mające tę samą formę. Istota zjawiska homonimii polega na identycznej formie kilku, najczęściej dwóch, elementów języka (fonetycznej i / lub graficznej) oraz całkowicie różnym znaczeniu. O różnych rodzajach homonimów według fonetycznej / graficznej formy wyrazów (homoformach, homonimach morfologicznych, homonimach częściowych, homografach itd.) oraz o ich różnym traktowaniu w różnych źródłach zob. Rimkutė 2003: 34–38 i literaturę wskazaną tamże. Por. w języku angielskim homonimami mogą być nazywane wyrazy należące do trzech różnych klas – 1) wyrazy wymawiane jednakowo (np. to, too, two); 2) wyrazy wymawiane i pisane jednakowo (np. quail ‘przepiórka’ i quail ‘drgnąć, (za)drżeć’) albo 3) wyrazy tylko jednakowo pisane (np. bow [ba] ‘dziób statku, przednia część statku’ i bow [bō] ‘łuk do strzelania strzałami’). We wszystkich przypadkach wyrazy, rzecz jasna, różnią się znaczeniem. Wyrazy pierwszego i drugiego typu bywają nazywane homofonami, a drugiego i trzeciego – homografami. Niektórzy badacze skłonni są uważać za homonimy jedynie wyrazy trzeciej klasy1. 1 https://www.merriam-webster.com/dictionary/homonym [dostęp: 2022-08-08]; https://www. merriam-webster.com/dictionary/bow [dostęp: 2022-09-08]. DAIVA MURMULAITYTĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Reikšmės požymis iš homonimo (ppr. žodžio) apibrėžties lietuvių kalbotyroje kartais tikslingai išleidžiamas kaip perteklinis, nediferencinis, nes „normaliai visi dvipusiai elementai skiriasi reikšme, išimtį sudaro nebent sinonimai“ (Urbutis 2008: 214; plg. Gaivenis, Keinys 1990: 80)2. Be to, dvieróżnica znaczeń ich elementów językowych musi być całkowita, tj. ich znaczenia muszą być tak odległe, aby nie można było mówić o tym samym elemencie daugiareikšmiškumą. Dažniausiai homonimija nagrinėjama leksikos lygjęzykowym w obrębie znaczenia, jednak jest ona właściwa nie tylko wyrazom, lecz także ich formom, morfemom. Homomorfemami mogą być nie tylko rdzenie (na przykład dor1-as, -a, dor2-oti, -oja, -ojo, san-dor3-is), lecz także przyrostki3 (na przykład, stip-ena1, rank-ena2, iškas-ena3, smeig-ena4, zuik-ena5), przedrostki (be1-norėti, be2-dugnė), końcówki (skund-as1, nars-as2 ‘męstwo’, sarg-as2, įdar-as4, apav-as5, atbrad-as6) (por. Urbutis 2008: 2014–2015; 2009: 116; Jakaitienė 2009: 101–111). Właśnie homonimia elementów tego poziomu języka – morfemów, a dokładniej afiksów, formantów słowotwórczych – stała się aktualna podczas tworzenia cyfrowego leksykonu słowotwórstwa litewskich rzeczowników – Przewodnika słowotwórczego (dalej – ŽDV, Vedlys, dostęp online: https://ekalba.lt/ zodziu-darybos-vedlys/). Ten leksykon jest jedną z usług systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego E. kalba, a dokładniej: Słownik derywacji wyrazów (ŽDV) wraz z Poradami językowymi (KP) tworzy usługę E. patarimai. Jest on „przeznaczony do udzielania porad, jak tworzyć nowe wyrazy języka litewskiego, 2 W objaśnieniach terminów homonimów i homonimii w źródłach z zakresu językoznawstwa, leksykografii itp. innych języków cecha różnych znaczeń jest jednak najczęściej wymieniana, por.: „Vārdus ar vienādu skanējumu un vienādu rakstījumu, bet ar dažādām, savstarpēji nesaistītām nozīmēm sauc par homonīmiem.“ [žiūrėta 2022-08-08]; „Homonīmi ir vārdi ar atšķirīgu nozīmi, kas izrunājami un rakstāmi vienādi.“ (https://lv.wikipedia.org/wiki/Homon%C4%ABms [žiūrėta 2022-08-08]); „[…] one of (http://valoda.ailab.lv/latval/vidusskolai/leksikologija/leksikolog/leks5.htm dwa lub więcej wyrazów zapisywanych i wymawianych tak samo, lecz różniących się znaczeniem (takich jak rzeczownik quail i czasownik quail)“ (https://www.merriam-webster.com/dictionary/homonym [dostęp: 2022-08-08]); „HOMONIMY […] Słowa jednakowo brzmiące, ale zupełnie różne pod względem значенням, наприклад: коса (волосся), коса (мис), коса (сільськогосподарське знаряддя), HOMONIMIA […] Zbieżność brzmieniowa słów różniących się znaczeniem lub ich form.” (SUM-11, http://sum. in.ua/p/5/695/1 [dostęp: 2022-08-11]); „ОМОНІМИ […] Słowa, a także inne однакові за звучанням, але цілковито відмінні за значенням […], ОМОНІМІЯ […] Звуковий jednostki językowe, zbieżność słów różniących się znaczeniem lub ich form – homonimów“ (SUM-20, https://sum20ua.com/ Entry/index?wordid=66229&page=2094 [dostęp: 2022-08-11]); „Omonimy […] — różne pod względem значению, но одинаковые по звучанию и написанию единицы языка (слова, морфемы и др.)“ (https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/2024 [dostęp: 2022-08-10]); „Homonimia – zbieżność brzmieniowa różnych jednostek językowych, których znaczenia nie są ze sobą związane.“ (LES 344). 3 W literaturze dotyczącej słowotwórstwa języka litewskiego przyrostki są zwykle podawane wraz z końcówkami. O ich homonimiczności zob. także 3.1. Artykuły / Articles 203 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne na podstawie zasad słowotwórstwa”4. W przewodniku usystematyzowano informacje przedstawione w rozdziałach poświęconych słowotwórstwu rzeczowników w dwóch gramatykach języka litewskiego – akademickiej (LKG) i Neatsisakoma minties ateityje ŽDV pritaikyti ir kitų kalbos dalių darybos duomenims, atitinkamai koreguojant duomenų bazės struktūrą. Tačiau pirmajame współczesnego języka litewskiego (DLKG) (autor: Vincas Urbutis). na etapie jego tworzenia, postrzegając ŽDV jako część usługi E. patarimai, skupiono się przede wszystkim na rzeczownikach, wyobrażając sobie, że właśnie prawidłowości ich tworzenia będą przedmiotem zainteresowania przy tworzeniu nowych nazw lub sprawdzaniu poprawności już utworzonych. Ponieważ to narzędzie cyfrowe jest przeznaczone przede wszystkim dla szerokiego grona odbiorców, jego struktura danych jest uproszczona. (W bazie danych przeznaczonej do profesjonalnych badań nad słowotwórstwem języka litewskiego informacje powinny być bardziej rozczłonkowane zarówno pod względem semantycznym, jak i formalnym, co zapewniłoby więcej możliwości wyszukiwania i klasyfikowania danych). Jednak pod pewnymi względami prezentacji danych nie można upraszczać; przeciwnie, w porównaniu z prezentacją w gramatykach należy ją doprecyzować, choć stanie się bardziej złożona. Jednym z takich aspektów jest homonimiczność środków słowotwórczych, którą należy oznaczać nawet w prostszej bazie danych. W zagranicznych słownikach morfemów i słowotwórstwa, których jest wiele i są różnorodne – zwłaszcza w języku rosyjskim (zob. wykaz literatury), a także w języku łotewskim (Metuzāle-Kangere 1985), języku angielskim (DPSCF) itd. – homonimia morfemów nie zawsze jest oznaczana. W Bazie danych morfemów języka litewskiego (LKMDB) oraz opracowanych na jej podstawie Słownikach morfemów języka litewskiego: Wstecznym, Alfabetycznym i Frekwencyjnym (Rimkutė, Kazlauskienė, Raškinis 2011; 2011a; 2011b) homonimia morfemów również nie znajduje odzwierciedlenia. Celem niniejszego artykułu jest uzasadnienie konieczności oznaczania homonimii formantów słowotwórczych (i ogólnie morfemów) w dziełach o charakterze leksykograficznym oraz wskazanie problemów, z którymi spotykamy się w praktyce przy przedstawianiu homonimicznych środków słowotwórczych. Cel ten realizowano poprzez rozwiązanie następujących zadań: zarejestrowanie homonimicznych środków słowotwórczych języka litewskiego – przyrostków, przedrostków i końcówek; na podstawie literatury naukowej omówienie kryteriów homonimii środków słowotwórczych; wskazanie problematycznych aspektów metodyki oznaczania. W badaniu wykorzystano synchroniczną analizę słowotwórczą, analizę morfemową i semantyczną, a także analityczne i opisowe metody badawcze. 4 „W języku litewskim jest wiele środków słowotwórczych i aby czasem powstało nowe słowo, nie wystarczy inspiracja, potrzebny jest niewielki impuls – zajrzeć do środków słowotwórczych, obejrzeć przykłady” (Rita Miliūnaitė, https://www.delfi.lt/projektai/suprasti-interneta/lietuviu-kalbanetrukus-taps-lengvesne-internete-kuria-patogia-sistema.d?id=78879667 [žiūrėta 2022-08-04]). DAIVA MURMULAITYTĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 1. BADANIA HOMONIMICZNYCH MORFEMÓW I ICH PRAKTYCZNE REZULTATY Teoretycznie homonimia środków słowotwórczych – przyrostków, przedrostków – jest rzeczą znaną i zrozumiałą (choć wcześniej zdarzały się również opinie przeciwne; na przykład homonimii formantów nie uznawała N. Janko-Trinickaja, M. Brodowska-Honowska (Urbutis 2009: 180)). W rosyjskojęzycznej leksykografii, wyróżniającej się bogactwem słowników słowotwórczych oraz słowników morfemów i budowy morfemowej (Cyganenko 1982; Kuznecova, Efremova 1986; Bardovič, Šakun 1989; Efremova 1996; Efremova 2000; Tichonov 1990; Tichonov 1996; Širšov 2004; Efremova 2005; Raciburskaja 2009; Lopatin, Uluchanov 2016 i in., nie wspominając o dziełach wydanych wcześniej), teoretycznie rozważa się i praktycznie rozwiązuje różne kwestie homonimii środków słowotwórczych: relację między homonimią a wieloznacznością afiksów, kryteria wyodrębniania tego rodzaju homonimów, rozróżnienie morfemu i formantu słowotwórczego w aspekcie homonimii, homonimię morfemów rodzimych i obcego pochodzenia (międzynarodowych), przedstawianie homonimicznego morfemowego rozbioru wyrazów w słowniku budowy morfemowej itd. Aktualność oznaczania homonimii morfemów najwyraźniej ujawnia się w ich rejestrach, indeksach i wykazach. W słownikach słowotwórczych, w których derywaty przedstawia się w gniazdach, lub w słownikach budowy morfemowej wyrazów, w których przedstawia się je z podziałem na morfemy, nie jest to tak istotne. Na przykład w Morfemicznym słowniku języka białoruskiego (Bardovič, Šakun 1989) homonimię morfemów stara się ukazać nie poprzez ich numerowanie, lecz innymi sposobami. W słownikach tego rodzaju ważne jest jedynie odróżnienie derywacyjnych homonimów różniących się morfemicznie, a jeśli wyrazy rozłożone na morfemy całkowicie się pokrywają, ich homonimia nie jest w żaden sposób sygnalizowana. W słownikach budowy morfemowej, a nie samych morfemów, taka informacja jest prawdopodobnie nadmiarowa i niecelowa. Czym innym są słowniki samych morfemów, leksykony lub inne rejestry, w których morfemy przedstawia się nie w wyrazach, lecz jako odrębne jednostki, i w których należy oznaczać przypadki ich homonimii, aby wyodrębnić i ukazać wszystkie morfemy. Objaśnianie znaczeń morfemów, zwłaszcza traktowanie ich wieloznaczności, zawsze było trudnym zadaniem dla leksykografów (Osilbekova 2017: 334). Na przykład proponuje się uznawać morfemy o identycznej formie dźwiękowej za homonimiczne, jeśli należą one do wyrazów różnych części mowy (1) lub różnych grup semantycznych tej samej części mowy (2), na przykład: 1) за-петь (czasownik) – за-речье (rzeczownik), 2) бо-ец – руб-ец. W drugim przypadku morfemy wyrażają różne znaczenia (innymi słowy, afiksy nadają derywatom różne znaczenia słowotwórcze). Jeśli znaczenia są ze sobą powiązane, to nie są to homomorfemy, lecz jedna Straipsniai / Articles 205 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne wieloznaczna morfema (Cyganenko 1982: 102, 15)5. Wieloznaczność afiksów słowotwórczych w szerokim znaczeniu, tj. polisemia i homonimia, powinna być jedną z zasad opracowywania słownika takich afiksów (Osilbekova 2017: 335)6. W językoznawstwie litewskim homonimię środków słowotwórczych lub morfemów wspomina się sporadycznie przy omawianiu innych zagadnień (najczęściej związanych z homonimią leksykalną), na przykład (morfologicznej) wieloznaczności (Rimkutė 2003: 38; 2003a: 63). W szczególności, jak się zdaje, nie był badany. 2. ŚRODKI SŁOWOTWÓRCZE HOMONIMIŠKUMO ŽYMĖJIMO POREIKIS 2.1. Akademinėje gramatikoje, viename iš ŽDV šaltinių, rašoma: „Przeważająca w rozdziałach dotyczących słowotwórstwa rzeczowników i przymiotników semantyczna klasyfikacja typów słowotwórczych nie jest wygodna dla czytelnika w przypadkach, gdy chce on uzyskać informacje o jednym z afiksów słowotwórczych (przyrostku, przedrostku lub końcówce). Aby uniknąć tej niedogodności, na końcu tomu I zamieszczono „Indeks afiksów słowotwórczych rzeczowników i przymiotników”, za pomocą którego łatwo znaleźć ten paragraf gramatyki (lub te paragrafy), w których omówione są słowa zawierające interesujący afiks” (LKG I 5–6). Indeks (LKG I 722– 728) jest rzeczywiście niezbędny; bez niego z gramatyki tej nie można byłoby korzystać jak z informatora, jednak sposób przedstawienia w nim informacji mógłby być dokładniejszy i wygodniejszy dla czytelnika. Na przykład osoby zainteresowane zdrobnieniami i poszukujące informacji o ich przyrostku -ukas widzą w indeksie następujące odsyłacze: -ukas § 652 -ukas, -ė §§ 385, 521, 558; zob. -iukas, -ė -iukas, -ė §§ 385, 521, 558; zob. -ukas, -ė (LKG I 727, 725). O zdrobnieniach, np. valandžiukė, pragiedruliukas; varnėniukas, mowa tylko w § 385 (LKG I 265–269). W pozostałych przypadkach są to przyrostki innych kategorii słowotwórczych, za ich pomocą tworzy się nazwy wykonawców i nosicieli cechy czasownikowej, np. krapštukas, -ė 1. ‘ten, kto długo się grzebie, pracuje powoli’; 2. ‘człowiek lubiący dłubać przy drobnych pracach, dłubacz’, žindukas ‘prosię karmione piersią, ssak’ (§ 521, 5 W niniejszym objaśniająco-porównawczym słowniku afiksów języka rosyjskiego przedstawiono najczęstsze afiksy słowotwórcze i fleksyjne języka rosyjskiego i ukraińskiego, różne znaczenia tej samej morfemy, homonimy; należy wskazać komponenty semantyki afiksów słowotwórczych; niminės morfemos (tos pačiõs ir skirtingų kalbos dalių), taip pat tarptautinės homomorfemos. 6 Kiti principai: turi būti parodytas morfemų variantiškumas; priesagos pateiktinos kartu su galūnależy wskazać funkcje morfemów w derywatach (idem). DAIVA MURMULAITYTĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII LKG I 328), nazwy posiadaczy cech rzeczownikowych, np. kavinukas, musinukė, atvirukas, pirštukas ‘pierścień krawiecki nakładany na palec’ (§ 558, LKG I 348–349), nazwy narzędzi, np. krapštukas ‘narzędzie do drapania, krapšjažodžių – migdukas tiklis’, švilpukas, žindukas ‘nedidelis gaminys su elastinga spenelio pavidalo dalimi, duodamas žįsti kūdikiui; sin. čiulptukas’ (§ 652, LKG 393; BLKŽ), iš nau- ‘zabawka, której wydawana muzyka i światełka pomagają dziecku Po utworzeniu užmigti’ (ND). Taigi šiuo atveju būtų galima kalbėti ne apie vieną, o apie keturias homonimines priesagas, kurių vediniai skiriasi darybos reikšmėmis. początkowej bazy danych ŽDV wprowadzono do niej najpierw dane DLKG, a następnie uzupełniono je informacjami z LKG. Przyrostki wprowadzano w takiej postaci, w jakiej podano je w odpowiednich paragrafach gramatyk, a nie we wspomnianym indeksie LKG, w którym w niektórych przypadkach zapisywane są nieco inaczej niż w przywołanym paragrafie. Konkretnie w omawianym przypadku przyrostek nazw posiadaczy cech czasownikowych w LKG I § 521 zapisywany jest jako -(i)ukas (ė), natomiast w DLKG § 251 jako -(i)ukas, (ė), przy czym ujętą w nawias możliwą końcówkę rodzaju żeńskiego oddziela się przecinkiem. (Więcej o perypetiach form rodzaju męskiego i żeńskiego środków słowotwórczych zob. 3.3. Chodzi tu jedynie o zwrócenie uwagi na różnicę w formalnym zapisie, mającą wpływ na oznaczanie homonimii w Vedlyje.) Zatem przyrostek tej kategorii słowotwórczej pod względem formy różni się od przyrostka deminutywów oraz nazw posiadaczy cech rzeczownikowych -(i)ukas, -ė, a także od przyrostka nazw narzędzi -ukas, mającego wyłącznie formę rodzaju męskiego. Numerami homonimów w Vedlyje oznaczono jedynie całkowicie analogiczne sekwencje znaków. Tak więc automatycznie uporządkowana lista przyrostków -ukas przed redakcją danych ŽDV wyglądała następująco: -(i)ukas, (-ė) -(i)ukas, -ė1 -(i)ukas, -ė2 -ukas. Oczywiste jest, że w porównaniu z indeksem LKG poszczególne środki słowotwórcze są przedstawione pod względem merytorycznym poprawniej; od razu widać, że nie jest to jeden przyrostek, jednak oznaczanie ich homonimiczności nie jest jeszcze konsekwentne. Ponadto numeracja homonimów wprowadza w błąd, ponieważ sugeruje, że homonimicznych przyrostków są zaledwie dwa. 2.2. V. Urbutis w Lietuvių kalbos enciklopedija (2008: 215), mówiąc o homonimicznych morfemach, stwierdza, że mogą one być różnego rodzaju: „rdzenie (np., 7 Por. w napisanym przez apsi-rk-ti – su-rk-ti), priesagos (pvz., berž-ýn-as – pelėd-ýn-as ‘pelėdžiukas’)7, niego rozdziale o słowotwórstwie rzeczowników w LKG i DLKG o przyrostku -(i)ukas, -ė stwierdza „[s]u šia priesaga dažniau daromi kokie kiti vediniai (ypač deminutyvai), tačiau ir vardažodinės Straipsniai / Articles 207 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne się: przedrostki (np. be-norti – be-nãmis), końcówki (np. rañk-os, lp. dopełn. – rañk-os, lm. mian.)”. Powyższe przykłady ilustrują homonimię końcówek fleksyjnych i słowotwórczych końcówek. Na nimiją, tačiau sustruktūrinti gramatikų duomenys rodo, kad šis reiškinys būdinprzykład w Vedlys homonimów nie mają jedynie liczby mnogiej końcówki -ai, -ės i -os, za pomocą których tworzy się nazwy świąt i obrzędów. Wszystkie pozostałe końcówki słowotwórcze należą do grup obejmujących dwa, trzy, cztery, sześć lub siedem homonimów. Zatem w Przewodniku przedstawiono siedem homonimów przyrostka -ė, tj. siedem przyrostków -ė, pełniących w procesie słowotwórczym różne funkcje. Za ich pomocą tworzy się: 1) nazwy czynności (abstrakty czasownikowe), na przykład pergalė (: pergalėti); 2) nazwy cech (abstrakty odimienne), na przykład: vertė (: vertas, -a), kaltė (: kaltas, -a); 3) nazwy nosicieli cechy wyrażonej przez rzeczownik lub przymiotnik, na przykład: plikė (: plikas, -a), lėkštė (: lėkštas, -a), striukė (: striukas, -a); 4) nazwy rezultatów czynności, na przykład: riekė (: riekti, riekia, riekė), brydė (: bristi, brido), pynė (: pinti, pynė); 5) nazwy narzędzi, na przykład: dildė (: dildyti, dildo, dildė), pašluostė (: pašluostyti, pašluostyti, pašluostė), sklendė (: sklęsti, sklendė); 6) nazwy miejsc, na przykład: nuošalė (: nuošalus, -i), plynė (: plynas, -a); 7) pavadinimai pagal lyties skirtumą, pavyzdžiui: vilkė (: vilkas), liūtė (: liūtas), kalakutė (: kalakutas). Wydaje się celowe porządkowanie i numerowanie homonimów według regularności i produktywności środka słowotwórczego, być może z uwzględnieniem także częstotliwości użycia derywatów, jednak wcześniej potrzebne byłyby szczegółowe badania współczesnego użycia, które w tej kwestii potwierdziłyby lub skorygowały zasadniczo opisany w gramatykach w drugiej połowie XX wieku stan słowotwórstwa rzeczowników. Między innymi konieczne jest uwzględnienie także tendencji słowotwórczych neologizmów. Przypuśćmy, że w przypadku wspomnianego sufiksu -ė bardzo prawdopodobne jest, iż ten sufiks, za pomocą którego tworzy się nazwy według różnicy płci, jest używany najczęściej i że to słowotwórstwo jest najbardziej regularne w porównaniu z innymi homonimicznymi sufiksami -ė. Należy również zwrócić uwagę, że za pomocą tego sufiksu nie tylko regularnie, gdy tylko zachodzi taka potrzeba, od nazwy dowolnego zwierzęcia łatwo tworzy się nowe wyrazy oznaczające ich samice. W bazie danych neologizmów języka litewskiego odnotowano również neologizmy oznaczające ppr. nazwy posiadaczy cechy tworzy się za jego pomocą wcale niemało […] (LKG I 348; DLKG 117), tzn. można zrozumieć, że derywaty należące do różnych kategorii słowotwórczych tworzy się za pomocą tego samego sufiksu. Gdzie indziej myśl ta jest formułowana jednoznacznie: „Termin wieloznaczność należy stosować nie tylko przy analizie homofom różniących się cechami morfologicznymi, lecz także mówiąc o słowotwórczej (np., ištvirkėlis – dobilėlis: ten sam formant słowotwórczy nadaje różne znaczenia) […] wieloreikšmiškumą“ (Rimkutė 2003: 38). DAIVA MURMULAITYTĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII człowieka, kobiecość innej żywej lub spersonifikowanej istoty, np.: autoritetė, subjektė, kūdikė, urėdė, robotė, narcizė i in. (więcej zob. Murmulaitytė 2021: 58– wyników badań jeszcze nie uzyskano, 59). Toks priesagos „aktyvumas“ rodo, kad ji homonimų sąraše galėtų būti pažymėta pirmu numeriu. Kuriant Vedlį išsamių dabartinės darybos ir vartosenos dlatego homonimy zamierzano numerować głównie z uwzględnieniem informacji podawanych w gramatykach o produktywności przyrostków, przedrostków i końcówek (liczbie derywatów), tj. numery homonimów rzadkich, gwarowych, nienormatywnych środków słowotwórczych będą późniejsze. A zatem, po ustaleniu, że każdy środek słowotwórczy powinien być przedstawiany w wykazie osobno, należy jeszcze odpowiedzieć na następujące pytania: 1) jak traktować przyrostki, których derywaty są rzeczownikami mobilnymi (substantiva mobilia), tj. mogą mieć formy zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, na przykład: -inis, -ė (miškinis, miškinė), por. pod względem formalnym zbieżne przyrostki -inis (vat-inis, šalt-inis) i -inė (skard-inė1, palaid-inė1, šimt-inė1; malk-inė2); 2) co uznać za jednostkę podstawową – morfemy (afiksy) czy formanty słowotwórcze (złożone z podstawowych i pobocznych afiksów słowotwórczych); 3) jakie powinny być kryteria rozróżniania homonimów; 4) jak postępować z formalnie analogicznymi rodzimymi i obcego pochodzenia (neoklasycznymi, międzynarodowymi) afiksami (formantami) słowotwórczymi; 5) na podstawie czego jeszcze, oprócz już wymienionych kwestii, powinna być ustalana kolejność homonimicznych środków słowotwórczych, i in. 3. ŚRODKÓW SŁOWOTWÓRCZYCH KWESTIE USTALANIA I OZNACZANIA HOMONIMICZNOŚCI 3.1. Afiks / formant słowotwórczy W słowniku unikalnych morfemów współczesnego języka rosyjskiego (Raciburskaja 2009) przedstawiona jest homonimia właśnie morfemów, afiksów, a nie formantów słowotwórczych. W przypadku przyrostkowych formantów słowotwórczych oznacza to, że nie uwzględnia się drugorzędnego środka słowotwórczego (końcówki), jeśli wyraz ją ma, lecz bierze się pod uwagę wyłącznie homonimiczność samych przyrostków – różne znaczenia przy identycznej formie. Zatem na przykład w słowach баран-ин-а i сахар-ин uważa się je za homonimiczne przyrostki. Zdaniem Daniji Osilbekowej taka Artykuły / Articles 215 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne vieną, tiek kitą (minėtieji rankin-ukas, raudon-ukė ir rastin-ukas, -ė) darosi akiinterpretacja wieloznaczności morfemów jest wątpliwa, a jedną z zasad opracowywania słownika afiksów słowotwórczych powinno być to, aby, starając się uwzględnić rodzaj morfologiczny derywatów, oznaczanie homonimów nie stało się zbyt skomplikowane dla osób niebędących specjalistami w dziedzinie słowotwórstwa. A zatem przynajmniej w Vedlyje, zasadniczo przeznaczonym dla szerokiej publiczności, taka metodologia nie jest akceptowalna. 4. HOMONIMIA ŚRODKÓW SŁOWOTWÓRCZYCH WEDŁUG RODZAJÓW W SŁOWOTWÓRSTWIE (STATYSTYKA WSTĘPNA) Po wstępnym przetworzeniu danych okazało się, że 364 przyrostki rzeczownikowe spośród 770 (około 47 proc.) są homonimiczne: 202 z nich tworzą pary homonimów, w 33 przypadkach homonimów są trzy, w 8 – cztery, a grup liczących po pięć i sześć homonimów jest po 2. Są to jednak tylko wstępne, orientacyjne liczby, na podstawie których można wyrobić sobie przybliżony obraz skali homonimii przyrostków rzeczownikowych i porównać ją z homonimią innych środków słowotwórczych. Końcówki, jak wspomniano, niemal w całości są homonimiczne. Można to oczywiście wyjaśnić tym, że inwentarz samych końcówek (mając na uwadze wyłącznie ich formę) jest niemal sto razy mniejszy niż inwentarz przyrostków, a zatem końcówki o jednakowej formie pełnią więcej funkcji, nadają derywatom więcej różnych znaczeń słowotwórczych niż przyrostki znacznie bardziej zróżnicowane pod względem formy. Na pierwszym etapie opracowywania danych wyodrębniono 5 par homonimicznych przedrostków oznaczonych numerami (in-, pa-, prie-, prieš-, pro-), co stanowi około 21 proc. wszystkich przedrostków. Należy jednak mieć na uwadze, że w Vedlyje homonimia przedrostków, dopóki nie przeprowadzono dokładnych badań i nie porównano jej z podobnymi zjawiskami w innych językach, ma charakter raczej formalny. Należy zaznaczyć, że w literaturze naukowej homonimia litewskich przedrostków jest zwykle ilustrowana jedynym przykładem przedrostków be-1 i be-2 o różnym – partykułowym i przyimkowym – pochodzeniu, por. be-norėti – be-namis (Urbutis 2008: 215), be-norėti – be-darbis (Jakaitienė 2009: 111). Wszystkie pozostałe przedrostki najprawdopodobniej traktuje się jako wieloznaczne, tzn. znaczenia nadawane ich derywatom, nawet jeśli się różnią, nie różnią się zasadniczo i są ze sobą powiązane. Na przykład gwarowy wariant przedrostka insłuży do tworzenia wyrazów oznaczających 1) miejsce wchodzące, wnikające w przedmiot oznaczany przez rzeczownik podstawowy, stanowiące początek tego przedmiotu, np.: inklonis (: klonis), lub 2) rzecz przeznaczoną do znajdowania się w przedmiocie (miejscu) oznaczanym przez rzeczownik podstawowy albo znajdującą się w nim, np.: inlopšis ‘wnętrze kołyski’ (: lopšys), inlūpis ‘wnętrze wargi’ (: lūpa). W tym przypadku można mówić nie o homonimii przedrostków, lecz o polisemii tego samego przedrostka, ponieważ oba znaczenia nadawane jego derywatom mają wspólną – wnikanie w oznaczany przez rzeczownik podstawowy DAIVA MURMULAITYTĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII daiktavardžiu žymimo dalyko vidų – semą. (Tas pats pasakytina apie priešdėlį po-, który uważa się za wieloznaczny, ponieważ wszystkie nadawane przez niego znaczenia słowotwórcze (zob. tabelę 2) wskazują na związek z semantyką przyimka po, a we wszystkich przypadkach wyrazem podstawowym jest rzeczownik.) Inaczej jest w przypadku inkiauris ‘szczelina w ścianie’ (: kiauras, -a), insiauris ‘wąskie miejsce (między dwoma bagnami, między górami)’ (: siauras, -a), które opierają się na przymiotnikach i zasadniczo różnią się znaczeniem słowotwórczym od wspomnianych wcześniej derywatów przedrostka in- (przede wszystkim dlatego, że wyrazem podstawowym jest przymiotnik, tzn. oznacza nie skirtumas) Vedlyje skiriami du homonimai in-1 (inklonis) ir in-2 (inkiauris)12. Plg. anksčiau minėtą deminutyvų atvejį, rodantį, kad pamatinių žodžių kalbos dalies rzecz, lecz cechę) (por. DLKG 147,149; LKG 429, 435; ŽDV). Na tej podstawie (różnicy znaczenia słowotwórczego uwarunkowanej różnicą części mowy wyrazu podstawowego) nie należy uznawać za kryterium homonimii, ponieważ nie implikuje ona tak dużej różnicy semantycznej, aby derywaty od rzeczowników i przymiotników (a zarazem ich formanty słowotwórcze) były uznawane za homonimy. A zatem część mowy wyrazu podstawowego przy ustalaniu homonimii formantów słowotwórczych jest ważna tylko o tyle, o ile zależy od niej znaczenie słowotwórcze, a nie sama w sobie (zob. także 3.3.2.2.). TABELA 2. derywatów 1. ‘miejsce znajdujące się pod oznaczonym przez wyraz podstawowy Polisemiczność przedrostka pod (ŽDV) Opis Znaczenie słowotwórcze Przykłady przedmiotem: podokap, podziemie, podziem’ podziemie 2. ‘przedmiot znajdujący się przez wyraz podstawowy lub przeznaczony do znajdowania się pod nim’ podkładka, podgłówek pod przedmiotem oznaczonym 3. ‘drobniejsza jednostka podgrupa, podklasa, dział, wchodzący działu oznaczonego przez wyraz podstawowy’ podgatunek, podrozdział, podrodzina systematyki lub po prostu rodzaj, w skład większej jednostki lub 4. ‘czas następujący bezpośrednio po czasie nieco wcześniejszy od niego’ okres oznaczonym przez wyraz podstawowy lub powojenny, popołudnie, poranek, przedwieczór 5. „fałszywe dziecko” pasierbica, pasierb, pasyn 6. indywidualne słowo „niepotrzebne, stale chwytane w mowie, wciśnięte słowo, powtarzane słowo” 12 Plg. Funkcinėje lietuvių kalbos gramatikoje ir pamatinių žodžių, ir pačių vedinių kalbos dalies skirtumas nėra pagrindas įžvelgti priešdėlio į- (in-) homonimiškumą. Joje tiek veiksmažodis į-meszarówno przymiotnik į-saulus, -i (: saulė), jak i rzeczownik į-nagis (: nagas) uważa się za derywaty tego samego przedrostka (por. Valeckienė 1998: 314). Należy jeszcze dodać, że w tej tokie vardažodžiai laikomi su priešdėliu įpadarytais iš prielinksninių konstrukcijų. Tačiau darybos pamatu pripažįstant prielinksninę konstrukciją į saulę, būdvardis įsaulus, -i, matyt, laikytinas gramatyce za derywaty uznaje się formy z przyrostkiem końcowym, a nie z przedrostkiem, ponieważ należałyby one do podstawy słowotwórczej (por. https://www.smetona. lt/bdv-daryba/ [dostęp 2022-08-12]). Artykuły / Articles 217 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne W gramatykach, w opisach słowotwórstwa rzeczowników za pomocą daiktavardžių, kurie nėra vedami iš daiktavardžių, tačiau vis dėlto galėtų būti laikomi priešdėlių pa-, prieš-, prie-vediniais, pavyzdžiui, pa-sukos, prieš-gina, przedrostków, wyróżniono nieco przedrostków. Prawie wszystkie takie derywaty opierają się na odpowiednich czasownikach bezprzedrostkowych (w odróżnieniu od rzeczowników tworzonych za pomocą przyrostków końcowych, które również często mają przedrostki, jednak otrzymały je od czasowników przedrostkowych, por. pamok-a (: pamokyti, pamoko, pamokė), priepuol-is (: pripulti, pripuola, pripuolė). Jednak nie pozwala to jeszcze mówić o jakiejś wyraźnej tendencji współczesnego języka litewskiego do tworzenia rzeczowników od czasowników za pomocą przedrostków, ponieważ: 1) takich rzeczowników jest bardzo niewiele, 2) mogą one być indywidualnymi derywatami analogicznymi; 3) częściowo mogą być nawet rozumiane jako derywaty fleksyjne (DLKG 149; LKG 435). Takie przypadki w Przewodniku przedstawiono oddzielnie od typowych przypadków tworzenia wyrazów za pomocą przedrostków pa-, prieši przyrostków z rzeczowników (por. pa-jūris, pa-stalė, pa-brolys, pa-vasaris, pa-tarmė, pa-muilės, pa-dūmė (hist.) ‘opłata pobierana od gospodarstwa chłopskiego (dūmo)’; prieš-aušris, prieš-kambaris; prie-angis, prie-linksnis), oznaczając je jako homonimy tych przedrostków. Oczywiste jest, że homonimiczność przedrostków w ŽDV nie jest jeszcze oznaczana konsekwentnie, z zachowaniem we wszystkich przypadkach tych samych kryteriów i jednolitej metodologii, ponieważ po ustrukturyzowaniu danych z gramatyk problem homonimicznych przedrostków dopiero się uwidocznił, a jego rozwiązanie wymaga dokładniejszych badań nad słowotwórstwem przedrostkowym (zwłaszcza neologizmów). UWAGI PODSUMOWUJĄCE 1. Przewodnik słowotwórczy został stworzony dla szerokiego grona odbiorców jako narzędzie pomagające sprawdzić swoją wiedzę z zakresu słowotwórstwa, utworzyć poprawny neologizm itp., ale jest przydatny również dla badaczy słowotwórstwa i morfemiki. Na przykład podczas jego tworzenia, po ustrukturyzowaniu danych dotyczących słowotwórstwa rzeczowników i uporządkowaniu indeksu środków słowotwórczych (przyrostków i przedrostków), uwidoczniła się aktualność problemu homonimiczności środków słowotwórczych. Według kios yra beveik visos. Iki tol afiksų ir apskritai morfemų homonimija nuowstępnych obliczeń około połowa przyrostków rzeczowników języka litewskiego jest homonimiczna, natomiast homonimia końcówek w ogóle nie była badana. 2. Žodžių darybos vedlyje atliktas preliminarus darybos priemonių homonimiškumo žymėjimas. Įsitikinta, kad tokio pobūdžio žinynuose ir pan. leksikografiniuose šaltiniuose homonimiją žymėti būtina. Priklausomai nuo keliamų tikslų ir taikomų leksikografijos metodikų, homonimiją reinależałoby, a przynajmniej byłoby pożyteczne, oznaczać także w słownikach słowotwórstwa i morfemiki (morfemów, budowy morfemowej). Słowniki morfemów powinny DAIVA MURMULAITYTĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII odzwierciedlać homonimiczność wszystkich rodzajów morfemów, zarówno afiksów słowotwórczych, jak i rdzeni. Za homonimiczne należy uznawać wyłącznie morfemy tego samego rodzaju. 3. O homonimii należy mówić na poziomie formantów słowotwórczych (w przypadku sufiksacji byłby to przyrostek wraz z końcówką, np. -ikas, -ikis, -ikė), a nie poszczególnych morfemów (np. rozpatrywanych oddzielnie przyrostków -ik-). 4. Jednoznaczne i stanowcze ustalenie kryteriów homonimiczności środków słowotwórczych w ŽDV jest między innymi trudne również dlatego, że ten leksykon obejmuje informacje słowotwórcze dotyczące wyrazów tylko jednej części mowy. Inny obraz homonimii byłby widoczny w ogólnym kontekście środków słowotwórczych, a nie tylko rzeczownikowych. Na tym etapie, przy ocenie wyłącznie formantów słowotwórstwa rzeczowników, za kryteria rozróżniania homonimów należy uznać różne znaczenie słowotwórcze derywatów (zwykle kategorialne, rzadziej grupowe) oraz różne pochodzenie środków słowotwórczych. Różnica części mowy derywatów i różnica części mowy ich wyrazów podstawowych (jeśli nie wiąże się to zasadniczo również z inną semantyką słowotwórczą) kurių vediniai gali turėti abiejų giminių (vyriškosios ir moteriškosios) ar / ir kurios nors vienos iš jų formas. Tai yra svarbu, nes nuo to labai priklausame w sobie nie warunkują homonimiczności środków słowotwórczych i najprawdopodobniej nie należy ich uznawać za jej kryteria. 5. Na razie nie jest całkowicie jasne, jak traktować niektóre formanty słowotwórcze, a więc także oznaczanie homonimii, zwłaszcza w przypadkach, gdy forma jednego rodzaju formalnie pokrywa się z odrębnym przyrostkiem, por. merg-ikė (przyrostek -ikė), neš-ikas, neš-ikė (przyrostek -ikas, -ikė), raudon-ikis, raudon-ikė (przyrostek -ikis, -ikė). 6. Do ustalenia homonimiczności przedrostków potrzebne są dalsze badania, zwłaszcza neologizmów. Niewątpliwymi homonimami są przedrostki pochodzenia partykułowego i przyimkowego be- (w słowotwórstwie rzeczowników używany jest tylko ten drugi, dlatego w ŽDV podaje się go bez drugiego homonimu, bez numeru). W niektórych przypadkach (pa-, prieš-, prie-) przedrostki oznacza się jako homonimy ze względu na różne znaczenie słowotwórcze; część ich derywatów może mieć podstawę rzeczownikową. 7. W przyszłości na podstawie uzupełnionego Žodžių darybos vedlys można byłoby opracować objaśniający słownik formantów słowotwórstwa języka litewskiego. Powinny się w nim znaleźć, oprócz informacji o słowotwórstwie rzeczowników już przedstawionych w Žodžių darybos vedlys i doprecyzowanych pod względem homonimii, także środki słowotwórcze innych części mowy oraz większa liczba formantów neoklasycznych (międzynarodowych), nie tylko początkowych, lecz także końcowych. Ich homonimiczność, zarówno pod względem środków słowotwórczych rodzimych, jak i wzajemnie, bez wątpienia również musi być wytirtas ir sužymėtas. LITERATŪRA IR ŠALTINIAI Bardovič Anatolij M., Šakun Leu M. 1989: Бардовіч, Анатолiй М., Шакун, Леў М. Марфемны слоўнiк беларускай мовы [Marfemny slownik belaruskaj movy], Artykuły / Articles 219 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne 2-е выд., перапрац. i дап. [2-e vyd., peraprac. i dap.], Mińsk: Вышэйша школа [Mińsk: Vyšèiša škola]. BLKŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, red. nacz. D. Liutkevičienė. Dostęp w internecie: https://ekalba.lki.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas [dostęp: 2022-08-15]. Cyganenko Galina P. 1982: Цыганенко, Галина П. Словарь служебных морфем русского языка [Slovar’ služebnyx morfem russkogo jazyka], Киев: Радянська школа [Kijów: Radjans’ka škola]. DLKG – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, wyd. 4., poprawione, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006. DPSCF – A Dictionary of Prefixes, Suffixes, and Combining Forms from Webster’s Third New International Dictionary, Unabridged 2002. Dostęp w internecie: https://secure.spellingbee.com/forms/M_W_pre_suf_comb.pdf [dostęp: 2022-07-30]. Efremova Tatjana F. 1996: Efremova, Tatjana F. Objaśniający słownik jednostek słowotwórczych języka rosyjskiego [Tolkovyj slovar’ slovoobrazovatel’nyx edinic russkogo jazyka], Moskwa: Język rosyjski [Moskva: Russkij jazyk]. Efremova Tatjana F. 2000: Efremova, Tatjana F. Nowy słownik języka rosyjskiego: objaśniająco-słowotwórczy [Novyj slovar’ russkogo jazyka: tolkovo-slovoobrazovatel’nyj] 1–2, Moskwa: Język rosyjski, Drofa [Moskva: Russkij jazyk, Drofa]. Efremova Tatjana F. 2005: Ефремова, Татьяна Ф. Толковый словарь словообразовательных единиц русского языка [Tolkovyj slovar’ slovoobrazovatel’nyx edinic russkogo jazyka], 2-е издание, исправленноe [2-e izdanie, ispravlennoe], Москва: Lingua, Астрель, АСТ [Moskwa: Lingua: Аstrel’, АSТ]. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Inčiuraitė-Noreikienė Lina, Stundžia Bonifacas 2015: O wzorcach słowotwórczych hybrydowych rzeczowników i przymiotników neoklasycznych w języku litewskim. – Contributions to Morphology and Syntax. Materiały z czwartej konferencji Uniwersytetu w Greifswaldzie poświęconej językom bałtyckim, red. A. Judžentis i St. Kessler, Berlin: Logos Verlag, 27–50. Jakaitienė Evalda 1980: Leksykologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Jakaitienė Evalda 2009: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kuznecova Ariadna I., Efremova Tatjana F. 1986: Кузнецова, Ариадна И., Ефремова, Татьяна Ф. Словарь морфем русского языка [Slovar’ morfem russkogo jazyka], Москва: Русский язык [Moskva: Russkij jazyk]. DAIVA MURMULAITYTĖ 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII LES – Лингвистический энциклопедический словарь [Lingvističeskij ènciklopedičeskij slovar’], гл. ред. В. Н. Ярцева [gl. red. V. N. Jarceva], Москва: Советская энциклопедия [Moskva: Sovetskaja ènciklopedija], 1990. Język litewski wkrótce stanie się łatwiejszy: w internecie tworzą wygodny system. – delfi.lt, 24 sierpnia 2018 r. Dostęp online: https://www.delfi.lt/projektai/suprasti-interneta/lietuviu-kalba-netrukus-taps-lengvesne-internete-kuria-patogia-sistema.d?id=78879667 [dostęp 2022-08-04]. LKG – Gramatyka języka litewskiego 1, red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965. LKMDB – Baza danych morfemiki języka litewskiego, oprac. E. Rimkutė, A. Kazlauskienė, G. Raškinis, I. Markievicz. Dostęp online: https://klc.vdu.lt/morfema/ [dostęp sierpień 2022 r. ]. Lopatin Vladimir V., Uluchanov Igor’ S. 2016: Лопатин, Владимир В., языка [Slovar’ Улуханов, Игорь С. Словарь словообразовательных аффиксов современного русского slovoobrazovatel’nyx affiksov sovremennogo russkogo jazyka], Москва: Азбуковник [Moskva: Azbukovnik]. Marchand Hans 1969: The Categories and Types of Present-day English Word Formation: a Synchronic–Diachronic Approach, 2nd edition, München: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung. Metuzāle-Kangere Baiba 1985: A Derivational Dictionary of Latvian / Latviešu valodas atvasinājumu vārdnīca, Hamburg: Helmut Buske Verlag. MW – Merriam-Webster Dictionary. Dostęp online: https://www.merriam-webster. com/ [dostęp 2022-08-08]. Murmulaitytė Daiva 2021: Litewskie neologizmy w aspekcie wyrażania płci. – Język litewski 16, 51–59. Dostęp w internecie: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/ article/view/24927/24771 [dostęp: 2022-08-15]. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego [ciągły internetowy leksykon od 2011 r.], red. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/naujazodziai/ [dostęp: 2022 07 26]. Pakerys Jurgis 2013–2014: Morfologia czasowników w bazie danych nowych zapożyczeń. – Lingwistyka stosowana 3, 1–26. Dostęp w internecie: http://nsdb.sociolingvistika.lt/ failai/files/PDF/Pakerys_2013_Nauj%C5%B3j%C5%B3%20skolini%C5%B3%20duomen%C5%- B3%20baz%C4%97s%20veiksma%C5%BEod%C5%BEi%C5%B3%20morfologija.pdf [dostęp: 2022-09-12]. Rimkutė Erika 2003: Homonimy, homoformy i homografy z punktu widzenia lingwistyki korpusowej. – Terminologia 10, 33–41. Straipsniai / Articles 221 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne Rimkutė Erika 2003a. Typologia wieloznaczności morfologicznej. – Lituanistica 4(56), 60–78. Dostęp online: https://www.lituanistika.lt/content/13209 [dostęp: 2022-08-12]. Rimkutė Erika, Kazlauskienė Asta, Raškinis Gailius 2011: Odwrócony słownik morfemów języka litewskiego 1–3, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Rimkutė Erika, Kazlauskienė Asta, Raškinis Gailius 2011a: Alfabetyczny słownik morfemów języka litewskiego 1–3, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Dostęp w internecie: http://donelaitis.vdu.lt/lkk/pdf/AbcI.pdf, http://donelaitis.vdu.lt/lkk/pdf/ vių kalbos AbcII.pdf, http://donelaitis.vdu.lt/lkk/pdf/AbcIII.pdf [žiūrėta 2022-08-08]. Rimkutė Erika, Kazlauskienė Asta, Raškinis Gailius 2011b: Dažninis lietumorfemikos žodynas 1–3, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Osilbekova Danija A. 2017: Осильбекова, Дания А. O zasadach opracowywania słownika morfemów słowotwórczych [O principax sostavlenija slovarja svoobrazovatel’nyx morfem]. – Nauczyciel XXI wieku [Prepodavatel’ XXI vek] 3(2), 333–341. Dostęp w internecie: https://cyberleninka.ru/article/n/o-printsipah-sostavleniya-slovarya-slovoobrazovatelnyh-morfem [dostęp 2020-08-14]. Raciburskaja Larisa V. 2009: Raciburskaja, Larisa V. Słownik unikalnych morfemów współczesnego języka rosyjskiego [Slovar’ unikal’nyx morfem sovremennogo russkogo jazyka], Moskwa: Flinta, Nauka [Moskva: Flinta, Nauka]. Smetona.lt. Język litewski i językoznawstwo. Dostęp w Internecie: https://www.smetona.lt/ [dostęp: 2022-08-10]. Širšov Ivan A. 2004: Ширшов, Иван А. Толковый словообразовательный словарь русского языка [Tolkovyj slovobrazovatel’nyj slovar’ russkogo jazyka], Москва: АСТ [и др.] [Moskva: AST [i dr.]]. Tichonov Aleksandr N. 1990: Tichonov, Aleksandr N. Słownik słowotwórczy języka rosyjskiego [Slovoobrazovatel’nyj slovar’ russkogo jazyka] 1–2, wydanie 2, ster. [2-e izdanie, ster.], Москва: Русский язык [Moskva: Russkij jazyk]. Tichonov Aleksandr N. 1996: Tichonov, Aleksandr N. Słownik morfemiczno-ortograficzny języka rosyjskiego. Русская морфемика [Morfemnoorfografičeskij slovar’ russkogo jazyka. Russkaja morfemika], Москва: Школа-Пресс encyklopedia języka, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. [Moskva: Škola-Press]. Urbutis Vincas 2008: Homofonai, homoformos, homografai, homonimai. – Lietuvių Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wydanie 2, Wilno: Instytut Nauki i Encyklopedii Wydawniczej/ [dostęp: 2022-07-08]. ciklopedijų leidybos institutas. DAIVA MURMULAITYTĖ 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Valeckienė Adelė 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽDV – Murmulaitytė Daiva, Aleksaitė Agnė 2021: Žodžių darybos vedlys [elektroninis išteklius], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: ekalba.lt/zodziu-daryHomonymy of Derivational Formatives and its Marking in the Word Formation Manual PODSUMOWANIE Homonimia leksykalna jest najczęściej badaną odmianą homonimii, jednak nie jest ona wyłącznie zjawiskiem dotyczącym wyrazów, lecz także ich form, a także morfemów. To właśnie homonimia elementów tego poziomu języka – morfemów, a dokładniej afiksów, formantów – stała się istotna przy opracowywaniu Word Formation Guide (WFG, https://ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/), cyfrowego podręcznika słowotwórstwa litewskich rzeczowników, przeznaczonego głównie dla ogółu społeczeństwa. Celem badania jest uzasadnienie konieczności oznaczania homonimii formantów słowotwórczych (i morfemów w ogólności) w publikacjach leksykograficznych oraz przedstawienie problemów napotykanych przy praktycznej prezentacji homonimicznych środków słowotwórczych. Aby osiągnąć ten cel, zarejestrowano homonimiczne środki tworzenia rzeczowników w języku litewskim – przyrostki, końcówki fleksyjne, (częściowo) przedrostki – omówiono kryteria homonimii środków słowotwórczych oraz uwypuklono problematyczne aspekty oznaczania homonimii. Word Formation Guide zawiera wstępne oznaczenie homonimii formantów słowotwórczych rzeczowników przedstawionych w gramatyce języka litewskiego. Stało się oczywiste, że oznaczanie homonimii w takich podręcznikach i innych źródłach leksykograficznych (słownikach słowotwórczych, morfemowych i morfemicznej struktury) jest użyteczne, a nawet konieczne. Słowniki takie powinny odzwierciedlać homonimię wszystkich typów morfemów – afiksów słowotwórczych i rdzeni. Za homonimiczne należy uznawać wyłącznie morfemy tego samego typu. Ponadto homonimię należy omawiać na poziomie formantów, a nie morfemów (np. w przypadku sufiksacji byłby to sufiks wraz z końcówką – -ikas, -ikis, -ikė, a nie tylko -ik-). Trudno jest również ustalić kryteria homonimii dla środków derywacyjnych w WFG w sposób ścisły i jednoznaczny, zwłaszcza dlatego, że podręcznik obejmuje wyłącznie rzeczowniki. picture of homonymy would be apparent in the context of the derivational means of all Artykuły / Articles 223 Darybos formantų homonimiškumas ir jo žymėjimas žodžių darybos žinyne parts of speech. As far as nouns are concerned, the criteria for distinguishing homonymy are the different derivational meanings of derivatives and the different origins of the means Inny rodzaj derywacji. Różnica w części mowy derywatów oraz różnica w części mowy ich wyrazów bazowych (chyba że jest to również zasadniczo związane z różnymi jest mało derivational semantics) does not in itself lead to homonymy of the means of derivation and prawdopodobne, aby stanowiła kryterium tej homonimii. Nie jest jeszcze całkowicie jasne, jak oznaczać homonimię formantów derywacyjnych, których derywaty mogą mieć zarówno formy rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, lub tylko jedną z nich. Por. merg-ikė ‘mała, urocza dziewczynka’ (zdrobnienie, przyrostek -ikė), neš-ikas, neš-ikė ‘nosiciel’ (przyrostek -ikas, -ė), raudon-ikis, raudon-ikė ‘osoba o czerwonej, szkarłatnej twarzy’ (przyrostek -ikis, -ė). Potrzebne są dalsze badania w celu ustalenia homonimii prefiksów. Przedrostki bepochodzące od partykuły be i od przyimka be są bezspornymi homonimami (tylko tych drugich używa się w rzeczownikach, np. be-dugnė ‘otchłań’ – por. be dugno ‘bez dna’). W niektórych przypadkach (pa-, prieš-, prie-) przedrostki są oznaczane w WFG jako homonimy ze względu na ich różne pochodzenie, a niektóre z ich derywatów mogą odnosić się do wyrazów niebędących rzeczownikami. W przyszłości na podstawie uzupełnionego WFG można by opracować słownik objaśniający litewskich formantów derywacyjnych. Oprócz informacji dotyczących homonimii, już skorygowanych i przedstawionych w WFG, powinien on również zawierać formanty derywacyjne innych części mowy oraz więcej formantów neoklasycznych, nie tylko początkowych, lecz także końcowych. Oczywiście należałoby również zbadać i oznaczyć ich homonimię, zarówno w odniesieniu do rodzimych środków derywacyjnych, jak i wzajemnie między nimi. Złożono 12 września 2022 r. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno, LT-10308, Litwa [email protected]