Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos

Straipsniai / Articles 259 VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org./0000-0002-0487-7710 Kierunki badań naukowych: etnolingwistyka, leksykografia, leksykologia. DOI: doi.org/10.35321/all89-12 ROZWÓJ, SPECYFIKA I WZAJEMNE POWIĄZANIA SŁOWNIKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO The Development, Uniqueness and Interrelationship of Lithuanian Explanatory Dictionaries ANOTACJA W artykule dokonano przeglądu rozwoju słowników współczesnego i ogólnego języka litewskiego od końca XIX wieku do pierwszych dziesięcioleci XXI wieku, opierając się na najważniejszych słownikach tego okresu oraz konkretnych przykładach z tych słowników. Jednym z najbardziej wyróżniających się dzieł leksykograficznych XIX wieku jest słownik języka litewskiego i polskiego autorstwa Antanasa Juški, wybitnego litewskiego leksykografa i zbieracza folkloru. Znaczenie i wagę tego słownika docenił również Jonas Jablonskis, który pierwsze kroki w pracy leksykograficznej stawiał, redagując słownik A. Juški. Praca nad słownikiem skłoniła językoznawcę do gromadzenia materiału do badań nad ogólnym językiem litewskim, zapisywania danych na fiszkach i gromadzenia ich w osobnym kartotece. Częściowo oczekiwanie J. Jablonskisa dotyczące przygotowania słownika ogólnego języka litewskiego spełnił Słownik języka litewskiego, który niejako łączy trzy różne słowniki: gwarowy, dawnych piśmiennictw i współczesnego języka ogólnego. Bogaty i różnorodny materiał tego słownika pozwolił opracować Słownik współczesnego języka litewskiego (1954) oraz wiele jego kolejnych wydań. Każdy wydany słownik dawał taki czy inny impuls do myślenia o nowym, doskonalszym słowniku lub jego kolejnym wydaniu. Pod względem zarówno składu leksyki, jak i struktury samego słownika oraz metodyki jego opracowania zupełnie inny jest obecnie przygotowywany elektroniczny Słownik ogólnego języka litewskiego. W artykule omawiane są najważniejsze problemy, które wyłaniają się przed autorami litewskich słowników objaśniających. VILIJA SAKALAUSKIENĖ 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia, słowniki objaśniające, Antanas Juška, Jonas Jablonskis, Słownik języka litewskiego, Współczesny język litewski žodynas, Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. ADNOTACJA This article aims to show the evolution of the dictionaries of the modern and standard Lithuanian language from the end of the 19th century to the 21st century, based on the most important dictionaries of the period and specific examples of these dictionaries. One of Najwybitniejszym dziełem leksykograficznym XIX wieku jest litewsko-rosyjsko-polski słownik autorstwa słynnego litewskiego leksykografa i kolekcjonera folkloru Antanasa Juški. Znaczenie i doniosłość tego słownika docenił również Jonas Jablonskis, który stawiał pierwsze kroki w pracy leksykograficznej, redagując słownik A. Juški. Jego praca nad słownikiem skłoniła językoznawcę do gromadzenia materiałów do badań nad litewskim językiem pisanym, zapisywania danych na fiszkach i przechowywania ich w osobnym kartotece. Pragnienie Jablonskisa, by opracować słownik standardowego języka litewskiego, zostało częściowo spełnione przez Słownik języka litewskiego, który łączy trzy różne słowniki: gwarowy, dawnego języka pisanego i współczesnego standardowego języka litewskiego. Bogaty i różnorodny materiał zawarty w tym słowniku umożliwił opracowanie Słownika współczesnego języka litewskiego (1954) oraz wielu innych wydań. Każdy ze słowników stał się impulsem do rozważań nad nowym i udoskonalonym słownikiem lub kolejnym wydaniem. Obecny Słownik standardowego języka litewskiego znacznie różni się pod względem składu leksykalnego, struktury i metodologii. Artykuł ukazuje najważniejsze problemy, z jakimi mogą się zetknąć autorzy słowników objaśniających. SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia, słowniki objaśniające, Antanas Juška, Jonas Jablonskis, Słownik języka litewskiego, Słownik współczesnego języka litewskiego, Słownik standardowego języka litewskiego. WPROWADZENIE Według Jonasa Kruopasa po epoce słownika Konstantinasa Sirvydasa na Litwie be1 Starsze terminy veik du šimtmečius sustojo lietuvių leksikografijos darbas (Kruopas 1998: 423). Tik XIX a., kai prasidėjo visuomeninis, kultūrinis ir literatūrinis pakilimas, dažnas iš lietuvių šviesuolių, supratęs, kad norminti ir ugdyti lietuvių bendrinę1 języka ogólnego – język literacki i język pisany. W artykule wybrano jeden termin dla wszystkich okresów – język ogólny, jednak mówiąc o procesie, stosuje się termin standaryzacja języka. Artykuły / Articles 261 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos język mogą kształtować nie tylko gramatyki, lecz także słowniki, podjęli się opracowywania słowników języka litewskiego. Dlatego niejeden z nich zaczął gromadzić słowa i pisać słowniki (często równolegle z gramatyką), głównie dwumokytis lietuvių kalbos (Palionis 1995: 191). Deja, dauguma sudarytų žodynų taip ir liko rankraščiuose. Tai Dionizo Poškos, Simono Daukanto, Dominiko lub trójjęzyczne, przeznaczone do praktycznego użytku, m.in. Sutkiewicza, Laurynasa Ivinskisa, Andriusa Ugenskisa, Mikołajusa Akelaitisa itd. Los rękopisów słowników wielu z tych autorów jest nieznany (SawaniewskaMochowa 2014: 123; Balašaitis 2018: 93). Celem niniejszego badania jest przedstawienie rozwoju słowników objaśniających współczesnego i ogólnego języka litewskiego od końca XIX wieku do pierwszych dziesięcioleci XXI wieku, na podstawie najważniejszych słowników tego okresu oraz konkretnych przykładów z tych słowników. Dążąc do tego celu, sformułowano następujące zadania: 1) ukazać źródła słowników objaśniających; 2) ukazać dążenie do standaryzacji języka w XIX-wiecznych słownikach objaśniających; 3) na podstawie konkretnych przykładów słownikowych ilustracyjnie ukazać zmiany i innowacje w makrostrukturze słowników współczesnego i ogólnego języka litewskiego. W badaniu zastosowano metody deskryptywną i porównawczą, na podstawie których ukazano rozwój litewskich słowników objaśniających, przedstawiono relację między materiałem analizowanych słowników, uwydatniono specyfikę, swoistość i powiązania słowników. Podstawę empiryczną badania stanowią dane ze Słownika języka litewsko-polskiego Antanasa Juški2, kartoteki materiałów do Słownika języka litewskiego Jonasa Jablonskisa, Słownika języka litewskiego (LKŽe), różnych wydań Słownika współczesnego języka litewskiego (DLKŽ3) oraz elektronicznego Słownika ogólnego języka litewskiego (BLKŽ). 1. SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKO–POLSKIEGO ANTANASA JUŠKI JĘZYKÓW Jednym z najwybitniejszych XIX-wiecznych dzieł leksykograficznych jest słownik języka litewsko-polskiego wybitnego litewskiego leksykografa i zbieracza folkloru A. Juški. Jego autor dążył do przedstawienia leksyki, która nigdzie nie została opublikowana ani zarejestrowana. 2 Litewski Žodynui medžiaga pradėta rinkti 1850 m. (Sawaniewska-Mochowa 2002: 42), apie 1860 m. pradėtas rašyti žodyno tekstas. Iš viso buvo išspausdintos trys słownik A. Juszkiewicza z objaśnieniem słów w językach rosyjskim i polskim, zesz. drugi, Petersburg, 1904, I–LIX. 3 Skrót bez indeksu stosuje się ogólnie, gdy mowa o Słowniku współczesnego języka litewskiego w ogólności. VILIJA SAKALAUSKIENĖ 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Części słownika języka litewskiego i polskiego A. Juški4 (szerzej o redagowaniu słownika i redaktorach zob. Sakalauskienė 2012: 257–267; Balašaitis 2018: 154–161). Pierwszy redaktor tego słownika, Filip Fortunatow, podkreślał, że słownik języka litewskiego i polskiego A. Juški jest słownikiem leksyki języka żywego5 i iliustruojančių bei aiškinančių sakinių rinkinys (Sakalauskienė 2012: 256), kujego użycia rio kilka części zostało wydrukowanych dopiero po upływie wielu dziesięcioleci od napisania słownika. Interesując się życiem i kulturą chłopów, autor słownika przeznaczył swoje dzieło przede wszystkim dla litewskiej inteligencji6. A. Juška odnotował w słowniku wiele faktów językowych związanych z codziennym gospodarstwem domowym, dostarczających wiedzy etnograficznej i folklorystycznej. Wykorzystanie ludowego języka mówionego nėjimams bei praktiniam kalbos darbui – visos tautos bendrinei kalbai kurti ir ugdyti. A. Juška, kaip leksikografas, suvokęs gyvosios kalbos, tautosakos ir w słowniku oraz jego bogaty materiał miały ogromne znaczenie także dla ogólnych badań nad językiem litewskim tyretografii znaczenie dla rozwoju kultury narodowej, przez kilkadziesiąt lat z niewyczerpaną energią zapisywał litewskie słowa i wyrażenia, zbierał pieśni, obserwował i opisywał zwyczaje. A. Juška oceniał ludowy język litewski nie tylko jako źródło faktów filologicznych, lecz zwracał również uwagę na psychologię ludzi i sposób wyrażania myśli, szukał w języku odzwierciedlenia życia, tradycji i historycznych doświadczeń prostych ludzi. Zapisując do swojego słownika ponad 30 000 słów z języka mówionego, A. Juška obrał w leksykografii litewskiej nową drogę – od wypisywania materiału ze starszych i nowszych pism ku językowi mówionemu jako głównemu i niewyczerpanemu źródłu (Tolutienė 1961: 89). Zatem litewsko-polski słownik A. Juški jest ważnym źródłem leksykograficznym, objaśniającym słownikiem języka mówionego nowego typu. Jak podaje A. Balašaitis, litewska część słownika to nie tylko ilustracje użycia wyrazów, lecz często także objaśnienia znaczeń wyrazów, które zazwyczaj nie pochodzą od autora słownika, ale zostały zapisane z języka ludu (Balašaitis 2018: 158). Rękopisy słownika i poszczególne ich redakcje ukazują krętą i skomplikowaną drogę, bardzo interesującą i wartościową dla kształtowania się oraz rozwoju litewskiego języka ogólnego 4 Pierwsza część tomu I z 1897 r., obejmująca litery A–D (redagował F. Fortunatow), druga część tomu I z 1904 r., obejmująca litery E–G (redagował J. Jablonskis), pierwsza część tomu II z 1922 r., obejmująca część litery K do słowa kukštuoties (redagował K. Būga). Pozostali redaktorzy słownika: Jan Baudouin de Courtenay, Jurgis Šlapelis i Grigorij Uljanow. Drukiem zajmowali się Wiaczesław Jagić, F. Fortunatow, Aleksiej Szachmatow (Sakalauskienė 2012: 257). 5 W artykule synonimicznie używane są terminy: język żywy, ludowy i mówiony. 6 Słownik A. Juški był nowością dla ówczesnego społeczeństwa. Ówcześni litewscy inteligenci kształcili się głównie w szkołach polskich, dlatego język polski dominował obok rodzimego języka litewskiego. Całkiem zrozumiałe, dlaczego A. Juška wybrał polskie tłumaczenie do słownika języka litewskiego. Był on potrzebny nie tyle polskiemu społeczeństwu, ile samym Litwinom (Sakalauskienė 2012: 256). Jonas Juška, redagując w celu zbadania przebiegu (Sakalauskienė 2012: 264). Wiele rzadszych słów žodyną, pridėjo vertimą į rusų kalbą (plačiau žr. Sakalauskienė 2012: 257–258). Straipsniai / Articles 263 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos podanych w słowniku A. Juški, na przykład gris ‘napój, trunek’, gernõra ‘dobroduszny, człowiek o dobrych zamiarach’, również dziś znajdujemy w różnych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego. Według danych LKŽe podany w słowniku A. Juški czasownik jovalúoti ‘przygotowywać dla świń paszę, pomyje’ w znaczeniu ‘przewracać, mieszać, powodować nieporządek’ jest używany przez zachodnich Litwinów wyżynnych z okolic Kowna (w Veliuonie, Žvirgždaičiai) oraz południowych, a definicje tego czasownika wskazują na aukštaičių (Liškiavoje). Įvairiuose Dabartinės lietuvių kalbos žodyno leidimuose rozszerzenie znaczenia i współczesne użycie (zob. Tabela 1). TABELA 1. Niektóre słowa ze słownika A. Juški w wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego JŽ DLKŽ1DLKŽ2DLKŽ7eDLKŽ8e gris Gira jest 2 gris Ligonis „napój, w sierpniu. trafia Ligonis przez przełyk. Ligonis żywy dzięki jednemu napojowi. „napój, 2 gris „napój, 2 gris Gėris żywy dzięki jednemu gėriù żywy. „napój, 2 gris drūts gėris napojowi. jednemu napojowi par gėralas”: Ligonis żywy. jednemu napojowi gėralas”: Ligonis gėralas”: żywy. gėralas”: do żołądka gernõra Kurs dobrą wolę, „życzliwy, gernorà „życzliwy, dobrych gernorà dobrych „życzliwy, ten gernorà „życzliwy, gernõra. gernorà ma dobrych człowiek dobrej woli’; człowiek Często jeżdżę Choćby jeździć konno. jeździć kupisz konika, 2. tj. grùmias gnębić’: jeździł ludzi. ‘prześladować, dobrej woli’; konno, kogoś konno 1: Choćby konno. Wszyscy refl. Nikt nie wydeptana, ‘męczyć, Dręczyć ludzi. gnębić’: drażnić dręczyć. zadręczyć ‘szaleć, 3. zwr. człowiek innego wozić jeździć konno 1: jeżdżą konno, karmi chłopca wyjeżdżona (szaleje). por. gnębić’: Dręczyć się ‘szaleć, drażnić się, kogoś. dobrej woli’; konno’: Jeździć Choćby i ja, i kupisz konika, (flk. ale nie gnębić’: Ponai jóti, ludzi, szaleć, drażnić się mocować się. ‘figlować’: człowiek dobrych intencji’; jódyti 1. jódyti 1. ‘jeździć konno lub jódyti 1. często. jódyti 1. często. jeździć konno 1. dżn. konno konia 1: innego wożę kupisz konika, będziesz jeździć konno (d.). ale nie będziesz jeździć konno, ale nie będziesz jeździć konno, a dziewczęta będą jeździć konno, próg). Łąka 2. przen. ‘męczyć, (dosł.). 2. przen. (dosł.). 2. przen. ‘męczyć, (wydeptana). 2. pot. ‘szaleć, Dręczyć, figlować’: ‘szaleć, Dzieci, Dzieci, figlować’: figlować’: Dzieci, nie szalejcie! nie szalejcie! Dzieci, nie szalejcie! nie wygłupiajcie się! jowalúoti jowalúoti 1. ‘przygotowywjowalúoti 1. ać paszę, jowalúoti jowalinti’; ‘brudzić mieszać, przen. jowalúoti świniom paszę’; ‘brudzić jowalem’; ‘bałagan 2. przen. ‘robić bałagan robić, mieszać, bałagan, robić’); mieszać, mącić’; mieszać, mącić’; ‘brudzić jowalu, jowalem’; 2. ‘przewracać, VILIJA SAKALAUSKIENĖ 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX A. Juškos žodyne užfiksuotas tarminis veiksmažodis jódytis įtrauktas ir į Słownik ogólnego języka litewskiego: jódytis 4. zwrot. pot. ‘bawić się, szaleć’: Vaika, nesijódykit! 2. JONAS JABLONSKIS I SŁOWNIK ANTANASA JUŠKI Znaczenie i doniosłość słownika A. Juški ocenił również J. Jablonskis, który pierwsze kroki w pracy leksykograficznej stawiał, redagując ten słownik. J. Jablonskis, sprawdzając litewskie słowa w języku mówionym7, miał okazję sprawdzić również ich semantykę. Redaktora nie satysfakcjonowało rosyjskie8 vertimas. Todėl rusišką vertimą jis taisė pagal tarmėse vartojamas reikšmes, o ne pagal nurodytas A. Juškos rankraščiuose. J. Jablonskis pirmiausia iškėlė kalboje plačiau žinomą, pagrindinę žodžio reikšmę, o paskui – tas reikšmes, kurios buvo litewskich słów, ważnych dla zrozumienia materiału ilustracyjnego artykułu. Według J. Jablonskisa, Juška, zanim wpisał do swojego słownika jakieś wyrażenie zapisane z ust ludu, dość często je wygładzał i czynił pełniejszym, starając się przedstawić je w bardziej literackiej i poprawnej formie, lecz postępując tak, usuwał cechy charakterystyczne dla tych fraz (Piročkinas 1991: 116). Proces standaryzacji języka w słowniku ma istotne znaczenie dla historii litewskiego języka ogólnego. J. Jablonskis, nie mogąc ustalić, z której gwary A. Juška zapisał dane słowo lub zdanie, nie odważył się odtwarzać cech gwarowych i ujednolicał materiał słownika, kontynuując rozpoczętą przez autora standaryzację języka. Jako podstawową gwarę, podobnie jak autor, wybrał gwarę zachodnioaukštaitisów, ponieważ zawsze był przekonany, że potrzebny jest słownik litewskiego języka ogólnego, napisany językiem zrozumiałym dla wszystkich. 7 J. Jablonskisowi jako redaktorowi stworzono warunki do sprawdzenia słów w gwarach języka litewskiego. Podczas wakacji letnich redaktor jeździł badać litewskie gwary (Čepaitienė, Lapinskienė 2010: 83). Spędziwszy na Litwie całe pierwsze lato, J. Jablonskis sprawdził w Veliuonie, Vilkiji, Jurbarkasie, Kaltinėnai i Alsėdžiai rękopisy liter E, G, I, J, K, L (szerzej zob. Tolutienė 1961: 237–238; Sakalauskienė 2021: 36–37). W ostatnich dziesięcioleciach XIX w. na Litwie umacniała się kultura 8 Sumanymas pateikti rusų kalbos atitikmenis iš dalies priklauso J. Boduenui de Kurtenė. rosyjska. A zatem w latach drukowania słownika tłumaczenie polskie było już mniej aktualne. J. Juška tłumaczył na język rosyjski nawet te zdania ilustracyjne, do których zrozumienia wystarczało tłumaczenie zamieszczone na początku artykułu. „Antraštinio žoiškreipė antraštinio džio vertimą artindamas prie iliustracinio sakinio, J. Juška kartais taip susiaurino jo reikšmę, kad žodžio prasmę“ (Tolutienė 1961: 222). Straipsniai / Articles 265 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos A zatem, redagując słownik A. Juški, J. Jablonskis myślał już o innym słowniku, który należało przygotowywać równolegle z redagowanym. Dlatego nie tylko sprawdzał i uzupełniał materiał słownika A. Juški, lecz także zbierał słowa i gromadził kartotekę do nowego słownika języka litewskiego. Kilka przykładów materiału z kartoteki J. Jablonskiego do Słownika języka litewskiego (JJk): Arkljus į grutiùs9 sudėk (JJk, Als), por. Ašvienius sudėk į grùtes (JŽ 482), Ašvienius sudėk į grùtes (LKŽe, J); Arklei grûžin10 peivą (JJk, Als), por. Arkliai grūžina pievą (LKŽe, Als); Šónā pragila11 begulint, pragilst rȯñkas barašȯnt (JJk, Als), por. Šonai pragilo begulint (LKŽe, Vkš); Su gȯndras išsikėlė, su varnoms nukrita (JJk, Als), por. Su gañdrais išsikėlė, su varnoms nukrito (sakoma apie tuos, kurie labai nori iškilti, bet jiems nepasiseka) (LKŽe, Als); Linai galvóti (JJk, Puš), por. Galvoti12 linai, galvoti kopūstai (DLKŽ8e); Kas sùgarga, tas vadinas gargãžėm (JJk, Puš), por. Kas sùgarga13, tas vadinas gargažėm (LKŽe, Puš); Starkus garglinėja (po balą) (JJk, Skap14), por. Starkus garglinėja [po balą] (LKŽe, Skp). Redagowanie słownika A. Juški nie tylko dla J. Jablonskisa, lecz także dla Kazimierasa Būgi15 było skuteczną zachętą do późniejszego opracowania słownika języka litewskiego. Świadczą o tym prace, które redaktorzy tego słownika (J. Jablonskis i K. Būga) wykonali później. 3. KARTOTEKA LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNUI MEDŽIAGA Darbas prie A. Juškos žodyno J. Jablonskį paskatino rinkti medžiagą lietuvių do badania języka pisanego oraz zapisywania danych na fiszkach i gromadzenia ich w kartotece, w której zebrano ponad 14,5 tys. fiszek, a słów i ich 9 ‘w pary’; 10 ‘krótko ogryzł trawę’; 11 ‘įskaudo’; 12 ‘su daug galvų ar didelėmis galvomis, galvingi’; 13 ‘twardnieje, kurczy się’. 14 Przy przykładach z kartoteki J. Jablonskiego podano używane przez Jablonskisa skróty nazw miejscowości, przy przykładach z LKŽe – takie, jak w słowniku. 15 K. Būga buvo vienas iš A. Juškos žodyno redaktorių. VILIJA SAKALAUSKIENĖ 266 W Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX zapisano jeszcze więcej zdań ilustrujących. W kartotece znajduje się dość dużo zdań oznaczonych skrótem J. Ž.16, na przykład: Ans nugurgjojo17 virvę nedailei (J. Ž.) (zob. JJk nugurgjoti); Nudàbyk18 tu mane, bo man pirštai sugrubo (J. Ž.) (zob. JJk dãbyti); Pabaigs mus ponai neivoti19 (J. Ž.) (zob. JJk neivoti); Jinai nerštės20 ant jo už bitis pavogtas (J. Ž.) (zob. JJk nerštis). Omawiając materiał dialektalny słownika A. Juški, zauważono, że zbieżność przykładów z tego słownika i kartoteki J. Jablonskisa wskazuje, iż redaktor pozytywnie oceniał materiał zebrany przez A. Juškę i sam z niego korzystał (szerzej zob. Sakalauskienė 2012: 269). J. Jablonskis nie przepisywał zdań A. Juški dosłownie, lecz podawał wybrane ilustracje zgodnie z ówczesnymi zasadami ortografii, skracał zdania, nie przepisywał odpowiedników w języku rosyjskim ani polskim, chociaż w kartotece przy poszczególnych słowach objaśniał znaczenie również w języku innym niż litewski. Redakcja słownika A. Juški była jednym z najważniejszych czynników zapoczątkowania gromadzenia kartoteki do innego słownika języka litewskiego. Zapisane przez J. Jablonskisa fiszki wskazują, że jego kartotekę zaczęto gromadzić pod koniec XIX wieku, po wizycie w Wielonie w 1897 roku. W kartotece zgromadzono nie tylko dane żywego języka, lecz także słowa z wydanych słowników21, różnorodnych pism oraz literatury pięknej22. J. Jablonskis zawsze był przekonany, że potrzebny jest słownik ogólnego języka litewskiego. W 1918 r. w Woroneżu, już po okresie grodzieńskim (1912–1914), podano ponad 1500 išleido mažos apimties Mūsų žodynėlį, į kurį buvo įtraukta tik nedidelė jo surinktos kartotekos žodžių dalis. Žodynėlyje (61 puslapio apimties) buvo pasłów ówczesnego języka ogólnego wraz z litewskimi 16 Tym skrótem J. Jablonskis oznaczał słowa i zdania przepisane ze słownika A. Juški. 17 ‘nuvijo’; 18 ‘nurenk’; 19 ‘naikinti’; 20 ‘niršo’. 21 Wysoko oceniając słownik i gramatykę Frydricha Kuršaitisa, J. Jablonskis włączył do kartoteki niemało materiału. J. Jablonskis w słowie końcowym do drugiej części pierwszego tomu słownika A. Juški, omawiając język redagowanego słownika, bardzo często opierał się na Fr. Porównywał ze słownikiem Kuršaitisa i zestawiał jego materiał z innymi dialektami języka litewskiego. W kartotece J. žymėtų Fr. Kuršaičio pavarde. Kartotekos lapeliuose pasitaiko K. Sirvydo žodyno pavyzdžių. Jo Jablonskiego znajduje się niemało zdań i słów, trójjęzyczny (polsko-łacińsko-litewski) słownik Dictionarium trium ligvarum, który doczekał się aż pięciu wydań (I – około 1620, II – 1631, III – 1642, IV – 1677 i V – 1713), przez kilka stuleci był jednym z głównych źródeł litewskiego języka pisanego (Palionis 1995: 18). 22 Z oznaczeń źródeł wynika, że autor kartoteki uwzględnił w niej słowa z utworów literackich Simona Stanevičiusa, S. Daukantasa, Žemaitė, Petrasa Avižonisa, Antanasa Baranauskasa i in. Artykuły / Articles 267 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos z objaśnieniami znaczeń i tłumaczeniami na język rosyjski. Wszystkie słowa zostały opatrzone akcentem. Celem słowniczka było wyłącznie praktyczne zadanie – pomoc uczniom w czytaniu i rozumieniu litewskich podręczników. Dlatego znalazły się w nim przede wszystkim słowa gwarowe i neologizmy, które językoznawca zalecał stosować w języku ogólnym. Nasz słowniczek jest ważny nie tylko jako źródło nowych terminów, lecz także w ogóle jako pierwszy słownik normatywny języka ogólnego. Słowniczek mógł rozwinąć się w słownik ogólnego języka litewskiego. A zatem można wysunąć jeszcze jedno przypuszczenie, że J. Jablonskis, mając ogromny kartkotek oraz doświadczenie w pracy leksykograficznej, mógł napisać taki słownik. Tym bardziej że we wspomnieniach współczesnych mu osób stale wspomina się o jego pragnieniu samodzielnego napisania słownika. 4. SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKIEGO Oczekiwanie J. Jablonskisa, by opracować objaśniający słownik języka litewskiego, częściowo spełnił Słownik języka litewskiego, który niejako łączy trzy różne słowniki: gwarowy, dawnego piśmiennictwa i współczesnego języka ogólnego. Dlatego należy podkreślić szczególny związek kartoteki J. Jablonskisa ze Słownikiem języka litewskiego, którego pierwszym opracowującym i redaktorem był K. Būga. Redakcja słownika otrzymała od różnych zbieraczy kilka skrzyń słów, z których sporządzano odpisy (około 25–30 tys. kart). Z kartoteki J. Jablonskisa K. Būga przepisał około 10 tys. słów23, które później weszły do zasobów wielkiego słownika. W wielu przypadkach słowa z kartoteki J. Jablonskisa niejako zniknęły w tych zasobach, ponieważ często materiał J. Jablonskisa w samym słowniku nie jest w żaden sposób oznaczony – w takich przypadkach podawany jest jedynie skrót nazwy miejscowości. To, że dane słowo pochodzi z kartoteki J. Jablonskisa, można stwierdzić tylko na fiszkach kartoteki Słownika języka litewskiego. J. Jablonskis sam nie zdążył napisać słownika języka litewskiego, lecz swoją działalnością w znacznym stopniu przyczynił się do prac przygotowawczych nad takim słownikiem. O pierwszym zeszycie Słownika języka litewskiego opracowanym przez K. Būgę, który ukazał się około 1924 r., pisał, że jest to leidžia nei latviai, nei lenkai, nei rusai. Žodyne surašyti visi žodžiai, kurie tebėra vartojami lig šiol raštuose ir šnekamojoje kalboje. Tačiau visuomenė, laukusi iš profesoriaus K. Būgos tik rašomosios kalbos žodyno, dabar ras žodyne daug visokios medžiagos, tinkančios ir reikalingos mūsų kalbos etimologijai, istorijai, „bardzo niezwykły słownik swojego języka, jakiego tymczasem na użytek społeczeństwa do badania gwar nie...” (JR 1935: 294–296). Sam tekst słownika wydawał się społeczeństwu niezwykły, ponieważ był to słownik naukowy. Dlatego J. Jablonskis ubolewał, że „omawiany słownik przeznaczony jest głównie dla tych ludzi, którzy już dość dobrze znają podstawowy język piśmienniczy i mogą, 23 Redakcja Słownika języka litewskiego starannie przejrzała pisma J. Jablonskisa (podręczniki, przekłady książek itp.) i wypisała z nich do słownika jeszcze co najmniej 14 tys. słów (szerzej zob. Lyberis 2009: 69). VILIJA SAKALAUSKIENĖ 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX W 2000 r. ukazało się czwarte wydanie DLKŽ4. W istocie jest to wznowione trzecie wydanie słownika, w którym poprawiono jedynie zauważone błędy korektorskie. Kolegium redakcyjne pozostało takie samo. W 2003 r. wydano płytę kompaktową tego słownika. Uzupełniono w niej słownik o część objaśniającą najważniejszych nazw miejscowości Litwy i świata. Ta wersja słownika została umieszczona w Internecie. Pod koniec 2003 r. wydano piąte wydanie DLKŽ5e, ponownie zredagowane, poprawione i uzupełnione, wyłącznie elektroniczne (płyta kompaktowa z wstępem wydrukowanym w książeczce, wskazówkami metodycznymi i opisem pracy z programem komputerowym), dodano osobny dodatek zawierający około 3000 nazw miejscowości Litwy i świata – część objaśniającą najważniejszych nazw miejscowości Litwy i świata. W 2006 r. do użytkowników trafiło nieco poprawione szóste (trzecie elektroniczne) wydanie DLKŽ6e. Jego kolegium redakcyjne jest takie samo. Opublikowane w 2012 r. siódme wydanie DLKŽ7e (zaktualizowana wersja z 2017 r.) zostało opracowane na podstawie płyty szóstego wydania, jednak znacznie się od niej różni. Największe różnice tego wydania słownika: 1) zrezygnowano ze słów niezalecanych w przykładowym języku ogólnym (oznaczonych jako ntk. =); 2) zrezygnowano z części przestarzałych i rzadszych regionalnych słów (z oznaczeniami psn. i gwarowymi) oraz wariantów (niemal dwóch tysięcy); 3) zrezygnowano z części najważniejszych nazw miejscowości Litwy, związanych z nią krain i świata, obecnych we wcześniejszych elektronicznych wydaniach DLKŽ (około trzech tysięcy haseł); 4) wyrazy oznaczono akcentami zgodnie z uchwałami Państwowej Komisji Języka Litewskiego; 5) doprecyzowano objaśnienia znaczeń niektórych słów, poprawiono zauważone błędy korektorskie. W tym wydaniu słownika zamieszczono niewielki (około dwustu pięćdziesięciu) dodatek słów nieobecnych w DLKŽ7e, pochodzących z nowo opracowywanego Słownika ogólnego języka litewskiego. W przedmowie do najnowszego DLKŽ8e redaktor naczelny mówi, że „słownik opracowano jako doradcę językowego dla wszystkich Litwinów na świecie oraz tych cudzoziemców, którzy nauczyli się litewskiego lub dopiero się go uczą” (DLKŽ8e, Pratarmė). Podkreśla się uniwersalność słownika, ponieważ po pierwsze odzwierciedlono w nim wszystkie dziedziny użycia języka ogólnego oraz wszystkie jego używane odmiany, po drugie zaś podano użytkownikom niezbędne informacje o pisowni, akcentowaniu i odmianie zalecanych, normatywnych słów, wyjaśniono charakterystyczne znaczenia słów, na przykładach użycia ukazano ich łączliwość, zamieszczono niemały zbiór obrazowych powiedzeń, frazeologizmów, a także złożonych terminów z różnych dziedzin. Dodatek nowych słów uzupełniono o dwieście słów. DLKŽ8e opracowano na podstawie ósmego drukowanego wydania DLKŽ. Najważniejsze nowości tego wydania: 1) przywrócono niektóre słowa wcześniej uznawane za nienormatywne, które Państwowa Komisja Języka Litewskiego uznała za dopuszczalne w języku ogólnym: bobutė ‘1. babcia, babunia (matka ojca lub matki) 2. zob. pribuvėja’; kaladė ‘1. zob. trinka. 2. zob. malka 3’; lincz ‘brutalne samosądzenie tłumu bez sądu’; 2) zgodnie z uchwałami Państwowej Komisji Języka Litewskiego uporządkowano Straipsniai / Articles 275 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos pisownię i akcentowanie wyrazów: čiárdašas, čárdašas; drksti, drỹska (drỹksta), drsko; fjòrdas itp. ; 3) zaktualizowano odsyłaczowe objaśnienia wyrazów (w niektórych przypadkach przywrócono oznaczenie zob., z którego zrezygnowano podczas opracowywania siódmego wydania DLKŽ): biznas zob. rimbas, buljònas zob. sultinys, gérbūvis zob. gerovė, pakalkas, ~ė zob. pataikūnas itd. ; 5) przywrócono niektóre słowa, z których zrezygnowano w siódmym wydaniu DLKŽ z powodu ograniczenia objętości publikacji drukowanej. 6. SŁOWNIK LITERACKIEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO Visai kitoks nei Dabartinės lietuvių kalbos žodynas tiek leksikos sudėties, tiek paties žodyno struktūros ir rengimo metodikos atžvilgiu yra šiuo metu rengiamas elektroninis Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Jame galima rasti pačią naunajnowsze słownictwo używane po 2000 roku aż do dziś, na przykład: feisbukas, gūglas, gūglinti, jutubas. Do słownika zostaną włączone również instagramas, skaipas, tviteris i in. Z okazji pięćdziesięciolecia DLKŽ główny redaktor tego słownika podkreślił, że oddając w ręce użytkowników trzecie wydanie DLKŽ, pisano, iż z pewnością potrzebny byłby większy słownik języka literackiego, liczący jakieś trzy lub cztery tomy, z większą liczbą haseł, a zwłaszcza przykładów użycia (Keinys 2004: 82). BLKŽ urzeczywistnia to oczekiwanie. Podczas opracowywania, redagowania i zatwierdzania BLKŽ uwzględnia się rzeczywiste użycie słów oraz tendencje w ich akcentowaniu, przestrzegając jednak norm języka literackiego. A zatem w słowniku przedstawiono obecnie funkcjonujące poprawne słownictwo języka literackiego. Dlatego rezygnuje się ze znacznej części przestarzałych, gwarowych słów, charakterystycznych tylko dla wąskiej dziedziny, i włącza się o wiele więcej niż wcześniej słów międzynarodowych, terminów, neologizmów nazywających nowe realia. Główną różnicą tego słownika w stosunku do różnych wydań DLKŽ jest opracowanie i redagowanie słownika nie tylko alfabetycznie, lecz także, w większej części, według leksykalnych grup semantycznych. Ponadto przestrzega się zasady, że taip pat galima rasti šiame žodyne (Liutkevičienė 2006: 14). Be jokios abejosłowo należy objaśniać za pomocą zrozumiałych dla wszystkich, semantycznie i stylistycznie neutralnych słów, którymi nės, autorzy BLKŽ korzystają z doświadczeń zgromadzonych przy opracowywaniu wcześniejszych, wspomnianych już w tym artykule (LKŽe, DLKŽ), a także innych słowników języka litewskiego i języków obcych, opierają się na najnowszych badaniach naukowych oraz materiałach baz danych i korpusów tekstowych. VILIJA SAKALAUSKIENĖ 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Tikslinga paminėti vieną kitą iš daugelio DLKŽ ir BLKŽ skirtumų: 1) atsisakyta lizdinio28 giminiškų žodžių pateikimo29; 2) antraštiniais žodžiais iškeliami ir aiškinami visi apibrėžtyse vartojami žodžiai; 3) iškeliami ir aiškinami labiau rozpowszechnione, zleksykalizowane połączenia wyrazowe i terminy złożone30; 4) wszystkie hasła BLKŽ lub ich znaczenia, z wyjątkiem pojedynczych przypadków, ilustrowane są przykładami użycia; 5) wszystkie słowa w zdaniach ilustracyjnych są akcentowane; 6) w hasłach niektórych słów (np. przymiotników, przysłówków) wyróżnia się więcej form morfologicznych (stopnia wyższego, najwyższego, form zaimkowych); 7) oznacza się składniową łączliwość czasowników, a w poszczególnych przypadkach także przymiotników i połączeń frazeologicznych; 8) podaje się więcej informacji gramatycznych; 8) zrezygnowano z włączania niewłaściwych słów do makrostruktury BLKŽ itp. Różnice między DLKŽ, który niegdyś miał to samo przeznaczenie i pełnił te same funkcje objaśniające i normatywne, a BLKŽ, porównując artykuły hasłowe na literę b obu słowników, zostały szczegółowo przeanalizowane przez samych redaktorów BLKŽ; wyniki tej analizy nie tylko potwierdziły prawidłowość wybranej metodyki opracowywania słownika, lecz także wskazały obszary wymagające udoskonalenia (Liutkevičienė, Murmulaitytė 2015: 86, 139). Uwzględniając wyniki tego badania, stale aktualizuje się listę haseł Litewskiego Banku Neologizmów Języka (LKND). Tak więc słownik opracowuje się z uwzględnieniem nieustannie zmieniającej się sytuacji językowej, nowych potrzeb społeczeństwa wiedzy oraz użytkowników języka prestiżowego, najnowszych wyników badań i normalizacji języka ogólnego, a także opublikowanej lub wyrażonej w inny sposób krytyki innych słowników oraz tekstów tego słownika znajdujących się w opracowaniu. UWAGI PODSUMOWUJĄCE 1. Po prześledzeniu rozwoju słowników współczesnego i ogólnego języka pab. iki XXI a. pirmųjų dešimtmečių matyti, kad vienas išskirtiniausių XIX a. leksikografinių darbų – Antano Juškos lietuvių–lenkų kalbų žodynas padėjo pamatus aiškinamajam lietuvių kalbos žodynui. Tai svarbus leksikolitewskiego od XIX w. graficzne źródło nowego typu objaśniających słowników języka mówionego, nowe dla społeczeństwa drugiej połowy XIX w. 28 W niektórych artykułach nazywanego inkluzywnym (zob. szerzej Liutkevičienė, Murmulaitytė 2015: 84). 29 BLKŽe skirtingai nuo DLKŽ atskirais antraštiniais žodžiais pateikiami deminutyvai, veiksmažodžių ir būdvardžių abstraktai, prieveiksmiai, daiktavardžių su priesagomis -tojas, -ėjas vediniai. 30 Jedną z nowości BLKŽe jest to, że jako hasła wyodrębnia się także częściej używane terminy dwulub wielowyrazowe albo po prostu nazwy realiów (Liutkevičienė 2010: 147). Artykuły / Articles 277 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos 2. Rozpoczęty w słowniku A. Juški proces standaryzacji języka, kontynuowany także przez J. Jablonskisa, miał istotne znaczenie dla historii litewskiego języka ogólnego. Jako podstawową gwarę zarówno autor słownika, jak i redaktor wybrali gwarę zachodnioauksztocką. J. Jablonskis był przekonany, że potrzebny jest słownik litewskiego języka ogólnego, napisany językiem zrozumiałym dla wszystkich. 3. Jako pierwszy normatywny słownik języka ogólnego i źródło nowych terminów istotne znaczenie miał Mūsų žodynėlis J. Jablonskisa, który mógł rozwinąć się w słownik litewskiego języka pisanego. J. Jablonskis sam nie zdążył napisać słownika języka litewskiego, ale swoją działalnością w znacznym stopniu przyczynił się do prac przygotowawczych nad takim słownikiem. 4. Oczekiwania J. Jablonskisa częściowo spełnił Słownik języka litewskiego, którego redaktor K. Būga również rozpoczął swoją drogę leksykograficzną od redagowania słownika A. Juški. Słownik języka litewskiego – jedno z najważniejszych dzieł objaśniających język litewski, rozpoczął nowy etap rozwoju leksykografii litewskiej. O znaczeniu i doniosłości danych słownika dla współczesnych badań świadczy kilka wydań wersji elektronicznej. 5. Bogaty i różnorodny materiał Słownika języka litewskiego pozwolił przygotować Słownik współczesnego języka litewskiego i jego kolejne wydania (1972, 1993, 2000, 2003, 2006, 2012, 2021). Analizując różne wydania DLKŽ, należy podkreślić, że dla wszystkich wydań aktualne są kwestie opracowania makrostruktury słowników, wśród nich – dobór słów, a jednym z najważniejszych zadań jest normalizacja leksyki. 6. Elektroninis Bendrinės lietuvių kalbos žodynas – visai kitoks nei Dabartinės lietuvių kalbos žodynas tiek leksikos sudėties, tiek paties žodyno struktūros ir w aspekcie metodyki opracowania. Główną różnicą tego słownika w porównaniu z różnymi wydaniami DLKŽ jest opracowanie i redagowanie słownika nie tylko alfabetycznie, lecz także według leksykalnych grup semantycznych. BLKŽ jest opracowywany z uwzględnieniem stale zmieniającej się sytuacji językowej, tojimo poreikius, į naujausius bendrinės kalbos tyrimo, norminimo rezulnowych potrzeb społeczeństwa wiedzy oraz języka prestiżowego, a także krytyki innych słowników i przygotowywanych tekstów tego słownika. 7. Każdy objaśniający słownik języka litewskiego w taki czy inny sposób dawał impuls do myślenia o nowym, doskonalszym słowniku lub jego kolejnym wydaniu. Każdy z omówionych słowników miał swoją kontynuację, zachęcał do posuwania się naprzód, czerpania z doświadczeń poprzednika, niepowtarzania błędów oraz znajdowania nowych sposobów opracowywania i redagowania. VILIJA SAKALAUSKIENĖ 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX SKRÓTY NAZW MIEJSCOWOŚCI Als – Alsdžiai, r. Plùngė Puš – Pùšalotas, r. Pãsvalys Skap, Skp – Skãpiškis, r. Kùpiškis Vkš – Viekšnia, rejon możejkowski. ŠALTINIAI IR SUTRUMPINIMAI BLKŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, red. kolegija D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, red. nacz. D. Liutkevičienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013–2022. Dostęp online: https://ekalba.lki.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas. DLKŽ1 – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. odpowiedzialny J. Kruopas, wydanie 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1954. DLKŽ2 – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. odpowiedzialny J. Kruopas, wydanie 2, Wilno: Mintis, 1972. DLKŽ3 – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys, wydanie 3, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. DLKŽ4 – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys, wydanie 4., Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2002. DLKŽ5e – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys, wydanie 5. elektroniczne, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2003. DLKŽ6e – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys. Wydanie 6. (3. elektroniczne, 4. internetowe), Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006. [Wersja internetowa od 2015 r. nie jest już publicznie dostępna.] DLKŽ7e – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys, 7. (5. internetowe) wydanie, wersja zaktualizowana, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2017. [Wariant internetowy od 2022 r. nie jest już publicznie dostępny.] DLKŽ8e – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys, 8. (6. elektroniczne / internetowe) wydanie, wersja zaktualizowana, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp w internecie: https:// ekalba.lki.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas. DOI: doi.org/10.35321/dlkz. JJk – Jonas Jablonskis. Kartoteka materiałów do Słownika języka litewskiego, przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich, F-99. Artykuły / Articles 279 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos J – Литовскiй словарь А. Юшкевича съ толкованiемъ словъ на русскомъ и польскомъ языкахъ [Litovskij slovar’ A. Juškeviča s’ tolkovaniem’ slov’ na russkom’ jazykach’], вып. drugi [vyp. vtoroj], Санктпетербург [Sanktpeterburg], 1904, I–LIX. LKND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego, ciągły internetowy leksykon od 2011 r., oprac. i red. odp. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://ekalba.lki.lt/naujazodziai. DOI: doi.org/10.35321/neol. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008 (zaktualizowana wersja, 2018). Dostęp online: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. LITERATŪRA Balašaitis Antanas 1999: Dabartinės lietuvių kalbos žodyno Čikagos leidimas (1962). – Gimtoji kalba 5, 28–31. Balašaitis Antanas 1999a: Dabartinės lietuvių kalbos žodyno Čikagos leidi - mas (1962). – Gimtoji kalba 6, 28–32. Balašaitis Antanas 2018: Žodžiai ir žodynai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Čepaitienė Giedrė, Lapinskienė Lionė, sud., 2010: Atsiminimai apie Joną Jablonskį, Vilnius: Gimtasis žodis. Endzelīns Jānis 1971: Darbu izlase 1, Rīga: Zinātne. Gritėnienė Aurelija 2017: Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne. – Bendrinė kalba 90, 1–19. Jakaitienė Evalda 2005: Leksikografija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. JR – Jablonskio raštai 4, red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys, 1935. Keinys Stasys 2004: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas per penkiasdešimt metų. – Kalbos kultūra 77, 76–83. Klimavičius Jonas 1997: Kas yra bendrinės kalbos leksika? Sampratos, nuomonės ir prietarai. Žodyno praktika ir teorija. Vartojimo reikmės ir problemos. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 20–32. Kruopas Jonas 1998 [1968]: Rinktiniai raštai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VILIJA SAKALAUSKIENĖ 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Lyberis Antanas 2009: Leksikografijos teorija ir praktika, sud. Z. Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Liutkevičienė Danutė 2006: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Siekiamybė ir realybė. – Leksikografija ir leksikologija 1. Aiškinamųjų bendrinės kalbos žodynų aktualijos, red. kolegija D. Liutkevičienė, R. Mikulskas, D. Murmulaitytė, sud. R. Petrokienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 9–33. Liutkevičienė Danutė 2010: Bendrinės lietuvių kalbos žodyno struktūra, tikslai ir perspektyvos. – Kalbos kultūra 83, 141–150. Liutkevičienė Danutė, Murmulaitytė Daiva 2015: Nuo Dabartinės prie Bendrinės lietuvių kalbos žodyno. – Leksikografija ir leksikologija 5, sud. A. Gritėnienė, red. kolegija J. Girčienė, L. Levancevič, D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, I. Zuicena, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 83–146. LKŽi – Lietuvių kalbos žodyno instrukcija, Vilnius: 1980. Mikulėnienė Danguolė 2022: Lietuvių kalbos instituto istorija: kalbotyros aneksija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Naktinienė Gertrūda 2005: „Lietuvių kalbos žodyno“ taisymai elektroniniame variante. – Kalbos kultūra 78, 191–203. Naktinienė Gertrūda 2012: Elektroninio Lietuvių kalbos žodyno naujovės. – Kalbos kultūra 85, 92–102. Palionis Jonas 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Piročkinas Arnoldas, sud., 1991: Jonas Jablonskis. Straipsniai ir laiškai. Vilnius: Mokslas. Rutkovska Kristina 2021: Leksikografiniai šaltiniai lietuvių kalbos pasaulėvaizdžio tyrimuose. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 2. Liaudiškasis, tautinis, daugiatautis ir daugiakultūris paveldas, Vilnius, Liublinas: Vilniaus universiteto leidykla, 181–200. Sabaliauskas Algirdas 1997: Kazimieras Būga ir lietuvių leksikografija. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 1–4. Sakalauskienė Vilija 2010: Dialektizmų atranka dabartinės ir bendrinės lietuvių kalbos žodynuose. – Leksikografija ir leksikologija 2. Jono Kruopo 100-osioms gimimo metinėms, sud. V. Sakalauskienė, A. Auksoriūtė, red. kolegija O. Karaeva, I. Lemeškin, G. Naktinienė, R. Petrokienė, V. Sakalauskienė, J. Zabarskaitė, vyr. red. Z. Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 295–305. Straipsniai / Articles 281 Lietuvių kalbos aiškinamųjų žodynų raida, savitumas ir tarpusavio sąsajos Sakalauskienė Vilija 2012: Antano Juškos lietuvių–lenkų kalbų žodyno tarminė medžiaga. – Priešaušrio mokslas, kultūra ir švietimas. Lauryno Ivinskio 200-osioms gimimo metinėms (su CD), sud. A. Auksoriūtė, red. kolegija D. Mikulėnienė, V. Sakalauskienė, Z. Sawaniewska-Mochowa, V. Šaudiņa, P. Zemlevičiūtė, vyr. red. A. Auksoriūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 256–274. Sakalauskienė Vilija 2021: Leksikografinis Jono Jablonskio palikimas. – Kultūros studijos Panevėžyje. Jonas Jablonskis, sud. L. Lapinskienė, Panevėžys: Komunikacijos centras „Kalba. Knyga. Kūryba“, 32–44. Sawaniewska-Mochowa Zofia 2002: Ze studiów nad socjolektem drobnej szlachty kowieńskiej XIX wieku (na podstawie słowników przekładowych Antoniego Juszkiewicza), Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego. Sawaniewska-Mochowa Zofia 2014: Lietuviški XIX amžiaus verstiniai žodynai – regioninės lenkų kalbos tyrimų šaltiniai. – Leksikografija ir leksikologija 4, sud. R. Petrokienė, red. kolegija S. Berg-Olsen, O. Kažukauskaitė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, Z. Sawaniewska-Mochowa, J. Urbanavičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 123–138. Tolutienė Birutė 1961: Antanas Juška leksikografas. – Literatūra ir kalba 5, 87–377. Urbutis Vincas 2010: Knygos apie žodžius, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Vitkauskas Vytautas 2001: Baigiant didįjį „Lietuvių kalbos žodyną“. – Kalbos kultūra 74, 109–113. Vosylytė Bronė 2002: K. Būga žodynininkas. – Kelias į didįjį Žodyną, sud. K. Morkūnas, K. Vosylytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 50–80. The Development, Uniqueness and Interrelationship of Lithuanian Explanatory Dictionaries STRESZCZENIE W XIX wieku, gdy rozpoczęło się odrodzenie społeczne, kulturalne i literackie, wielu litewskich intelektualistów dostrzegło, że oprócz podręczników gramatyki także słowniki mogły pomóc w rozwoju litewskiego języka pisanego. W konsekwencji przystąpili do opracowywania of Lithuanian language dictionaries. The article reviews the development of current and VILIJA SAKALAUSKIENĖ 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Słowniki standardowego języka litewskiego od końca XIX wieku do pierwszych dekad XXI wieku. Badanie opiera się na analizie najbardziej objaśniających słowników, z jakimi można się spotkać. prominent dictionaries of the era and specific examples drawn from these references. The article also scrutinizes the most important problems that the compilers of Lithuanian Podstawę empiryczną badania stanowią dane ze słownika litewsko-polskiego Antanasa Juški, kartoteka materiałów Jonasa Jablonskisa do Słownika języka litewskiego, Słownik języka litewskiego (LKŽe), różne wydania Współczesnego słownika języka litewskiego (DLKŽ) oraz dane z elektronicznego Standardowego słownika języka litewskiego (BLKŽe). Słownik litewsko-polski, opracowany przez wybitnego litewskiego leksykografa i kolekcjonera folkloru Antanasa Juškę, jest jednym z najbardziej niezwykłych osiągnięć leksykograficznych XIX wieku. Znaczenie i doniosłość tego słownika doceniał również Jonas Jablonskis, który stawiał pierwsze kroki w pracy leksykograficznej, redagując słownik Juški. Praca nad słownikiem skłoniła językoznawcę do gromadzenia materiału do studium standardowego języka litewskiego, zapisywania danych na fiszkach i katalogowania ich w kartotece. Dążenie Jablonskisa do opracowania słownika standardowego języka litewskiego znalazło praktyczną realizację w Słowniku języka litewskiego, który łączy trzy różne słowniki, obejmujące formy pisane i dialektalne, teksty z różnych okresów historycznych oraz współczesny język standardowy. Bogactwo różnorodnego materiału zawartego w tym słowniku utorowało drogę do stworzenia Słownika współczesnego języka litewskiego (1954) i jego kolejnych wydań (1972, 1993, 2000, 2003, 2006, 2012, 2017, 2021). Obecnie redagowany elektroniczny słownik standardowego języka litewskiego wyróżnia się odrębną strukturą leksykonu oraz metodologią jego opracowania. Każdy opublikowany słownik służył jako katalizator, inspirując do napisania nowego i bardziej dopracowanego słownika lub opracowania nowych wydań. Wpłynęło 18 lipca 2023 r. VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa vilija.sakalausk[email protected]