Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida

Artykuły / Articles 77 SANDRALUKŠAITĖ-RAMONIENĖ Vilniausuniversitetas Kierunki badań naukowych: akcentologia litewska, dialektologia, onomastyka, pedagogika. VYTAUTAS RINKEVIČIUS Uniwersytet Wileński ORCID id: orcid.org/0000-0001-9451-5993 Kierunki badań naukowych: bałto-słowiańska akcentologia historyczna, gramatyka porównawcza języków bałtyckich, prusologia, letonistyka. DOI: doi.org/10.35321/all91-04 JĘZYKA LITEWSKIEGO CZASOWNIKÓW Z PRZYCZEPKIEM ROZWÓJ AKCENTUACJI CZASOWNIKÓW Z SUFIKSEM -(I)UOTI Historia akcentuacji litewskich czasowników na -(i)uoti ADNOTACJA W artykule analizuje się rozwój akcentuacji litewskich czasowników z sufiksem -(i)uoti, porównując dane współczesnych gwar, języka standardowego i akcentowanych tekstów starolitewskich ze stanem rekonstruowanym dla prajęzyka. We współczesnym języku derywaty z sufiksem -(i)uoti charakteryzują się akcentem sufiksalnym, natomiast wspominane w źródłach przypadki akcentu niesufiksalnego świadczą o stopniowym zanikaniu tego akcentu i umacnianiu się akcentu sufiksalnego. Część przypadków akcentu niesufiksalnego można uznać za zachowane archaizmy (np. derywaty od rzeczowników o akcentuacji typu 1), część zaś powstała później, np. czasowniki typu lkuriuoti lub batuoti (z cyrkumfleksem rdzeniowym pełniącym ikoniczną funkcję rozciągniętej czynności). Ten ostatni typ wyróżnia się szczególnie dużą różnorodnością typów akcentuacji w gwarach, której przeglądowi poświęcono większą część artykułu. Na zachodnim obszarze gwarowym (zwłaszcza w Małej Litwie) akcent niesufiksalny jest możliwy także w innych czasownikach, np. w czasownikach onomatopeicznych i innych ekspresywnych, germanizmach oraz przekształceniach derywatów z sufiksem -(i)oti. SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 78 Acta Linguistica Lithuanica XCI SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, akcentologia historyczna, czasowniki sufiksalne, typ akcentu, akut, cyrkumfleks, dominacja akcentowa, funkcja ikoniczna, metatonia. ANNOTATION The article deals with the accentuation history of Lithuanian verbs in -(i)uoti by comparingdatafrommoderndialects,thestandardlanguage,andaccentuatedoldtexts withthereconstructedstateofaffairsintheproto-language.InmodernLithuanian,verbs in -(i)uotiarecharacterizedbystressonthesuffix,whilevariousattestedcasesofnon-suffix stresstestifytothegradualdisappearanceofthistypeofaccentuationandtheestablishment akcentu sufiksu. Niektóre przypadki akcentu niesufiksalnego można uznać za archaizmy (np. derywaty od rzeczowników o paradygmacie akcentuacyjnym 1), podczas gdy inne mogły powstać później, np. czasowniki typu lkuriuoti i batuoti (z cyrkumfleksem w rdzeniu jako ikonicznym wykładnikiem czynności przedłużonej). Ten ostatni typ charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem typów akcentuacyjnych w dialektach, a większość artykułu poświęcono analizie tego zróżnicowania. Na zachodnim obszarze dialektów (zwłaszcza na Litwie Mniejszej) akcent niesufiksalny jest również możliwy w innych rodzajach czasowników, np. czasownikach onomatopeicznych i innych ekspresywnych, germanizmach lub czasownikach przekształconych na -(i)oti. SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, akcentologia historyczna, czasowniki sufiksalne, typ akcentuacyjny, akut, cyrkumfleks, dominacja akcentuacyjna, funkcja ikoniczna, metatonia. 1. WPROWADZENIE (STAN WSPÓŁCZESNY) § 1. Sufiks -(i)uoti czasowników standardowego języka litewskiego zalicza się do klasy silnych sufiksów dominacyjnych1: ich derywaty zazwyczaj charakteryzują się akcentem sufiksalnym, niezależnie od typu słowotwórczego czasownika, jego znaczenia czy akcentuacji wyrazu podstawowego, np. kain-úo-ti (← káin-a 1), bals-úo-ti (← bas-as 4); raudon-úo-ti (← raudón-as 1/3), gyv-úo-ti (← gýv-as 3); važ-iúo-ti (← vèž-ti) itd. (por. Stundžia 2014: 168). § 2. Wyjątek stanowią chyba niektóre czasowniki mające rozszerzone warianty sufiksu (najczęściej dewerbatywa z -ul-iuoti, -ur-iuoti), które zgodnie ze współczesnymi normami mogą być akcentowane zarówno w sufiksie, jak i w rdzeniu (temacie podstawowym), np. nyk-ul-iúo-ti / nỹk-ul-iuo-ti; lūk-ur-iúo-ti / lk-ur-iuo-ti; snyg-ur-iúo-ti / snỹg-ur-iuo-ti. W wariancie z akcentem rdzeniowym intonacja rdzenia jest zazwyczaj cyrkumfleksowa – może być przejęta od wyrazu podstawowego (np. nỹk-uliuo-ti ← 1 Zob. np. Rinkevičius 2010; 2015: 34, 47–52 w sprawie terminów akcentologicznych używanych w artykule. nỹk-ti),metatoninis(pvz.,lk-uriuo-ti←láuk-ti)arnaujaiatsiradęspailgėjusiame balsyje (pvz., snỹg-uriuo-ti ← snìg-ti). Pavieniuose denominatyvuose, Artykuły / Articles 79 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida zwykle w archaizmach możliwy jest także zachowany akut rdzenia wyrazu podstawowego, np., varpuč-iúo-ti / várpuč-iuo-ti ← várput-is 1. W starszych pracach normatywnych (np. Laigonaitė 1978: 792 czy we wcześniejszych wydaniach DLKŽ) wskazywany jest tylko akcent rdzeniowy takich wyrazów, natomiast akcentowanie wariantowe skodyfikowano dopiero w ostatnich dziesięcioleciach (począwszy od siódmego wydania DLKŽ3; por. także zalecenia VLKK z 2005 i 2013 r.), zatem widoczna jest wyraźna tendencja do upowszechniania się akcentu przyrostkowego. 2. ARCHAIZMY Z AKCENTEM NIEPRZYROSTKOWYM I ICH POCHODZENIE § 3. Nie można wątpić, że w starożytności akcent rdzeniowy (ściślej: temat podstawy) kirtis priesagos -(i)uoti vediniuose buvęs gerokai dažnesnis nei šiuolaikinėje kalboje. Na przykład Mikalojus Daukša akcentował jeszcze: apìjuok-uo-ti, ãšar-uo-ti, ˈmėlyn-uo-ti, pánč-iuo-ti, ˈraudon-uo-ti, być może także vãkar-uo-ti4 (por. Skardžius 1935: 230 i n. [1999: 266 i n.])5. W litewsko-niemieckim słowniku Frydricha Kuršaitisa (Kurschat 1883) znajdujemy jeszcze: áuks-uo-ti, áušč-iuo-ti, čiùlb-uo-ti, gsč-iuo-ti, páik-iuo-ti, páin-iuo-ti, pánč-iuo-ti, pl-iuo-ti, rùišč-iuo-ti, sódž-iuo-ti (tj. súodž-iuo-ti), týč-iuo-tis, vìng-iuo-ti, žiáuk(š)č-iuo-ti; bat-uo-ti, get-uo-ti, juõd-uo-ti, mag-uo-ti; áugal-uo-ti, býdel-iuo-ti, bter-iuo-ti, dárgan-uo-ti, bel-iuo-ti (i (h)vel-iuo-ti), gárban-uo-ti, príešgyn-iuo-ti, pder-iuo-ti, šérpet-uo-ti, kan-uo-ti; geton-uo-ti, gõmur-iuo-ti, grõmul-iuo-ti, mañgal-iuo-ti, magal-iuo-ti, mlyn-uo-ti, pỹpel-iuo-ti, pldur-iuo-ti, raũdon-uo-ti, skamal-iuo-ti, svabal-iuo-ti, viñzel-iuo-ti, vỹtur-iuo-ti (greta výtur-iav-imas); ãšar-uo-ti, kãtur-iuo-ti (ir kãtul-iuo-ti), prãkait-uo-ti, prãvardž-iuo-ti, trãškan-uo-ti, vãkar-uo-ti, vãsar-uo-ti; čìvyr-uo-ti6, 2 I nawet Laigonaitė 2002: 105.  3 Kaikuriebuvęšakniniokirčioarchaizmai(pvz.,grúod-uo-ti)įnaujesniusDLKŽleidimusišvis neįtraukti. 4 Na podstawie poświadczonej formy imiesłowu czasu przeszłego priwkarawuſis (DP 61830) nie można rozstrzygnąć, czy jest to derywat z przyrostkiem -uoti, czy -auti. 5 Z pisowni M. Daukšy nie wynika jasno akcent rdzenia w wyrazach ˈpanč-iuo-ti, ˈmėlyn-uo-ti, ˈraudon-uo-ti. Co do przypuszczalnego akutu w pierwszym z nich por. pántis, pánčioti. Akcent dwóch pozostałych nie jest tak oczywisty: przynajmniej mėlyn-uo-ti jest poświadczone w gwarach z oboma możliwymi akcentami (zob. §§ 19–20). 6 Obok čivyr-úo-ti (por. § 31 i przypis 50). SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 80 Acta Linguistica Lithuanica XCI grèvez-uo-ti, ìšgąsč-iuo-ti, kàbar-iuo-tis, kàkal-iuo-ti, kàmaš-uo-ti, kliùper-iuo-ti, lèket-uo-ti, màdar-uo-ti, mùster-iuo-ti, tàlaž-uo-ti7. Oprócz wspomnianych już (i jeszcze omawianych w § 15) przykładów LKŽ poświadcza także z różnych źródeł np. : gýv-uo-ti ‘wrzeszczeć gyvi gyvi (o czajce)’, grúod-uo-ti, kárp-uo-ti, míel-uo-ti, mìlt-uo-ti, mýl-uo-ti, rm-uo-ti, snárgl-iuo-ti, spéig-uo-ti8, sp-uo-ti, tùlk-uo-ti, séil-iuo-ti, vj-uo-ti; jómark-uo-ti, pléiskan-iuoti9, šker-iuo-ti, šipel-iuo-ti; kel-iuo-ti; pùsryč-iuo-ti etc.10 § 4. Opierając się na zwykłych prawidłowościach rozwoju akcentowania wyrazów derywowanych przyrostkowo w językach bałtyckich i słowiańskich, można sądzić, że początkowo akcent rdzenia (tematu podstawowego) musiał być właściwy derywatom od wyrazów o stałym akcencie (akcentowanych silnie tematów) wyrazów podstawowych (np. vj-uo-ti ← vj-as 1), natomiast akcent przyrostka – derywatom od wyrazów o ruchomym akcencie (słabo akcentowanych tematów) (np. kelm-úo-ti ← kélm-as 3). Innymi słowy, przyrostek -uo-ti, podobnie jak inne przyrostki słowotwórcze czasowników, należy wywodzić z bałtyckiej(-słowiańskiej) klasy niedominacyjnych przyrostków silnych. Później zaprzestano przestrzegania zasady zależności akcentowania derywatów od akcentowania wyrazów podstawowych, ponieważ wskutek uniwersalnego wzrostu liczby przypadków z akcentem w przyrostku visuometvienodąvediniųkirčiavimą)priesagųįsigalėjimotendencijos,opriesaginiokirčiotipopasirinkimąapibendrinimuinulėmėtai,kaddalyježodžių w klasie przyrostków dominacyjnych (tj. takich, które determinują akcent, gdy zgodnie z prawem Saussure’a przesunął się on z nieakutowego rdzenia na akutowy przyrostek (np. *paš-uo-ti > parš-úo-ti), liczba przypadków z akcentem w przyrostku wzrosła nieproporcjonalnie (por. Dybo 1981: 201; Rinkevičius 2015: 47–52). Zgodnie z omówionym scenariuszem rozwoju akcent niesufiksalny mógł utrzymać się jedynie w akutowanych jednosylabowych tematach podstawowych (np. áuks-uo-ti), a także w sylabie przedkońcowej tematów podstawowych wielosylabowych, niezależnie od intonacji czy ilości (np. dárgan-uo-ti, ãšar-uo-ti, pùsryč-iuo-ti). W starych denominatywach taki pierwotny akcent rdzenia (tematu podstawowego) może być możliwy jedynie w derywatach od rzeczowników o paradygmacie akcentowym 1 (tematów mocnych). 7 Por. też przykłady podawane przez Kuršaitisa jako niepewne (tj. w nawiasach kwadratowych): [mérg-uo-ti; čiẽpč-iúo-ti (cźipcziju); svibal-iuo-ti, žaĩbar-iuo-ti]. 8 Bez wskazania źródła w LKŽ. 9 Błąd korektorski w LKŽe: péiskaniuoti (por. pléiskaniuoti LKŽ X 127). 10 Wykaz nie jest wyczerpujący. Został sporządzony jedynie wstępnie, po przejrzeniu wykazu słów LKŽ z zakończeniem -uoti i sprawdzeniu akcentowania czasowników na -(i)uoti poświadczonych w litewsko-niemieckim słowniku F. Kuršaitisa z danymi LKŽ. Spośród zauważonych nieścisłości można tu wymienić np. to, że podawane w LKŽ žigliuoti (KI120, tj. Kurschat 1870: 120, s. v. aufspreizen) jest błędne – w źródle oryginalnym w rzeczywistości zaakcentowano żirgliúoti (cyrkumfleks został zapewne omyłkowo przejęty od wymienionego tuż obok przez Kuršaitisa synonimu žiglinti). Por. też przypis 50. Artykuły / Articles 81 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida § 5. Podstawowe wyrazy znacznej części wspomnianych w źródłach poświadczonych czasowników z akcentem niesufiksalnym są rzeczywiście rzeczownikami o paradygmacie akcentowym 1, np. apìjuoka 1, ãšara 1, áuksas 1/3, dárganà 1/3a, grúodas 3/1, ìšgąstis 1 (obok išgąstỹs 3b), kárpa 1, míelas 3 (←1)11, mýlas 3 (← *1)12, mìltai 1, pántis 1, pléiskana 1, prãkaitas 3b/1, príešgyna 1, plis 1, pùsrytis 1 (obok pusrytỹs 3b), rmas 1, séil 1/3(/4), spéigas 1(/4), súodžiai 1, šérpeta(s) 1, trãškana (i tráiškana) 1, kanà 1/3a, vãkaras 3b/1, várputis 1, vjas 1, vìngis 1(/2). W sprawie zachowanego akcentu rdzenia w derywatach od przymiotników o paradygmacie akcentowym 1 oznaczających kolory zob. § 23. Część takich czasowników z akcentem niesufiksalnym może stanowić zachowane starożytne archaizmy, odziedziczone z czasów sprzed prawa Saussure’a, część zaś mogła powstać nieco później, bez sprzeczności z ogólną prawidłowością, zgodnie z którą akcent niesufiksalny jest możliwy jedynie w akutowanych jednosylabowych tematach podstawowych oraz w sylabie przedkońcowej tematów podstawowych wielosylabowych. W przypadku niektórych z wymienionych rzeczowników podstawowych (np. vãkaras) paradygmat akcentowy 1 może być również wtórny13, występujący tylko w części gwar (jednak właśnie w tych, w których odnotowuje się także odpowiedni czasownik z akcentem niesufiksalnym). W słownikach nie poświadczono oczekiwanego paradygmatu akcentowego 1 podstawowych wyrazów zaledwie kilku czasowników: snarglỹs 3/4, áugalas 3a, pravard 3b (lub pravardas), skamalas 3b. 3. NOWE PRZYPADKI AKCENTU NIESUFIKSALNEGO § 6. Oprócz zachowanych archaizmów związanych z paradygmatem akcentowym 1 rzeczowników podstawowych, w epoce po prawie de Saussure’a w języku litewskim pojawiło się niemało nowych czasowników o akcencie niesufiksalnym, często z cyrkumfleksem rdzenia, których akcentowanie było już uwarunkowane innymi przyczynami niż wartość akcentowa tematu podstawowego. Ich akcentowanie znacznie się różni we współczesnych lub stosunkowo niedawnych gwarach. Można wyróżnić kilka grup takich czasowników, różniących się między sobą znaczeniem, okolicznościami powstania oraz geograficzną dystrybucją typów akcentowych: a) typ lkuriuoti; b) typ batuoti; 11 Por. dat. sg. masc. míel-am u M. Daukšy (zob. Skardžius 1936: 141 [1999: 105]) oraz tendencję do upowszechniania się akcentu ruchomego, charakterystyczną dla przymiotników niewywiedzionych (zob. Rinkevičius 2015: 39t.). 12 Por. łot. mĩļš, prus. nom. pl. mīlai, słow. *mlъ a. p. a. 13 Wyraz vãkaras należy najprawdopodobniej uznać za wyraz o dawnym akcencie ruchomym (por. słow. *vȅčerъ a. p. c), jednak na zachodnim obszarze gwar języka litewskiego, przede wszystkim w Małej Litwie (gdzie poświadczony jest czasownik o akcencie rdzeniowym vãkar-uo-ti), występują także formy o akcencie stałym, względnie oznaki akcentowej mocy rdzenia w derywatach, por. vãkaras 1 (LKŽ: Trk), adv. (instr. pl.) Wákarais w słowniku i gramatyce Friedricha Wilhelma Haacka, nom. pl. wãkaraĩ u F. Kuršaitisa, verb. wãkar-au-ja. SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 82 ActaLinguisticaLithuanicaXCI c) onomatopėjiniaiirpan.veiksmažodžiai; d) germanizmy lub derywaty od germanizmów; e) przekształcenia derywatów z przyrostkiem -(i)oti. Poniżej osobno omawia się pochodzenie, rozwój i różnorodność typów akcentuacji czasowników z każdej z tych grup w dialektach. Najwięcej uwagi poświęca się drugiemu typowi (batuoti), odznaczającemu się największą różnorodnością akcentuacyjną w dialektach. 3.1. Typ Lkuriuoti § 7. Wspomniane derywaty typu -ur-iuoti, -ul-iuoti (zob. § 2), zazwyczaj dewerbatywy, oznaczające czynność lub stan o małej intensywności i trwający (por. LKG II 250 i n.), a w rdzeniu zawierające cyrkumfleks (pierwotny, metatoniczny lub powstały wskutek wydłużenia samogłoski), ze względu na swoje pochodzenie należy uznać za rozszerzone derywaty o tym samym znaczeniu typu -ur-ti, -ul-ti (tj. lk-ur-iuo-ti ← lk-ur-ti). Te ostatnie niekiedy uważa się za pochodzenia denominatywnego (np. lk-ur-ti ← lūk-ur-ỹs 3b, por. Skardžius 1943: 551), chociaż teoretycznie nie jest niemożliwe także dewerbatywne pochodzenie odpowiednich rzeczowników. Z derywatów -ur-ti, -ul-ti mogły powstać również formacje z innymi rozszerzonymi przyrostkami – także w nich w rdzeniu zazwyczaj występuje cyrkumfleks, por. lk-ur-iau-ti, lk-ur-o-ti, lk-ur-io-ti, ˈlūk-ur-no-ti, lk-ur-nė-ti. § 8. Cyrkumfleks (inaczej mówiąc, akcent „ciągły”, por. Girdenis 2003: 273) oraz wydłużenie samogłoski w derywatach -ur-ti, -ul-ti (lub w ich podstawowych rzeczownikach) pełnią funkcję ikoniczną: wzmacniają wrażenie rozciągniętej w czasie, powolnej czynności (por. Stundžia 1985: 135). Z tych czasowników cyrkumfleks (odpowiednio: akcent rdzeniowy i wydłużenie samogłoski) przeszedł także do wszystkich wspomnianych rozszerzonych derywatów, tj. : láuk-ti → (lk-ur-į →) lk-ur-ti → lk-ur-iuo-ti, lk-ur-iau-ti etc. ; snìg-ti → (snỹg-ur-į →) snỹg-ur-ti → snỹg-ur-iuo-ti, snỹg-ur-o-ti etc. Proces przeciwny widoczny jest w czasownikach oznaczających czynność chwilową z -ter-ti, -tel-ti oraz w ich rozszerzonych wariantach, gdzie przeważa akcent oksytoniczny rdzenia („intonacja nagła”) lub krótka samogłoska, por.: : snáus-ti → sns-tel-ti → sns-tel-ė-ti; tep-ti → tìmp-tel-ti → tìmp-tel-ė-ti; láuk-ti → lùk-tel-ti → lùk-tel-ė-ti. § 9. Na podstawie danych LKŽ i słowników gwarowych akcent rdzeniowy występuje niemal na całej Litwie, podczas gdy akcent sufiksalny możliwy jest tylko w jej wschodniej części (głównie u Auksztotów wschodnich, miejscami także u Auksztotów zachodnich lub południowych14) (zob. mapę 1). Nawet w jednej gwarze może być poświadczona różna akcentuacja różnych derywatów z tym samym sufiksem, np. plūd-uriuoti : lūk-uriúoti, snūd-uriúoti (LKŽ:  14 Apiepietųaukštaičiustrūkstaduomenų,bettokiežodžiaikaipPPAŽsnyguliótinetiesiogiaigalėtų liudytipriesaginiokirčiogalimybęir-uriuoti,-uliuotivediniuose.  Straipsniai / Articles 83 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida Srv);lk-uriuoti:snyg-uriúoti,snūd-uriúoti(VdškŽ);snaĩg-uriuoti:snyg-uriúoti (LKŽ: Ėr). MAPA 1. Akcentuacja derywatów z sufiksami -ur(i)uoti, -uliuoti w gwarach litewskich: • lūkuriúoti: LKŽ (Kur, Srv); • plūduriúoti: LKŽ (Lzd); ZnŽ (Grš); • snyguriúoti: LKŽ (Ut, Ob, Švnč, Ėr); VdškŽ; snyguliúoti: LKŽ (Mtl); • snūduriúoti: LKŽ (Srv); VdškŽ; snūduliúoti: LKŽ (Ad); • lkuriuoti: LKŽ (Grz, Alk, Skr); KzRŽ (KzR); ZnŽ (Nm, Lkč); VdškŽ; • plduriuoti: LKŽ (Skr, Nmk, Srv, Šll); K; Sch15; ŠVŽŽ (Ged, Lu); KrtnŽ; VaigŽ; KzRŽ (KzR); plduruoti: LKŽ (Ms, Užv, Rdn, Krš); Dūnž (Dr, Varp, Krš, Vds); • snỹguriuoti: LKŽ (Škn, Yl, Jrb, Dkš, Pv); KzRŽ (Bbr, KzR); KltŽ; snỹguruoti: LKŽ (Jž, Skp, Kp, Rš); KpŽ (Skp, Kp); snỹguliuoti: LKŽ (Bsg, Krok, Lkč; Alv, Mrs); ZnŽ (Lkč); • snduriuoti: LKŽ (Mžk, Krkl, Grk, Jrb, Dkš, Mrj, Krs, Dbk, Ds); KrtnŽ; VaigŽ; KzRŽ (Gvlt, KzR); snduruoti: LKŽ (Rdn); KpŽ (Kp, Ppl); snduliuoti: LKŽ (Plv; Ds). 15 Zob. Schleicher 1857: 171 (z pisowni niejasny akcent: plúduriavo). SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 84 Acta Linguistica Lithuanica XCI § 10. We współczesnym języku, jak wspomniano (zob. § 2), akcent sufiksu coraz bardziej się umacnia. 3.2. Batuoti tipas 3.2.1.Bendraapžvalga § 11. Spośród wszystkich poświadczonych derywatów na -(i)uoti z akcentem niesufiksalnym wyróżnia się zwarta grupa czasowników, łączonych przez semantykę i mių)šakniespriegaidės–cirkumflekso.Tai–vediniaiišspalvas(arpanašias kitasypatybes)reiškiančiųbūdvardžių,dažniausiaiturintysbūsenosdarybinę (przynajmniej w części tarreikšmę, t. y. „być takim lub owakim, jak powiedziano w wyrazie podstawowym“ (por. DLKG 393)16, np. bat-uo-ti ‘być białym, wydawać się białym’ ← adj. bált-as. Cyrkumfleks rdzenia może być zarówno metatoniczny (np. bat-uo-ti ← bált-as), jak i przejęty z wyrazu podstawowego (np. get-uo-ti ← get-as). Derywaty od przymiotników mających krótkie lub pozycyjnie długie samogłoski rdzeniowe najwyraźniej nie należą do tej grupy – we wszystkich źródłach są one zazwyczaj poświadczane z akcentem sufiksalnym17, por. rud-úo-ti, rusv-úo-ti, žal-iúo-ti18, žal-úo-ti19. § 12. Inaczej niż w przypadku derywatów typu lkuriuoti, akcent cyrkumfleksyjny rdzenia w tych czasownikach nie został przejęty z pośrednich ogniw łańcucha derywacyjnego (tj. láuk-ti → [lkur-į →] lkur-ti → lkur-iuo-ti), lecz powstaje przy tworzeniu samych 16 Innymi słowy, oznaczających „przejawianie się cechy -uotivedinius(t.y.bált-as→bat-uo-ti),tadkitųpriesagųvediniuoseišspalvų pavadinimųnepasitaiko(plg.balt--ti,bált-in-ti)20. wyrażonej wyrazem podstawowym, jej istnienie jako procesu” (por. LKG II 248). 17 Por. w tym samym zdaniu: sã·ko | pàpučæ· dú·mu· | tai‿ta‿pudrà pajuõduojæ | parudúojæ (ZnŽ: Br). 18 Niejasne jest tylko, na ile wiarygodny jest akcent podawany w LKŽ: žãl-iuo-ti (BŽ; zob. Baronas 1932: 175, s. v. зеленть). Może to być również przypadek hiperkorekcji: w słowniku akcentowane są np. także juõduoti, chociaż w gwarze birżanina Jonasa Barona akcent rdzenia zasadniczo nie jest oczekiwany (por. §§ 17, 21 oraz mapę 3). 19 Najprawdopodobniej jedynie z powodu rzadkości przykładów akcent rdzenia nie został poświadczony w LKŽ także w parze czasowników z długimi rdzeniami omawianego typu, np. bėr-úo-ti (Rdm – tylko jeden akcentowany przykład, ponadto z gwary, w której akcent sufiksu jest całkowicie oczekiwany, zob. § 21), palv-úo-ti (brak jakiegokolwiek akcentowanego przykładu). 20 Podawane przez F. Kuršaitisa w nawiasach kwadratowych (a więc nieznane autorowi) [geton-au-ti] najprawdopodobniej zostało mechanicznie zaakcentowane według dopisanego obok czasownika o tym samym znaczeniu geton-uo-ti. ZnŽ mag-au-ti najprawdopodobniej jest przekształceniem mag-uo-ti (tego drugiego w ZnŽ brak). Artykuły / Articles 85 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida 3.2.2. Rozwój w XX–XXI w. § 13. Akcent rdzenia czasowników omawianego typu na początku kształtowania się języka ogólnego był normatywny. Różne prace normatywne z XX–XXI w. odzwierciedlają stopniowe zanikanie akcentu rdzenia, względnie umacnianie się akcentu sufiksu. § 14. Pranas Skardžius w swoim wydanym w 1936 r. opracowaniu Bendrinės lietuvių kalbos kirčiavime twierdził, że „w rdzeniu, a nie w sufiksie należy akcentować […] czasowniki batuoti, juõduoti, maguoti, mlynuoti, raũdonuoti” (Skardžius 1999: 381, por. także s. 379), a do słowniczka przykładów włączył takie czasowniki jak batuoti, getonuoti, juõduoti, maguoti, mlynuoti, pašuoti, pikuoti, raũdonuoti (s. 391–421). Recenzując podręcznik Alfonso Kalniusa, Zigmasa Kuzmickisa i Jurgisa Talmantasa Lietuvių kalbos rašybos vadovėlį su kirčiuotu žodynu, twierdził, że zawiera on „niewłaściwe akcentowanie: […] geltonúoti […]. O wiele szerzej akcentuje się i dlatego lepiej pasuje do języka ogólnego: […] getonuoti (por. pikuoti, raũdonuoti itd.)” (Skardžius 1998: 660). Podobnie Kazimieras Būga, recenzując zeszyt słownika Jurgisa Šlapelisa (kupiškėnasa)21 z lat 1920–1922, krytykuje używaną w nim formę pilkúoja jako niezalecaną w języku ogólnym wschodnią osobliwość, której „w języku pisanym odpowiada pikuoja”. Według Būgi „[w] języku pisanym wymawia się także: juõduoja, maguoja, batuoja, mlynuoja, raũdonuoja” (zob. Būga 1959: 144)22. § 15. W pierwszych wydaniach DLKŽ, które ukazały się w drugiej połowie XX w., wskazywano już dwojakie akcentowanie większości czasowników tego typu: rdzenne i sufiksalne (np. batuoti / baltúoti), a w przypadku niektórych, rzadszych, nawet wyłącznie sufiksalne (np. gelsvúoti). W przypadkach dwojakiego akcentowania w pierwszym wydaniu (1954) najpierw podawany jest wariant z akcentem rdzennym (tj. batuoti / baltúoti), natomiast w drugim (1972) – już z sufiksalnym (tj. baltúoti / me(1993)daugumosveiksmažodžiųnurodomasjautikpriesaginiskirtis(pvz., baltúoti,betvisdarpilkúoti/pikuoti),tuotarpunaujausiuoseleidimuose(prabatuoti)23. W trzecim wydaniu, dodającym siódme, 2012, wszystkie czasowniki akcentowane są już akcentem sufiksalnym. Por. ewolucję kodyfikacji: 21 Por. Zinkevičius 1992: 317. 22 Ze względu na ograniczoną objętość zeszytu słownika J. Šlapelisa z lat 1920–1922 czasownik omawianego typu występuje w nim tylko raz (pilkúoja), i to jedynie w przykładzie użycia zupełnie innego słowa (akmenýnas). W pozostałych słownikach Šlapelisa w formach hasłowych gniazd odpowiednich czasowników wskazywane jest dwojakie akcentowanie: batuoti / baltúoti; getonuoti / geltonúoti; juõduoti / juodúoti; raũdonuoti / raudonúoti (zob. Šlapelis 1921; 1929; 1940). 23 Ponadto z niejasnych przyczyn w drugim wydaniu czasownik gelsvuoti akcentowany jest dwojako, a w formie czasownika juoduoti z akcentem rdzennym widoczny jest z jakiegoś powodu akut (najprawdopodobniej błąd korektorski). SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 92 Acta Linguistica Lithuanica XCI • akcent rdzenia z cyrkumfleksem (np. get-on-uo-ti); • zachowane miejsce akcentu wyrazu podstawowego i akcentowana sylaba z akutem w sufiksie (np. gelt-ón-uo-ti); • zachowane miejsce akcentu wyrazu podstawowego w sufiksie, lecz z metatonicznym cyrkumfleksem (np. gelt-õn-uo-ti). Geograficzną dystrybucję typów akcentowania przedstawiono na mapach 6–7. Podobnie jak w przypadku derywatów od przymiotników bezsufiksalnych (zob. § 17), akcent sufiksu czasownika (gelton-úo-ti, raudon-úo-ti) jest charakterystyczniejszy dla wschodniego obszaru gwarowego, natomiast akcent tematu podstawowego – dla zachodniego. W północnej części obszaru zachodniego (Żmudzini północni) zachowuje się akcent būdvardžiokirčiovieta(priesagoje-on-).Dalyješioploto(šiaurėje,šiaurėsvakaruose)išlaikomasirpriesagosakūtas(gelt-ón-uo-ti,raud-ón-uo-ti),kitojedaprzymiotnika podstawowego, natomiast w południowej i południowo-wschodniej części – zachodzi metatonia (gelt-õn-uo-ti, raud-õn-uo-ti). W południowej części obszaru zachodniego (Żmudzini południowi, Mała Litwa, mieszkańcy Kowna) miejsce akcentu przymiotnika podstawowego nie zostaje zachowane – akcentowany jest rdzeń (get-on-uo-ti, raũdon-uo-ti). W pojedynczych przypadkach akcent tematu podstawowego poświadczony jest również na obszarze wschodnim (u Auksztotów wschodnich). Nie całkiem jasne jest, na ile wiarygodnie zapisano tu (w strefie wyraźnego niwelowania intonacji) intonacje sufiksu: gelt-õn-uo-ti (1x), lecz raud-ón-uo-ti (2x). Rdzeń akcentowany cyrkumfleksowo (get-on-uo-ti, raũd-on-uo-ti), podobnie jak w przypadku derywatów od przymiotników bezsufiksalnych (zob. § 17), poświadczony jest wyłącznie w pracach autorów z pierwszej połowy XX w., bez przykładów z żywej mowy. K. Būga wspomina o takim akcentowaniu w swoich rodzinnych Dusetach29 (co nie zgadza się z akcentowaniem sufiksalnym w formie Ds išraudonãvo podanej w LKŽ) oraz w Oniksztach30, A. Baranauskas – w gwarze R5 (tj. kupiszczańskiej), akcentując napisany przez jej przedstawicielkę tekst poetycki31. 29 Būga 1959: 144 (raũdonuoja Ds), 480 (raũdonuoti Ds). 30 Būga 1959: 480 (getonuoti An). 31 „[…] Joù nʹabʹaliñksmūs wisi mʹadẽlei, Kàd gʹatonuoja żalì łapẽlei.” Bàe jawũ dkì wisì łoukẽlei. […] Urszułà Tamosziúnaicza. 21 października 1880 r. w Pajúodupysie“ (Baranowski 1920: 438–439). Artykuły / Articles 93 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida MAPA 6. Akcentowanie czasownika geltonuoti w dialektach litewskich: • geltonúoti: LKŽ (Ėr, Jnšk, Pn; Dkš); KpŽ (Alz, Slm, PnmR, Plvn); VdškŽ; KltŽ; DvŽ (Sr, Šlt;); DrskŽ; PPAŽ (Mrc, Rud, Žr); LzŽ (Dnr); ZtŽ; • geltónuoti: ŠVŽŽ (Kdž, Ms, Nsm, Pal, Vin, Šek, Žbr); KrtnŽ; • getonuoti: LKŽ (Kt); K; KzRŽ (Gvlt); ZnŽ (Grš, Lkš, Žlt); KBūg (An); ABar (R5); • geltõnuoti: LKŽ (Als, KlvrŽ, Šts; Jnšk; Pl); DūnŽ (PvnR32, Vrp); Būga (Kv). 32 Zapis przypuszczalnego jednego z dwóch przypadków PvnR skrótem PnmR (niewyjaśnionym w wykazie skrótów DūnŽ) najprawdopodobniej należy uznać za błąd korektorski. SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 94 Acta Linguistica Lithuanica XCI 7 MAPA. Akcentowanie czasownika raudonuoti w dialektach litewskich: • raudonúoti: LKŽ (Ldk; Ds, Krd, Lel, Trgn; Dglš, Klt; Bd, Dbč, Lp, Smn, Vlk; Kli; Ėr, Lnkv, Rm; Bsg, Pc; Alk, Dkš, Šn, Srd); KpŽ (Skp, Slm, Šmn); VdškŽ; KltŽ; KBūg (Lkm); DvŽ (Dvr, Mc, Žž;); DrskŽ; PPAŽ (Kb, Mrc); LzŽ (Dnr, Psl); ZtŽ; DkšŽ; VaigŽ; • raudónuoti: LKŽ (Brs, Ggr, KlvrŽ, Lpl, Trk, Vgr, Vkš, Šts; Rš, Smal); ŠVŽŽ (Dauk, Drk, Ged, Kra, Kern, Kul, Med, Ms, Pal, Trkn, Šek, Vin, Že, Žbr); KrtnŽ; • raũdonuoti: LKŽ (Dov, Grg, Kl, Rt, Vž; Sg; Kv, Šv, Up; Nmk, Rs; Grl, Jrb, Skr; Grz; Smn); K; DkšŽ; KzRŽ (KzR); ZnŽ (Jnk, Grš, Lkš, Lkč, Snt, Slv, Žlt); KBūg (Ds); • raudõnuoti: LKŽ (Rdn; Krš, Užv); DūnŽ (Dr, Krš, PvnR). § 20. Przymiotnik ml-yn-as (oraz warianty ml-in-as, ml-en-as) ma rdzeń akutowy, który w większości gwar jest akcentowany, jednak występuje również akcent przeniesiony na przyrostek (por. mėl-ýn-as DūnŽ: Pkš, Krš) – najprawdopodobniej przez analogię do gelt-ón-as, raud-ón-as. Derywaty z -uoti mogą mieć czworaki akcent: • akcent sufiksu czasownika (mėlyn-úo-ti); • zachowane miejsce akcentu i akutowa intonacja u podstawowego przymiotnika w rdzeniu (ml-yn-uo-ti);  Straipsniai / Articles 95 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida • išlaikytapamatiniobūdvardžiokirčiovietašaknyje,betsumetatoniniu cirkumfleksu(ml-yn-uo-ti); • zachowane miejsce akcentu i akutowa intonacja u podstawowego przymiotnika w sufiksie (mėl-ýn-uo-ti) (w gwarach, w których używana jest forma przymiotnika mėlýnas). Geograficzne rozmieszczenie typów akcentuacji zob. na mapie 8. Podobnie jak w przypadku omówionych wcześniej derywatów, akcent sufiksu -úo-ti (mėl-yn-úo-ti, mėl-in-úo-ti, mėl-en-úo-ti) jest charakterystyczny dla wschodniego obszaru gwarowego, natomiast akcent tematu podstawowego – dla zachodniego. Zachowany akut w rdzeniu tematu podstawowego (ml-yn-uo-ti, ml-en-uo-ti) poświadczony jest tylko na samej północy obszaru zachodniego, natomiast metatoniczny cyrkumfleks (ml-yn-uo-ti, ml-en-uo-ti) – na pozostałym obszarze. Akcent sufiksu tematu podstawowego (mėl-ýn-uo-ti) występuje tylko tam, gdzie używany jest również przymiotnik z akcentem sufiksalnym mėl-ýn-as, tj. w północno-wschodnim krańcu południowożmudzkiego obszaru gwarowego (DūnŽ: Drv, Pkš). (Interesujące jest to, że obszar ten charakteryzuje również akcent sufiksu tematu podstawowego w czasownikach gelt-õn-uo-ti, raud-õn-uo-ti, jednak w nich, inaczej niż w przypadku mėl-ýn-uo-ti, zachodzi metatonia cyrkumfleksowa, zob. § 19). Na obszarze gwar wschodniolitewskich metatoniczny cyrkumfleks rdzenia (ml-yn-uo-ti) ponownie poświadcza jedynie K. Būga w Dusetos (ale por. LKŽ numėlynãvo Ds). SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 96 Acta Linguistica Lithuanica XCI MAPA 8. Akcentuacja czasownika mėlynuoti i jego wariantów w gwarach litewskich: • mėlynúoti: LKŽ (Ds, Lel, Mlt; Ėr, Lnkv; Prng; Vlk, Srj; Pc; Brš, Klvr); KpŽ (Pnd); VdškŽ; DvŽ (Dv, Mlk); DrskŽ; PPAŽ (Knv, Mrc); LzŽ (Dnr); ZtŽ; ZnŽ (Grš, Snt, Šk); mėlinúoti: DvŽ (Dv, Šlt); mėlenúoti: DūnŽ (Krš); • mlynuoti: ŠVŽŽ (Erk, Kra, Ms, Nsm); mlenuoti: ŠVŽŽ (Srpt); KBūg(Ms,Slnt); • mlynuoti: LKŽ (Ar, Jrb, Pgg, Skr, Smln, Vlk; Gs); K; KzRŽ (KzR); ZnŽ (Lkč, Lkš); KBūg (Ds); mlenuoti: LKŽ (Šts, Rdn; Gršl, End; Prk;Varn,Vds,Pvn);DūnŽ(Užv,Vkšn); • mėlýnuoti:DūnŽ(Dr,Pkš). § 21. Uogólniony obraz akcentowania wszystkich omówionych czasowników przedstawiono na mapie 9, z której wynika, że derywaty z przyrostkiem -uoti od nazw kolorów mają trzy główne typy akcentowe, występujące na trzech dość wyraźnie zarysowujących się obszarach geograficznych: • obszar wschodni (głównie Auksztoci wschodni i południowi) – akcent przyrostka -uo-ti (balt-úo-ti, juod-úo-ti, marg-úo-ti, pilk-úo-ti; gelton-úo-ti, raudon-úo-ti, mėlyn-úo-ti); • północno-zachodni kraniec Litwy (północna część gwar żmudzkich) – akcent tematu podstawowego i zachowany akūt wyrazu podstawowego: w rdzeniu Artykuły / Articles 97 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida (bált-uo-ti, júod-uo-ti, márg-uo-ti, pìlk-uo-ti) lub w przyrostku przymiotnika (gelt-ón-uo-ti, raud-ón-uo-ti, mėlýn-uo-ti); • obszar południowo-zachodni (południowa część Żmudzi, Litwa Mniejsza, zachodni Aukštaitis kowieński) – akcent pnia podstawowego i cyrkumfleks: metatoniczny w rdzeniu (balt-uo-ti, juõd-uo-ti, mag-uo-ti; pik-uo-ti; ml-yn-uo-ti) albo w przyrostku przymiotnika (gelt-õn-uo-ti, raud-õn-uo-ti), a także powstały w rdzeniu wskutek przeniesienia nań akcentu z przyrostka przymiotnikowego (get-on-uo-ti, raũd-on-uo-ti). W granicach wyodrębnionych obszarów możliwe są strefy przejściowe z różnymi typami akcentowania. Np. zarówno akcent przyrostka -uo-ti, jak i akcent cyrkumfleksyjnego rdzenia są częste w gwarach zachodniego Aukštaitisu kowieńskiego (prawdopodobnie także szawelskiego), niekiedy występują oba warianty w tej samej gwarze. O możliwym wcześniejszym szerszym rozpowszechnieniu akcentu cyrkumfleksyjnego rdzenia na obszarze wschodnim świadczą wspominane w źródłach z początku XX w. relikty takiego džiųšaknieskirčiopaplitimąšiameareale,žr.§9).Pavieniaisatvejaispasitaiko irkitokiųsmulkiųnukrypimųnuoaptartosiosgeografinėsdistribucijos,bendro akcentowania we wschodnim Aukštaitisie (por. także szerszy obraz rozprzestrzenienia typów akcentowania czasowników typu lkuriuoti, który zasadniczo nie zaburza tego obrazu. MAPA 9. Akcentowanie derywatów z przyrostkiem -uoti od nazw kolorów w gwarach litewskich (uogólnienie) SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 98 ActaLinguisticaLithuanicaXCI § 22. Vedinių iš nepriesaginių cirkumfleksinės šaknies būdvardžių (gesvas, getas, raũsvas, mesvas, pikšvas etc.) do ustalenia wyraźniejszej dystrybucji geograficznej poświadczony materiał jest niewystarczający. Jak można się spodziewać, na obszarze wschodnim lub na jego obrzeżach poświadczony jest akcent przyrostka (gelt-úo-ti Ds, rausv-úo-ti Šd), natomiast na południowo-zachodnim – akcent cyrkumfleksyjnego rdzenia (getuoti K, Gs). Niestety, nie można jasno powiedzieć, jak wygląda to pod tym względem na najistotniejszym obszarze północno-zachodnim, tj. obszarze akcentowanego rdzenia akutowego. Wszystkie poświadczone przykłady pochodzą z obszaru przejściowego lub miejscowości, w których możliwe jest różne akcentowanie, por. akcent przyrostka gelsv-úo-ti (Šts33) obok akcentu rdzenia gesv-uo-ti (Als34, Pln), raũsv-uo-ti (Ggr). 3.2.4. Pochodzenie i rozwój akcentu cyrkumfleksyjnego rdzenia § 23. Sprzeczny z prawem de Saussure’a akcent cyrkumfleksyjnego rdzenia w derywatach z akutowym przyrostkiem -(i)úo-ti nie może być stary. O tym, że jest to późne zjawisko samego języka litewskiego, świadczy również brak śladów podobnej metatonii w analogicznych derywatach języka łotewskiego, por. łot. bat-uô-t ← bats; mn-uô-t ← mns; sakan-uô-t ← sakans. Tymczasem poświadczony na północno-zachodnim obszarze gwar litewskich akcent akutowego rdzenia należy najprawdopodobniej uznać za zachowany archaizm w derywatach od przymiotników o akcentowaniu 1 (por. § 4). Wszystkim wspomnianym przymiotnikom oznaczającym kolory, których wcześniejsze akcentowanie można ustalić, można zrekonstruować starsze akcentowanie 1: • bltas: por. żm. nom. sg. fem. bált-a35, nom. pl. masc. bált-i36; nom. sg. pronom. bált-as-is37; adv. bált-ai38, 39; dial. bált-um-as; łot. bats; • júodas: por. żm. nom. sg. fem. júod-a40, nom. pl. masc. júod-i41, adv. júod-ai42; júod-ym-ė 1, júod-ym-as 1, dial. júod-um-as; łot. subst. juõds ‘niegodziwiec, diabeł’; 33 Por. Šts: bat-uo-ti, ml-en-uo-ti; gelt-õn-uo-ti : júod-uo-ti, márg-uo-ti, raud-ón-uo-ti : pilk-úo-ti (zob. także § 27). 34 Por. Als: gelt-õn-uo-ti : márg-uo-ti. 35 Girdenis 2008: 58 (przyp. 112 [bá.ltà]), 87 (przyp. 239). 36 Girdenis 2012: 88 (przyp. 189 [bât]). 37 KrtnŽ; ŠVŽŽ. 38 Girdenis 2008: 58 (przyp. 112 [báltâ·]); 2012: 88 (przyp. 189 [báltâ·]); KrtnŽ: 38. 39 Por. Būga 1961: 73.  40 LKŽ(Ms,KlvrŽ,Slnt);KrtnŽ;ŠVŽŽ.  41 Girdenis2008:73(išn.180[jọûd]),87(išn.244[j.ud]);2012:133(išn.378[jud]).  42 Girdenis2008:58(išn.112[judâ·]),73(išn.180[judâ·]);LKŽ(KlvrŽ).  Straipsniai / Articles 99 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida • pìlkas: por. żm. nom. sg. fem. pìlk-a, nom. pl. masc. pìlk-i, adv. pìlk-ai43; • mlas → mlynas, mlinas, mlenas: por. łot. mẽļš ‘niebieski, fioletowy’, mns ‘czarny’. Trudniej nieco zrekonstruować dawną wartość akcentową rdzeni cyrkumfleksyjnych get-, raũd-, jednak mające je przymiotniki przyrostkowe geltónas, raudónas na interesującym nas obszarze północno-zachodniej Litwy również należą do 1. paradygmatu akcentowego (zob. mapę LKA II 112). Zatem akcentowanie ich derywatów geltón-uo-ti, raudón-uo-ti także może być traktowane jako regularne. § 24. Cyrkumfleks rdzenia („intonacja ciągła”), jak się wydaje, powstał jako cecha derywacyjna pełniąca funkcję ikoniczną (por. § 7). Za jego pomocą zaczęto oznaczać znaczenie stanu (czynność trwająca, zob. § 11), przeciwstawiane najprawdopodobniej znaczeniu zmiany stanu (tj. „stawać się takim lub tym, co zostało powiedziane w wyrazie podstawowym”, por. DLKG 390t.44) i (lub) znaczeniu sprawczemu (tj. „czynić to lub takim, co zostało powiedziane w wyrazie podstawowym”, por. DLKG 387tt.45), np. *bat-uo-ti ‘być lub wydawać się białym’ : *bált-uo-ti ‘bieleć’ i (lub) ‘bielić’ (⇨ bat-uo-ti : balt-úo-ti). § 25. We współczesnych gwarach wszystkie możliwe typy akcentowania są najczęściej używane w znaczeniach stanu i zmiany stanu. Jeśli w danej gwarze występuje kilka różnych typów akcentowania, zazwyczaj nie zależą one już od znaczenia derywacyjnego derywatu, por. : • batuoti : baltúoti ‘być lub wydawać się białym’ (ZnŽ: Grš), báltuoti ‘t. p.’ (ZnŽ: Slv); • juõduoti : juodúoti ‘być, wyglądać na czarnego; czarnemu się poruszać, roić’ (ZnŽ: Lpl); pajuõduoti : pajuodúoti ‘stać się czarnym, ściemnieć (i przekeltinereikšme:supykti,įniršti)’(ZnŽ:Grš); júoduoti‘būti,rodytisjuodam’ir‘juosti,juodyti’(ŠVŽŽ); • pikuoti ‘być, wyglądać na szarego’ i ‘stawać się szarym, szarzeć’ (LKŽ: Grg); išpìlkuoti (LKŽ: Plt); išpilkúoti (LKŽ: Šts) ‘stać się szarym’; • geltõnuoti‘geltonambūti,geltonamatrodyti’,pageltõnuoti‘pasidarytigeltonam’(LKŽ:Als); • raudónuoti ‘być, wyglądać na czerwonego’ i ‘czerwienić się’ (ŠVŽŽ); • mlynuoti ‘być lub wyglądać na niebieskiego’ : pamlynuoti ‘stać się niebieskim’ (ZnŽ: Lkč) • itd. § 26. Czasowniki analizowane w znaczeniu sprawczym są poświadczane dość rzadko. Jedyne przypadki odnotowane w LKŽ to: marg-úo-ti (NdŽ, Ėr), gelton-úo-ti (NdŽ), raudon-úo-ti (NdŽ, Srd, Ėr), mėlyn-úo-ti (Ėr, Pc, Lnkv). We wszystkich tych 43 ŠVŽŽ; Girdenis 2008: 87 (przyp. 244); NdŽ. 44 Albo znaczeniu „pojawienia się cechy wyrażonej przez wyraz podstawowy” (LKG II 249). 45 Albo znaczeniu „nadania komuś cechy określonej przez wyraz podstawowy” (LKG II 249). SANDRALUKŠAITĖ-RAMONIENĖ,VYTAUTASRINKEVIČIUS 100 ActaLinguisticaLithuanicaXCI w przypadkach widoczny jest tylko akcent sufiksu46. Na wschodnim obszarze dialektów czasowniki o tych znaczeniach nie różnią się akcentuacją od czasowników o innych znaczeniach, por.: : • margúoti ‘stawać się pstrym, pstrzeć’ : pamargúoti ‘uczynić pstrym, upstrzyć’ (LKŽ: Ėr); • paraudonúoti ‘stawać się czerwonym’ : suraudonúoti ‘pobrudzić na czerwono’ (LKŽ: Ėr). § 27. W nielicznych przypadkach, gdy w jednym źródle poświadczone są różne warianty akcentuacji tego samego czasownika o różnych znaczeniach, akcent cyrkumfleksyjny rdzenia zwykle charakteryzuje znaczenie stanu, natomiast akcent sufiksu czasownika – znaczenie zmiany stanu lub sprawcze47, por.: : • juõduoti ‘być, wyglądać na czarnego; poruszać się, roić się jako czarny’ : juodúoti ‘stawać się czarnym’ (ZnŽ: Snt48; por. także NdŽ); • maguoti (= magaliuoti ‘in buntem, farbenreichem Wechsel glänzen, ein buntes Aussehen haben’) : margúoti (= márginti ‘bunt machen, bunt färben,buntdurchwirken’),margúotis(=magti‘buntwerden,verschiedene Farbenannehmen’)(NdŽ); • pikuoti (i pilkúoti?49) ‘szaro połyskiwać’ : pilkúoti (= pilkti ‘stawać się szarym, siwieć’) (NdŽ); • getonuoti ‘gelb scheinen, gelb schimmern’ : geltonúoti (= geltóninti ‘gelb färben’) (NdŽ); • raũdonuoti ‘atrodyti raudonam’ : raudonúoti ‘rausti, darytis ar būti raudonam’ (DkšŽ). Ciekawy przypadek obserwuje się w Šatėse (w strefie kontaktu obszarów północno-zachodniego i południowo-zachodniego), gdzie czasownik stanu batuoti ‘być białym, wyglądać na białego’ odnotowano z metatonicznym cyrkumfleksem, natomiast czasowniki zmiany stanu – z zachowanym akutem (apsijúoduoti, užjúoduoti ‘stać się czarnym’, pamárguoti ‘stać się pstrym, nabrać pstrego koloru’) lub z akcentem sufiksalnym (išpilkúoti ‘stać się szarym’). § 28. Cyrkumfleks rdzenia, jako wykładnik znaczenia stanu, pojawił się zarówno w od dawna akcentowanych rdzeniach akutowych (tj. w derywatach od przymiotników 1. paradygmatu akcentowego, np. báltas *1 → *bált-uo-ti ⇨ bat-uo-ti, por. § 4), jak i cyrkumfleksyjnej 46 Chyba z wyjątkiem poświadczenia raudonuoti w NdŽ, gdzie oba warianty akcentuacyjne (raũdonuoti i raudonúoti) podano razem, a wszystkie trzy znaczenia wskazano bez związku z akcentowaniem (inaczej niż w przypadkach geltonuoti, juoduoti, marguoti, pilkuoti), jednak najprawdopodobniej jest to jedynie niedokładność redakcyjna. 47 Odwrotny przypadek obserwuje się chyba tylko w tekstach literackich zapisanych przez A. Baranauskasa: Kàd gʹatonuoja żalì łapẽlei (zmiana stanu) : Dõ gʹałtonúoja płótai kwiētẽlū (stan) (autorką obu tekstów jest ta sama przedstawicielka gwary R5 [kupiškėnskiej] z Pajuodupis, por. przypis 31; znaki akcentu Baranauskas najwidoczniej umieścił według własnego uznania), zob. Baranowski 1920: 435, 439. 48 Ale por. pajuõduoti ‘stać się czarnym, ściemnieć’ w tej samej gwarze (ZnŽ: Snt). 49 Na podstawie zapisu w NdŽ nie jest jasne, czy zapis pilkúoti odnosi się tylko do znaczenia zmiany stanu, czy także do znaczenia stanu. Artykuły / Articles 101 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida w rdzeniach pochodnych: wcześniej pozbawionych akcentu wskutek prawa Saussure’a (np. geltas *2 → *gelt-uo-ti > gelt-úo-ti ⇨ gelt-uo-ti lub *geltónas 1 → *gelt-ón-uo-ti ⇨ gelt-on-uo-ti), a być może także od dawna nieakcentowanych, jeśli w derywatach akcent otrzymywał przyrostek czasownikowy (tj. geltas *4 → *gelt-úo-ti ⇨ gelt-uo-ti; *geltónas 3 → *gelt-on-úo-ti ⇨ gelt-on-uo-ti, por. § 19). § 29. Jest prawdopodobne, że omawiane zjawisko, które pojawiło się w jakimś punkcie obszaru używania języka litewskiego, a następnie rozprzestrzeniło się na pozostałym obszarze, nie dotarło do północno-zachodniego are­ału gwarowego. Tutaj do dziś zachował się archaiczny typ akcentowania bált-as → bált-uo-ti i geltón-as → geltón-uo-ti (być może także regularne akcentowanie gelsv-as → gelsv-úo-ti, choć danych nie wystarcza do stanowczego stwierdzenia tego, zob. § 22). Na obszarze przejściowym między are­ałem południowo-zachodnim i północno-zachodnim możliwe są także różne derywaty wtórnego pochodzenia, np. wprowadzenie cyrkumfleksu nie do rdzenia, lecz do zachowującego dawną pozycję akcentu przyrostka przymiotnikowego (*geltón-uo-ti ⇨ gelt-õn-uo-ti), a także kombinacje różnych typów akcentowania w tej samej gwarze, zależnie od konkretnego czasownika i (lub) jego znaczenia słowotwórczego (por. Šts: balt-uo-ti, ml-en-uo-ti, gelt-õn-uo-ti : júod-uo-ti, márg-uo-ti, raud-ón-uo-ti : pilk-úo-ti; Als: márg-uo-ti : gelt-õn-uo-ti). Tymczasem na wschodnim areale gwarowym akcent cyrkumfleksowy rdzenia w czasownikach omawianego typu najprawdopodobniej był dawniej rozpowszechniony (podobnie jak w przypadku derywatów typu lkuriuoti, zob. § 9), jeśli nie na całym obszarze, to przynajmniej szerzej niż obecnie, jednak wcześnie zanikł (wcześniej niż w derywatach typu lkuriuoti). Zanik ten był, jak się wydaje, spowodowany coraz silniejszym umacnianiem się dominacyjnego akcentu przyrostka w derywatach z būviokaitosir(ar)padaromosiosreikšmėsveiksmažodžiųišnykimas,pastarosiomisreikšmėmisįsigalėjuskitųpriesagųvediniams(pvz.,balt-t-i,bált-in-ti). przyrostkiem -(i)uoti oraz koniecznością odróżniania czasowników o znaczeniu stanu od Z tego are­ału taki sposób akcentowania rozprzestrzenia się na całą Litwę i obecnie jest już skodyfikowany jako jedyny możliwy w języku ogólnym. 3.3. Inne przypadki § 30. Oprócz omówionych dwóch typów poświadczono także różne inne derywaty z przyrostkiem -(i)uoti i akcentem nieprzyrostkowym, których nie można uznać za dawne archaizmy odzwierciedlające pierwszy typ akcentowy wyrazów podstawowych, lecz które zasadniczo nie są sprzeczne z odziedziczoną regularnością. Zwykle mają one akcentowany rdzeń akutowy (w jednosylabowych tematach podstawowych) lub przedostatnią sylabę tematów podstawowych wielosylabowych. Niemal zawsze akcent rdzenia (tematu podstawowego) poświadczony jest w zachodnim areale gwar języka litewskiego (głównie w Małej Litwie), często obok wariantów z akcentem przyrostkowym. Jeśli wyrazy są używane także we wschodnim areale, zazwyczaj mają tam wyłącznie akcent przyrostkowy. SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 108 Acta Linguistica Lithuanica XCI Mst – Musteika (PPAŽ) Mtl – Meteliai, rej. łaudzijski. Mžk – Mažeikiai Nm – Kudirkos Naumiestis, rej. szacki. Nmk – Nemakščiai, rejon rosieński Nsm – Nuosamai, rejon skuodski (ŠVŽŽ) Nt – Notėnai, rejon skuodski Ob – Obeliai, rejon rokiski Pal – Paluknė, rejon skuodski (ŠVŽŽ) Pc – Pociūnėliai, rejon radziwiliski Pgg – Pagėgiai Pkš – Pakšteliai, rejon szawelski (DūnŽ) Pl – Palėvenė, rej. kupiškiski Pln – Plungė Plš – Palūšė, rej. ignaliński Plt – Plateliai, rej. plungėski Plv – Pilviškiai, rej. wiłkowyski Plvn – Panėvenėlė, rej. rokszyski Pn – Poniewież Pnd – Pandėlys, rej. rokszyski PnmR – Panemunis, rej. rakiszkowski Ppl – Papilys, rej. birżański Prk – Priekulė, rej. kłajpedzki Prlg – Prialgava, rej. szkudzki (ŠVŽŽ) Prng – Paringys, rej. ignaliński Psl – Pasaliai, rej. wiłkomierski [Białoruś] (LzŽ) Pš – Pašvitinys, rej. pakruojski. Pv – Pivašiūnai, rej. olicki Artykuły / Articles 109 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida Pvn – Pavandenė, rej. telszański PvnR – wschodnia część okolic Pavandenė (rej. telszański i kelmski) (DūnŽ) Pžrl – Paežerėliai, rej. szacki R5 – Mundart R. 5 (= Rytczai penktji) [parafie Kũpiszkio, Skõpiszkio, Czadasũ] (Baranowski 1920: 1–31) Rdm – Rudamina, rej. łoździejski Rdn – Raudėnai, rej. szawelski Rk – Rokiškis Rm (1) – Ramygala, rej. poniewieski Rm (2) – Rimašiai, Poškonių apyl. k. (DvŽ; nie mylić z LKŽ: Rm – Ramygala, rej. poniewieski) Rs – Rosienie Rš – Rimšė, rej. ignaliński Rt – Rietavas, rej. płungiański Rud – Rudnia, rej. orański Sg – Saugos, rej. szyłucki Skp – Skapiškis, rej. kupiszecki Skr – Skirsnemunė, rejon jurbarkowski. Slm – Salamiestis, rejon kupiszkowski. Slnt – Salantai, rejon kretyngowski. Slv – Slavikai, rejon szakowski. Smal – Smalvos, rejon jezioroski. Smln – Smalininkai, rejon jurbarkowski. Smn – Simnas, rejon olicki. Snt – Sintautai, rejon szakowski. Sr – Siaurimai, wieś w okolicach Poškonių (DvŽ; nie mylić z LKŽ: Sr – Feliksas Sragys […]) Srd – Seredžius, rej. jurborski Srj – Serijai, rej. łoździejski SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 110 Acta Linguistica Lithuanica XCI Srp – Serapinai, rej. kretyngański (ŠVŽŽ) Šll – Šilalė Šlt – Šaltiniai, wieś w Srpt–Sriauptai,Skuodor.(ŠVŽŽ) Srv–Surviliškis,Kėdainiųr. Šd–Šeduva,Radviliškior. Šek–Šekai,Skuodor.(ŠVŽŽ) Šk–Šakiai Škn–Šakyna,Šiauliųr. okolicach Dieveniškių (DvŽ) Šmn – Šimonys, rej. kupiszecki Šn – Šunskai, rej. mariampolski Šts – Šatės, rej. skuodzki Šv – Švėkšna, rej. szyłocki Švnč – Švenčionys Tl – Tešiai Trg – Tauragė Trgn – Tauragnai, rejon uciański Trk – Tirkšliai, rejon mažeikijski Trkn – Truikinai, rejon szkudzki Tvr – Tverečius, rejon ignaliński Up – Upyna, rejon szyłelski Ut – Utena Užv – Užventis, rejon kelmski Vab – Vabaliai, rejon skuodzki (ŠVŽŽ) Varn – Varniai, rejon telszewski Vdk – Viduklė, rejon rosieński Vds – Vidsodis, rejon kelmski (DūnŽ) Vgr – Vegeriai, rejon oksztyński Artykuły / Articles 111 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida Vin – Vindeikiai, rejon skuodzki (ŠVŽŽ) Vj – Vajasiškis, rejon zarasajski Vkš–Viekšniai,Mažeikiųr. Vkšn–Viekšnaliai,Telšiųr.(DūnŽ) Vlk – Valkininkai, rejon orański Vlkv – Vilkaviškis Vrp – Varputėnai, rejon szawelski (DūnŽ) VšR – Višakio Rūda, rejon mariampolski. Vvr – Veviržėnai, rejon kłajpedzki. Vž – Vėžaičiai, rejon kłajpedzki. Zrv – Zervynos (PPAŽ) Žbr – Žebrokai, rejon szkudzkiego (ŠVŽŽ) Že – Žemytė, rejon szkudzkiego (ŠVŽŽ) Žlt – wieś Žaltynai i okolice (ZnŽ) Žr(1)–Žarėnai,Telšiųr. Žr(2)–Žiūrai(PPAŽ;nepainiotinasuLKŽ:Žr–Žarėnai,Telšiųr.) Žvr – Žvirgždaičiai, rejon szacki. Žž – Žižmai, wieś w okolicach Dziewieniszek (DvŽ; nie mylić z LKŽ: Žž – Žiežmariai, rejon koszedarski) SYMBOLE UMOWNE >, < – rozwój fonetyczny ⇨, ⇦ – rozwój niefonetyczny (zmiana w wyniku analogii itp.) →, ← – kierunek derywacji SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 112 Acta Linguistica Lithuanica XCI ŹRÓDŁA ABar – teksty gwarowe Antanasa Baranauskasa (zob. Baranowski 1920: 435, 439). BŽ – słownik Jonasa Barona (zob. Baronas 1932). KBūg – pisma Kazimierasa Būgasa (zob. Būga 1959: 144, 488). DkšŽ – Słownik regionu Daukšiai, autor V. Labutis, Wilno: Alma littera, 2002. dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. DP – Postylla Mikołaja Daukšy, 1599 (przykłady DLKŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, įvairūs leidimai, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ cytowane według: Skardžius 1935). DrskŽ – Słownik dialektu druskienickiego, autorzy G. Naktinienė, A. Paulauskienė, V. Vitkauskas, Wilno: Mokslas, 1988. DūnŽ – Słownik gwar północno-wschodnich dūnininków, autor V. Vitkauskas, Wilno: Mokslas, 1976. DvŽ – Słownik gwary dieveniškeskiej 1–2, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005–2010. J – Słownik Antanasa Juški i rękopis nieopublikowanej części (cytowany według LKŽ). K – Słowniki Frydrycha Kurszajtisa (zob. Kurschat 1870–1874; 1883). KDonel – teksty Kristijonasa Donelaitisa (cytowane według LKŽ). KltŽ – Słownik gwary Kaltanėnai, aut. A. Vilutytė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. KpŽ – Słownik gwary Kupiškis 1–4, aut. K. Vosylytė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2007–2014. KrtnŽ – Słownik dialektu Kretyngi, aut. J. Aleksandravičius, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2011. KzRŽ – Słownik gwary Kazlų Rūdy 1–2, aut. A. Pupkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKŽ(e) – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelna G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008 (wersja zaktualizowana, 2018). Dostęp online: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. LzŽ – Słownik dialektu Lazūnai, aut. J. Petrauskas, A. Vidugiris, Wilno: Mokslas, 1985. Artykuły / Articles 113 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida NdŽ – Słownik litewskiego języka pisanego. Litewsko-niemiecki / Słownik litewskiego języka pisanego. Część litewsko-niemiecka 1–5, oprac. / red. M. Niedermann, A. Senn, F. Brender, A. Salys, Heidelberg: Carl Winters Universitätsverlag, 1932–1965. PPAŽ – Słownik gwar południowych południowoauksztockich 1–2, aut. A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016–2019. R – Słownik Pilypasa Ruigysa (zob. Ruhig 1747). Sch – Prace Augusta Schleichera (zob. Schleicher 1857). ŠVŽŽ – Słownik gwar północno-zachodnich żmudzkich 1–2, aut. R. Vanagienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014–2015. VaigŽ – Słownik współczesnej gwary Vaiguva, aut. I. Švarcaitė, Wilno: Versmė, 2023. VdškŽ – Słownik gwary vidiškiańskiej, autorzy: Ž. Markevičienė, A. Markevičius, Wilno: Uniwersytet Edukologiczny Litwy, Instytut Języka Litewskiego, 2014. ZnŽ – Słownik gwary zanavykańskiej 1–3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003–2006. LITERATŪRA Baranowski Anton 1920: Litauische Mundarten 1: Texte, Leipzig: Verlag von K.F.Koehler. BaronasJonas1932:Rusų–lietuvių žodynas,2-asleidimas,Kaunas:Sakalobendrovė. BūgaKazimieras1959:Rinktiniai raštai2,Vilnius:Valstybinėpolitinėsirmokslinės literatūrosleidykla. BūgaKazimieras1961:Rinktiniai raštai3,Vilnius:Valstybinėpolitinėsirmokslinės literatūrosleidykla. DLKG–Dabartinės lietuvių kalbos gramatika,red.V.Ambrazas,4-ojipataisytalaida, Vilnius:Moksloirenciklopedijųleidybosinstitutas,2006. DyboVladimirA.1981:Slavjanskaja akcentologija. Opyt rekonstrukcii sistemy akcentnych paradigm v praslavjanskom,Moskva:Nauka. GirdenisAleksas2003:Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai,Vilnius:Moksloir enciklopedijųleidybosinstitutas. GirdenisAleksas2008:Žemaičių dzūkai. Tekstai su komentarais,Vilnius:Moksloir enciklopedijųleidybosinstitutas. GirdenisAleksas2012:Šiaurės žemaičių Skuodo zona. Tekstai su komentarais,Vilnius: Vilniausuniversitetoleidykla. SANDRALUKŠAITĖ-RAMONIENĖ,VYTAUTASRINKEVIČIUS 114 ActaLinguisticaLithuanicaXCI KurschatFriedrich1870–1874:Deutsch-littauisches Wörterbuch1–2,Halle:Verlag derBuchhandlungdesWaisenhauses. KurschatFriedrich1883:Littauisch-deutsches Wörterbuch,Hallea.S.:Verlagder BuchhandlungdesWaisenhauses. LaigonaitėAdelė1978:Lietuvių kalbos akcentologija,Vilnius:Mokslas. LaigonaitėAdelė2002:Lietuvių kalbos akcentologija,Vilnius:Gimtasisžodis. LKAII–Lietuvių kalbos atlasas2:Fonetika,ats.red.K.Morkūnas,Vilnius:Mokslas, 1982. LKG II –Lietuvių kalbos gramatika 2: Morfologija, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis,1971. Rinkevičius Vytautas 2010:Kaikurieteoriniaimorfologinėsakcentologijoskoncepcijosaspektai.–Baltistica56(1),9–43. Rinkevičius Vytautas 2015: Baltų ir slavų kalbų kirčiavimo istorija 1, Vilnius: Vilniausuniversitetas. Philipp Ruhig 1747: Littauisch-Deutsches und Deutsch-Littauisches Lexicon, [Königsberg:]J.H.Hartung. SchleicherAugust1857:Litauisches Lesebuch und Glossar,Prag:J.G.Calve’sche Verlagsbuchhandlung. SkardžiusPranas1935:Daukšos akcentologija,Kaunas:VDUHumanitariniųmokslųfakultetas. SkardžiusPranas1943:Lietuvių kalbos žodžių daryba,Vilnius:Lietuvosmokslųakademija,Lietuviųkalbosinstitutas. SkardžiusPranas1998:Raštai3,Vilnius:Moksloirenciklopedijųleidybosinstitutas. SkardžiusPranas1999:Raštai5,Vilnius:Moksloirenciklopedijųleidybosinstitutas. Stundžia Bonifacas 1985:Lietuvių bendrinės kalbos kirčiavimo sistema, Vilnius: Petroofsetas. StundžiaBonifacas2014:Bendrinės lietuvių kalbos akcentologija,Vilnius:Eugrimas. ŠlapelisJurgis1920–1922:Lietuvių kalbos žodynas, išverstas rusiškai, lenkiškai ir vokiškai,Vilnius:„Žaibo“spaustuvė. ŠlapelisJurgis1921:Lietuvių ir rusų kalbų žodynas,Vilnius:M.Šlapelienėsknygynas,„Žaibo“spaustuvė. ŠlapelisJurgis1929:Lenkiškas lietuvių kalbos žodynėlis,Vilnius:„Rucho“spaustuvė.  Straipsniai / Articles 115 Lietuvių kalbos veiksmažodžių su priesaga -(i)uoti kirčiavimo raida ŠlapelisJurgis1940:Kirčiuotas lenkiškas lietuvių kalbos žodynas,antrojilaida,Vilnius: M.ŠlapelienėsLietuviųKnygynas,spaustuvė„Raida“. VLKK2005:Valstybinėlietuviųkalboskomisija.RekomendacijaDėl kai kurių priesaginių veiksmažodžių kirčiavimo,2005m.gegužės5d.,Nr.R-8(k-15). VLKK2013:Valstybinėlietuviųkalboskomisija.ProtokolinisnutarimasDėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2005 m. gegužės 5 d. rekomendacijos Nr. R-8 (k-15) „Dėl kai kurių priesaginių veiksmažodžių kirčiavimo“ pakeitimo ir papildymo,2013m.spalio3d., Nr PN-10 (k-15.1). Zinkevičius Zigmas 1992: Historia języka litewskiego 5: Powstanie języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Zigmas 1994: Dialektologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Historia akcentuacji litewskich czasowników na -(i)uoti STRESZCZENIE W historii akcentuacji litewskich czasowników na -(i)uoti można zaobserwować następujące procesy: 1. Na najwcześniejszym możliwym do rekonstrukcji etapie sufiks -(i)uofunkcjonował jako niedominujący silny sufiks: czasowniki utworzone od wyrazów akcentuacyjnie niemobilnych miały akcent na rdzeniu (podstawie słowotwórczej), np. vj-uo-ti ← vj-as paradygmat akcentuacyjny 1, podczas gdy czasowniki utworzone od wyrazów mobilnych miały akcent na sufiksie, np. kelm-úo-ti ← kélm-as paradygmat akcentuacyjny 3. 2. W czasownikach utworzonych od nieruchomych wyrazów nieakutowych (ściślej: wyrazów z nieakutową sylabą końcową tematu, np. rzeczowników a. p. 2) akcent przesunął się z rdzenia (tj. ostatniej sylaby podstawy słowotwórczej) na sufiks wskutek prawa de Saussure’a, np. *paš-uo-ti > parš-úo-ti (← paš-as a. p. 2), przez co akcentowanie niesufiksalne stało się niemożliwe, z wyjątkiem czasowników utworzonych od nieruchomych wyrazów akutowych (tj. wyrazów stem-finalsyllableregardlessoftone/quantity,e.g.a.p.1nouns). 3. Withthespreadofaccentualdominanceinderivatives,suffixstresscametobe z akutową sylabą końcową tematu lub akcentowaną sylabą nieuogólnioną na czasowniki, które zachowały swoje akcentowanie niesufiksalne po działaniu prawa de Saussure’a. Uogólnienie to zostało instancesofretainednon-suffixstressinverbsderivedfroma.p.1nounsareattestedin MikalojusDaukša’stexts,FriedrichKurschat’sdictionary,earlynormativedictionaries,and już w dużej mierze zakończone we współczesnym litewskim języku standardowym, lecz współczesne gwary. SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ, VYTAUTAS RINKEVIČIUS 116 Acta Linguistica Lithuanica XCI 4. W okresie po prawie Saussure’a zaczęły pojawiać się nowe czasowniki z akcentowaną cyrkumfleksyjnie podstawą, w których cyrkumfleks pełnił funkcję ikoniczną: oznaczał powolne, długotrwałe działanie lub stan. Istniały dwa typy takich czasowników, reprezentowane odpowiednio przez lk-ur-iuo-ti i bat-uo-ti. 5. Typ lkuriuoti jest rezultatem rozszerzenia sufiksu -(i)uona czasowniki na -ur-ti i -ul-ti, które charakteryzowały się cyrkumfleksem w podstawie jako wykładnikiem osłabionego znaczenia duratywnego. Cyrkumfleks z podstawy tych czasowników został przeniesiony do czasowników na -(i)uo-ti; w znacznej części wellastoothersuffixalverbalformations(e.g.lkur-iau-tietc.).Accordingto20th-century sources,thiscircumflexrootstressissharedbyalmostallLithuaniandialects,albeit,in wschodniej Litwy jest on poświadczony obok form z akcentem sufiksalnym. 6. W czasownikach typu batuoti, tj. derywatach od przymiotników oznaczających kolory (i podobne właściwości), cyrkumfleks w podstawie prawdopodobnie pojawił się jako środek odróżniania czasowników esywnych od czasowników fientywnych i/lub faktitywnych. Ten typ akcentuacji (tj. akcent na podstawie cyrkumfleksyjnej) występuje głównie w dialektach południowo-zachodnich. Prawdopodobnie nigdy nie istniał w północno-zachodniej Litwie, gdzie odziedziczona forma bált-uo-ti jest nadal używana, podczas gdy na wschodzie w XX wieku została niemal całkowicie wyparta przez akcent sufiksalny (tj. balt-úo-ti). 7. Prace normatywne z XX i XXI wieku świadczą o stopniowym zaniku akcentu na podstawie cyrkumfleksyjnej i rozpowszechnianiu się akcentu sufiksalnego w obu typach czasowników. W standardowym języku litewskim akcent niesufiksalny całkowicie zanikł w czasownikach typu batuoti, podczas gdy w czasownikach typu lkuriuoti jest on nadal możliwy. 8. W zachodniolitewskich dialektach (zwłaszcza na Litwie Mniejszej) akcent niesufiksalny może również występować w różnych innych czasownikach nowszego pochodzenia, zwykle bez naruszania odziedziczonej zasady, zgodnie z którą akcent jest możliwy wyłącznie w akutowanych rdzeniach syllablesofmultisyllabicderivationalbases.Thesecanbeonomatopoeic(e.g. čìvyr-uo-ti) orotherwiseexpressiveverbs(e.g. tàlaž-uo-ti),recentGermanisms(e.g.býdel-iuo-ti),and jednosylabowych lub w czasownikach przebudowanych niekońcowych na -(i)oti (np. páin-iuo-ti). Nadesłano 25 czerwca 2024 r. SANDRA LUKŠAITĖ-RAMONIENĖ Katedra Bałtystyki Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa sandra.luksaite-r[email protected]tud.vu.lt sandralituanist[email protected]om VYTAUTAS RINKEVIČIUS Uniwersytet Wileński Katedra Bałtystyki Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa [email protected]