Dėl dviskaitos rankraštiniuose Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos pamoksluose

Straipsniai / Articles 101 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-1542-2866 Kierunki badań naukowych: składnia, semantyka i pragmatyka języka litewskiego starożytnego i współczesnego, etnolingwistyka, historia kultury litewskiej i tekstów kościelnych. DOI: 10.35321/all90-04 (ang.). W SPRAWIE PODWÓJNYCH LICZB W rękopisach Jurgio Charakterystyka Ambrożego W LECZNICY O liczbie podwójnej w rękopiśmiennym zbiorze kazań Jurgisa Ambroziejusza Podkreślenie ADOTACJA Zawarta w jednym z kazań Jerzego Ambrożego z Podkreślenia (1824) uwaga bibliograficzna dotycząca nauczania zaczerpniętego z Missya apostolska CZĘŚĆ II (1783) Karola Fabianiego odsłoniła nie tylko tajemnicę pochodzenia 30 kazań zapisanych w pierwszej części (312 s.) rękopisu Cypriana Łukausza (1797) (por. Pajėdienė 2022), ale także dała możliwość zbliżenia trzech prezentacji tego samego tekstu. Dwie wspomniane kazania z księgi Fabianiego o ósmym Bożym Przyrzeczeniu posiadają zarówno litewskie tłumaczenie Łukauska, jak i żemaityjskie tłumaczenie Pabrėžos. Porównanie wersji tekstu w różnych językach ujawnia dość subtelne różnice językowe. W języku łacińskim dwukrotne występowanie tego samego słowa w dwóch różnych znaczeniach jest związane z dwuznacznością. W artykule omówiono różne wzorce używania podwójnej liczby, które ujawniły się w porównaniu polskiego tekstu Fabianiego z tłumaczeniem litewskim (Lukausko) i żemaickim (Pabrėžos). Konsekwentne stosowanie podwójnej liczby jest charakterystyczne nie tylko dla tekstu tłumaczącego teksty K. Fabianiego, ale także dla innych kazań z rękopisu J. A. Pabrzezy PAMOKSŁAY Wayringosy Materyjosy. SŁOWA KLUCZOWE: Karol Fabiani (1716 – po 09.04.1791), Kyprijonas Lukauskas (1757–1815), Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849), kazanie jako nauczanie, Żydzi, dwuliczba. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica XC ADOTACJA Nota bibliograficzna dotycząca nauczania z Missya apostolska CZĘŚĆ II (1783) Karola Fabianiego, znaleziona w jednym z kazań Jurgisa Ambroziejusza Pabrėža (1824), nie tylko ujawniła tajemnicę pochodzenia 30 kazań zapisanych w pierwszej części (s. 312) rękopisu Kiprijona Lukauskasa (1797) (zob. Pajėdienė 2022), ale także dała możliwość porównania trzech wersji tego samego tekstu. Dwa kazania na temat ósmego przykazania z powyższej książki Fabianiego pojawiają się zarówno w wersji litewskiej Łukauskasa, jak i w wersji żemagickiej Pabrzeży. Porównanie wersji tekstu napisanego w różnych językach pozwala dostrzec dość subtelne osobliwości językowe. Gramatyka liczby podwójnej. W artykule omówiono różne distinctiveness in Pabrėža’s Samogitian version of Fabiani’s sermons is related to the usage modele stosowania liczby podwójnej, które ujawniły się w porównaniu polskiego tekstu Fabianiego, tekstu litewskiego (Lukauskas) i tekstu polsko-litewskiego. Samogitian (Pabrėža) tłumaczenia. Konsekwentne stosowanie formy podwójnej można zaobserwować nie tylko w tłumaczeniu tekstów Fabianiego przez Pabrėžę, ale także w innych kazaniach z jego zbioru rękopisów PAMOKSŁAY Wychowanek Wisły Płock. SŁOWA KLUCZOWE: Karol Fabiani (1716 – po 09 04 1791), Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849), kazanie jako nauczanie, Żydzi, dualizm. WPROWADZENIE W zbiorze POMOKSŁAY Wayringosy Materyjosy Jerzego Ambrożego Podkreślenia (dalej – PWM, przepis i faksymile rękopisu patrz Šepetytė, par., 2020) uwagi bibliograficzne do kazania Apey griekus lyiżówy napisanego w 1824 r., dotyczące nauczania zaczerpniętego z Missya apostolska CZĘŚĆ II Karola Fabianiego (dalej – FMA2, 1783)1 wskazują na pochodzenie nie tylko wspomnianego kazania PWM, ale także 30 kazań zapisanych w pierwszej części (s. I–II; 1–310) rękopisu Cyprijona Lukauska z 1797 r. Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka [...]2 (patrz Pajėdienė 2022). Dwa kazania fabianowskie na temat ósmego przykazania Bożego – NAUKA XXVIII. Z Przykazania Boskiego Ósmego. Nie będziesz mowił fałszywego świadectwa przeciwko bliźniemu swemu (FMA2 457-469) i NAUKA XXIX. o Obmowach i innych ięzycznych grzechach, do tego Przykazania Boskiego, Osmego 1 Plg. : Wypisano prawie co do słowa z Missyi Apostolskiey Części 2 [...] Xiędza Fabianiego PWM 228. 2 Zobacz transkrypcję rękopisu F1–D654, 409 stron, przechowywanego w Bibliotece Uniwersyteckiej w Wilnie. Warszawa: PWN, 1996, s. 12. Artykuły / Articles 103 Dėl dviskaitos rankraštiniuose Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos 1990. – zawiera nie tylko litewskie3 tłumaczenie Łukausza (LP 281–301), ale także żemaityckie tłumaczenie Podkreślenia (PWM 203–228). Porównanie trzech wersji tekstu Fabianiego pokazuje dość subtelne różnice językowe. W języku polskim występuje w dwóch wersjach językowych: konstrukcyjnej i funkcjonalnej. Celem artykułu jest omówienie wybranego przez Podkreślonego wyrażenia dwuliczbowego poprzez porównanie prezentacji tekstu o równoważnej treści w trzech językach – polskim, litewskim i żemańskim. W języku polskim, w przeciwieństwie do języków europejskich, nie ma ścisłego podziału na dwie grupy języków, które można by podzielić na dwie grupy języków formalnych i języków nieformalnych. Artykuł przedstawia również wzorce dwukropka używane w innych kazaniach PWM (tj. odmiana zaimków osobowych i pokazowych, rozciągająca się również na związki rzeczownikowe i czasownik) oraz konsekwencje takiego użycia. paskatos. Charakterystyczne dla współczesnego języka litewskiego użycie form podwójnych jest powszechnie uważane za zanikające (por. Zinkevičius 1980: 180–181; 2009; Rosinas 1994), przy jednoczesnym podkreśleniu zachowania żywotności podwójności w niektórych dialektach (zwłaszcza północnożemaickim4) (por. Zinkevičius 1980: 181–182; Pabrėža 2017: 98–99). Podczas badania rozwoju podwójnej liczby rzeczowników i zaimków w języku litewskim, stare żymskie pisma z XIX wieku – to dzieła Simona Daukanto i Simona Stanevičiausa – były wykorzystywane jako dowód charakterystycznego dla Żydów konsekwentnego używania podwójnej liczby (por. Zinkevičius 1980: 182; Rosinas 1994: 113, 119). Konstrukcje dwulicowe, które są regularnie stosowane w rękopisach5, nawet po opublikowaniu zbioru kazań PWM, nie zostały jeszcze szczegółowo omówione (z wyjątkiem przedstawionej przez Ritą Šepetytę listy reprezentatywnych dla PWM – wybranych słów odmienianych (rzeczowniki i uczestnicy) i personifikowanych (czasowniki) – form dwulicowych, patrz: 2010, s. 50-51. (ang.) 300 języków, w tym języki łużyckie. Żywiec 2001. 2000 – Opracowanie systemu dwujęzycznego. W 2017 r. wydał książkę pt. „Języki i językoznawstwo” (wyd. polskie 2018), w której przedstawił teorię językoznawstwa i językoznawstwa stosownie do pojęć języka i językoznawstwa. Określenie systemu językowego zarejestrowanego w rękopisach kaznodziei Pabrėžos (z biegiem czasu udoskonalana pisownia – por. Subačius 1996) jako „modelu lub projektu języka żamaickiego ogólnego”, posiadającego wszystkie niezbędne parametry żamaickiego: „oparty na dialekcie żamaickim, przeznaczony wyłącznie dla Żmudzi, stworzony na Żmudzi i żamaickim” patrz. 2008: 22. 2500 lat pp. n.e.) oraz w rękopisie rękopisu z Aksum (ok. 2019 (pol.). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica XC 1. FABIANI TEXTU REALIZACJA ŁUKASZA I CECHY NA RĘKACH: RÓŻNA ROZDZIAŁALNOŚĆ DWUCYFROWA Porównanie dwóch kazań z księgi FMA2 – Nauka XXVIII. Z Przykazania Boskiego Ósmego. Nie będziesz mowił fałszywego świadectwa przeciwko bliźniemu swemu (FMA2 457-469) i Nauka XXIX. o Obmowach i innych ięzycznych grzechach, do tego Przykazania Boskiego, Osmego należących (FMA2 470–489) – tekst z jego litewskim i żemaickim przedstawieniem w rękopisach Lukausko (LP 281–301) i Pabrėžos (PWM 203–228), ujawniają się różnice w użyciu podwójnej liczby. Charakterystyczna dla obu tłumaczeń tożsamość odniesień dwukropkowych widoczna jest jedynie w tłumaczeniu zaimków dwukropkowych tekstu Fabianiego – jednosłownego oba i współczesnego obydwa (ich użycie wynika z opisowego znaczenia leksykalnego, skupiającego się na pierwszym wspomnieniu o wspólności rozpatrywanej cechy obu członów6). Autorzy obu rękopisów – zarówno Lukauskas7, jak i Pabrėža – do wskazanych zaimków podwójnych wybierają ten sam odpowiednik. Jest to zaimek przymiotnikowy abudu8, od którego liczba podwójna może sięgać także do konstrukcji atrybucyjnej (1b) lub do związku czasownikowego (2a, 2b), np.: ʃtaną oba, (1) Jeśliby ʃtanął swiatek kłamliwy przeciw człowiekowi, winuiąc go o przeʃtępʃtwo, ktorzy maią ʃprawę przed Panem [...] FMA2 458 (1a) Jey stotu swietkas lełagis priesz Źmogu, kaltijndamas ij ape parzingima tiesos, stoia abudu, którzy turia reykała pod oczami Pona [...] LP 282 (1b) Jey stoses swiedkós małagings prisz żmogó akuuzdams ji apey koki nóusydieiyma. Stos abódó, kórióúdóus sprowa ira, prisz Wieszpati [...] PWM 204 6 Według Alberta Rosina, „kiedy te same opisy (związki słów) wychodzą z ostrości i w dalszym tekście, jako znana informacja, nie są wymieniane po raz pierwszy, tzn. mają przymiotnik –Pp, ich formy dwukropkowe są zazwyczaj zastępowane formami liczby mnogiej” (Rosinas 1994: 114). Według badacza twierdzenie to potwierdzają wszystkie teksty XVI–XVIII wieku (tamże: 114–115), a za spójne lub prawidłowe należy uznać „nie tylko użycie podwójnej liczby w przypadkach, gdy oznaczane przez nią słowo ma znak +Pp, ale także w przypadkach, gdy oznaczane przez nią słowo ma znak –Pp” (tamże: 113). 7 W odniesieniu do podwójnej liczby używanej w rękopisie Łukauska, która „była mu znana z rodzimego dialektu żemaickiego”, zob. 2001: 62-68; 72 (ang.). 8 Zaimki jednosłowne w liczbie podwójnej oba, obie uważane za odziedziczone z protojęzyka bałtyckiego, a współczesne (dojrzałe) oba, obie późniejsze niż jednosłowne (por. Rosinin 2001: 103). Zdaniem Rosina, zaimek oba, oba lub oba, obadwie jest używany zamiast liczby dwóch, dwóch, aby „podkreślić, że wszystkie elementy podzbioru składającego się z dwóch obiektów lub osób mają cechę wspomnianą w zdaniu”, ale tylko „w przypadkach, gdy dwa obiekty lub osoby już mają cechę –Pp (nie pierwsza wzmianka) lub są znane z założenia „wspólnego zasobu wiedzy” (zob. Rosina 1994: 111). W obu przypadkach chodzi o równorzędne, a nie o odrębne pozycje w hierarchii. Inni badacze historii języka nazywają oba, oba liczbami (o liczbach dwóch, dwóch, obu, obu, obu, obu używanych w formie podwójnej (płci) patrz). 1967: 14. miejsce 1980: 17. miejsce 1984: 17. miejsce 1989: 17. miejsce Artykuły / Articles 105 Dėl dviskaitos rankraštiniuose Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos w kazaniach (2) według prawa obydwa karani bydż powinni FMA2 475 (2a) yr pagał prowos abudu karotu buty turia LP 292 (2b) yr pagał prowas abódó pawinó buty karotó PWM 218 W tekście podkreślenia widać niepodporządkowane polskiemu przykładowi oryginału użycie podwójnej liczby i w przypadkach, gdy odniesienie do dwóch podmiotów (przedmiotów) w polskim tekście Fabianiego nie jest aktualizowane. Na przykład w opowiadaniu o Ananiaszu i Szafirze (Dz 5) tylko w tekście Podkreślenia do nazwania tej pary wybierane są zarówno formy dwulicowe zaimka względnego który, jak i zaimka wskazującego pośredniego anas9: ktorzy FMA2 464 – którzy LP 286 – kórióudó [...] anóudó [...] abódó PWM 208–209. Zobacz porównanie akapitów w różnych językach, które oferują następujące opcje zaimków: (3) Mamy tego przykład [...] Mamy drugi w Dziejach Apoʃtolʃkich na Ananiaʃzu, i Safirze, ktorzy za przedaną rolą, gdy pieniądze do Piotra S. przynieśli, á Piotr S. ʃpytał: tyleście tylko wzięli pieniądze za tą rolą waʃzą? Wszyscy odpowiedzieli: tyle; á był falʃz, zaraz na tymże mieyʃcu, za to kłamʃtwo nagłą śmiercią pokarani. To klamʃstwo w ʃwoich okolicznościach zdaję ʃię bydź lekkie, bo nikomu ʃzkodliwe nie było. Nie było też obowiązku, żeby pieniądze za swój właśny maiątek wzięte, do poświęconego skarbu oddawali. Uważajcie iak ʃurowo ukarane. FMA2 464 (3a) Turem to priklada [...] Turem untra Historiosy Apasztaliszkosy unt Ananiosiaus yr Safiros, którzy za sprzedana dela, kiedy pieniądze u Petra S. atanesie, o Petras S. pasikłause, tiekas tiktay jemiet pinigu uz tą dela jusu, atsakie tiekas, o buya netiesa, tuiaus unt tos pačios wietos uz tą meławima nogłu smerciu pakaroty palika. Tas meławimas sawa apłynkibiesy regies buty łyngwas, nes niekam izieyzdas ne buwa. Nie wiedząc, co zrobić z pieniędzmi, wpadają w pułapkę, którą tworzy im złodziej. Powtarzać ćwiczenie 10 razy. LP 285-286 (3b) Tórem tos tyisos paweyksła [...] Tórem óntra Paweyksła, eyszkys karonys Dyiwa yszsypyldziósys ónt anos Poras żanotas Ananiosziaus yr Safiras, apraszita Kningosy Darbu Apasztołu: korióudó óż pardóuta grunta sawa, kad peingu atneszy pri Szwęta Petra Apasztoła. O Szwęts Petrós óżsykłausy ju, ar tyik tegawot óż tóu grunta jusó: atsaky anóudó tyik: o bówa netyisa: óż tóu pamaławyma, nogłó smerczió abódó nóu Dyiwa pakarotó palyka tóulidy. (: Actor. Cap. 5.:) Noris ta małagiste ju rodos but bówósi lęgwa, nes niekam neyszkadliwa: yr nebówa tay kanyczney prisakita, kad łosna sama majątka pardawos, but kanyczney reyki atádouty ónt ógółna skarba Bażniczys Szwętos. O wyinek Dyiwas teyp sragey pakaroiy anóudó yr óż toky małagisty. Mierkawokyt tada, kaypo sragi ira karone pri Dyiwa yr óż mażas yr óż lęgwas małagistes. PWM 208-209 9 W odniesieniu do zaimków względnych i pośrednich patrz Kraków: 1996, s. 140. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica XC Tłumacząc neutralne pod względem wyrazu liczby podwójnej odniesienie Fabianiego pierwʃzy z nich Podkreślenie aktualizuje liczbę odniesienia (a tym samym znaczenie) do właśnie wspomnianych podmiotów – wybierając do tego liczbę podwójną zaimka wskazującego pośrednio w samplacji pierwszy ysz anóudóus ‘pierwszy z nich dwóch’, np.: (4) Tego ʃą zdania Swięci Koscioła Bożego Doktorowie. Augustyn i Bernard. Pierwszy z nich mówi. Nie zapominajmy o tym, by nie zapominać o śmierci i nie zapominać o tym, by nie zapominać o śmierci. Nie pozwalaj uʃzu twoich na ʃłowa ubliżaiące, by nie weʃła śmierć do duʃzy twojej. FMA2 475 (4a) To ira numanima Szwętiey Baznicias Diewa Daktaray Augustas yr Bernardas. Pierwszy z nich mówi: Non accomodes aures ad Verba detractoris ne accipias mortem in Anima. Ne dałeysk ausiu tawa unt źodziu apkałbietoia, idunt ne ieytu smercias ing duszy tawa. LP 292 (4b) Tayp twyrtyn Tieway Szwętijojy: Szwęts Augóstyns, yr Szwęts Bernards. – Pierwszy ysz anóudóus saka. Żaden z nich nie rzucił się do walki, lecz zmarł na miejscu. Niepazwalik ausiu tawa ónt żodziu apszłowynąty: kad neieytu smertis i duszy tawa. PWM 218 Fabiani konstrukcję względną (owych dwoch ʃtarcow, ktorzy) pośredniego wyrażania tekstu zaimkiem i liczbą du tłumaczy odpowiednio i Lukauskas (anus du senius, kurie); W tłumaczeniu akcentowanym jest on dodatkowo oznaczany dwoistością rozciągającą się na cały zespół atrybucyjny (anóudó Senió dó, kóríóudó „w tym starym dwóch, w tym”), por. : (5) I owych dwoch ʃtarcow, ktorzy, na niewinną Suzannę falzywie świadczyli, lud zgromadziwʃzy ʃię zabił [...] FMA2 459 (5a) Ir anus du senius, kurie unt nekałtos Zuzonas neteysiey swieczyie Źmones susirinkusi uźmusie [...] LP 282 (5b) Anóudó Senió dó, kórióudó neteysingay swieczyiy ónt niekó nekałtos Suzannas, žmonis sósyrinkósyijy akmenymis óżmuszy [...] PWM 204 Dużą potrzebę wyboru form dwukropkowych (tj. charakterystyczną dla mowy żemaickiej aktualizację odniesienia dwukropkowego) pokazuje konstrukcja porównawcza ucznia zdania delį dviskaitos įvardžiais papildantis Pabrėžos vertimas. Pavyzdžiui, Fabiani sapolskiego oryginału z zaimkami pokazowymi ten [...] iako i ten [...], którą wybiera również Lukauskas (tas [...], kaypo yr tas), W tłumaczeniu podkreślenia przekazywana jest próbkowym zaimkiem dwukropkowym abódó, po uprzedniej aktualizacji dwukropka i jego pierwszym wspomnieniu w zdaniu początkowym [p]akałbóusis, yr kórs kłausós pakałbąty, welni tór abódó ‘obrzucający, a kto słucha obrzucającego, ma diabła abudu’, por. : (6) Obwomca, i obmowy słuchaiący maią diabła, z tą tylko różnicą, że ten, ktory obmawia, ma go na ijęzyku, a ten ktory obmawiaiącego ʃłucha, ma go w uʃzach, to iest: tak ten duʃzy ʃwoiey ʃzkodzi iako i ten. FMA2 w 476 kazaniach Artykuły / Articles 107 Dėl dviskaitos rankraštiniuose Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos (6a) Apkałbietoias yr apkałbieima kłausus, turia welni, su tuo tiktay skirumu yr neligibiu, jog tas, kursay apkałba turia ij unt liezuwia, o tas kursay apkałbuncia kłausa, turia ij ausiesy, tay ira: teyp tas dusiey sawa iźieydzia, kaypo yr tas. LP 292 (6b) Pakałbóusis, yr kórs kłausós pakałbąty, welni tór abódó: só tó tyktay ipatingómó, iogey tas, kórs pakałb, tór welni ónt lyiżówió: o tas, kórs kłausos pakałbąty, tór welni ausysó: tay ira: iog abódó duszey sawa yszkadyi. PWM 218 W podkreślonym przedstawieniu tekstu Fabianiego widoczna jest inna – tendencja do konsekwentnego stosowania konstrukcji dwulicowych, niezgodna z równoważnymi prezentacjami w tekstach FMA2 i LP, może być związana z myśleniem żamaityckim i udoskonalonymi umiejętnościami tłumaczeniowymi10. Podobnie jak w przypadku innych języków programowania, w języku C możliwe jest stosowanie dwustopniowych klasyfikacji. 2. ROZMAITOŚĆ FOREM DWULICZBOWYCH ORAZ KONSEKWENCJA UŻYCIA W INNYCH CECHY W LECZENIU Różnorodność i częstotliwość form dwulicowych występujących w PWM wiąże się z charakterystyczną dla Akcentu mowę ludową11, różnorodnością tematów i ilustracji wybranych do kazań oraz dość specyficznym charakterem argumentacji, zaprzeczającym tradycyjnemu postrzeganiu uznawanej za powszechną specyfiki treści i argumentacji kazań12. Treść, struktura i język 10 kazań PWM wskazują, że autorowi tekstów zależało na tym, aby przekazać słuchaczom tłumaczone teksty w sposób jak najbardziej jasny i zrozumiały, uzasadniając nimi kwestie podniesione we wstępie kazania. argumentus. 11 W odniesieniu do popularnych tekstów w Podkreśleniach i skupienia się na języku ojczystym, zob. 1996: 44. Nieco wcześniej Jonas Palionis (1979: 162) wspomniał o nacisku wśród tych, „którzy przez dłuższy czas byli oddaleni od ludu”, próbując uzasadnić takie stwierdzenie stylem kościelnym i obfitością zapożyczeń (szczególnie polonizmów). 2000 r., w której zawarł dwie pozycje, w których wyjaśniał, dlaczego źródła biblijne nie są zgodne ze źródłami starotestamentowymi (por. 1 Kor. Palionis (1967: 142–143) przedstawia związek rzadkości płci podwójnej czasownika ze „specyfiką treści pism ówczesnych czasów: zarówno w różnych zbiorach dogmatów religijnych i kazań, jak i w dokumentach o charakterze kancelaryjnym (zarządzeniach, przysięgach) zwykle mówi się nie o działaniach dwóch, ale o wielu osobach; Jest również najczęściej używany w odniesieniu do wielu osób”), oraz w języku potocznym (por. Zigmo Zinkevičius (1980: 180) zauważa: „[J]eszcze rzadko człowiek musi mówić specjalnie o dwóch żywych istotach, dwóch przedmiotach lub dwóch zjawiskach. Zazwyczaj mówi się o jednym lub kilku lub o wielu (trzech, czterech...), więc najczęściej używa się liczby pojedynczej i mnogiej.” ). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 108 Acta Linguistica Lituanica XC argumentais. Dość często do tego celu wykorzystywane są nie tylko argumenty kilkuosobowe, ale także argumenty parowe lub wyliczenia alternatywnego wyboru spośród dwóch możliwości (znajdujące się również w podawaniu wersetów biblijnych), zachęcające do wyboru konstrukcji dwulicowych, np.: (7) Cze potem yszpół żynoty kożnam dó dayktó. Wyina: kayp garbinty Dyiwa prigólętey: Óntra ko tór sergietyis, kad nesógrieszitu prisz tóu Prisakima. – Apey tóudó dayktó sakises Dwejosy Daliesy to Prisakima. PWM 12 (8) Kł. Co więc Neczistata robi z mężczyznami? - Ats. Dó strósznió dayktó óžtrauk [...]: wyina: [...]. - Wejdź. [...] PWM 146 (9) kas artyma apkałb ysz pyktóma, dó griekó wynkartó papyłda, wyina abkalbiejyma, o óntra atmonyiyma PWM 239 (10) Dyiwas [...] nakazuje dó dayktó: wyina: kad [...] – Óntra: kad [...] PWM 13 (11) kożnós grecks dó dayktó po sawys trach: kaltiby, yr karony PWM 729 (12) Tóu karony pabęgama dóm spasabóm PWM 729 (13) 4ta yr tay yszrozity, bene bówa tas daykts dóm prisakimóm prisakits óżłaykity [...] PWM 438 (14) (: Mat. 6. 24.:) Niewyns negał dóm ponóm tarnauty: negalyt Dyiwóu tarnauty yr tórtóu. PWM 324 (15) Bet neżynau, ar wysy óżsystanawyjyt apey tyidwy dwy tyisy PWM 745 (16) Apey tóudó wyinódó griekó czion tesakisio. PWM 87 (17) trokszto [...] idant nerustintumeties, iog trumpay yr maż teyszgyrsyt aap tóudó teyp strosznió greckó: nes łabay trumpa betórem łayka. PWM 379 Naturalne użycie podwójnej liczby zachęcała skłonność Nacisku do powoływania się na autorytety w odniesieniu do dżungli, wybierając (plg. 18 pavyzdyje pirmojo ir pakartojamo nurodytų autoritetų dvinario benpodwójne związki liczbowe (korióudó Apasztołó, tóudó Apasztołó) lub do przedstawiania przykładów właściwego i nieodpowiedniego (ostrzegawczego) zachowania podczas opowiadania historii biblijnych lub świętych oraz omawiania codziennych wzorców zachowań. Takie ilustracje obejmują również wzmianki o dwóch podmiotach (obiektach) działających w opowiadanych opowieściach, np.: (18) [...] Bażnicze Szwęta tamy daykty sęk mysly Apasztołu Szwętu Petra yr Powyła: kórióudó tay Apasztołó pagalaus yr tyms, kóryi kobistie ira, zaliecyi tusy łaykusy óżsytórieyma nóu Moteristys: byli tyktay tay daritu só prizwalyiymó wyns óntra: o tay diełto tóudó Apasztołó teyp zaliecyi, idant Wiernyiy geresney pylniawotu Małdos tusy łaykusy. PWM 314 (19) Wirs i nómus pagrīzdam, ir matidams dó nabasztykó, pagrobyis peyli nóudór żemyn ir prietełka. PWM 118 (20) Abódo tóudó razbaynikó sógrieszyi: ale tarp grecka anóudóus tas bówa kytonyszkóms PWM 132 W języku polskim występują dwa nietypowe dla języków indoeuropejskich sposoby wymawiania spółgłoski szczelinowej. Akcentowanie dialogów (opowiadanych na Artykuły / Articles 109 Dėl dviskaitos rankraštiniuose Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos żywo) Wstawki języka bezpośredniego w kazaniach obejmują również opcje zaimków osobowych w liczbie podwójnej13, np. określenie osoby pierwszej i drugiej zaimkiem wedó ‘mudu’ lub odniesienie do osoby drugiej zaimkiem jodó ‘judu’ (patrz przykłady 21 i 22). Nazewnictwo zbiorowe adresata może być przekazane i bez odniesienia do zaimka osobowego – za pomocą wyłącznie form liczby podwójnej czasowników uosobionych lub nieosobionych (zob. ostrzeżenie w przykładzie 23 o nieprzestrzeganiu wskazówek Sakramentu Małżeństwa, aby nie doczekać się nie tylko życia małżeńskiego, ale i pośmiertnego, równoznacznego ze szarpaniami dwóch wściekłych psów – w nim wspólność nazewnictwa zbiorowego wskazują formy liczby podwójnej przysłówka nóumyrsytau ‘umirsitava’, ryisytaus ‘riesitavos’ i półuczestnika budamó ‘búdamu’), por. : (21) Ale wedó besywelyjau óbagays eyty, saka Sunus, byli tó ónt ómżió butómi yszganits, one prapółtómi. 291-292 (2000) Życie i twórczość Józefa Piłsudskiego. PWM 292 (23) Tada to netóriedams tos łoskas Dyiwa, pradiesi Prietełkas sawa nekęsty, anóu krimsty, só anó bartyis ryityis, o pagalaus yr musztyis: o tokiosy neapkątosy budamó iey nóumyrsytau, abódó ryisytaus łosnay szónis pasiótosió pekłas pragarusy par nepabėgtus ómžius. PWM 314 Dowodem konsekwentnego stosowania podwójnej liczby w kazaniach Akcentów jest nie tylko omawiany nieco wcześniej przekład polskiego tekstu kazań Fabianiego, ale także przepisana z innych źródeł historia. Niektóre z nich można określić jako pełne morfologicznie zróżnicowanych form dwulicowych14, np.: (24) Szwęts Antoninus Arcy Wiskups Florencyiys priwed stroszni prisytropyiyma wyina. – Wyns ysz takiu bagocziu, aap kórius cze sakom, jau pri smerty prisołóptus tórtus atgróužintu tyms nóu koriu yszłópa: parstoiy óns miecziotyis, yr łosnay i akmeni parsymayny, nieka nebweyziedams ne ónt praszimu, neba ónt grażoiymu. Tórieiy óns dó Sunó, prisyartyna yr tóudó, kórióudó tóu pati tiewóu sawa parswadowoiy, kóu yr Kónygs: ale óns atsako sunóms sawa: 13 W opisach typologicznych (por. Bhat 2004: 111) języka litewskiego z syartyna. Tóu, sopólusy smertelnusy esąti, wyns Kónygs ógyna, kad neteysey rzeczownikiem liczbowym du tworzone są ugramatyzowane konstrukcje twierdzące, w których odzwierciedlona jest również płeć lub rodzaj gramatyczny podmiotu czynnego (np. mudu-mudvi, judu-judvi, jiedu-jiedvi), opisywane jako nieregularne wyrażenia – w przypadku pierwszego i drugiego zaimka osobowego różnica ta wyrażona jest tylko w liczbie pojedynczej (np. aš ir mudu, mudvi; tu ir judu, judvi). Równolegle z językiem potocznym rozwijały się także języki określające płeć (płciowość) osoby mówiącej. Należy zwrócić uwagę, że żemaitycka liczba podwójna pierwszej osoby liczby pojedynczej nazywana jest słowami vedọ, vedvẹ ‘mudu, mudvi’ (paradygmat odmiany żemaityckich zaimków osobowych zob. Pabrėža 2017: 98). W PWM używane są tylko formy zaimków osobowych dwukropkowych rodzaju męskiego, np. wedó 291; jodó 291, jódó 291; forma rodzaju męskiego jódóus wybierana jest również w przypadku uogólnienia – w odniesieniu do obu płci, np. jódó 291, jódó 291. : Daleys Dyiwas óż tawa atkakliby pri jémyma Słuba óżgintó łaykó, daleys nepawadzio ónt jódóus giwenyma 313. 14 tys. 1994: 113. rocznica urodzin pisarza.