Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai

136 Acta Linguistica Lithuanica XC SIMONAS NOREIKIS Uniwersytet Helsiński Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2895-5880 Kierunki badań naukowych: historyczne i porównawcze językoznawstwo ugrofińskie, onomastyka. DOI: doi.org/10.35321/all90-06 RZEKOMEGO UGRFIŃSKIEGO POCHODZENIA LITEWSKIE NAZWY WÓD Lithuanian Hydronyms of Allegedly Finno-Ugric Origin ABSTRAKT Celem badania jest zweryfikowanie ugrofińskiego pochodzenia nazw litewskich wód, ustalonego w toku badań hydronimów litewskich prowadzonych przez Aleksandrasa Vanagasa i innych językoznawców, poprzez porównanie nazw wód ze współcześnie używanymi ugrofińskimi apelatywami i wyrazami pospolitymi o podobnym brzmieniu. Uważa się, że takie porównanie nie jest wiarygodne, ponieważ mowa o możliwych kontaktach językowych, które miały miejsce przed 4000 lat, kiedy języki bałtyckie i ugrofińskie miały inną strukturę fonologiczną. Z tego powodu przeprowadzono historyczno-fonologiczną rekonstrukcję porównywanych form i ustalono, czy z rekonstruowanej formy ugrofińskiej mogła rozwinąć su kuriuo lyginamas Lietuvos vandenvardis, yra vartojamas finougriškų vietovardžių daryboje (semantinis kriterijus). Neigiamo atsakymo atveju finougriškos kilmės galimybė taip się forma litewska. Po uzyskaniu odpowiedzi negatywnej możliwość pochodzenia ugrofińskiego odrzucono. Sprawdzano również, czy apelatyw, również została odrzucona. Ostatecznie badano pochodzenie porównywanego ugrofińskiego apelatywu i w niektórych przypadkach okazało się, że wyraz pospolity w językach ugrofińskich jest zapożyczeniem z innych języków i pojawił się później, niż miały miejsce domniemane kontakty języków bałtyckich i ugrofińskich na obecnym terytorium Litwy. Po zastosowaniu wymienionych metod, zbadaniu przedstawionych hydronimów i ponownym ustaleniu ich etymologii okazało się, że wszystkie dotychczasowe były niewiarygodne. Na podstawie najnowszych badań archeologicznych można stwierdzić, że na Litwie w ogóle nie może istnieć ugrofińskie podłoże z epoki kamienia. Nie można jednak wykluczyć, że na Litwie mogą występować nazwy własne ugrofińskiego pochodzenia z czasów nowożytnych (wodzkie (kriewińskie)), których autor tego artykułu będzie nadal poszukiwał podczas studiów doktoranckich. SŁOWA KLUCZOWE: ugrofinowie, substrat, hydronimy, onomastyka, kontakty językowe. Straipsniai / Articles 137 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai ADNOTACJA Celem badania jest zweryfikowanie fińsko-ugryjskiej etymologii 40 litewskich hydronimów — suggested by Aleksandras Vanagas and other linguists comparing them to Finno-Ugric apelatywów i nazw własnych, które brzmią podobnie. Jednakże takie porównanie nie jest suitable as the supposed contacts took place 4000 yers ago when Baltic and Finno-Ugric [możliwe, ponieważ] języki miały różne struktury fonologiczne. Dlatego dokonano historyczno-fonologicznej rekonstrukcji porównywanych form i zbadano, czy forma litewska mogła rozwinąć się ze zrekonstruowanej formy fińsko-ugryjskiej. Jeśli odpowiedź była negatywna, wówczas etymologia fińsko-ugryjska była nie do przyjęcia. Zweryfikowano również, czy fińsko-ugryjski apelatyw, z którym porównano litewski hydronim, był używany w językach fińsko-ugryjskich do tworzenia toponimów. W przypadku odpowiedzi negatywnej etymologia fińsko-ugryjska była nie do przyjęcia. Na koniec zweryfikowano etymologię porównywanego apelatywu fińsko-ugryjskiego i w niektórych przypadkach okazało się, że były to zapożyczenia z innych języków, zapożyczone później niż przypuszczalne kontakty między Bałtami a ludami fińskoUgorzy mieli miejsce na Litwie. Po zbadaniu zaproponowanych etymologii okazało się, że wszystkie były błędne. Na podstawie najnowszych danych archeologicznych można stwierdzić, że na Litwie nie mogło istnieć ugrofińskie podłoże językowe pochodzące z epoki kamienia. Niemniej jednak nie wyklucza się, że na Litwie mogły istnieć ugrofińskie (wotyczno-kreewińskie) nazwy własne, których autor artykułu poszukuje w ramach swoich studiów doktoranckich. SŁOWA KLUCZOWE: ugrofiński, podłoże językowe, hydronimy, onomastyka, kontakty językowe. 1. WPROWADZENIE Artykuł poświęcony jest krytycznej analizie litewskich hydronimów uznawanych za ugrofińskie i został opublikowany na podstawie pracy magisterskiej napisanej i obronionej w 2018 roku na Uniwersytecie Helsińskim w języku fińskim, w celu zapoznania litewskich czytelników z wynikami tej pracy (Noreikis 2018). Na Litwie wciąż pokutuje przekonanie, że 2000 r. p.n.e. Przed Chr., przed przybyciem Bałtów na obecne terytorium Litwy, zamieszkiwali je Finougrzy – przodkowie dzisiejszych Finów, Estończyków i innych narodów, a nazwy wodne pochodzenia finougryskojęzycznego są dowodem tego faktu. Koncepcja proponowana przez tę teorię uważana jest za tak niepodważalną, że pisze się o niej nawet w podręcznikach historii, na przykład w podręczniku Laikas 7, w 2004: 37). Įsitikinimas dėl dabartinėje Lietuvos teritorijoje gyvenusių finougrų paremtas którym podaje się konkretne przykłady takich hydronimów: Jarà, Kdė, Tilkà t. y. iki indoeuropiečių-baltų ten gyvenę šukinės keramikos kultūros atstovai, SIMONAS NOREIKIS 138 Acta Linguistica Lithuanica XC kė około 40 hydronimów, dla których kalbėjo finougrų kalbomis. Remdamasis šia teorija, Aleksandras Vanagas pateizaproponował wyjaśnienie pochodzenia ugrofińskiego. Ostatnio teoria ciągłości zaczyna tracić na aktualności; nie uważa się już, że ludy ugrofińskie zamieszkiwały obecne terytorium Litwy. Zdaniem archeologa Valtera Langa kontakty języków bałtyckich i fińsko-ugryjskich rozpoczęły się na terenie dzisiejszej Rosji (na zachód od Moskwy), a później interakcja językowa zachodziła na terenie dzisiejszej Łotwy i Estonii (Lang 2016). Dlatego, patrząc wyłącznie przez pryzmat nauki archeologicznej, można wątpić, czy na Litwie mogłyby występować hydronimy pochodzenia fińsko-ugryjskiego. (Laikas 7 teoria ciągłości, zgodnie z którą ludzie żyjący do czasów kultury ceramiki sznurowej, Celem niniejszego badania jest sprawdzenie przedstawianych ugrofińskich etymologii litewskich hydronimów z punktu widzenia językoznawstwa. Zaproponowane przez Vanagasa etymologie mają wady, ponieważ wybrane litewskie hydronimy porównywał on z fińskimi, estońskimi, karelskimi i innymi fińskimi apelatywami oraz wyrazami pospolitymi. Badanie było niewystarczające, ponieważ analizowano możliwe bardzo stare kontakty językowe. Ważna jest znajomość historii rozwoju porównywanych języków oraz przeprowadzenie rekonstrukcji porównywanych form. Dlatego w przeprowadzonym badaniu stawia się następujące pytania: 1. Czy porównania litewskich hydronimów z apelatywami i nazwami własnymi ugrofińskimi, przedstawione przez Vanagasa, są precyzyjne? 2. Czy prezentowane przez Vanagasa hydronimy pochodzenia ugrofińskiego pochodzą z epoki kamienia? 3. Czy na Litwie w ogóle mogą występować toponimy fińsko-ugryjskie? Źródła, w których Vanagas przedstawia potencjalnie fińsko-ugryjskie hydronimy, zostały zaprezentowane w rozdziale artykułu „Analiza”. Niektóre hydronimy uznawane przez Vanagasa za fińsko-ugryjskie krótko omawiali Vytautas Rimša (1995) i Karis Arvas Liukkonen (Liukkonen 2003), którzy zaproponowali również wyjaśnienie ich bałtyckiego pochodzenia; uczynili to bez bardziej szczegółowych komentarzy w tezach referatów konferencyjnych. Dlatego celem niniejszej pracy jest szczegółowe zbadanie każdego przypadku wyjaśnienia pochodzenia fińsko-ugryjskiego proponowanego przez Vanagasa. 2. METODY Jak już wspomniano we Wstępie, Vanagas proponował wyjaśnienia fińsko-ugryjskiego pochodzenia litewskich hydronimów, porównując je ze współczesnymi apelatywami fińsko-ugryjskimi, jednak nie jest to kadangi tuo metu tiek baltų, tiek finougrų kalbų fonetinė išraiška buvo kitokia. Todėl pirmasis žingsnis, kurį reikia žengti analizuojant Vanago pateiktus palyginimus – rekonstruoti lietuviško vandenvardžio prabaltišką formą bei Artykuły / Articles 139 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai wystarczające, gdy mowa o możliwych kontaktach sprzed 4000 lat; formę fińsko-ugryjskiego apelatywu lub wyrazu pospolitego w prajęzyku fińsko-ugryjskim należy ustalać za pomocą metody fonologii historyczno-porównawczej. Rezultat może być następujący – podobnie wymawiane formy wyrazów w prajęzykach byłyby bardzo różne i w przypadku ewentualnego zapożyczenia rozwinęłyby się jako zupełnie inne formy. Metodę tę do stosowania zachęcał Antė Aikio’as w badaniach fińskich nazw miejscowych pochodzenia saamskiego, gdy popularne było uznawanie nazw miejscowych o niejasnym pochodzeniu za pochodzenia saamskiego poprzez porównywanie ich z wyrazami współczesnych języków saamskich lub nawet bez przedstawiania porównania (Aikio 2007: 160). Zwrócił on uwagę na to, że struktura fonologiczna prajęzyka saamskiego i współczesnych języków saamskich znacznie się różni, dlatego należy przeprowadzić rekonstrukcję historyczno-fonologiczną (tamże: 164), po której etymologia saamska mogłaby zostać odrzucona. Przez analogię metodę tę można by stosować także do analizy litewskich hydronimów uznawanych za ugryńsko-fińskie. Przy sprawdzaniu zasadności etymologii ugryńsko-fińskiej nie należy również tracić z oczu aspektu semantycznego. Jeżeli pochodzenie jest przekonujące z punktu widzenia fonologicznego, niekoniecznie przekona ono z punktu widzenia semantycznego. Na przykład nazwa miejscowa jest porównywana z apelatywem ugryńsko-fińskim, który w toponimii ugryńsko-fińskiej nie jest używany w tworzeniu nazw miejscowych. Wreszcie należy sprawdzić pochodzenie i czas powstania apelatywu ugryńsko-fińskiego, z którym porównywany jest litewski hydronim. Ten apelatyw może okazać się zapożyczeniem w samych językach ugrofińskich, które powstały później, niż Ugrofinowie mogli zamieszkiwać obecne terytorium Litwy. Wówczas ugrofińska etymologia litewskiej nazwy wodnej jest z punktu widzenia chronologii nie do przyjęcia. 3. ANALIZA W tej części będą analizowane nazwy wodne, które Vanagas i inni uczeni przedstawiają jako pochodzenia ugrofińskiego. Vanagas wspomniał o nich w różnych swoich pracach, z których Zigmas Zinkevičius (2005: 29) sporządził, jego zdaniem, listę najbardziej prawdopodobnych nazw wodnych pochodzenia fińskiego i stwierdził, że fińskie pochodzenie większości tych nazw wodnych nie budzi wątpliwości, jednak nie uzasadnił dlaczego. W niniejszym artykule zostanie przedstawiona lista nazw wodnych, której większa część opiera się na wyżej wspomnianej liście Zinkevičiusa, jednak zostanie do niej włączonych także więcej nazw wodnych, które są wymieniane w innych źródłach. Na przykład hydronim Tilkà został wspomniany w podręczniku do historii Laikas 7 (2004: 37). Lista Zinkevičiusa zostanie również uzupełniona o inne nazwy wodne wymieniane przez Vanagasa (1975: 406–407). Straipsnio antraštėse pateikiami sukirčiuoti vandenvardžiai kaip Vanago (1981) etimologiniame žodyne (jeigu hidronimai šiame šaltinyje nekirčiuojami, straipsnyje jie taip pat kirčiuojami nebus). SIMONAS NOREIKIS 140 Acta Linguistica Lithuanica XC RYC. Najbardziej prawdopodobne hydronimy pochodzenia fińskiego według Zinkevičiusa (2005: 30) 3.1. Ilmdas (jezioro) Vanagas (1970: 106) nie podaje wyjaśnienia pochodzenia ugrofińskiego, lecz jedynie porównuje nazwę wodną z innymi litewskimi nazwami wód, takimi jak Ìlma Didžióji, Emis, i przypisuje ją do pewnego typu, który tworzy się za pomocą przyrostka -ėd. Jednak w swoim słowniku etymologicznym Vanagas (1981: 129) zaczyna już porównywać tę nazwę wodną z łotewskimi nazwami miejscowymi Ilmāde, Ilmede (rzeka), Ilmat (wieś), Ilmātes (łąka), Ilmete (wieś), które z kolei Janis Endzelynas porównuje z estońskimi nazwami miejscowymi Ilmat-salu, Ilm-soo, Ilma-soo (Endzelīns 1956: 359). Z fonologicznego punktu widzenia porównanie Ilmdas z wymienionymi wcześniej w artykule łotewskimi i estońskimi nazwami miejscowymi jest niewłaściwe, ponieważ w litewskiej formie nazwy występuje długa samogłoska ė, która zgodnie z prawami fonologii historycznej nie mogła rozwinąć się z krótkich e ani a oraz długiego ā. Z drugiej strony nie można wykluczyć, że łotewskie nazwy wód mogą mieć ten sam rdzeń, lecz inne przyrostki. Należy również zwrócić uwagę na to, że w prajęzyku ugrofińskim akcent był ustalony na pierwszej sylabie, natomiast w nazwie jeziora Ilmdas akcentowana jest druga sylaba. Straipsniai / Articles 141 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai Na obszarze języków fińskich występują nazwy miejscowe, których rdzeń Ilma i ich nazwa wskazują, że dane miejsce jest najwyższe w porównaniu z otaczającymi je obiektami (Aikio 2007: 176). Wokół Ilmdy znajdują się także inne jeziora, jednak pod względem topograficznym leżą one na tym samym poziomie. Dlatego należy odrzucić pogląd, że Ilmdas może należeć do tego typu fińskich nazw miejscowych. Z punktu widzenia fonologii i typologii nazw miejscowych Ilmdas jest raczej pochodzenia bałtyckiego i można go wiązać z nazwami Ìlma Didžióji, Emis, Emė i Amė (por. litewskie elmti / almti ‘płynąć powoli’). Występuje w nim paveldėta iš indoeuropiečių prokalbės (Rudzīte 1993: 135); nemažai indoeuropietiškų vandenvadžių sudaryti su šaknimi *el- / *ol-. Be to, lietuvių kalboje apofoniczna alternacja a ~ e, znana także alternacja e ~ i (na przykład kẽlti ~ kiti). 3.2. Ýmasta (rzeka) Vanagas (1981: 129–130): Ýmasta ~ estońska nazwa miejscowa Imastu vald. W estońskim leksykonie nazw miejscowych (EKNRe s. v.1 Imastu, Imavere) wyjaśnia się, że toponim może być związany z nazwami *Ima, *Immo(i) oraz fińskim imieniem osobowym Himanen : Himas(t)en. Porównanie z estońskimi nazwami miejscowości z fonologicznego punktu widzenia jest problematyczne, ponieważ w litewskiej formie hydronimu Ymasta występuje długa samogłoska y, natomiast w estońskim Imastu – krótka i. Ýmasta finų *h (estų kalboje dažnai išnykęs) yra kilęs iš finougrų prokalbės *š, todėl į baltų kalbas būtų patekusi forma **Šimair lietuviškas vardas būtų **Šimasta. również nie może być łączona z fińskim Himanen, ponieważ 3.3. Jarà (rzeka i jezioro), Jarlka (rzeka) Vanagas (1981: 134) wskazuje rzekę i jezioro Jarõ oraz rzekę Jarlka jako hydronimy pochodzenia ugrofińskiego i łączy je z fińskim järvi ‘jezioro’. Vanagas (1971: 149) uzasadnia to powiązanie tym, że na Łotwie istnieją złożone nazwy miejscowości, których drugim członem jest -(j)eris, -(j)ēris, wywodzący się z prafińskiego *järvi. Jednakże porównanie to jest niewłaściwe. Wspomniane łotewskie nazwy miejscowości mają pochodzenie liwskie, a same obiekty znajdują się na historycznym terytorium zamieszkanym przez Liwów, na wybrzeżu Zatoki Ryskiej. W nazwach miejscowości przejawia się fonologiczna cecha języka liwskiego – zanik spółgłoski v po spółgłosce r (prafińskie *järvi > praliwskie *järro > liwskie kurońskie jōra, liwskie Salacy järu) (Kallio 2016: 46–47). Te 1 Tu i dalej w artykule s. v. – sub verbum (hasło w słowniku). SIMONAS NOREIKIS 142 Acta Linguistica Lithuanica XC zmiany zaszły późno, około XV wieku, a wcześniej użycie języka liwskiego niewiele różniło się od języka estońskiego (tamże: 60–61). Dlatego porównanie z nologiniu požiūriu, kadangi Lietuvoje galimi finougriški vandenvardžiai atsirachrodo 2000 r. przed Chr. jest nieodpowiednie. Formy liwskie pojawiły się 3500 ežeras yra toli nuo lyvių gyvenamojo arealo, todėl palyginimas arealiniu-tipololat później. Ponadto Jarõs jest nieodpowiednia z punktu widzenia onomastyki, podobnie jak giniu. Warto zauważyć, że pochodzenie fińskiego *järvi nie jest do końca jasne. Przypuszczano nawet, że słowo to ma pochodzenie bałtyckie (Nuutinen 1989); wiąзano je z bałtyckim *jaurā (litewskie jáura), które w prafińskim przekształciło się w *jäwrä (EVE s. v. järvi), a później wskutek metatezy w *järvi. Trudno sobie wyobrazić, jak w przypadku ewentualnego zapożyczenia zwrotnego mogła z niego wyewoluować forma Jarà. Ostatecznie hydronim Jarà jest akcentowany na ostatniej sylabie, co jest sprzeczne z prawami języków fińskich. Tymczasem Jarlka jest raczej hydronimem pochodzenia słowiańskiego, który należy wiązać z imieniem słowiańskiego pogańskiego boga Jaril(k)o. Znajdująca się na Łotwie wieś Jērīla jest wiązana z imieniem tego boga (Būga III 639), dlatego możliwość pochodzenia słowiańskiego jest znacznie bardziej przekonująca. Na zakończenie należy dodać, że Vanagas (1981: 134) zwraca uwagę na podane przez Gustava Leidinga prusko-jaćwieskie toponimy Jarcke, Jara, Arke, Jarke Fliess (Leyding 1959: 43), ale szczegółowo nie komentuje ich związku z Jarà. Dlatego w dalszych badaniach warto sprawdzić, czy Jarà nie jest związana z tymi toponimami. 3.4. Kvė (rzeka) Vanagas (1975: 405): Kvė ~ estońskie käwe ‘szybki, czynny’ (Wiedemann 1869: 278, 425), ponieważ Kazimieras Būga (III 615) wiązał szereg łotewskich toponimów z tym estońskim słowem. Podane przez Būgę łotewskie toponimy nie będą tutaj analizowane, ponieważ nie są związane z tematem artykułu. Tymczasem Kvė z punktu widzenia fonologii historycznej nie może być wiązana z estońskim käwe. Forma käwe podana przez Ferdinanda J. Wiedemanna jest formą stopnia słabego, natomiast we współczesnym języku estońskim używana jest forma käbe (dopełniacz käbeda) (EESe s. v. käbe). Forma tego wyrazu w prajęzyku fińskim brzmiała *käpedä, z której raczej nie mogła rozwinąć się forma *Kēwijā w prajęzyku bałtyckim. Vanagas (1981: 154) przedstawił wyjaśnienie pochodzenia nie fińsko-ugryjskiego, lecz łotewskiego, które wydaje się bardziej przekonujące. 3.5. Kdė, Kidẽlė (rzeka) Vanagas (1981: 156): Kdė ~ łotewskie apelatywy ķidas, ķides, ķidi < liwski Ķidurga ma kid(ūd) ‘žuvų viduriai, žarnos; kas nors mažas, nesvarbus’; ~ estų vietovardis Artykuły / Articles 143 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai Kide-maa (Endzelīns 1961: 378); ~ upėvardis Ķidurga ~ lyvių kid(ūd) (Rudzīte 1961: 185). Pirmiausia reikia atkreipti dėmesį į Vanago pateiktus tikrinius žodžius. wariant Ķīdurga z długim ī (LGIA VD). W bazie danych toponimów Estonii (KNAB) nie ma nazwy własnej Kidemaa, można tam znaleźć jedynie Kiidemaa z długim ii. W związku z tym podaje się w wątpliwość, czy hydronim Kdė jest właściwie wiązany z wymienionymi wcześniej łotewskimi i estońskimi toponimami z punktu widzenia fonologicznego. Z punktu widzenia onomastyki pochodzenie fińsko-ugryjskie jest również wątpliwe, ponieważ w nazewnictwie fińskim nie ma nazw miejscowych, których determinantem byłoby liwskie kid(ūd) ani jego odpowiedniki w innych językach fińskich, na przykład fińskie kita ‘gardziel, gardło, usta’, estońskie kida, kidu id. ‘skrzele’ oraz fińskie kidukset ‘skrzele’. Wolfgang P. Schmid zwrócił uwagę na to, że łotewskie ķidas, ķides, ķidi są późnym zapożyczeniem; gdyby wyraz ten dostał się do prabałtyckiego, odpowiednikiem łotewskim byłoby *cid-, i wyjaśnił, dlaczego Kdė może być pochodzenia litewskiego (Schmid 1988: 165– 166). W etymologicznym słowniku Vanagasa podano również nazwy Skidẽlė, Skidupỹs i Skidulỹs ~ sksti ‘rozprzestrzeniać się na boki; pruć się; przerzedzać się, strzępić się; plisti, sklisti’, mający synonim ksti ‘zacząć się kruszyć, rozpadać, pękać, pękać’ (LKŽe). Šmidas porównuje te słowa z innym litewskim słowem (s)kedžius. Dlatego Kdė przez analogię może być wiązana z kisti. Ponadto Rimša (1995: 97) uważa, że Kdė mogła powstać od czasownika kidénti ‘czesać’. Kwestia, czy litewskie hydronimy mogły powstać od słów (s)kisti, kidénti, pozostaje otwarta dla badaczy litewskiej onomastyki. Można jednak stwierdzić, że Kdė nie jest hydronimem ugrofińskiego substratu z epoki kamienia. 3.6. Kigus, Kigas (rzeka) Vanagas (1981: 157): Kigus ~ Kerg-ozero (~ fińskie kärki ‘dzięcioł’, estońskie kärg ‘dzięcioł czarny’ (Vasmer 1934: 380)); ~ Kyrgus’ (rzeka w obwodzie archangielskim (Čašev 2010); ~ estońskie kõrge ‘wysoki’ (Šliavas 1996: 50). Porównanie z fińskim kärki być może jest trafne, ponieważ apelatyw ma odpowiedniki w innych językach ugrofińskich (SES; UEW), jednak w przypadku możliwego zapożyczenia bardziej prawdopodobny jest litewski odpowiednik **Kegus. Šliavas (1996: 50) wskazał również taki wariant hydronimu, który najprawdopodobniej jest wtórną formą żmudzką. Porównanie z Kyrgus’ jest wątpliwe, ponieważ jego ugrofińskie pochodzenie podaje się, porównując ten hydronim z różnymi apelatywami ugrofińskimi i nie zagłębiając się w jų, kaip vietovardžių, darybos, semantikos specifiką bei istorinės fonologijos dėsningumus. SIMONAS NOREIKIS 144 Acta Linguistica Lithuanica XC tina semantiniu, kadangi upė teka per lygumas. Šliavo palyginimas galbūt būtų tinkamas fonologiniu požiūriu, tačiau atmesŠmidas zwrócił uwagę na to, że hydronim może być związany z wyrazem dźwiękonaśladowczym krgu (dźwięk wydawany przez gęsi) i utworzonym od niego czasownikiem krgauti (Schmid 1988: 166). Kwestia trafności tego porównania zostaje otwarta dla litewskich onomastów. 3.7. Kvė, po łotewsku Ķive (rzeka) Rzeka Kvė przepływa przez terytorium Litwy i Łotwy. Būga (III 229) proponował uznać tę hydronim za pochodzenia fińskiego (por. liwski kiv, fiński kivi ‘kamień’). Łotewski odpowiednik Ķive wskazuje na późne pochodzenie tej nazwy. Gdyby nazwa ta dostała się do prabałtyckiego, forma łotewska brzmiałaby **Cive. Należy również zwrócić uwagę na to, że zarówno na Litwie, jak i na Łotwie ten hydronim ma inny wariant, w którym samogłoska rdzenna y / ī jest długa: litewski Kyvė i łotewski Kīve. Ta ostatnia forma w bazie danych toponimów łotewskich (LGIA VD) podawana jest jako podstawowa, pozostałe formy hydronimu to – Ķīves strauts, Ķīvīte. Długa samogłoska rdzenna nie pozwala wiązać tej nazwy z fińskim *kivi, ponieważ podczas zapożyczania samogłoska rdzenna nie ulega wydłużeniu. Laimutė Baluodė łączy łotewską formę Ķīvīte z apelatywem ķīvīte ‘czajka’, który za pośrednictwem języka estońskiego jest zapożyczeniem z dolnoniemieckiego (kiwit) (Balode 2015: 58). Dlatego być może jest on pośrednim finizmem, ale to tylko przypuszczenie. Vanagas (1981: 158) nie wyklucza jednak także pochodzenia bałtyckiego i łączy go z apelatywami kývis, kyvýnas ‘robaczek lub jakiś owad’, kyvýnas ‘drobne zwierzątko wodne, infuzorium’. Jeżeli forma nazwy z długą samogłoską jest pierwotna, to być może to powiązanie jest trafne. W każdym razie wydaje się to bardziej przekonujące niż pochodzenie ugrofińskie. 3.8. Kõkė (rzeka) Vanagas (1975: 405) twierdzi, że ugrofińskie pochodzenie tej nazwy rzeki jest dość wątpliwe. W swoim słowniku etymologicznym (Vanagas 1981: 161–162) porównuje ten hydronim z kilkoma łotewskimi toponimami z rdzeniem Kāk-, z których część Būga (III 623) łączył z fińskim köykky ‘zgięty, garbaty’. Z punktu widzenia fonologii historycznej porównanie z tym fińskim apelatywem jest całkowicie nietrafne, ponieważ jego forma w prafińskiej była *keükkü, z której forma *Kākraczej nie mogła się rozwinąć. Ponadto długa spółgłoska po długiej sylabie powstała później, niż doszło do kontaktów bałtycko-fińskich Straipsniai / Articles 151 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai Vardas Pernavà yra su priesaga -ava, kuri dažnai sutinkama baltų vandenvardžių leksikoje (lietuvių kalboje ji dažnai keičiama naujesne forma -uva). Vanagas (1970: 101) pisze, że znaczenie rdzenia wielu nazw, które kończą się na końcówki -ava / -uva, jest dziś niejasne. Pernavà jest jedną z nich. Paulius Ariste pisał, że toponimy estońskie i fińskie Pärnir Perngali być substratami wymarłego nieznanego języka (Ariste 1981: 17). Apelatyw pärnä występuje tylko w językach fińskich (SES s. v. pärnä), dlatego możliwe, że jest to słowo substratowe. Można zatem przypuszczać, że Pernavà i Pérnokė nie są pochodzenia ugrofińskiego, lecz mogą wywodzić się z substratu wymarłego języka. 3.21. Pladis (rzeka) Vanagas (1981: 258) w słowniku etymologicznym proponuje dwa wyjaśnienia pochodzenia fińsko-ugryjskiego. Po pierwsze, Vanagas opiera się na propozycji Rudzytė (Rudzīte 1968: 189) i Antuona Breidaka (Breidaks 1973: 100), wyjaśniając, że łatgalska rzeka Pyldys ups (forma łotewska Pilda) może być związana z estońskim põld ‘pole’3. Pyldys podawane jest jako łatgalski dopełniacz liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego (zob. Leikuma 2003: 13). Jednak przedstawione przez Vanagasa porównanie nazwy Piladis z łatgalskim Pylda jest niewłaściwe, ponieważ ta ostatnia forma pojawiła się dopiero po osiedleniu się Estończyków w Łatgalii na początku XIX wieku (Mela 2001). Nie byłoby również poprawne utożsamianie nazwy Pladis z estońską formą põld. W prajęzyku fińskim istniała forma *pëlto, a samo słowo jest zapożyczeniem z prajęzyka germańskiego (< *felþa) ‘pole, rola’ (EVE s. v. pelto). Trudno znaleźć uzasadnione wyjaśnienie, w jaki sposób z pelto / põld < *pëlto mogła rozwinąć się forma Pladis. Vanagas w słowniku etymologicznym wysunął również hipotezę, że Pladis wiąże się z łotewskimi nazwami miejscowości Pīlags, Pīladzis itp. Są złożone z podobnych fińskich zapożyczeń apelatywnych, których pierwotną formą jest liwońskie pīlõg ‘jarzębina’. Zapożyczenia te są szeroko rozpowszechnione i występują głównie w gwarach Kurlandii, Semigalii i Vidzeme (Zeps 1962: 165–166). Nie występują jednak w gwarach łatgalskich (z wyjątkiem kilku gwar na pograniczu Vidzeme). Strumień Pladžio znajduje się w okolicy Paszwitinis, która również należy do historycznego terytorium Semigalii. Niestety nie ma informacji o hydronimach znajdujących się na terytorium Semigalii, utworzonych od słowa pīlõg. 3 Pomimo mocnych argumentów przemawiających za związkiem między Pilda i põld nikt nie zwrócił uwagi na to, że w gwarach południowoestońskich zamiast germańskiego zapożyczenia põld ‘pole’ znacznie częściej używany jest fiński wyraz rodzimy nurm ‘pole, łąka’, przez co związek między łatgalskim wyrazem własnym a estońskim apelatywem może również zostać zakwestionowany. Autor artykułu rozstrzyga tę kwestię w ramach dalszych studiów doktoranckich, związanych z nazwami miejscowości pochodzenia fińskiego na Łotwie. SIMONAS NOREIKIS 152 Acta Linguistica Lithuanica XC Z punktu widzenia struktury fonetycznej trudno znaleźć związek między nazwą Pladis a rdzeniami apelatywnymi i ich wariantami pīlādz-, pīlāg-, pīlag-, pīlaģ. Samogłoska tematyczna ī w języku oryginalnym (liwskim) oraz we wszystkich formach wyrazów języka łotewskiego jest zawsze długa. Tymczasem w języku litewskim samogłoska ta jest krótka. W liwskim pīlõg i stała się długa w wyniku zmiany fonologicznej *š > *h > ∅ (por. fińskie pihlaja, estońskie pihlakas). We wczesnym języku prafińskim rdzeń miał postać *pišla-, jednak w litewskiej formie imienia nie ma śladów š. Dlatego imienia Piladis nie można wiązać z żadną duktyvus lietuvių vandenvardžiuose. Kamienas pilgali būti daiktavardžio pils arba veiksmažodžio plti vedinys. Iš abiejų lengvai galima sudaryti vandenvarformą języka fińskiego. Z drugiej strony Pladis może być derywatem infiksalnym, ponieważ infiks -adyra prodžius, na przykład Pil-ẽlė < litewskie pils, Pil-ãšius < plti (Vanagas 1981: 258). W swojej wcześniejszej pracy Vanagas (1970: 71) porównuje imię Pladis z tymi ostatnimi imionami. O możliwym pochodzeniu ugrofińskim wspomina jedynie w przypisie. Vanagas przyznaje, że pod względem fonetycznym formy liwskie i powstałe z nich formy łotewskie raczej nie mogą być związane z Pladis. Jednak zakłada, że Pladis może być związane z łotewskim imieniem Piladzis (jego zdaniem jest to zlitauizowana forma Pīladzis). Niestety nie wyjaśnia, co to za miejscowość i gdzie się znajduje ani dlaczego dźwięk i stał się krótki. Tymczasem Vanagas (1981: 258) w słowniku etymologicznym pisze jedynie o możliwym pochodzeniu ugrofińskim, a paralele z imionami Pilẽlė i Pilãšius nie zostały wskazane, nors jos paaiškinamos plačiau. Todėl šiuo atveju linkstama pritarti baltiškajai etimologijai. 3.22. Púožas (jezioro) Vanagas (1981: 268): Púožas ~ nazwa dworu w Łatgalii Puožu-māja. Zdaniem uczonego forma puožiš rozwinęła się z form pāz-, pāž-. Swoje twierdzenie opiera na tym, że w języku łatgalskim bałtyckie ā przechodzi w uo. Wspomnianą nazwę jeziora porównuje on z innymi łotewskimi toponimami, na przykład Pāze (łąka), Pāzis (3 różne obiekty) oraz Pāzs, Pāžupe (rzeka), które utworzono od łotewskiego słowa pāzis < pāź ‘skała’ (Vanagas oznaczył słowo pāź jako fińskie, choć w rzeczywistości jest to forma pāź zapisana w estońsko-niemieckim słowniku Wiedemanna, w języku fińskim poprawna forma to paasi (Wiedemann 1869: 858). Rozpowszechnienie słowa pāzis w dialektach języka łotewskiego nie jest duże, używa się go tylko w dialektach inflanckich (Widzemskich) (Zeps 1962: 160). Puožas ir Puožu-māja yra skirtingose istorinėse vietovėse. Púožo ežero teritorijoje nėra uolų, todėl siejimas su finų *paasi yra semantiškai nepagrįstas. Wspominane przez Vanagasa miejscowości Pāz-, Pāž znajdują się w Kurlandii (LGIA VD). Ponadto fińskie paasi i jego odpowiedniki w innych językach fińskich uważa się Lietuvoje iki baltų atsikraustymo, jie tikriausiai neturėjo žodžio *paasi, kuris Artykuły / Articles 153 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai za pochodzenia germańskiego (< *spāđa, EESe s. v. paas). Przyjmując założenie, że Finno-Ugrzy żyli [—], jest to stosunkowo niedawne zapożyczenie, które trafiło na terytorium Finlandii po tym, jak Finno-Ugrzy rzekomo osiedlili się na Litwie. W języku litewskim przypadek rozwoju fonetycznego *paasi > *puožne jest niemożliwy (zwłaszcza *s > *ž). Vanagas wiązał nazwę Puožas z nowszymi formami języków fińskich, które są wynikiem niezależnego rozwoju fonetycznego. Aikio zaznacza, że nazwy należałoby porównywać nie z formami współczesnymi, lecz z rekonstruowanymi (Aikio 2007: 164). Porównanie słowa paasi z wcześniejszą formą *spāđa wskazuje, że Púožas nie jest z nimi związany. Dlatego można wyciągnąć wniosek, że Púožas nie jest toponimem substratu ugrofińskiego z epoki kamienia. 3.23. Robatà, Robãtė (rzeka) Vanagas (1981: 279) twierdzi, że ta hydronimiczna nazwa najprawdopodobniej jest ugrofinizmem, i porównuje ją z łotewskim hydronimem Rabbat-Esser, wiązanym z liwskim i estońskim raba ‘bagno’, liwskim rabat-suo ‘bagno’, rapa-suo ‘grząskie bagno’. Estońskie raba jest zapożyczeniem ze starożytnych języków skandynawskich (EESe s. v. raba). Zapożyczenia z języków skandynawskich trafiły do języków fińskich dopiero w III–VIII w. (Kallio 2015: 26), dlatego z punktu widzenia chronologii nie można twierdzić, że Robatà jest ugrofińskim hydronimem substratowym z epoki kamienia. Vanagas wspomina, że Władimir N. Toporow proponuje inne wyjaśnienie pochodzenia, ale nie opisuje go szczegółowo (Toporov 1977: 84). W źródle pierwotnym widać, że uczony ten proponuje pochodzenie indoeuropejskie. Weryfikacja hipotezy Toporova nie wiąże się z tematem niniejszego artykułu, dlatego proponuje się, aby w przyszłości zwrócili na nią uwagę inni badacze. 3.24. Rujà (rzeka) Vanagas (1981: 283): Rujà ~ łotewskie nazwy miejscowe Rūja, Rūjupe, Rūjas, które Būga (III 617) uważa za ugrofińskie. Zdaniem Vanagasa ugrofińskie pochodzenie potwierdza również łotewska nazwa rzeki Ruoja, pruskie Rogys, Royenn, Roigen < *Rōjis (*Rōja-), łotewskie rāja ‘zepsuta, pozbawiona rudnego wodnego nurtu’ oraz kaszubskie raja ‘kałuża, błoto, bagno’. Te dwa ostatnie apelatywy uważano za pochodzenia ugrofińskiego, por. fińskie ruoja (Bednarczuk 1976: 51), tačiau Santeris Juntila, grįsdamas istorinės fonologijos ‘trzęsawisko, kałuża’, estońskie roe ‘trzęsawiska, grzęzawiska, mulisty 283) reiškė abejones dėl upėvardžio Rujà ryšio su latviškais vietovardžiais rūj-, kadangi lietuvių upės vardo forma su trumpuoju šaknies balsiu u. Manant, kad nurt’; Junttila (2015: 20) odrzuca tę hipotezę zgodnie z prawami [fonetycznymi]. Później również sam Vanagas (1981: jego spostrzeżenie jest trafne, ugrofińskie pochodzenie hydronimu Rujà zostaje odrzucone. SIMONAS NOREIKIS 154 Acta Linguistica Lithuanica XC Forma fińskiego ruoja w prajęzyku fińskim brzmiała *rooja, a długa samogłoska rdzenna jest zjawiskiem późnym. W prajęzyku fińsko-ugryjskim forma tego słowa mogła brzmieć *rowaja / *roηaja / *roγaja (według danych z osobistej rozmowy autora artykułu z A. Aikiem), dlatego również wspomniane wcześniej łotewskie, pruskie i kaszubskie apelatywy oraz wyrazy pospolite i nazwy własne raczej nie mogą mieć pochodzenia fińsko-ugryjskiego. 3.25. Sikià (rzeka) Vanagas twierdzi, że hydronim Sikià (Sỹkė) należy wiązać z litewskimi apelatywami sỹkas, sỹkis, które uważano za zapożyczenia fińskie, por. fińskie siika (Vanagas 1975: 404–405). Jednak w samych językach fińskich siika uważa się za zapożyczenie germańskie, a związek litewskich apelatywów sỹkas, sỹkis z wyrazami fińskimi i germańskimi nie jest jasny (LÄGLOS III 231), dlatego Sikià nie może być hydronimem substratu fińsko-ugryjskiego z epoki kamienia. 3.26. Suosà (rzeka) Vanagas (1981: 320): Suosà ~ karelski Suasjärvi. W północnej Finlandii (Enontekiö) znajdują się trzy jeziora o nazwie Suasjärvi. Vanagas nie odrzuca również etymologii bałtyckiej i podaje porównanie na przykład ze słowem saũsas oraz innymi litewskimi apelatywami, co wydaje się bardziej przekonujące. Jeziora nazywane Suasjärvi znajdują się daleko od Litwy, dlatego z arealno-typologicznego punktu widzenia nie mogą być wiązane z Suosa. Ponadto Suasjärvi jest najprawdopodobniej formą *Suas- / *Suas-słabego stopnia. 3.27. Šakšỹs (jezioro), Šakšlė (rzeka) Vanagas (1981: 324–325) uważa pochodzenie tych nazw wodnych za niejasne. Nie wspomina, że częstszą formą nazwy Šakšỹs jest Šekšỹs (TLE IV 167). Būga (III 627) zalicza tę nazwę do grupy litewskich i łotewskich nazw wodnych šakš(t)- / šekš(t)-. Łączy się je z apelatywami litewskimi šẽkštis ‘drewniane widły o zakrzywionych pazurach i tylnej części zakończonej, służące do nabierania plew’ i šekšta ‘leżący długo w ziemi lub moczący się w wodzie pień powalonego drzewa z pniakiem’ (LKŽe). Vanagas przypuszcza również, że nazwa jeziora Šakšỹs ma pochodzenie ugrofińskie. Porównuje tę nazwę wodną z podanymi przez Jewgienija M. Pospelowa nazwami wód: jeziorem Šokša w dorzeczu rzeki Mokszy oraz dziewięcioma rzekami Šokša, których dorzecze rozciąga się od jeziora Onega do Straipsniai / Articles 155 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai 99–100). Pospelovas taip pat mini tokius vandens telkinių geografinius pavaMezenia w obwodzie archangielskim (Pospelov 1970: dinimus jako maryjskie šokš straipsnyje tikrinama, ar Vanago aprašomos paralelės su Pospelovo pateiktomis ‘odnoga rzeki’ i mansyjskie šoš ‘mała rzeka, strumień’. Poprawne są konstrukcje przyimkowe i apelatywy podane poniżej. Mari *šokš pochodzi z prajęzyka uralskiego od rdzenia *soja (UEW s. v. *soja), a -kš jest przyrostkiem. W innych językach rodziny uralskiej ta forma jest podobna do formy prauralskiej i jest używana bez przyrostka. W języku fińskim nie ma jej odpowiednika. Mansi *šoš nie jest odpowiednikiem *soja. Właściwym odpowiednikiem jest na przykład w języku północnomansyjskim tajt. Pierwotną formą wyrazu šoš jest *čoč, ponieważ mansyjskie *š wywodzi się od *č (Sammallahti 1988: 511–512). Dlatego wspomniane tu apelatywy mansyjskie i maryjskie ze względów fonetycznych nie mogą być wiązane z prabałtycką formą *šakš- / *šekš-. Z punktu widzenia fonologii historycznej można odrzucić związek Šakšỹs ~ Šekšỹs z wymienionymi apelatywami fińsko-ugryjskimi. Na koniec należy dodać, że wymiana a ~ e w wyrazach bałtyckich jest częstym zjawiskiem. Z tych powodów nazwę można uznać za bałtycką. 3.28. Šladis (rzeka) Vanagas (1981: 331) opiera się na hipotezie Juozasa Šliavasa (1970: 263), że *šiladyra pochodzi od formy *šilddėl z powodu popularnej w miejscowym dialekcie anaptyksy oraz że źródłem jego pochodzenia jest liwońskie słowo sīlda ‘most’. Vanagas uwzględnił również nazwę rzeki Šilda w Karelii (Vasmer 1934: 36). Zwrócił także uwagę na to, że liwońskie sīlda jest bałtyckim słowem w językach fińskich: bałtyckie *tiltas > fińskie silta ‘most’ (Thomsen 1890: 98). Šilda w tym przypadku nie jest odpowiednim przykładem, ponieważ jest to karelska nazwa wodna utworzona od apelatywu šilda ‘most’, w której występuje wymiana s > š, charakterystyczna dla języka karelskiego, jednak reprezentuje ona zjawisko wcale nie tak stare. Zatem porównanie z tą formą nie jest odpowiednim przykładem z punktu widzenia chronologii rozwoju fonologicznego. Liwskie sīlda, podobnie jak wspomniane wcześniej karelskie šilda, pochodzi od fińskiego *silta i jest bałtycką pożyczką. Nawet gdyby doszło do zapożyczenia zwrotnego, jest mało prawdopodobne, aby mogła nastąpić wymiana s > š. Dlatego porównanie z derywatami fińskiego *silta jest nieodpowiednie. Nazwa wodna Pladis wymawiana jest bardzo podobnie do Šladis i ma przyrostek -ad-, który jest produktywny w litewskich nazwach wodnych. W książce Vanagasa (1970: 72), poświęconej strukturom litewskich hydronimów, Šladis wymieniona jest jako jeden z przykładów nazwy utworzonej za pomocą tego przyrostka. W swoim słowniku etymologicznym (1981: 331) Vanagas podaje jedynie możliwe odpowiedniki ugrofińskie. Jednak nazwa może być utworzona od słowa šlas (Rimša 1995: 98). Od niego powstało wiele innych różnorodnych nazw (na przykład nazwa rzeki Šl-upis, nazwy jezior Šl-ežeris lub Šlas), todėl Šladis gali priklausyti tai pačiai grupei, taigi baltiška etimologija skamba įtikinamiau. SIMONAS NOREIKIS 156 Acta Linguistica Lithuanica XC 3.29. Šuojà (rzeka), Suojà (rzeka) i Suojỹs (jezioro) Według Vanagasa (1981: 320, 336) słowo to może być pochodzenia ugrofińskiego, a jego odpowiednikami we współczesnych językach fińskich mogłyby być także Šuo, Šuo-jarvi, Šuo-ozero, Šuoju (to ostatnie Vanagas proponuje uznać za fińskie). Nazwy podane przez Vanagasa są w istocie formami słów języka karelskiego, w których fińskie s zmieniło się w š. Wymienione nazwy wiążą się z karelskim šuo lub fińskim suo. Jednak nazwa Šuoju pozostaje niejasna, ponieważ brzmi nie po fińsku. Przypuszcza się, że jest to forma słowa języka karelskiego, w której również zaszły zmiany s > š i a > u. Forma fińska brzmiałaby *Suoja. Podczas rozmowy autora artykułu z badaczem ugrofińskiej nomenklatury Pauli Rahkonenem zaproponowano wyjaśnienie tej nazwy wodnej jako pochodzącej z języka saamskiego. Porównania Vanagasa nie są wiarygodne dlatego, że w proponowanych przez niego fińskich odpowiednikach š jest dźwiękiem wtórnym. A zatem z fonetyczno-historycznego punktu widzenia niemożliwe jest, aby nazwa Šuojà była związana z nazwami karelskimi. Struktura fonetyczna słowa suo również się zmieniała: fińskie suo < późny prafiński *soo < wczesny prafiński *soγi / *toγi (Saarikivi 2006: 269–270). Trudno sobie wyobrazić, jak formy bałtyckie mogły rozwinąć się z wczesnych form fińskich. Z drugiej strony Ariste wskazuje, że fińskie *soo może być słowem paleoeeuropejskiego substratu (Ariste 1971: 256). Pozostaje niejasne, czy litewskie nazwy są z nim związane. Vanagas (1981: 320) łączy nazwę jeziora Suojỹs i nazwę rzeki Suojà z karelskim Suo-järvi i fińskim suo ‘bagno’. Etymologiczną analizę tych nazw można przeprowadzić tak samo jak w przypadku wspomnianej wcześniej w artykule nazwy Šuojà. Vanagas (1981: 320) opiera się na Būdze (I 523), który wyjaśnia etymologię łotewskiej nazwy Suoja. Jej litewskim odpowiednikiem byłaby Šuojà. Według Būgi łotewska Suoja i litewska Šuojà mogą być związane z jaćwieskim słowem *sōjā (znaczenie niepodane), od którego prawdopodobnie wywodzi się polska nazwa jeziora Sajno < słowiańskie *Sajьno < jaćwieskie *Sōjinan (*Sōjā + -in- + -an). Vanagas (1988: 47) zwrócił uwagę na to, że niektóre hydronimy północnej Litwy można wyjaśnić nazwami występującymi na zachodniobałtyckim obszarze osadniczym (na przykład Dabikinė w północnej Litwie prawdopodobnie wiąże się ze słowem dawnego języka pruskiego debican ‘duży’). Z tego powodu wyjaśnienie Būgi wydaje się przekonujące. Bałtyckie wyjaśnienie etymologii nazwy Šuojà wydaje się uzasadnione z wcześniej wskazanych powodów. Natomiast etymologia nazwy Suojà pozostaje niejasna, jednak wiązanie tej nazwy z fińskimi apelatywami i nazwami własnymi z fonetycznego punktu widzenia wydaje się niewłaściwe. Straipsniai / Articles 157 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai 3.30. Tarañdė (rzeka) Vanagas (1981: 340) porównuje ją z łotewską rzeką, której liwska nazwa brzmi Tērand (Rudzīte 1968: 192). Valentinas Kiparskis uważa tę nazwę za ugrofińską i utożsamia ją z fińskim Tyrväntö, liwskim tõõra ‘smoła’ oraz estońską wsią Tõrvandi (Kiparsky 1939: 236). Porównanie litewskiej nazwy Tarañdė ~ liwskiej Tērand z punktu widzenia chronologii jest nieodpowiednie. Jeśli porównanie Kiparskiego jest poprawne, to fonetyczna forma liwskiej nazwy jest rzeczywiście całkiem świeża. W języku liwskim v po spółgłosce zaczęło zanikać, zdaniem Petriego Kallio, dopiero pod koniec XV wieku (Kallio 2016: 46–47, 60–61). Tarandė jest toli nuo baltų ir lyvių kalbų kontaktų arealo, todėl šis upėvardis negali būti vertinamas kaip finougrų substrato vardas. Vanagas (1975: 405) również wiązał nazwę Tarañdė z nazwą rzeki Taranda w północno-zachodniej Rosji. Dokładne położenie rzeki nie zostało ustalone (Maradudina 1965: 11). Opiera się on również na podanych przez Būgę (III 621) łotewskich nazwach miejscowych z afiksem -nd- (por. fiń. *-ntA, *-ntO). Būga podaje je jako nazwy fińskie. Vanagas proponuje również inny wariant. Jego zdaniem Tarañdė może być związana z nazwiskiem Taranda, białorus. Taranda (zob. wykorzystane przez Vanagasa źródło antroponimów Biryla 1969: 409). Nie wskazuje on jednak takich apelatywów, jak tarañdžius, tarañdė ‘gaduła’, taránda ‘głupiec’ (LKŽe). Mikolajus V. Biryla wskazuje również rosyjskie słowo z dialektu Mel’ničenko 1961). Visi šie žodžiai gali būti onomatopėjiniai, nes lietuvių kalboje yra nemažai žodžių su onomatopėjine forma tara-, reiškiančių, pavyzdžiui, jarosławskiego taranta ‘człowiek gadatliwy’ (odnośnie do tego ostatniego apelatywu zob. gadatliwość, stukanie, chwianie się (LKŽe). Tarañdė jest nazwą nie tylko rzeki, lecz także wsi, przez którą płynie rzeka. Możliwe, że nazwę wsi najpierw nadali ludzie nazywani Taranda, a dopiero potem słowo to zaczęto stosować jako nazwę rzeki. Nazwa Tarañdė jest akcentowana na drugiej sylabie i argument ten przemawia przeciwko pochodzeniu fińsko-ugryjskiemu. Występowanie przyrostka -ntA ogranicza się do języków bałtyckofińskich i permskich (Hakulinen 1979: 200), jednak przyrostek -and również nie jest obcy językom bałtyckim (Būga III 847). Argumenty za bałtyckim pochodzeniem nazwy Tarandė są wystarczająco mocne. Ponadto rzeka płynie znacznie dalej od znanego historycznego obszaru zamieszkania ludów fińsko-ugryjskich. A zatem pochodzenie bałtyckie jest o wiele bardziej przekonujące. 3.31. Térvetė, po łotewsku Tērvete (rzeka) Térvetė (łot. Tērvete) znajduje się na Łotwie, ale niewielki jej odcinek płynie przez Latvijos pasieniu. Vanagas (1981: 344) etimologiniame žodyne upėvardį lygina su latvišku miško vardu Tarvastes mežs. Pasak jo, šis yra finų kilmės, ir lyginLitwę i jest związany z estońskimi nazwami Tarwest, Tarvest, Tervest oraz Tarvastu kihelkond. Zakłada on, że taką samą cechę mają również karelskie nazwy Terva-lambi i Terva-järvi. SIMONAS NOREIKIS 158 Acta Linguistica Lithuanica XC Pastarieji du vardai tikriausiai sudaryti iš apeliatyvo terva ‘derva’, kuris finų w językach może występować zapożyczenie bałtyckie (Kalima 1936: 168). Terva może również mieć pochodzenie skandynawskie, jednak w każdym przypadku jest to późniejsze zapożyczenie w językach fińskich (tj. zapożyczone później niż 2000 r. p.n.e.). Vanagas opiera się na opinii Lauriego Ketunena, że terv wywodzi się od słowa tarvas ‘tur’ (Kettunen 1955: 223). Vanagas prawdopodobnie pomylił się, podając to odsyłacz, ponieważ Ketunen analizował jedynie nazwy z tarv-. Słowo tarvas w językach fińskich uważa się za zapożyczenie bałtyckie (< bałtyckiego *tauras (Kalima 1936: 166)), a forma tarvas jest wynikiem metatezy. Tarvas był produktywnym przymiotnikiem w nazwach miejscowych, przynajmniej w Finlandii (na przykład Tarvas-joki, Tarvas-järvi). Térvetė wiązano z późnymi zapożyczeniami w językach fińskich, dlatego tej nazwy rzeki nie można oceniać jako hydronimu ugrofińskiego substratu z epoki kamienia. Nie ma podstaw, by negować bałtyckie pochodzenie nazwy Térvetė. Būga (III 847) wskazuje, że może to być formacja sufiksalna Terv-et-ė, i porównuje ją z łotewską nazwą miejscową Tervende, która ma pochodzenie kurońskie. 3.32. Tilkà (rzeka) Vanagas (1981: 345): Tilkà ~ łotewskie nazwy wsi Tilk(u)sāti, Tilkainis, Tilkas < liwoński tilk, fiński tilkka ‘kropla’ (Būga III 618). Vanagas podaje również dla porównania karelską nazwę jeziora Tilkus. Fińskie *tilkka jest słowem pochodzenia dźwiękonaśladowczego (SES s. v. tilkka), od którego pochodzą również czasowniki, na przykład estoński tilkuda ‘kapać, spadać kroplami’. Jednakże *tilkka jest słowem późniejszego pochodzenia, ponieważ w prafińskim języku wczesnego okresu nie może występować długa spółgłoska (w tym przypadku kk) po długiej sylabie (Junttila 2015a: 195). Ponadto nie zaszła w nim zmiana *ti- > si-. Dlatego z punktu widzenia fonetyki historycznej tej hydronimy nie można uznać za substrat ugrofiński z epoki kamienia. Tymczasem karelska nazwa jeziora Tilkus nie została utworzona od tilkka pokalbis su Denisu Kuzminu). Dėl anksčiau straipsnyje minėtų priežasčių paly- ‘kropla’, lecz od tilkku ‘pas ziemi’ (por. salmi ‘cieśnina’ > salmes) (osobiste porównanie autora artykułu z tilkku również jest niewłaściwe. Vanagas (1981: 345) galiausiai teigia, kad „bene įtikinamiau būtų sieti su lietuvių tlkti ‘tilti, rimti’.“ Artykuły / Articles 159 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai 3.33. Ugra (rzeka) Ugra ma swój początek na Łotwie i na Litwie uchodzi do Kriauny. Na Łotwie również używa się nazwy Ugra, jednak na Litwie bardziej rozpowszechniona jest nazwa Kriaunnų upẽlė, a nazwa jej dopływu to Kriaunẽlė. Wymienione hydronimy są derywatami nazwy Kriaunà. Według Vanagasa (1981: 352) Ugra może być pochodzenia ugrofińskiego. Porównuje on hydronim z nazwą rzeki Ugra w Rosji. Położenie tej rzeki nie zostało ustalone, jednak Vanagas wymienia ją jako ugrofińską. W jednym ze źródeł nazwa rzeki Ugra nie jest wymieniona, wspomina się jednak inne nazwy z -gr- (szerzej zob. Serebrennikov 1970: 58). W obwodach smoleńskim i kałuskim płynie rzeka zwana Ugrą. Według Maksa Fasmera Ugra jest pochodzenia bałtyckiego (Vasmer 1987: 147). Uczony utożsamia ją z łotewską Uogre i litewską Ungurupė. Porównania Fasmera nie będą omawiane w niniejszym artykule, ponieważ nie są bezpośrednio związane z jego tematem. Należy jednak zwrócić uwagę na uwagę Fasmera, że Ugra nie może być wiązana z ruskim ugry ‘Węgrzy’, ponieważ na obszarze, na którym znajduje się wspomniana rzeka, Węgrzy nigdy nie mieszkali. Jest całkowicie możliwe, że między nazwami Ugra spotykanymi na Łotwie i Litwie a nazwą rzeki Ugra płynącej w Rosji nie ma żadnego związku i są one homonimami. Pochodzenie nazwy rzeki Ugra pozostaje niejasne, dlatego nie można twierdzić, że jest ona ugrofińska. 3.34. Ùrka, Ùrkis (rzeka) Vanagas (1975: 405; 1981: 355): Ùrka ~ estońskie urg ‘strumyk’ > łotewskie urga (Zeps 1962: 199), od którego utworzono również łotewskie nazwy miejscowości (Balode 2015: 64), jednak takie nazwy występują wyłącznie na byłym obszarze zamieszkania Liwów. Ùrkis znajduje się w środkowej Litwie, tj. daleko od wspomnianego obszaru. 3.35. Uvėda (rzeka) W słowniku Vanagas (1981: 256) twierdzi, że Uvėda „najprawdopodobniej związana jest z rzeką Aujėdà”. Porównuje on również nazwę rzeki z estońskimi Ueda, Uueda (Vanagas 1975: 405). Jednak Uueda to fonetycznie zredukowana forma antroponimu Uuetoa, który jest złożeniem uue ‘nowego’ + toa ‘pokoju’. Porównanie Vanagasa z estońską nazwą miejscową komentował Enn Ernits i odrzucił możliwość, że litewskie Uvėda może mieć coś wspólnego z estońskim Uueda (Ernits 1979: 132). Należy zwrócić uwagę na to, że drugi człon estońskiej nazwy miejscowej / antroponimu Uuetoa toa jest formą dopełniacza apelatywu tuba ‘pokój’, a sam apelatyw jest reliktem substratu SIMONAS NOREIKIS 160 Acta Linguistica Lithuanica XC germanų kilmės (SES s. v. tupa), todėl negalima kalbėti apie akmens amžiaus językowego z dawnych czasów. Bałtyckie pochodzenie wydaje się bardziej przekonujące. 3.36. Výgala (upė) Vanagas (1975: 405): litewskie Výgala ~ estońskie Vigala. Chociaż te hydronimy brzmią bardzo podobnie, są utworzone na różne sposoby. Estońskie Vigala tworzy się za pomocą formantu -la, oznaczającego miejsce. Słowo vigā ‘długa wilgotna niecka między dwoma wzgórzami, wydłużona bagnista dolina’ występuje w języku liwskim; słowo to prawdopodobnie miało odpowiednik także w języku estońskim (EKNRe s. v. Vigala). Litewska nazwa Vygala mogła zostać utworzona od produktywnego litewskiego formantu -gala (por. Ariógala, Baisógala, Gimbógala itd.). Jednak pochodzenie formantu Vypozostaje niejasne. Być może jest to elipsa od Vijogala. 3.37. Vičiuvis, Vičiuvė, po łotewsku Vircava (rzeka). Vanagas (1981: 387) twierdzi, że Vičiuvis jest zlituanizowaną formą łotewską lub zemgalijską (sufiks -avw toponimach często zmienia się w -uv-) (Vanagas 1970: 238; 1981: 387). Vanagas pisze w słowniku etymologicznym: „w łotewskiej formie vircavwystępuje przed samogłoską szeregu tylnego a, zatem c nie może pochodzić, powiedzmy, od [miękkiego] k. Wynika z tego, że rdzeń poddawany etymologizacji powinien brzmieć virc-”. Z tym twierdzeniem nie można się zgodzić, ponieważ w języku łotewskim c przed samogłoską szeregu tylnego mogło powstać z miękkiego k (na przykład kiauras ~ caurs). Następnie Vanagas proponuje pochodzenie ugrofińskie, opierając się na nieopublikowanym wówczas rękopisie Šliavasa z 1977 roku (wydanym po śmierci Šliavasa w 1996 roku w zbiorze jego artykułów (zob. Šliavas 1996: 50) – przyp. aut.). Vanagas porównuje nazwę Virčiuvio z estońskimi toponimami Virtsa küla, Virts-järv, Virtsu vald, które łączy się z estońskim apelatywem virts ‘gęstwina, dół na gnojówkę’ (Kettunen 1955: 238). Również w języku łotewskim występuje słowo virca ‘gnojówka’, uważane za zapożyczenie fińskie (Zeps 1962: 206–207). Na pierwszy rzut oka nazwa Virčiuvio może mieć coś wspólnego z językami fińskimi, jednak może to nie być toponim pochodzenia substratowego, lecz pośredni finizm, tj. toponim utworzony od zapożyczenia fińskiego (Balode 2015). Pod względem semantycznym ta nazwa rzeki również nie budzi wątpliwości, ponieważ zarówno na obszarze bałtyckim, jak i fińskim można znaleźć semantycznie podobne nazwy rzek: Mỹžupis, Škupis oraz fińską Paskajoki (paska ‘gówno’, joki ‘rzeka’). Należy jednak uwzględnić fakt, że Vičiuvis jest jednym z równoległych dopływów Lelupy, które mają nazwę litewską i łotewską, na przykład litewska Švtė ~ łotewska Svēte, litewska Šešvė ~ łotewska Seseve, litewska Veger ~ łotewska Artykuły / Articles 167 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai Rimša Vytautas 1995: Pseudosuomugriški baltų vietovardžiai. – Baltistica VII: Baltistica VII Starptautiskais baltistu kongress 1995. g. 13.–15. jūnijā: referātu tēzes, Rīga: Latviešu valodas institūts, 97–98. Rudzīte, Marta 1968: Somugriskie hidronīmi Latvijas PSR tritorijā. – Latviešu leksikas attīstība. Zinātniskie raksti 86, Rīga: Zinātne, 175–198. Saarikivi Janne 2006: Substrata Uralica. Studies on Finno-Ugrian Substrate in Northern Russian Dialects, Helsinki: Helsingin yliopisto. Saarnisto Matti 2003: Geologia Karelii. Powstanie krajobrazu naturalnego Karelii. – Powstanie Karelii. Historia prowincji Viipuri 1, red. M. Saarnisto, Karjalaisen Kulttuurin Edistämissäätiö, Karjalan Kirjapaino Oy/Karjala-lehti, 21–80. Sammallahti Pekka 1988: Historical phonology of the Uralic languages. – The Uralic languages: Description, History and Foreign Influences, red. D. Sinor, Ser. Podręcznik orientalistyki, sekcja 8: Podręcznik studiów uralskich i środkowoazjatyckich, 1, Lejda: E. J. Brill, Schmid Wolfgang P. 1988: Jeszcze raz o kwestii zachodniofińskiego substratu na Litwie. – Zeitschrift für Ostforschung. Kraje i ludy 478–554. we wschodniej Europie Środkowej 37, Marburg: Herder-Institut, 161–174. Serebrennikov Boris A. 1970: Sieriebrennikow, Boris A. Dlaczego trudno разрешить проблему происхождения верхних слоёв севернорусской гидронимии [Dlaczego trudno rozwiązać problem pochodzenia górnych warstw hydronimii północnorosyjskiej]. – Voprosy językoznanija [Voprosy jazykoznanija] 1, 44–59. Šliavas Juozas 1970: Substrat w nazewnictwie i gwarze okolic Žeimelis. – Krajoznawstwo, red. B. Vaitkevičius, 263–270. Šliavas Juozas 1996: Śladami Semigalów, Wilno: Towarzystwo „Žiemgala“. Thomsen Vilhelm 1890: Kontakty między językami fińskimi i bałtyckimi (litewsko-łotewskimi): studium historyczno-językowe, Kopenhaga: Blanco Lunos. TLE IV – Encyklopedia Radzieckiej Litwy 4 (Simno–Žvorūnė), Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii, 1988. Toporov Vladimir N. 1977: Топоров, Владимир Н. К фракийско балтийским языковым паралеллям [O tracko-bałtyckich paralelach językowych]. – Балканский лингвистический сборник [Bałkański zbiór lingwistyczny], red. red. Т. В. Цивьян [otv. red. T. V. Civ’jan], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 59–116. Vanagas Aleksandras 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. SIMONAS NOREIKIS 168 Acta Linguistica Lithuanica XC Vanagas Aleksandras 1975: К проблеме финно-угорского субстрата в литовской топонимии [K probleme finno-ugorskogo substrata v litovskoj toponimike]. – Congressus Tertius Internationalis Fenno-Ugristarum. Tallinnae habitus 17.–23. VIII. 1970. Pars I. Acta Linguistica, Tallinn: Valgus, 404–405. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologins žodynas, Vilnius: Mokslas. Vanagas Aleksandras 1988: Lietuvių vandenvardžiai, ser. Język i ludzie, Wilno: Nauka. Vasmer Max 1934: Przyczynki do historycznej etnologii Europy Wschodniej. 2. Die ehemalige Ausbreitung der Westfinnen in den heutigen slavischen Ländern, Berlin: Akademie der Wissenschaften. Vasmer Max 1987: Фасмер, Макс. Этимологический словарь русского языка 4 (T– Ящyp) [Etimologičeskij slovar’ russkogo jazyka 4 (T–Jaščur)], перевод с немецкого и дополнения О. Н. Трубачева, ред. М. А. Оборина [perevod s nemeckogo i dopolnenija O. N. Trubačeva, red. M. A. Oborina], Москва: Прогресс [Moskva: Progress]. Wiedemann Ferdinand J. 1869: Słownik estońsko-niemiecki, Petersburg. Zeps Valdis J. 1962: Latvian and Finnic Linguistic Convergences, Bloomington: Indiana University; Haga: Mouton and Co. Zinkevičius Zigmas 2005: Pochodzenie narodu litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Lithuanian Hydronyms of Allegedly Finno-Ugric Origin STRESZCZENIE Artykuł ten opiera się na pracy magisterskiej autora napisanej w języku fińskim i złożonej na Uniwersytecie Helsińskim w 2018 roku. Tematem jest „Hydronimy litewskie uznawane za ugrofińskie”, a celem była krytyczna analiza takich hydronimów; wynikiem było stwierdzenie, że na Litwie nie ma hydronimów ugrofińskich. Temat ten ma znaczenie dla litewskiej onomastyki. Jednak na Litwie niewiele osób zna język fiński. Artykuł ten umożliwia zatem litewskim czytelnikom zapoznanie się z wynikami pracy magisterskiej Rozprawa autora. Na Litwie wciąż uważa się, że przed przybyciem Bałtów na obecne terytorium Litwy żyli tam Ugrofinowie i musieli pozostawić swoje ślady w toponimach. Przypuszczalny czas tego wydarzenia to 2000 r. p.n.e. Tym samym Aleksandras Vanagas zaproponował Straipsniai / Articles 169 Tariamai finougriškos kilmės Lietuvos vandenvardžiai Etymologie ugrofińskie różnych litewskich hydronimów, które jego zdaniem brzmią podobnie do współczesnych apelatywów i nazw własnych języków fińskich. Jeśli badane hydronimy a result of 4000 years old language contacts, then the Baltic and Finnic languages of those były wówczas wymawiane inaczej. W związku z tym w niniejszej pracy zostanie zastosowana work as well as semantical and onomastic methods comparing Baltic and Finnic toponyms. metoda historyczno-fonologiczna. Takie metody zastosował Aikio, badając rzekome toponimy saamskie w Finlandii, gdzie istniała tendencja do proponowania saamskiej etymologii toponimów o niejasnej etymologii, czasami nawet bez porównywania ich z saamskim apelatywem lub nazwą własną. Zwrócił uwagę na fakt, że prasaamski różnił się fonologicznie od współczesnych języków saamskich, i postulował najpierw rekonstrukcję form prasaamskich, a dopiero potem porównywanie ich z toponimami fińskimi. Zrekonstruowana forma może wskazywać, że etymologia saamska jest błędna. Metoda ta jest odpowiednia również w przypadku rzekomych hydronimów ugrofińskich w Litwa. W pracy magisterskiej i w niniejszym artykule zrewidowano ponad 40 hydronimów litewskich, dla których Vanagas sugerował etymologie ugrofińskie. Wszystkie etymologie Vanagasa odrzucono z następujących powodów: historyczno-fonologicznych. Zrekonstruowane formy porównywanych hydronimów oraz apelatywów i nazw własnych ugrofińskich są tak różne, że rozwój jednej formy w drugą byłby możliwy. Semantyczne. Litewski hydronim porównuje się z apelatywem, który nie jest używany w tworzeniu toponimów ugrofińskich. Chronologiczne. Apelatyw ugrofiński, z którym porównuje się litewski hydronim, jest zapożyczeniem z innych języków (późniejszym niż epoka kamienia). Ponadto wszystkie hydronimy przedstawione przez Vanagasa znacznie się od siebie różnią i nie sposób sklasyfikować ich w jakikolwiek sposób (pod względem budowy, semantyki itd.). Podsumowując, na Litwie nie ma ugrofińskich hydronimów pochodzących z epoki kamienia. Niemniej jednak obecność fińskich nazw własnych na pograniczu litewsko-łotewskim jest możliwa; przynieśli je Kreevinowie (Wotowie), którzy od XV wieku zamieszkiwali region Bauski. Bauska leży niedaleko granicy, która na przestrzeni wieków nie była zbyt precyzyjna i ulegała niewielkim zmianom. Oznacza to, że Kreevinowie mogli przenieść swoje nazwy własne na terytoria dzisiejszej Litwy. Dlatego dalsze badania powinny koncentrować się na poszukiwaniu nazw Kreevinów w północnej Litwie. Złożono 2 maja 2024 r. SIMONAS NOREIKIS Uniwersytetu Helsińskiego Suomių kalbos, finų-ugrų ir skandinavų kalbų ir literatūrų institutas PL25 (Unioninkatu 40) 00014 Uniwersytet Helsiński [email protected]