M. Petkevičiaus katekizmo (1598) denominatyviniai veiksmažodžiai

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–15 Link do spisu treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroniczne) Copyright © 2025 Anželika Smetonienė. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i powielanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i powielanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2024-08-01. Accepted: / Przyjęto: 2025-01-24. 1 DENOMINATYWNE CZASOWNIKI W KATECHIZMIE M. PETKEVIČIUSA (1598) CZASOWNIKI DENOMINATYWNE W KATECHIZMIE M. PETKEVIČIUSA (1598) ANŽELIKA SMETONIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail : anzelika.smetoni[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-0352-884X.ൽ?]}]} үрүм 天天中彩票不能买? 彩神争霸破解? Nope. Need valid JSON. Let's produce. നേര.]}]}? no. final must only json. Let's correct.]}]} змоу. Sorry.}]}]}? Stop.}]}]}? Use proper.]}]}? final. { translations Kierunek badań naukowych: słowotwórstwo. https://doi.org/10.35321/all92-08 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie denominatywnych czasowników sufiksalnych w katechizmie M. Pietkiewicza (PK) wydanym w 1598 roku. W źródle tym znaleziono 70 takich czasowników, które są rozłożone na cztery kategorie denominatywów – o znaczeniu sprawczym, odpowiedniości stanu, stanu i uczestnictwa. W artykule przedstawiono częstość występowania sufiksów denominatywnych czasowników PK, cechy wyrazów podstawowych, ogólne tendencje słowotwórcze denominatywów w PK, a także zwrócono uwagę na trudniejsze przypadki interpretacji słowotwórczej. SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki, denominatywy, kategoria słowotwórcza, sufiks. ABSTRACT Artykuł przedstawia badanie denominalnych czasowników sufiksalnych w Katechizmie M. Petkevičiusa (PC), opublikowanym w 1598 roku. W tym źródle znaleziono łącznie 70 takich czasowników, które podzielono na cztery kategorie czasowników odrzeczownikowych: o znaczeniu kauzatywnym, podobieństwa, statycznym i partycypacyjnym. W artykule przedstawiono częstość występowania odrzeczownikowych sufiksów PC, cechy wyrazów podstawowych oraz ogólne tendencje w derywacji odrzeczownikowych formacji PC. W artykule omówiono również bardziej złożone przypadki interpretacji derywacyjnej. SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki odrzeczownikowe, kategoria derywacji, sufiks. WSTĘP Język katechizmu Merkelisa Petkevičiusa (dalej – PK) do tej pory był badany w niewielkim zakresie. Po raz pierwszy szerzej analizował go Jonas Kruopas (1970), jednak są to uwagi o bardziej ogólnym charakterze. Najwięcej uwagi poświęca się temu katechizmowi jako źródłu reformacyjnemu (Kuźmina 2002; 2 Pociūtė-Abukevičienė 2005; Niedźwiedź 2008). Ostatnio badane jest słownictwo PK, najczęściej zapożyczone (Smetonienė 2016; 2017; 2018; 2019a; 2019b), oraz derywacja czasowników sufiksalnych (Smetonienė 2021). W niniejszym artykule uwagę poświęca się denominalnym czasownikom sufiksalnym, tj. derywatom od nazw. Chociaż słowotwórstwo czasowników współczesnego języka litewskiego było badane, do dziś niewiele analizowano czasowniki przyrostkowe dawnego piśmiennictwa; w tej dziedzinie pisali głównie Jurgis Pakerys (2005; 2017; 2019; Arkadiev, Pakerys 2015) i Dalia Pakalniškienė (2019). D. Pakalniškienė (2019: 10) podkreślała, że „badania kategorii słowotwórczych różnych warstw chronologicznych są aktualne i mają znaczenie jako produkty poznawania i kategoryzowania świata, jego «porządkowania» oraz odzwierciedlenia w języku“. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie kategorii słowotwórczych denominalnych czasowników przyrostkowych w PK oraz, jeśli takie istnieją, wyodrębnienie różnic między PK a współczesnym językiem litewskim w tym zakresie. Aby osiągnąć ten cel, ze słowniczka katechizmu M. Petkevičiusa opracowanego przez J. Kruopasa oraz z wydania fotograficznego tego katechizmu opublikowanego w 1939 r. wyekscerpowano wszystkie formy czasowników przyrostkowych i ich derywaty poświadczające bezokolicznik, czas teraźniejszy i czas przeszły jednokrotny. Czasowniki uogólniono (pomija się derywaty z przedrostkami, jeżeli formy ich czasowników bezprzedrostkowych są regularne i nie ma między nimi zasadniczej różnicy znaczeniowej), dzieląc je na dewerbatywy i denominały. Łącznie w PK znaleziono 70 denominalnych czasowników przyrostkowych. Jak wspomniano, denominalnymi czasownikami przyrostkowymi nazywa się derywaty od rzeczowników, przymiotników, zaimków i przysłówków pochodzenia przymiotnikowego. Tradycyjnie czasowniki przyrostkowe zachowujące przyrostek we wszystkich tematach nazywa się przyrostkowymi, a te, które go nie zachowują – mieszanymi. Zaproponowano również odpowiednio nazywać je czasownikami sufiksalnymi równozgłoskowymi i nierównozgłoskowymi (Pakerys 2002: 235–236). Właśnie te dwa morfologiczne typy czasowników sufiksalnych są analizowane w niniejszej pracy. W niniejszym artykule zastosowano synchroniczną analizę słowotwórczą, której główne zasady sformułował Vincas Urbutis (2009 [1978]). Przedstawione denominatywne czasowniki sufiksalne PK formalnie i semantycznie opierają się na wyrazach podstawowych, a derywat i wyraz podstawowy łączy wyraźna motywacja słowotwórcza. W przypadkach, gdy motywacja słowotwórcza wydaje się już odległa, czasowników nie włącza się do artykułu, ponieważ uważa się je za synchronicznie niepodzielne. Analizując potencjalne derywaty i ich wyrazy podstawowe, uwzględniono również dodatkowe kryteria ustalania kierunku derywacji (częstotliwościowe, ilościowe) (Urbutis 2009 [1978]: 101). Podstawowe formy czasownika, przewidywane na podstawie systemu współczesnego języka litewskiego i słowotwórstwa czasowników, lecz niepoświadczone w PK, zapisuje się w nawiasach kwadratowych. Warto wspomnieć, że ze względu na zwięzłość tekstu podaje się tylko te znaczenia derywatów i wyrazów podstawowych, które są używane w PK. W niektórych przypadkach, aby wyraźniejsze było powiązanie derywatu z podanym wyrazem podstawowym, a nie z innym formalnie możliwym, podaje się znaczenie czasownika. Osobno należy wspomnieć także o zapożyczeniach, a dokładniej — o slawizmach, ponieważ możliwe jest dwojakie podejście do nich. Czasami trudno odróżnić slawizmy i derywaty języka litewskiego od zapożyczonych rzeczowników, ponieważ gdy do języka litewskiego z języków słowiańskich przejęto czasownik i jego rzeczownik o wspólnym rdzeniu, może pojawić się pytanie, czy związek słowotwórczy mógł powstać w języku litewskim, tj. 3 do języka litewskiego najpierw mógł zostać zapożyczony rzeczownik, od którego za pomocą produktywnych litewskich przyrostków utworzono czasownik. Z tego powodu czasami czasowniki o wyraźnie zapożyczonym rdzeniu są uznawane za równorzędne derywaty języka litewskiego od zapożyczonych rzeczowników i nie rozpatruje się innej możliwości. W niniejszym artykule przyjmuje się odmienne stanowisko. Analizując czasowniki o słowiańskim rdzeniu, najpierw ustalono formalne składniki morfologiczne (przyrostki wyodrębnia się analogicznie na podstawie słowotwórczo rozkładalnych czasowników języka litewskiego). Zazwyczaj czasowniki zapożyczone z języków słowiańskich mają analogie w językach słowiańskich, odpowiadają systemowi integrowania slawizmów, tj. przy przejmowaniu slawizmu — czasownika — i integrowaniu go z językiem litewskim zachowuje się odpowiedniość przyrostków: czasowniki polskie i wschodniosłowiańskie z przyrostkami -ować, -овати (-овaть, -авaть, -eвaть) mają w języku litewskim przyrostek -avoti; litewskie czasowniki z -yti, -ija, -ijo odpowiadają słowiańskim czasownikom z przyrostkami -ić (-yć), -ити (-ыти), natomiast z -(i)oti, -(i)oja, -(i)ojo – czasownikom języków słowiańskich z -ać, -aтu (-aць, -aть, -ять). Litewskie czasowniki zapożyczone, jeżeli równocześnie w języku funkcjonuje także rzeczownik o wspólnym rdzeniu, teoretycznie mogą być uznane za podzielne słowotwórczo, jednak w pierwszej kolejności należy poszukiwać pełnych odpowiedników potencjalnie zapożyczonego czasownika w analizowanych językach słowiańskich danego okresu. Oceniając możliwość słowotwórczą języka litewskiego, należy uwzględnić kategorię słowotwórczą możliwego derywatu, akcentuację, znaczenia obu wyrazów – możliwego derywatu i możliwego wyrazu podstawowego – oraz chronologię ich wejścia do języka litewskiego. Po przeprowadzeniu wspomnianej analizy do zapożyczeń z języków słowiańskich, a nie do litewskich derywatów denominalnych, zaliczono następujące czasowniki: blūdyti (vźbłudit PK 244,21), [-ija], [-ijo]; [bursavoti], [-avoja], -avojo (bursawoio PK 121,4); čestavoti (ciastawok PK 5,9), [-avoja], [-avojo]; čystyti (apcistiti PK 128,26), [-ija], [-ijo]; dėkavoti (dekawot PK 231,17), [-avoja], -avojo (dekawoima PK 183,21); dymić (dumot PK 42,4), -oja (dumoia PK 103,10), -ojo (nudumoiau PK 57,2); gotować (prigarawitą PK 111,26), -ija (gatavii PK 51,7), -ijo (gatawiima PK 205,15); [gwałtować], -avoja (gwołtawoiami PK 191,13), [-avojo]; hańbić (honbit PK 142,21), [-ija], [-ijo]; korzyć się (koros PK 49,22), [-oja], [-ojo]; pokutować (pakutawotumbim PK 147,6), [-avoja], [-avojo]; pustoszyć (pustiti PK 73,2), [-ija], [-ijo]; rządzić [rediti PK 149,27], [-o], -ė (paredey PK 142,10) i jeszcze wiele innych. DERYWACJA DENOMINATYWÓW W KATECHIZMIE PETKEVIČIUSA KATEGORIE Czasowników z przyrostkami jest znacznie mniej niż rzeczowników, dlatego derywaty utworzone za pomocą tych samych przyrostków mogą należeć do różnych kategorii derywacyjnych. W PK występują denominatywy należące do czterech kategorii derywacyjnych: o znaczeniu sprawczym (sekutywów), o znaczeniu stanu (statywów), o znaczeniu odpowiadania stanowi oraz o znaczeniu uczestnictwa. Są one utworzone za pomocą przyrostków -(i)auti, -enti, -ėti, -inti, -yti, -(i)oti, -(i)uoti. Najwięcej jest derywatów o znaczeniu sprawczym. 1.1. Sekutywy oznaczają aktywne działanie, za pomocą którego coś zostaje stworzone. Ogólne znaczenie kategorii to ‘robić to lub coś takiego, co zostało powiedziane w wyrazie podstawowym’ (DLKG 4 1997 [1994]: 387). Czasowniki o znaczeniu kauzatywnym mogą mieć różne odcienie znaczeniowe zależne od słowa podstawowego, na przykład kietinti „czynić twardym”, šlovini „nadawać sławę”. W PK znaleziono 52 czasowniki sufiksalne tej kategorii słowotwórczej, utworzone za pomocą sufiksów: • -ėti, -i, -ėjo: žymėti (iźimet PK 201,15), [žymi], [-ėjo] ‘czynić znak, oznaczać’ LKŽe : žymė ‘zachowany jakiś znak, ślad; umowny sztuczny przedmiot lub znak obrazowy, oznaczenie itd.’ LKŽe; • -inti, -ina, -ino: [artinti], -ina (artiname PK 183,10), [-ino] : arti ‘blisko (do oznaczania miejsca)’ LKŽe; bjaurinti (neiszbiaurintų PK 209,6), -ina (biaurina PK 72,25), [-ino] : bjaurus ‘taki, który ma zły wygląd, brzydki, nieładny, straszny, wstrętny’ LKŽe; mnożyć (dauginti PK 116,10), [-ina], [-ino] : daugus ‘który jest dużej ilości, liczny, obfity; częsty’ LKŽe; daugsinti (dauksink PK 118,8), [-ina], [-ino] : daugsus ‘liczny, obfity, dostatni’ LKŽe; [didinti], [-ina], -ino (padidinimu PK 31,19) : didis ‘znaczny pod względem rozmiarów, duży; dojrzały, dorosły, w starszym wieku itd.’ LKŽe; drauginti (pridrauginti PK 6,24), [-ina], [-ino] ‘łączyć w przyjaźń, jednoczyć’ LKŽe : draugė ‘przyjaźń, obcowanie; wspólnota, stowarzyszenie; grupa przyjaciół jednego pokolenia itd.’ LKŽe; drūtinti (drutinti PK 79,6), [-ina], [-ino] : drūtas ‘gruby; mający dużo siły, silny’ LKŽe; gaivinti (gaywindamas PK 75,15), -ina (atgaywina PK 14,18), -ino (gaywinima PK 116,14) : gaivus ‘ożywiany, żywotny, trwały, silny, żywy, wesoły, zwinny, żwawy’ LKŽe; garbinti (garbink PK 108,21), -ina (garbina PK 80,20), [-ino] : garbė ‘sława, szacunek; dobre imię’ LKŽe; gausinti (gausindama PK 113,4), [-ina], [-ino] : gausus ‘obfity; obfity; urodzajny; wydajny; bogaty, pojemny’ LKŽe; zawstydzać (pagiedintas PK 241,9), [-ina], [-ino] : gėda ‘hańba, wstyd’ LKŽe; [upiększać], [-ina], -ino (apgrazinay PK 129,8) : gražus ‘piękny, o harmonijnej budowie; miły’ LKŽe; [zbliżać], -ina (sugriatin PK 238,4), [-ino] : greta ‘obok, tuż obok, w sąsiedztwie, blisko siebie’ LKŽe; oskarżać (kaltindami PK 125,23), [-ina], [-ino] : kaltas ‘który zrobił coś złego, popełnił przestępstwo, zgrzeszył, wykroczył przeciwko czemuś; godny, zasługujący (na karę)’ LKŽe; krwawić (sukruwintas PK 164,6), [-ina], [-ino] : kruvinas ‘krwawy, zakrwawiony, pokryty krwią, ociekający krwią; związany z przelewem krwi, morderczy, krwiożerczy’ LKŽe; wychwalać (laupsins PK 50,5), [-ina], [-ino] : liaupsė ‘cześć, pochwała’ LKŽe; wyrównywać (ligink PK 55,11), [-ina], [-ino] : lygus ‘bez wgłębień i wypukłości, równy; bez gałęzi, bez rozgałęzień itd.’ LKŽe; rozweselać (linksminti PK 144,5), [-ina], -ino (palinksminay PK 70,12) : linksmas ‘ogarniający radością, wesoły; wprawiający w dobry nastrój, radujący itp.’ LKŽe; zmniejszać (mażintusi PK 72,11), [-ina], [-ino] : mažas ‘niewielkiego wzrostu, wysokości, o niewielkich wymiarach; w niewielkim wieku, w wieku dziecięcym itp.’ LKŽe; zmiękczać (iszminksztink PK 23,23), [-ina], [-ino] : minkštas ‘ulegający naciskowi innego ciała, łatwo dający się wcisnąć; delikatny, giętki, nietwardy itp.’ LKŽe; [nartinti], [-ina], -ino (inartinom PK 22,6) : nartus ‘ogarnięty wielkim pragnieniem, zapałem, szybki, gorący, gwałtowny; szybko wpadający w gniew, zły’ LKŽe; naujinti (atnawgink PK 63,15), -ina (naugini PK 175,14), -ino (atnauginima PK 201,16) : naujas ‘niedawno powstały, zrobiony, nabyty; jeszcze nieużywany lub mało używany itp.’ LKŽe; [niekinti], [-ina], -ino (iszniekino PK 120,24) : niekas ‘mało użyteczny, mało potrzebny, lichy, przedmiot o małej wartości’ LKŽe; [złościć], -ina (piktina PK 204,25), [-ino] : piktas ‘który szybko się złości, kłótliwego usposobienia; ogarnięty złością, rozgniewany, zirytowany itd.’ LKŽe; platinti (papłatink PK 179,23), [-ina], -ino (papłatinimą PK 252,2) : platus ‘duży w poprzek’ LKŽe; [uspokajać], -ina (nusiramina PK 66,23), 5 [-ino] : ramus ‘nieruchomy lub prawie nieruchomy; nieporuszany; który ma powolne usposobienie, niegwałtowny itd.’ LKŽe; savinti (pasawinta PK 228,8) [-ina], -ino (pasawinima PK 238,11) : savo ‘wskazując przynależność, bliskość rzeczy, przedmiotu, sprawy którejkolwiek z trzech (zwykle wykonujących czynność) osób (mówiącego, słuchającego albo osoby, o której się mówi) itd.’, savas ‘należący do samego siebie, wyhodowany, wyprodukowany przez samego siebie, będący samym sobą, używany przez samego siebie; związany z pokrewieństwem, bliskimi relacjami itd.’ LKŽe; sotinti (pasotinti PK 121,18), [-ina], [-ino] : sotus ‘który najadł się wystarczająco, nasycony, syty; którego trzeba jeść niewiele, pożywny, sycący itd.’ LKŽe; stiprinti (stiprint PK 251,18), -ina (nusistiprina PK 90,4), [-ino] : stiprus ‘mający dużo siły fizycznej, mocny, zdolny; cieszący się dobrym zdrowiem; zdolny do dobrego funkcjonowania itd.’ LKŽe; utrudniać (apsunkinkim PK 149,6), [-ina], [-ino] : sunkus ‘dużo ważący; do wykonania, nabycia czego potrzeba dużo sił, wysiłku itd.’ LKŽe; pozdrawiać (sweykint PK 146,19), [-ina], [-ino] : sveikas ‘słowo pozdrowienia, życzenia zdrowia’ LKŽe; ukorzeniać (iszaknint PK 31,10), [-ina], [-ino] : šaknis ‘część rośliny, za pomocą której umacnia się ona w ziemi i odżywia się; początek, podstawa, źródło czegoś itd.’ LKŽe; sławić (paszławint PK 40,8), -ina (szlowin PK 150,6), -ino (paszlawinimą PK 24,10) : sława ‘chwalebne rozgłoszenie, okazywany przez społeczeństwo szacunek za wielkie zasługi, pracę, talent, wielka cześć; dobre imię, reputacja’ LKŽe; [uświęcać], -ina (paszwentina PK 124,14), -ino (paszwentinay PK 72,9) : święty ‘mający bardzo szlachetny, czcigodny cel; drogi sercu, budzący wielki szacunek itd.’ LKŽe; usprawiedliwiać (nusiteisinti PK 242,12), [-ina], [-ino] : prawy ‘który postępuje uczciwie, przestrzega norm moralnych, nie kłamie, któremu można zaufać, sprawiedliwy; odpowiadający prawdzie, oparty na prawdzie, wymaganiach moralnych itp.’ LKŽe; sprawdzać (nutikrintas PK 246,22), [-ina], [-ino] : tikras ‘rzeczywisty, namacalny, niezwodniczy; a także naturalny, czysty itp.’ LKŽe; [oddalać], -ina (attolin PK 173,15), [-ino] : toli ‘daleko (do oznaczania miejsca, gdzie coś jest, odbywa się, dzieje, zdarza się albo do którego się idzie, porusza, przesuwa); oznacza długi odcinek czasu, czas długo trwający, oddalony w przeszłość lub przyszłość itp.’ LKŽe; tvirtinti (twirtinki PK 119,4), [-ina], [-ino] : tvirtas ‘odporny na działanie niszczących sił zewnętrznych, trwały; mający dużo siły fizycznej, silny, zdolny; cieszący się dobrym zdrowiem itd.’ LKŽe; valninti (walnink PK 69,10), [-ina], -ino (iszwalninay PK 30,15) : valnas ‘nieskrępowany, wolny, niezależny; niezamknięty, mogący swobodnie się poruszać, mający wolność’ LKŽe; žeminti (nuźiamintą PK 44,15), -ina (nusiźiamina PK 163,18), [-ino] : žemas ‘mający niewielki wymiar pionowy, niski; nieosiągający zwykłego poziomu, niski itd.’ LKŽe; [oznaczać], -ina (źiankliname PK 125,16), [-ino] : znak ‘dawny lub powstały ślad; sztuczny rzeczowy lub obrazowy znak, oznaczenie itp.’ LKŽe; • -yti, -ija, -ijo: [dzielić], -ija (daliiesi PK 7,24), -ijo (daliimu PK 220,21) : część ‘pewna ilość całego przedmiotu; element składowy jakiejś rzeczy itp.’ LKŽe; garbyti (nugarbysiu PK 80,17), [-ija], [-ijo] : garbė „sława, szacunek; dobre imię” LKŽe; pečėtyti (pećietitumbim PK 208,6), [-ija], [-ijo] : pečėtis „narzędzie do wyciskania znaku; znak odciśnięty lub odciśnięty za pomocą tego narzędzia; pieczęć” LKŽe; stipryti (sustiprisiu PK 194,16), [-ija], [-ijo] : stiprus „mający dużo siły fizycznej, silny, zdolny; cieszący się dobrym zdrowiem; zdolny do prawidłowego funkcjonowania itd.” LKŽe; • -yti, -o, -ė: [mainyti], maino (mayna PK 48,20), mainė (apmayne PK 133,12) : mainas ‘wymiana, zamiana; przemiana, zmiana i t. d.’ LKŽe; ramyti (nuramis PK 59,17), 6 [ramo], [ramė] : ramus ‘nieruchomy lub ledwo poruszający się; nieporuszany; który ma powolne usposobienie, niezbyt gwałtowny i t. d.’ LKŽe; • -oti, -oja, -ojo: dovanoti (apdowanot PK 38,20), -oja (apdowanoie PK 38,14), -ojo (apdowanoio PK 166,20) : dovana „dovanotas daiktas; auka ir t. t.“ LKŽe; • -oti, -o, -ojo: saugoti (saugoti PK 37,15), [-o], -ojo (sawgaia PK 19,17) : saugus „apsaugotas nuo pavojų; atsargus ir t. t.“ LKŽe; • -uoti, -uoja, -avo: meluoti (mełuota PK 139,27), [-uoja], [-avo] : melas ‘neteisybė, melagystė’ LKŽe. Najwięcej sekwentatywów PK stanowią równosylabowe derywaty z przyrostkiem -inti. Właśnie ten przyrostek jest najbardziej charakterystyczny dla tej kategorii. Ponadto najczęściej wyrazami podstawowymi derywatów tej kategorii i tego przyrostka są przymiotniki; w takim przypadku znaczenie derywatów całkowicie odpowiada ogólnemu znaczeniu kategorii słowotwórczej (DLKG 1997 [1994]: 387), na przykład linksminti „czynić wesołym”, platinti „czynić szerokim”. Wśród typowych sekwentatywów odprzymiotnikowych na uwagę zasługuje kruvinti, w którym doszło do haplologii (kruvinas > kruvin-inti > kruv-inti). Od rzeczowników z przyrostkiem -inti utworzono mniej derywatów, a ich znaczenia mają bardziej zróżnicowane odcienie znaczeniowe. Podstawami rzeczownikowych sekwentatywów z przyrostkiem -inti w PK są najczęściej abstrakty: draugė, garbė, gėda, liaupsė, šlovė. Znaczenie takich derywatów ma wyraźny odcień znaczenia nadawania lub wywoływania, na przykład gėdinti „wywołać wstyd”, šlovinti „nadać sławę“. Znaczenia pozostałych sekentywów z przyrostkiem -inti całkowicie odpowiadają ogólnemu znaczeniu kategorii (ženklinti „robić znak”) albo mają szczególne odcienie znaczeniowe (šakninti „sprawiać, pobudzać do wzrostu korzeni”). Chociaż PK jest stosunkowo niewielkim źródłem, poświadczono w nim rzadkie przypadki, gdy wyrazami podstawowymi sekentywów z przyrostkiem -inti są przysłówki i zaimek: arti, greta, toli oraz savas. Znaczenia derywatów całkowicie odpowiadają ogólnemu znaczeniu kategorii, na przykład artinti „sprawiać, że coś jest blisko”, savinti „czynić swoim, własnym” (DLKG 1997 [1994]: 388). Szerzej należałoby skomentować derywaty -yti, -ija, -ijo. Większość derywatów z tym przyrostkiem to derywaty rzeczownikowe (LKG 1971: 261), jednak, choć rzadziej, występują także inne wyrazy podstawowe – przymiotniki. Ogólnie rzecz biorąc, znaczenia derywatów z takim przyrostkiem są niemal identyczne ze znaczeniami derywatów z przyrostkiem -inti. W gwarach języka litewskiego i w dawnych litewskich tekstach pisanych te dwa przyrostki są czasami używane paralelnie; takie przypadki występują również w PK: garbinti / garbyti; stiprinti / stipryti. We współczesnym języku litewskim dominuje wariant z -inti (np. aušinti / aušyti; gesinti / gesyti itp.). Warto również zwrócić uwagę na czasowniki valninti i pečėtyti. Jak już wspomniano, w niniejszym artykule przyjmuje się pogląd, że jeżeli w języku litewskim obok czasownika o wyraźnie zapożyczonym rdzeniu poświadczony jest zapożyczony rzeczownik, tj. potencjalny wyraz podstawowy, taki czasownik nie jest automatycznie uznawany za derywat języka litewskiego. Czasownik valninti należy zaliczyć do hybryd języka litewskiego z oczywistego powodu – przyrostek -inti nie ma odpowiedników w językach słowiańskich, innymi słowy, odpowiada on definicji hybryd: „Są to wyrazy, które oprócz własnych mają również nieodmienne morfemy innych języków. Hybrydy powstają zazwyczaj w wyniku kalkowania, przekształcania zapożyczeń lub poprzez słowotwórstwo, z użyciem już zapożyczonych morfemów” (LKE 2008 7 [1999]: 207). Nawet jeżeli zaszła tu wspomniana wymiana przyrostków i valninti jest przekształceniem od valnyti (czasownik ten nie jest poświadczony w PK), po pierwsze, tradycyjnie przekształcenia zapożyczeń uważa się za hybrydy, po drugie, po przeprowadzeniu analizy ustalono, że również czasownik valnyti jest najprawdopodobniej derywatem języka litewskiego od zapożyczenia valnas (< st. ros. вольный ‘добровольный, совершаемый по собственному желанию; posiadający władzę, prawo postępować według własnej woli; wolny, nie волный ‘вольны, свабодны; не вінаваты, апраўданы; незалежны, непадуладны; napotykający przeszkód; wolny, niezależny’ (SRJA III 17); ruteński вольный, дабравольны’ (HSBM IV 165); pol. wolny ‘swobodny, niezależny, nieograniczony; taki, z którego ktoś może swobodnie korzystać; posiadający wolność osobistą; itd.’ (SS X 292)). Czasownik pečėtyti mógłby być zapożyczony z języków słowiańskich (ze wschodniosłowiańskich), gdyby uwzględniać wyłącznie przyrostek, jednak w słownikach języków słowiańskich z odpowiedniego okresu nie znaleziono czasowników, które mogłyby dać właśnie pečėtyti – znalezione dane potwierdzają jedynie прикладывать печать, запечатывать печатью, скрепив края документа; закрывать, poświadczoną w wielu miejscach formę pečėtavoti (< st.rus. печатовати, печатывати ‘przymocowywać, zabraniać korzystania’ (SRJA XVII 36); rusiń. печатовати, печатовать ‘przymocowywać pieczęć (do dokumentu); aпячатоваць; przen. kończyć, zamykać; ‘potwierdzać’ (HSBM XXIV 284); por. len. pieczętować ‘opatrywać pieczęcią’ (SPol XXIV 44)). Zatem pečėtyti można by uznać za derywat od zapożyczenia pečėtis (< st.rus. печать ‘znak, symbol, ślad, odcisk чего-л.; прибор с выпуклыми знаками для оттискивания их на чем-л; печать, печатка; także w przenośni; ‘odcisk pieczęci (pieczęci sygnetowej), zwykle na kawałku wosku, ołowiu, który był zawieszany, przymocowywany do dokumentu; odcisk’ (SRJA XVII 36); rus. пєчать, пєчат, пєчѧть, пєчѧт ‘(niewielki metalowy lub kamienny przedmiot z wyciętym na nim znakiem, służący do odciskania na wosku, ołowiu itp. w celu potwierdzenia treści dokumentu) pieczęć, pieczęć; (відбиток цього знака, зроблений на воску, свинці тощо і прикріплений шнуром до документа замість підпису) печать’ (SSМ II 143). Większość litewskich sekwentów równosylabowych PK to typowe derywaty tej kategorii w języku litewskim, nieco nietypowe są czasowniki ramyti i meluoti. Ten ostatni czasownik wyróżnia się swoim wyrazem podstawowym – w DLKG wspomina się, że wyrazami podstawowymi derywatów o znaczeniu sprawczym, tworzonych za pomocą przyrostków -uoti, -uoja, -avo, są najczęściej rzeczowniki konkretne (DLKG 1997 [1994]: 388), jednak meluoti, -uoja, -avo wywodzi się od abstrakcyjnego rzeczownika melas. Być może dlatego jego znaczenie nieco odbiega od znaczenia ogólnego tej kategorii i oznacza „mówić kłamstwo”. Drugi czasownik jest ciekawszy ze względu na swoją formę. Ramyti we współczesnym języku litewskim, a także w ogóle w dawnych pismach, nie występuje często; bardziej zwyczajna jest forma raminti, jednak wiedząc, że istnieje paralela przyrostków -inti / -yti, taki czasownik jest całkowicie prawdopodobny, choć rzadki. Z tej grupy nieco wyróżniają się sek wenty nierównosylabowe – jest ich znacznie mniej. We współczesnym języku litewskim bardzo wiele czasowników z przyrostkiem -ėti i jego wariantami nie jest już łączonych z żadnymi wyrazami nominalnymi, niemniej opozycja słowotwórcza między žymėti a žymė jest wyraźna, dlatego czasownik zaliczono do derywatów słowotwórczo przejrzystych. 1.2. PK derywatów stanowych, zwanych również statywami, jest 12; oznaczają one statyczny stan o nieokreślonym czasie trwania, związany z tym, co zostało powiedziane przez wyraz 8 podstawowy. Ogólne znaczenie kategorii można wyjaśnić jako „być tym, takim; odczuwać, mieć to, co zostało powiedziane przez wyraz podstawowy”. Zazwyczaj derywaty tej grupy tworzy się za pomocą wszystkich ośmiu podstawowych przyrostkowych morfemów odrzeczownikowych (DLKG 1997 [1994]: 393). Przyrostki statywów PK również są różnorodne: • -auti, -auja, -avo: [pateikauti], [-auja], -avo (pateikawiman PK 234,20) : pateika ‘życzliwość, łaska itd.’ LKŽe; sprzeciwiać się (priestarauti PK 78,25), [-auja], [-avo] : prieštara ‘sprzeciw, spór; rozstrzygnięcie, którego jedna myśl zaprzecza innej myśli, sprzeczność i t. d.’ LKŽe; [żądać], -auja (reykałauia PK 205,25), [-avo] : reikalas ‘praca do wykonania, zadanie, interes; rzecz konieczna, konieczność, potrzeba i t. d.’ LKŽe; gniewać się (ne rustaut PK 220,19), [-auja], -avo (apsirustawo PK 195,8) : rūstus ‘zły, okrutny; szorstki, obraźliwy i t. d.’ LKŽe; • -enti, -ena, -eno: żyć (giwenti PK 71,2), [-ena], [-eno] : gyvas ‘mający życie, żyjący, nieumarły itd.’ LKŽe; • -ėti, -i, -ėja: żałować (gayleti PK 71,11), gaili (gaylis PK 84,15) i -ėja (nesigayleia PK 164,4), [-ėjo] : gailus ‘miłosierny; godny litości, wzruszający, nędzny, płaczliwy; smutny itd.’ LKŽe; wstydzić się (nesigedevami PK 82,21), [-isi], [-ėjosi] : gėda ‘hańba, wstyd’ LKŽe; [chcieć], nori (nenorinti PK 133,19), [-ėjo] : noras ‘wewnętrzne pragnienie, by coś robić, coś otrzymać, mieć, zaspokoić siebie; zdolność do decydowania, wola itd.’ LKŽe; • -oti, -oja, -ojo: wątpić (abeiotumbim PK 25,6), -oja (neabeioiam PK 214,11), -ojo (abeioimas PK 246,13) : abejas ‘wątpienie’ LKŽe; troszczyć się (ne siełok PK 59,14), [-oja], [-ojo] : siela ‘wewnętrzny psychiczny świat człowieka, jego świadomość, uczucia, przeżycia; w religii – nieśmiertelna niematerialna zasada człowieka, łącząca człowieka z Bogiem; duch i t. d.’ LKŽe; • -uoti, -uoja, -avo: sylvartuoti (ne silwartuok PK 60,16), [-uoja], [-avo] : sylvartas ‘zgryzota, troska, ból serca’ LKŽe; žaliuoti (źaluodams PK 43,17), [-uoja], [-avo] : žalias ‘jedna z podstawowych barw widma, znajdująca się między żółtą a błękitną; taki kolor jak trawa’ LKŽe. Spośród 12 statywów PK tylko wyrazy podstawowe czterech z nich są przymiotnikami: rūstus, gyvas, gailus, žalias, chociaż właśnie statywy najczęściej tworzy się od przymiotników. Podstawowymi słowami pozostałych statywów są rzeczowniki abstrakcyjne. Jeden statyw PK jest typu mieszanego (norėti), natomiast czas teraźniejszy innego statywu PK wykazuje zróżnicowanie – poświadczona jest zarówno forma bezsufiksalna gaili, jak i sufiksalna gailėja. Czasownik žaliuoti, jak widać, ma przyrostek -uoti, który w języku litewskim jest w ogóle bardzo produktywny i charakterystyczny dla niemal wszystkich kategorii derywatów denominatywnych. Jeżeli žaliuoti i žalias są powiązane relacją słowotwórczą, znaczenia derywatu mogą być dwa: „stawać się zielonym” i „być zielonym”. Czy derywat jest mutatywem, czy statywem, można wywnioskować jedynie ze znaczenia derywatu, a to ujawnia się tylko z kontekstu: Tas bus kaip medžias isodintas / ant pawersmiu wisad žaluodams / ir duos waysiu wisokuy ciesu PK 43,17. Jak wynika z fragmentu PK, w katechizmie czasownik ten jest używany w najczęstszym znaczeniu ‘być zielonym’ LKŽe, a zatem jest to derywat oznaczający stan. 1.3. Derywatów o znaczeniu odpowiedniości stanu jest mniej niż statywów. Najwięcej derywatów o znaczeniu odpowiedniości stanu tworzy się od rzeczowników, a ogólne znaczenie tej kategorii 9 brzmi „pełnić funkcje tego, pracować jako to, zachowywać się tak, jak powiedziano w słowie podstawowym” (DLKG 1997 [1994]: 391); czasowniki są nieprzechodnie. Większość derywatów od stanów PK utworzono za pomocą najbardziej produktywnego przyrostka tej kategorii -(i)auti: karaliauti (karalaut PK 113,10), -auja (karalauienti PK 207,14), [-avo] : karalius ‘tytuł władcy, monarchy w niektórych krajach; osoba posiadająca ten tytuł itd.’ LKŽe; prarakauti (prarakauti PK 160,18), [-auja], -avo (prarakawa PK 178,3) : prarakas ‘głosiciel przyszłych wydarzeń; święty niebios, pomocnik Boga’ LKŽe; tarnauti (tarnautumbim PK 22,21), -auja (tarnauia PK 227,5), [-avo] : tarnas ‘wynajęty pracownik domowy wykonujący różne prace zlecone przez gospodarza, służący mu; niewolnik’ LKŽe; viešpatauti (wieszpataus PK 85,17), [-auja], [-avo] : viešpats ‘człowiek posiadający jakąkolwiek władzę, władca; najwyższa wszechmocna istota, Bóg itd.’ LKŽe. Kilka spośród wspomnianych derywatów o znaczeniu odpowiedniości utworzono od zapożyczeń karalius i prarakas. Karalius jest zapożyczeniem ze starej warstwy, przybył ze wschodniej Słowiańszczyzny (por. st. ros. король ‘король, правитель’ (SRJA VII 338), ruskie король ‘кароль, манарх’ (HSBM XVI 21). W LKŽ nie wskazuje się na jego obce pochodzenie, zatem przynajmniej w LKŽ zarówno karaliauti nie jest oznaczane jako hybryda, tj. jako wyraz niezalecany we współczesnym języku litewskim, chociaż formalnie karaliauti nie różni się od prarakauti. Ten ostatni czasownik zalicza się do hybryd, ponieważ jego wyraz podstawowy prarakas ‘prorok’ wszedł do języka litewskiego już w późniejszych czasach (< st. ros. пророкъ ‘предсказатель, предвестник’ (SRJA XX 207); ruskie пророкъ, пророк ‘прарок, прадказальнік’ (HSBM XXIX 213); pol. prorok ‘człowiek posłany przez Boga, przemawiający w Jego imieniu i głoszący Jego wolę’ (SPol XXX 360)) oraz prarakauti jest derywatem zgodności stanu, dziś postrzeganym jako typowy hybryd: jego przyrostek nie ma analogii w językach słowiańskich i nie odpowiada systemowi integrowania slawizmów (uwzględniając czasowniki języków słowiańskich, prawidłowo powinno być -avoti); ma wyraz podstawowy będący zapożyczeniem, słowiański rdzeń. Przyporządkowanie jednego czasownika do tej kategorii jest problematyczne. Przyrostek -inti, choć rzadki w kategorii zgodności stanu, jest jednak możliwy, dlatego również czasownik auklinti (vzauklintu PK 239,21), [-ina], [-ino] mógłby do niej należeć, wyrazem podstawowym byłby rzeczownik auklė ‘niania, wychowawczyni dzieci’ LKŽe. Jednakże w DLKG napisano, że czasowniki zgodności stanu z takimi przyrostkami są nieprzechodnie, podczas gdy w tym przypadku czasownik jest przechodni. 1.4. Derywatów o znaczeniu uczestnictwa w PK są zaledwie 2: kariauti (kariaut PK 141,17), [-iauja], [-iavo] : karas ‘zmartwienie, troska, boleść serca’ LKŽe; pasnykauti (pasnikaudams PK 88,26), [-auja], [-avo] : pasnykas ‘powstrzymywanie się od określonych pokarmów (zwykle mięsa, dawniej także mleka) w dniach wyznaczonych przez religię’ LKŽe. Chociaż czasownik pasnykauti jest hybrydem, oba słowa tej kategorii są typowymi derywatami kategorii słowotwórczej o znaczeniu uczestnictwa – mają przyrostek -(i)auti (czasowniki tej kategorii tworzy się wyłącznie z przyrostkami -(i)auti i -(i)uoti), a ich wyrazami podstawowymi są rzeczowniki abstrakcyjne. Zwięźle kategorie derywacji rzeczowników PK, częstość ich wyrazów podstawowych oraz produktywność przyrostków przedstawiono w tabeli (zob. tabelę).