Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje

S aipsniai / A icles 75 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: o cid.o g/0000-0003-2196-8937 Aspe os de pesquisas Cien í icas: mo osin aksė, alen ingumas, semân ica, ipologia. DOI: doi.o g/10.35321/all89-04 AVIRAUTI, AVIRAMIS VALENTINGUMAS ACTIVINHA LIETUVI TALBOGE Valency o he Ve b a i au i and Noun a i a imas in Con empo a y Li huanian Language ANOTACIJA Es e a igo obje o eiksmazodis a i au i e seu edinys daik a a dis a i ação. Aimslas com base Daba inės lie u ių kalbos eks yno (DLKT) ma e ial, escla eškin i desses pala as junglumą alen ingumo aspek u. Ty imas mos ou, que in luência a a i au i (-a imas) alen ingumai az ad e bio a i as e p edicaka as de minimalaus leksinio seman ino do campo semân ica e g ama ica. Pa eceu que a i au i (-a imas) ca ac e ís ico jopas alen ingum. ESMINIAI VOODŽIAI: eiksmažodis a i au i, eiksmažodinis daik a a dis, alen ingumas, leksinis seman inis campoas. ANNOTATION The objec o his a icle is he e b a i au i and i s noun de i a i e a i ação. The aim is o in es iga e hei combinabili y om he alency pe spec i e, using he da a om he Co pus o Con empo a y Li huanian Language. The esea ch indings indica e ha he alency o a i au i (a i ação) is in luenced by he seman ics and g amma o he adjec i e a i as and p edica es wi hin i s minimal lexical seman ic ield. I was obse ed ha he e b a i au i ( he noun a i ação) exhibi s a h ee old alency. KEYWORDS: e b a i au i, e bal noun, alency, lexical seman ic ield. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 76 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX 1.ÚVADINS PASTABOS Es e a igo obje i o baseado e bocen inio modelo de aseo concep a e (abe u ação) alen inismo. Es ímase baseado empi ine alen ingumo eo ijos p incipais nus a y i eiksmažodžio a i au i i jo abs ak o ma e ial, cole ado de discu i i pala as, en andoças em um minimalų leksinį Kauno VDU Kompiu e inės ling is ikos cen o suda y o Daba inės lie u ių kal- bos eks yno (DLKT) (ž . 2 dalį). Tikslui pasiek i keliami užda iniai: a) umpai seman inį eiksmažodžio a i au i (-a imas) lauką, alen ingumus (ž . segui 1 pa e); b) com base DLKT exemplos (ž . 2 pa e), iznag inė i di e en es a i au i (-a imas) o mas de alen ingumą e passa s y i, que in luência a ele az do e mo base (a i as) e p edika ų de léxinio seman ino campo alen ingumai (ž . 3 pa e). Galinhosamen e odo esumindo (ž . pa e 4). nesse aspe o, quan o é conhecida, a i au i (-a imas) não é a ado. Aplica-se mé odo de es udo in e p e ações, desc i omasis analí ico, g ama ís icas, seman ís icas. Pasi inkus nag inė i a i au i (a i a imas), umpai pasaky ina, kad a- len ingumas – ai žodžio eikšmės lemiama ypa ybė a e i am ik ą skaičių espaços azios que numa ase ou combinação de pala as ocupam pala as de ce o signi icado bem como suas o mas ou suas co espondências (ž . Sližienė 1994: 16; Vaičiuly ėSemėnienė 2001: 19, 46 e lá ci ada li e a u a). Valen ingum incula-se com ês ní eis: abs ak iu logís icas semân icas e dois conc e os ní eis linguís icos sin akseses e leksicas semân icas. No ní el de logís ica semân ica de e mina-se núme o de luga es li es da pala a e suas possí eis ak an as seman ís icas, no ní el sin aksesa de e mina-se alen ines ak an es g ama ical o ma e suas bū inidade ou acul a i idade, leksinės seman icos ní el de e mina-se alen ines ak an os semân ica. Além de alen íní sin aksinių ak an ų, cuja necessidadeinidade e acul a i idade é de e minada na ase, a ibuem-se memb os li es pala as do enunciado, que não são condicioná eis da klauso jo alen ingumui. Lais ieji na iai neužpildo p edika o a e ų lais ų ie- pala a signi icações e nep i ų, sua união com p edica o dêmia, como a ce a pa e da linguagem, ca ac e ís ico pu amen e g ama ical capacidade de jun a ou os pala as e suas o mas (Sližienė 1994: 35). Essineios sin aksiniai ak an ai numa juos p aleidus sakinys pasida o neg ama iškas. Bū inaisiais sin aksiniais ak an- ais nusakoma a si uacijos dalis, ku i žodžio eikšmei y a s a biausia i ak- ase não podem se omi idos, uma ez ualiausia (Sližienė 1994: 31). Facul a i os ie sakinyje gali bū i p aleidžiami, o sakinys lieka g ama iškas i sup an amas. sin aksiniai ak an ai são aqueles, kuSakiniai sem akul a y iųjų ak an ų signi ica ap oximadamen e o mesmo, o que e com eles, is o que akul a i ieji ak an ai são implici i na mesma pala a signi icamėje (Sližienė 1994: 35). Ac edi a a-se que as linhas ígidas en e esseninhos e acul a i os ak an as e li es memb os não (Hen schel, Weyd 1994: 345). A igos A icles / 77 A i au i, a i a imas alen ingumas daba inėje lie u ių kalboje Leksema a i au i não é o necida nos p incipais explicaçãoamuosios dicioná ios da língua li uânica: Bend inės lie u ių kalbos žodyne (BLKŽ), Daba inės lie u ių kalbos žodyne (DLKŽe) i akademiniame Lie u ių kalbos žodyne (LKŽe). Tačiau a i au i ‘bū i a i am eko iksuo as Lie u ių kalbos žodyno Papildymų ka oje (LKŽPapK) (ž . 1). A ski u a igo a i au i ‘bū i a i am, a i ai pasako isʼ incluído em Lie u ių kalbos naujažodžių duomenyną (ND) (ž . 2). ND ambém são o necidos pa en escos a i au i pala as de (paa i au i, paa i ação) a igos com exemplos (ž . 3). 1) Suspei ando, que ab iau i nea sa gu, pe gunê: É pi ksi ou não. (Š y u ys 1982-12-18) 2) V. Adamkus knygoje a i auja apie sa o i A. Adamkienės s eika ą [an aš ė] (del i.l ) 3) Voice Film di ban is Johnas Hobe manas paa i a o, kad išėjęs iš ilmo p emje- os Kanuose jau ėsi „š iesus, a sinaujinęs i nesu okiamai laimingas“. (be na - dinai.l (iš: Naujasis židinys-Aidai) Iš būd a džio a i as, -a1 pada y as a i au i ‘bū i a i am, a i ai pasako isʼ y a elacionado com o abe o signi icado ‘3. udo con ando, since osʼ (DLKŽe), ‘9. udo apon ando, não endo seg edčiųʼ (LKŽe) (ž . 4, 5). 4) Ele semp e me é abe o, udo con a š. (LKŽe) 5) Ekspedi o ius oi abe o comigo, e eu ambém pouco quê de ele esėpda au J.Do . (LKŽe) Da desc ição da alen ia dos adje i os da língua li uânica escla ece-se que, com base u e ada ma e ial empi ine, sujei o co esponden e do adje i o ab ias ‘nuoši dus2, udo dizendoʼ ak an as signi icimas a dininku ou ou o da iklio de ha monização3 de e minan e esque nio, e indi ec o usando o obje o pode se eiški co espondininku a ian iamen e ma cadas indi ec o obje o i p ielinksnio su kons ukcija (Vaičiuly ė-Semėnienė 2001: 79, 87). Sakinyje sin ác ico ak an as é acul a i usis (ci uajamos nos exemplos 69 esc e e-se em chu es). Abiem 1 Toliau no a igo alando sob e di e en es desc end in as gêninas des e ou ou o ad e bio pasakoma só i iškoji nežymė oji būd a džio giminė. 2 Seman inė būd a džio nuoši dus and a i as sąsaja ma y i and Jono Paulausko Sis eminiame lie u ių sus, iesiaši dis, iesiakalbis, iesmukas, a i aši dis, a lapaši dis e k . 3 Plačiau apie de inimą, de inimo da iklio e de inimo ga iklio samp a ą, kalbos žodyne (SisŽe): abu būd a džiai pa enka į nuoši dumo lauką, ku iame aip pa minimas ie- pela qual aqui emiamasi, e . Semėnienė (2003: 3842). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 78 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX casos a semân ica abe a alen ingum são idên icos: o sujei o a liepia pe cipien ą4, e o obje o indi e o bene icien ą5 (ž . 47). Em poucas pala as, d i alencio ab i-se sin ác ico alen ingum é Nom, Da suIns 6, a seman i69 exemplos indicam que seman ico e sin ác ico būd a džių ab i-se e nis – [Pcp, B]. Seman iniu aspek u šis būd a dis, panašiai kaip nuoši dus i k ., pa enka į būd a džių, ku ie nusako ieno asmens simpa ijas, palankumą a an i- pa ijas ki o asmens a ž ilgiu, g upę (Vaičiuly ė-Semėnienė 2001: 79, 87, 99). since os alen ingum são panašus. Is o é is o e DLKŽe, onde būd a dis since us é de inido como ‘linkin is boa; abe oasʼ. 6) Ele (a odos) e a abe o e since o. (ci a ada de Vaičiuly ė-Semėnienė 2001: 80) 7) Joniuk, semp e ha endo sido ão pue iosamen e abe o (com sua mo u e), ago a ela nada deixapasspussaco. (ci a ada do lá mesmo, 87) 8) O escs a, senho Pe ai, ago a (com minimi) não since os. (ci ado do id, 88) 9) Šią e ą a i umo alandėlę jis bu o (jai) nuoši dus. (ci uojama iš en pa , 35) Compa ando 13 exempla es com 47 ê-se que a ibu o abe o em signi icado explicikuo as (pa)saigom (pasaci ) con eúdo kon en y as7 é um memb o li e (ž . 4, 7), que, panašu, é incluído em alen ina ab i a s uc u eu i (ž . 2, 3; mais adian e z ). qual é sin ác ico e semân ico a i au i A kon en y o lais asis na ys u i į akos ne iesioginio objek o aiškai a i as sa- kiniuose i kaip (a ) ai galė ų bū i susiję su Vilmos Ágel (2000: 211–212) hi- po eze – p edika o sin aksiniai ak an ai gali bū i leksikalizuo i, g ama ikalizuo i lais ieji na iai – a ski o y imo e a ema. Šiame s aipsnyje keliami klausimai: alen ingum e (o ) quais in luência lhe em do undamen o pala a (a i as) e com ele ín imas seman iicamen e elacionadas leksemų (nuoši dus, pasisaki i, рассказать и т.d.) alen ingumai. À úl ima pe gun a dá base o es udo do acesso ais (-u ilidade) alency (Vaičiuly ė-Semėnienė 4 Pe cipien as [Pcp] psíquicas es adoes expe imen a am unção, ca ac e ís ica aos se es i os, pe cebendo ealidades objec s, endo uma ce a disposição em elação a eles, psicologicamen e ea5 Bene iecien as [B] ad esa o, endo unção, ca ac e ís ica aos se es i os, especialmen e guojančioms (Sližienė 1994: 21; Vaičiuly ė-Semėnienė 2001: 32). p incipalmen e a pessoas, cuja ea é ou não az o que é ou az (Vaičiuly ė-Semėnienė 2001: 32, plg. Sližienė 1994: 21). 6 Do pon o de is a da no ma de linguagem, p ielinksnio com cons ução é secundá io (dalinis) a ian e da no ma e caso haja pode se u ilizado gene inėje alboje. No en an o, p io idade é dada ao p incipal (neu al) a ian e da no ma bene iciá io (ž . KP2 S2 2003: 98; Miliūnai ė 2022: 535). 7 Kon en y as [Con] unção do con eúdo de es ado ou ca ac e ís ica, ca ac e ís ica de á ias coisas e enómenos (Vaičiuly ė-Semėnienė 2001: 32, plg. Sližienė 1994: 22). A igos A icles 79 / A i au i, a i a imas alen ingumas daba inėje lie u ių kalboje 202 onde pa odiada p edicados de léxinio seman ino do campo semân ica e g ama ica in luência alen ingumui3), Buscando espos as a pe gun as ambém, sem já mencionado since os, é impo an e e e encia pa(si)saki i, con a (s) de inições diccioná ios e suas alen ingumu. Po exemplo, DLKŽe do leksemo paisaki i enc epiama olha pa a a p imei a dize signi icâncias (i. y. dize ‘1. pala a (o esc i a) exp essa men i a ou opiniãoêʼ), e ou a ap azi signi icado de ine-se como ‘2. con essa 8ʼ. Do acadêmico LKŽe escla ece que sang ąžinės o mas dize podem se usadas de á ias signi icados: ‘12. pasipasako iʼ (ž . 10), ‘13. con essa ʼ (ž . 11), ‘14. ispia in iʼ (ž . 12), ‘15. se ala ; pasig ami i, pa eikš iʼ (ž . 13) ou ‘16. kng. pa eikš i nusis a imen oʼ (ž . 14). 10) Ela quase e não em homem, ao qual pudesse apon a seu a gus I.Simon. (LKŽe) 11) Jis jai pasisakė, kad jis ją mylįs KII28. (LKŽe) Na u almen e, alguns quem mui o gos a am, que não e iam de apon a ao sace do e seus ansg essões Bl . 12) (LKŽe) 13) Pasisakau ams ai esąs zemai is Jn. (LKŽe) 14) Užėjus albai sob e e olilimą, By au as ab iai pasisakė e olilimo idėjai nep i a iąs V.Myk-Pu . (LKŽe) Tan o DLKŽe, quan o LKŽe ação- e bo con a os p imei os signi icados são o necidos como ‘desc ibi qual acon ecimen o, acon ecicimen oʼ (ž . 15, 16, plg. 3). 15) Ele a ninguém suas a lições nãoipasou. (DLKŽe) 16) Tik ą jus içaybę con a con a aquele elhis Js . (LKŽe) Do Nijolės Sližienės Lie u ių kalbos eiksmažodžių junglumo žodino (LKVJŽ) (Sližienė 1998: 130) escla ece-se que o eiksmažodis pasisaky i, é usado signi icmėmis ‘1. pasipasako iʼ (ž . 17), ‘2. a) comunica o almen e, pa eikš i; ap esen a -se; b) se con essa ʼ (ž . 18), é i alen , e no signi icado ‘3. pa eikš i seu nusis a imen o, p i a i ou nep i a iʼ (ž . 19) d i alen is. Assim se dize inclui e (dalį) con a (s) semân ica e g amá ica (ž . mais adian e). Ela quase não em homem a quem [ela] pudesse con essa suas mise ias (plg. 17) sob e suas mise ias). (ci a ada de Sližienė 1998: 130) 18) A c iança pasisakė mãe sudaužęs puoduką que sudaužė puoduką (apie p agany ą žąsiuką /). (ci a ada do mesmo, 130) 19) Po p opos a a candidá (p ieš p opos a a candidá) pasisakê odos os o ado es. (ci ado do id, 130) 8 Veiksmao o do con essa ‘1. decla a a sua culpaʼ, ‘2. dize jus iça sob e seʼ alen ingum mais amplamen e e LKVJŽ (Sližienė 1998: 257), po exemplo, Ela a ninguém nep isipažin ų, que ele ela gos a. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 80 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX Iš 17 pa yzdžio ma y i, kad pasisaky i eikalauja a dininku žymimo agen y- aus9 sujei o, u ilizado ku eiškiamo indi ec o de obje o, a liepiančio bene icien o unkciju, e a ian iškai galininku, p ielinksnio sob e kons ukcija, šalu iniu sen inio dėmeniu žymimo kon en y o (di ec o) de obje o. De aco do a segunda pasisaki e signi icado, alen iniai ak an ai 18 exemplo de pasakomi a dininku sinalimo agen eg iu sujei o, naudininku eiškiamu indi ec o bene icien o obje o, e a ian iškai p ielinksnio sob e kons ukcija, daly iu, padaly iu ou secundiniu sen inio dėmeniu sinalimo kon en y u. Bene icien ą a liepian e ak an as é acul a i usis. 19 exemplo mos a que doi alencio apazigua suje- as aip pa y a agen y us, o p ielinksnio už a ba p ieš kons ukcija žymimas objek as a liepia kon en y ą. Com base LKVJŽ (Sližienė 1998: 123124) e nele o necidos exemplos (ž . 2022), açõesmažodis con a exigem nominininku sinalimo agen y aus sub jek o, naudininku eiškiamo bene icien o indi ec o do obje o e a ian iškai galininku, p ielinksnio sob e kons ukcija, galininku su daly iu ou padaly iu, šal iu, padaly iu,u iniu dėmeniu sinalimo kon en y o (di ec o) do obje o. Como e apisaki i caso, u ilizininku ma cimo ak an as acul a i usis. 20) Vi pša não sei a žindo lhe con a ciniškus anecdo us. (ci ado de Sližienė 1998: 124) 21) Minha e ulê mui as ezes nos con a a sob e o passado. (ci a ado do mesmo, 124) 22) Papasakok, como lá oi. (ci a ada do mesmo, 124) An ano Libe o Sinonimų žodyne (SŽe) se ê que con a é um dos 10 'apsky i kokį į ykį, a si ikimą, dės y i min isʼ sinonimų. Com base no que oi di o, supõe-se que eiksmazodis a i au i acul a i amen e exigem bene icien o bene iciá io, e essencialis kon en y o unção a lepian e ak an as pode ia se sinalimas į ai iau do que ilius uo a ND. 2. TIRIAMOJI MEDŽIAGA Didžiąją DLKT dalį suda o ašy inės, dažnai edaguo os, ski ingų žan- ų (publicis ikos, g ožinės, neg ožinės ou adminis a i as li e a u a) idiomas ex ai. Saky ines línguas exemplos de lá são apa en emen e menos. Pa yzdžiai su 9 Agen as1 [A1] ação iniciado aiaus ou execu ėjo unção, ca ac e ís ica i e oms bū ybėms (Sližienė 1994: 19). 10 Pa a ala mais amplamen e alen inismo eja LKVJŽ (Sližienė 1994: 330331). S aipsniai / A icles 81 A i au i, a i a imas alen ingumas daba inėje lie u ių kalboje di e en esmos o mas de pala as conside adas no a igo sen ença col i11 DLKT expands inės paieškos campo onde insc i os a i a, e escolhus pala a medu ys c i é ios. Tabelhe 1 mos a em como encon os 303 (in) ini á ias a i au i o mas se espalhou po gêne os. Ve i i, que a maio ia exemplos (251, ou 83 p oc.) es á de publicis ikos, bem menos de g ožinės li e a ū os (41, ou 14 p oc.), pa ilhões casos (10, ou 3 p oc.) neg ožinėje li e a ū oje. Saky inėje alboje encon ado apenas 1 exemplo, e na adminis a i a alboje deles não. 1 LENTEL. Di e en es o mas abe as DLKT eks yne Teks ynodalis A i au i o ma Pa a ojimo skaičius To al po agem skaičius G ožinė li e a u- usiu 1 amas 1 ja 4 ama 1 ančios 1 a e 1 ju 1 iu 1 a i a o a nea i au i 10 não paa i a- paa i a- paa i au ume paa i a au paa i a- paa i a ęs a i aud- a i au- a i auj- a i auj- a i auj- a i au- a i aus- a i au i 7 nea i a- 1 ab i o 1 uja 1 u i 1 1 1 o 6 1 41 Neg ožinė li e a u a a i auda- a i auja a i au i 2 i 1 o 1 3 a i a o 3 paa i au- a i auda- 10 Publicis ika ma 1 mas 1 o 1 72 me 1 n es 1 a i auda- a i auda- a i auja a i auja- a i auja- 251 11 DLKT exemplos pa a es udo cole a 2023 m. maio mês LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 82 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX Teks ynodalis A i au i o ma Pa a ojimo skaičius To al de po agem skaičius Publicis ika a i auji a i auk- a i au i a i a o a i a o- a i a - nea i a- nea i a- nea i a- nea i au i nea i a- paa i a- paa i a- paa i a- paa i a- paa i a ęs 2 ime 1 43 103 me 1 ęs 1 uda o 1 uja 5 uk 1 1 o 3 uki e 1 usiu 1 u i 5 o 4 1 251 Saky inė lingua ab iu o 1 1 Do o al 303 303 DLKT encon a 39 exemplos com e ba i o alá el o mas abs ac as (ž . je. 2 len elę). Panašiai kaip a i au i a eju, pa yzdžių nė a adminis acinėje kalbo- Também não encon a saky inės língua exemplos de. P incipalmen e exemplos de com abe u a de o mas são de publicis ikos (21, ou 54 po cen o), bem menos de neg ožinės (12, ou 31 po cen o) e g ožinės (6, ou 15 po cen o) li e a u a. 2 LENTEL. Di e en e abe u a da o ma DLKT eks yne Teks ynodalis A i a imas o ma Pa a ojimo skaičius Bend aspa a ojimo skaičius G ožinė li e a u- men os 1 a a aç- a ão 2 a a aç- ão 2 a a a i- paa a ação 1 6 Neg oži- ão 5 a a a i- a a a i- nė li e a u- a i a imą a a aç- mui 1 mai 2 a a aç- a 1 ão 2 paa i a imai 1 12 A igos A icles 83 / A i au i, a i a imas alen ingumas daba inėje lie u ių kalboje Teks ynodalis A i a imas o ma Pa a ojimo skaičius Bend aspa a ojimo skaičius Publicis - 21 a imai 7 a ação 4 ação 2 ika a imu 1 a i a imą a imus 3 a imų 1 abe u - abe u - abe u - abe u - abe u - abe u - 1 abe u - paa i a imų 1 a imui 1 Do o al 39 39 Assim di e en es a i au i (a i ação) o mas no aseínio ge almen e usadas publicis ikoje, à qual, com base DLKT12, a ibui-se: ge al pe iodica, popula ioji pe iodika, mokslinė pe iodika, li os (au obiog a iias, memua ai, a minimai, k onikos, me aščiai, dieno aščiai, laiškai, esė, apyb aižos e k .) e k . A segui exemplos po es ilos uncioncinos não sepa adamen e discu idos. 3. SKIRTING ATVIRAUTI (-IMAS) FORM VALENTINGUMAS An es iman ando DLKT undamen e examina a i au i semân ica e g ama ica, é impo an e dize que nes e ex o ambém é possí el encon a pa o enios exemplos e com ou o adje i o a i as doa i o a i ė i (-ėjimas) ‘da y is a i amʼ (ž . 23, 24). Isso, que būdwa dis ab ilas eiksmažodėja, indica e be a go gūglo (google) na šyklėje encon am exemplos an o com a i ė i (ž . 25, 26), quan o com a i au i (ž . 27, 28) o momis13. 23) O Concu so mos ou que os alunos que em se a i os memb os ab iêjanças da nossa sociedade. 24) Quais, nos seus olhos, os p ocessos de abe u a da sociedade obse ados ecen emen e? 12 Žiū ė a [2023-10-10] aqui: h p:// eks ynas. du.l / eks ynas/menu?page=abou . 13 Plg. VLKK opinião: A pala a ab iau i u bū não e i ssemos, só não p ecisa ia ans o má-lo nu alkio u es ampu, expuliamcio ou os meios de aiškos: abe amen ei con a , abe amen ei ala , se ab i am e e c. (ci a ado de: h ps:// lkk.l /konsul acijos/4226-a i au i). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 90 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX T i alen is ab iau i ‘3. a i ai ala (s), šnekė isʼ exigem agen e de sujei o, komi a i e kon en y o unções co esponden es ne iesioginių objek ų. No dicínio komi a y as eiškiamas necessa iamen eja p ielinksnio su kons ukcija, e kon en y as pode se acul a i amen e pasakomas p ielinksnio sob e kons ukcija. T i alen is abe u au i ‘2. a i ai (pa)saí , con a (s), ap is in iʼ na sen ença exigem agen y aus objec o, bene icien o e con en y o unções co esponden es indi ec os dos obje os. Bene icien e pasakomas acul a i amen e u ilizado ku, e kon en y as a ian iamen e pode se ma cido indispensija p ielinksnio sob e ou daly ine kons ukcija, secundu iniu sen in dėmeniu. En ão, quando bi alen is a i au i é usado ‘bū i ab i amʼ signi icado, seu sin aksiniai ak an ai, de aco do ab idas analogia, dizemomi necessa iamen e ao sujei o a dininku e acul a i amen e ao indi ec o do obje o u ilizininku ou p ielinksnio su kons ukcija. O sujei o co esponde pe cipien inį agen ą24, e a ian iamen e designa-se obje o indi e o bene icien ą. DLKT não encon a exemplos, onde sen ença osse exp esso acul a i usis des a ab i au i signi icado ak an . Tu ima empi ica ma é ia le o-ia a pensa que assim endem mais a sepa a a i au i ‘bū i a i amʼ do a i au i ‘a i ai kalbė i(s)ʼ, quando no p imei o caso naudininkas e com cons ução co esponde uma seman ina unção, e segundo aqueles pãčios aiškos indicam di e en e seman icá. O es udo mos oué que em a i au i (-a imas) ‘a i ai kalbė i(s)ʼ alen ingumo es u u as de li eųjų d i alenčio a i as ‘nuoši dus, iską pasakan isʼ memb os é incluído kon en y as ((pa)sakymo, kalbėjimo(si) con eúdo) com sa a aiška. ŠALTINIAI BLKŽ – Bend inės lie u ių kalbos žodynas, ed. kolegija D. Liu ke ičienė, D. Mu mulai y ė, V. Sakalauskienė, A. G i ėnienė, A. Gaidienė, D. Daugi dienė, L. Jonušys, y . ed. D. Liu ke ičienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2013–2022. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /bend ines-lie u iu-kalbos-zodynas/. DLKT – Daba inės lie u ių kalbos eks ynas, Kaunas: Vy au o Didžiojo uni e si e as. P ieiga in e ne e: h p:// eks ynas. du.l / eks ynas/. DLKŽe – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, 8-asis pa ais. i papild. leidimas, y . ed. S . Keinys, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2021. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /daba ines-lie u iu-kalbos-zodynas/. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), ed. kolegija G. Nak inienė, J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, y . ed. G. Nak inienė, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e sija, 2018). P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /lie u iu-kalbos-zodynas/. 24 Apie d isluoksnes seman ines unkcijas plačiau ž . D uk einis (2009). S aipsniai / A icles 91 A i au i, a i a imas alen ingumas daba inėje lie u ių kalboje LKŽPapK – „Lie u ių kalbos žodyno“ Papildymų ka o eka, Vilnius: Lie u ių kalbos ins- i u as, 2015. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /lkz-papildymu-ka o eka/. SisŽe – Paulauskas Jonas. Sis eminis lie u ių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslas, 1987, e. a- ian as, 2015. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /sis eminis-lie u iu-kalbos-zodynas/ pe ziu a. SŽe – Lybe is An anas. Lie u ių kalbos sinonimų žodynas, 2-asis pa ais. leidimas, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2002, e. a ian as, 2015. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l / sinonimu-zodynas/. LITERATŪRA Ágel Vilmos 2000: Valenz heo ie, Tübingen. D uk einis Albinas 2009: Seman inės sakinių s uk ū os su sink e inės eikšmės p edi- ka ais. Res Humani a iae 6, 2441. Hen schel Elke, Weyd Ha ald 1994: Handbuch de deu schen G amma ik, 2. Au l., Be lin, New Yo k: De G uy e . KP2 S2 Língua conselhos 2: Sin aksė 1. P ielinksnių e polinksnių consumo, sud. R. Miliūnai ė, y . ed. A. Pupkis, Vilnius: Mokslo e enciclopedijas ins i u o de publicação, 2003. Miliūnai ė Ri a 2022: Į ai uojan ys i nauji lie u ių kalbos eiškiniai XXI a. p adžioje: sis ema ika i pokyčių k yp ys, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. DOI: doi.o g/10.35321/e-pub.42.lie u iu-kalbos-pokyciai. Semėnienė Lo e a 2003: Būd a džių ha monização. In es imen os sin aksís icos de ligações. abalhos de g amá ica das línguas Lie u ių 1, ed. A. Hol oe , A. Judžen is, Vilnius: Ins i u o da língua Lie u ių, 37‒66. Sližienė Nijolė 1994: Lie u ių kalbos eiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mocklo e enciklopedijų publikla. Sližienė Nijolė 1998: Lie u ių kalbos eiksmažodžių junglumo žodynas 2(1), Vilnius: Mocklo e enciklopedijų publikla. Vaičiuly ė-Semėnienė Lo e a 2001: Valen ingumas de nomes de línguas Li uãs: dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Vaičiuly ė-Semėnienė Lo e a būd: P ie aišus, p ie aišumas 2023 alen ingumas na a ual língua ( aš o) li uana. Ac a Linguis ica Li huanica 88, 181205. Accesso na in e ne : h ps:jou nals.lki.l ://ac alinguis icali huanica/a icle/ iew/2245/2338. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 92 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXIX Valency o he Ve b a i au i and Noun a i a imas in Con empo a y Li huanian Language SUMARY The analysis o 340 examples wi h di e en o ms o a i au i and a i a imas d awn om he Co pus o Con empo a y Li huanian Language e eals ha hei alency is in luenced by he seman ics and g amma o he adjec i e a i as and p edica es om he minimal lexical-seman ic ield. The esea ch shows ha he gene alised meaning o he p edica e a i au i is ‘ o be open; o speak openlyʼ. In e ms o alence, his meaning can be subdi ided in o ‘1. o be openʼ, ‘2. o say, o ell openly; o con essʼ, and ‘3. o alk, o indi ec objec s con e se openlyʼ. The la e wo meanings di e om each o he in he di ec ion o speech. The i alen a i au i ‘3. o alk, o con e se openlyʼ equi es he agen i e subjec , he co esponding o he comi a i e and he con en i e. The comi a i e is exp essed by he necessa y cons uc ion o he p eposi ion su, while he con en i e can be exp essed acul a i ely by cons uc ing he p eposi ion abou . The i alen a i au i ‘2. o say, o ell openly; o con essʼ in a sen ence equi es an agen i e subjec and indi ec objec s, which co espond bene icia y and con en i e. The bene icia y is exp essed acul a i ely in he da i e o he indi ec objec . In con as , he indi ec objec con en i e can be ma ked as necessa y by cons uc ing he p eposi ion abou , o wi h a pa icipial cons uc ion, a subo dina e clause. When he bi alen a i au i is used in he meaning o ‘1. o be openʼ, i s syn ac ic ac an s a e, by a i as analogy, said in he necessa y subjec nomina i e and op ionally in he da i e o cons uc ion o he p eposi ion su o he indi ec objec . The subjec co esponds o he The s udy shows ha he alency s uc u es o a i au i ‘ o speak openlyʼ include a con en i e pe cipien agen and he a ian ly ma ked indi ec objec o he bene icia y. wi h exp ession om he ee elemen s o he adjec i e a i as. In oducida 2023 m. ou ub o 11 d. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia lo e [email protected]