Apie Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos rankraščio Iźęgis Geograpyje ir Walenty Szacfajerio Geografiia krótko zebrana atitiktį

Ac a Linguis ica Li huanica 2025, . 93, s. 123 Con en s link Tu iniens Ve weis / ISSN 2669-218X (online elek onisch) Copy igh © 2025 Jū a ė Pajėdienė. Published by he Ins i u e o he Li huanian Language. This is an Open Access a icle dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons A ibu ion Licence, which pe mi s un es ic ed use, dis ibu ion, and ep oduc ion in any medium, p o ided he o iginal au ho and sou ce a e c edi ed. // Auslei e Li uäischen Sp achins i u s. Diese A ikel is de o ene Zugang, e eil un e C ea i e Commons Zu eilungslicenzbedingungen, die unbeg enz e wenden, e eilen und wiede geben e lauben, den Inhal au jedem beliebigen Medium, mi Angabe de Au o n und Quelle. Recei ed: Gau a: 2025-05-21. / Accep ed: Akzep e : 2025-10-07. 1 APIE JURGIO AMBROZIEJAUS PABRŽOS RANKRAŠČIO IGIS GEOGRAPYJE und WALENTY SZACFAJERIO GEOGRAFIIA KRÓTKO ZEBRANA ATITIKTĮ On he Co espondence be ween Ju gis Amb oziejus Pab ėžas Manusc ip Iźęgis Geog apyje and Walen y Szac aje s Geog a iia k ó ko zeb ana SEURAT PAJDIEN li auischen Sp achins i u E-Mail: ju a [email protected] ORCID ID: h ps://o cid.o g/0000-0003-1542-2866 Mokslinių y imų k yp ys: li auische Sp ache sin aksė und seman ika, e noling is ika, Lie u os kul ū os i bažny inių eks ų is o ija. h ps://doi.o g/10.35321/all93-06 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ANOTATIUM Im A ikel umgesp ochen wi d Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos geog a iens lei äliu so genannames, übe lebendes Übe sch i enbla nich hal enden 166 Sei en-Manusk ip s, beginnendes Wö e n Iźęgis Geog apyje, eks ü-Übe schaja mi XIX a. I pusės popula iu Walen y Szac aje io lei ėliu, o enba wi d žemai iško übe se zungs gene asis inhal und S uk u e ände ung lenkiškam o iginalam, gezeig we den Pab ėžos e ime ge unden und papildymai. ESMINIAI WODŽIAI: Ju gis Amb oziejus Pab ėža (17711849), Walen y Szac aje (Valen as Šac aje is) (~17781840), Józe Zawadzki (Juozapas Za adskis) (17811838), geog a iens üh ėlis, žemai i e imasškas. 2 ABSTRACT The a icle discusses he ex ual ela ionship be ween a 166-page manusc ip , e e ed o as a geog aphy ex book by Ju gis Amb oziejus Pab ėža, lacking a i le page and beginning wi h he wo ds Iźęgis Geog apyje, and a ex book by Walen y Szac aje , which was especially popula in Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. The a icle e eals he gene al co espondence be ween he Samogi ian manusc ip and he Polish o iginal, bo h in con en and s uc u e, and shows he modi ica ions and addi ions ound in Pab ėžas ansla ion. KEYWORDS: Ju gis Amb oziejus Pab ėža (17711849), Walen y Szac aje (Valen as Šac aje is) (~17781840), Józe Zawadzki (Juozapas Za adskis)811838), geog aphy ex book, ansla ion o Samogi ian. ĮVADAS Im A ikel wi d un e such Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos Geog a iens Füh ungäliu so genann en, 1 übe lebenden Übe sch i enbla es nich hal enden 166 Sei en-Manusk ip s, beginnenden Wo en Iźęgis Geog apyje..., und Walen y Szac aje io Geog a iia k ó ko zeb ana (XIX a. III. Jah zehn is) 2 Tex en Übe eins immung. Ziel des A ikels zu zeigen lenkiško o iginalalo und žemai iško e imo Tex ens S uk u und Inhal s Übe eins immung, zu besp echen e ime api ikan igen Ände ungen 3 sowie mögliche Anspo nen En s ehens eine žemai iškos ado ėlio Ve sion. Die allgemeine s uk ū iné Szac aje io Geog a iia ku zko zeb ana und žemai iško dieses Buches Übe se zung eks üen Übe eins immung und einige au o inio Pab ėžos Tex in a pů bes immen basie end anali iniem, g e inamuojem und s uk u i ines Analyseme hoden. De A ikel bes eh aus d ei Abschni en, die sie behandeln: 1. Pab ėžos geog a ie sogenannames handsch eibes u sp ung wah nehmungsgeschich e und dieses žemai iško handsch eibes en s ehnis im XIX a. beginn anzus iegen galėjęs einige geog a ies knihä, un e denen und zwei Szac aje io lei ėlio e sionen Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) und Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828;?1832) populia ismus. 2. Die allgemeine lenkiško o iginalo und žemai iško e assung ex en s uk u en und inhal ens Übe eins immung. 3. Lenkiško o iginalalo und žemai iško e imo eks en un e schiedumai: Pab ėžas apilldymai, Ände ungen und Anme kungen. 1. Hand aščio Iźęgis Geog apyje Geschich e de He kun Wah nehmung De Teil gausias e Handsk i ische 4 Pab ėžas K ea i en jüngs e Zei e hiel Publika ion. Es is eines geis igen eks üsse gebnis 5 und zwei na u amokslische geschä e: 20092015 m. wa 1 zemaičių pamokslininko, kunigo p anciškono Pab ėžos (17711849) Übe alen s und ä iglas meh siehe Pace ičius, Raudy ė 2023: 713. Einuolinis Pab ėžas Namens Sch eibweise gegenwä igen Zei en a iie zwischen Amb aziejaus (būdingo und Pab ėžas da bų XIX a. II halese eing a dijimui, siehe Kišūnienė 1972: 96) und Amb oziejus. Le za asis, Pab ėžas Au og a en cha ak e is ische Au sch i (plg. Kišūnienė 1972: 98, 99, 100, 102, 103), wa populia us XX a. y inė ojų A bei en (ž . en ib: 109111). Ri os Šepe y ės (2020: 7) Ini ia i e e wei in e au hen iško Pab ėžos einge äh dung häl om sich und in diesem A ikel. 2 Plg. Ta ydas 1972: 55; Ged imas 2003: 117; Sko upskas 2019: 9; Šepe y ė 2019: 7. 3 Szac aje (Schac aie ) (~17781840) A z j, Übe se ze , polkische Sp ache pa eng e Geog a iias üh ėlių Au o , Dich e (plg. PSB). 4 Neues e Pab ėžas Handsch i en Besch eibung siehe Raudy ė 2023: 130133. 5 Ž . Šepe y ė, pa ., 2020. 3 e ö en lich wu den alle d ei P lanzen-Gesu ado Tayslós augumyynis (I223, 224776, 777980) Teile, 6 und 2019 m. Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ia. Le z aąją Buch umgangenden A ikeln 7 disku ie en Handsch i ens uk u und zu eilenden Inhal swe (Sko upskas 2019) sowie 8 o maliösen und sp achbinä Handsch i en Besonde hei en (Šepe y ė 2019). O iginali ä de He kun des B ie es wi d in ihnen un e schiedlich bewe e : Riča das Sko upskas (2019: 1112) 9 nenn Pab ėžę Au o em des geog aphischen Handėlio, das zemai iisch gesch ieben wu de, und Šepe y ė (2019: 53) eil mi , daß [a]ki aizdu, dass Pab ėža übe se z e aus polkische Sp ache XIX, e scheemi und ühe e Sagen übe den ühe en Hand ausch: Juozoydo Rank (1972: 57) de Ansich , dass Pab ėža u isches geog aphisches po anka lenki, und noch pana y ėjo spėjimu, dass [k]o gu is , es wa nich eine Übe se zung ode Folge eines Handalo, nes ik e eines Handalo, dessen Handle im 18. a. . . a. so besch ieben wä en. Möglichen Handsch i en o be ei ungsda um 10 Pab ėžos ex üngene (Šepe y ė 2019: 52) bezieh mi schon gemenne em desselben älschlich iden i izie en y ėjo beme kėjim, dass Pab ėža geog a iją gesch ieben nach 1831 m. (nes 11 manusk ip e wähn popiežius G igalius XVI, gewo denes papiezium 1831 m.) sowie eminem, dass und Gied ius Subačius, basie end au de Pab ėžos sch i en wicklung Analyse, is geneh zu glauben, dass das Buch übe 18311834 Jah e gescha en wu de. 12 6 Ž . Kažukauskai ė, Šepe y ė, pa ., 2009. 7 Ž . Šepe y ė, pa ., 2014. 8 Ž . Šepe y ė, pa ., 2015. 9 Ž . Šepe y ė, pa ., 2019. 10 Šepe y ė (2019: 53) zi ie Simoną Šilinskai ę (2010: 6), abe e wähn e Zi a zugesch ieben wi d Robe ui Ged imu (plg. Ged imas 2003: 120). I eine üh ende Hinweises P iežas imi wu de Šilinskai ės magis o A bei Lie u iškos geog a ijos e minijos deidas Aspek e Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos Geog a ijā passeigene emme Tex . In diese Magis oa bei (ž . Šilinskai ė 2010: 515, 25, 26, 33, 34) inde sich as olls ändig übe gesch ieben Ged ims A ikel J. A. Pab ėžos Geog aphie üh ėlio Te mine (z . Ged imas 2003: 117132) übe sch eibend ges ichen nu die Anme kungen übe Simoną Daukan ą und Lau yną I inskį (siehe Ände ungen nich e lek ie en nach Ged imą 2003 su ašy oje bibliog a ijoje). Wah hei , magis o A bei meh e e Male Šilinskai ė (2010: 4, 6, 18) gib an, dass ėmėsi Ged ims A bei und s ell au o iaus eiginien (aus Ged imas 2003: 122, 128, 131, 132) dieses ci a en (plg. Šilinskai ė 2010: 11, 14, 15, Šepe y ė 20). 11 zi ie Šilinskai ę (2010: 6), abe und diese Zi a zugesch ieben wi d Ged imu (ž . Ged imas 2003: 119). 12 Plg. Ged imo (2003: 119) A ikels Absa zipą: Knygoje gib nich angegeben Sch i ungsda um. J. Ta ydas glaub , dass Handbuchěl gesch ieben wu de nach 1825 m., weil da in e wähn Russis sa Nikolaus I, wie ge ade diesen Jah en ange angen zu egie en, und nich spä e als 1830 m., weil sei dem Pab ėža a sidėjęs ein bo anikai (Ta ydas 1972: 56). Anscheinend, basie end au diese Meinung, bibliog a ie auch angegeben, dass Pab ėžos Geog a ija gesch ieben nach 1825 m. (Kišūnienė 1972: 97). Alle dings Pab ėžes Geog aphiens Lei ėlio da eie ung e laub zu übe p ü en noch ein wich ige Fak . Knigoje is e wähn papiežius G igalius XVI, gewo deness papeezium 1831 m., i. i. iel spä e , als Rusiją begann zu egie en ca as Nikolajus I: Poniawoojęćzió i a G ygaalós XVI. Gałwa baźniicys Riimyszkoosys 63. Hinsich lich, Pab ėža sie sch ieb nach 1831 m. Das bes ä ig und Sch i analyse. G. Subačius, ausnag inėjęs Pab ėžas eikalů sch eib ad, s ell e, dass dieses Buch eines de e s en Pab ėžas eikalů is , gesch ieben wü de mi p iebalsen ćź, śź und sud ejin em S immen <...>, und neig da an zu glauben, dass das Buch gescha en um 18311834 Jah e (Subačius 1996: 42). Nuoseglus diese Ged ims Absa zes nuo ašas (sonde n an e wende des ech en Au o s) gegeben und schon geminne e em magis o We k (ž . Šilinskai ė 2010: 6). 4 Po žemai iško ank aščio Iźęgis Geog apyje ( oliau – PaIG) publika imo likęs neišsp ęs as u inio au o ys ės klausimas paska ino galimo lenkiško šal inio (a ne kele o jų 13 ) pauschkas. Hand aščio publikacija, die be ei s ell pe ašą und bilddų aksimiles (ž . Šepe y ė, pa ., 2019), bei nauji bibliog a iniai kul ū inio Pab ėžos palikimo ap ašai (ž . Pace ičius, Raudy ė 2023) jas paleng ino. Pab ėžos domėjimosi geog a ija p adžią hipo e iškai galima sie i su jo moky oja imu K e ingos schule, wo 18171821 m. e un e ich e ha nich nu la ynische sp ache und ikyb, abe mögliche weise und geog a iją (plg. Gidžiūnas 1994: 6970): žemai iškas geog a ijs ado ėlio handsk i is wu de pasi e e diese pedagogischen ak i i ä beweisem ( enib: i išlikusios Pab ėžos biblio ekos knygos 14 . A ydo Pace ičiaus i Nijolės Raudy ės pa eng o Pab ėžos biblio ekos ka alogo sky iuje „Geog a ija“ (ž . Pace ičius, Raudy ė 2023: 243–259) 7172). Dämesigkei zu Geog aphie zeigen e wähnen a lasen und ka enlapien sammlungen (61 15 n .) sowie ein paa lenkiškų knygų i omis Lau enco Echa do Dykcyona zyk Geog a iczny (17821783), E dokijaus Zabłowskij Ieog a iia pańs wa ossyskiego (1810), Józe o Zawadzkio Geog a iia powszechna (1812) und Szac aje io Nowa geog a iia powszechna (1824). Diese Büche ' Ti aš es, p a a mės und Inhal bezeugen nich nu übe damalsige Geog aphie wissenscha En wicklung und kai ą, sonde n und übe Geog a ies 16 Publika ionen populia ismus, aigi, und diese S a es Kenn nisse (ku ios spa čiai kei ėsi und wegen poli ischen ealijų) sowie gewissen Büche po eikį. Bewe e man imme wiede jammes (meh ode 17 wenige ak ualisie es) de damaligen Zei einige Geog a ienbuchs polkische Sp ache Ve ö en lichungen (plg. Es eiche 1878: 426) sieh , dass as alle populä s en Geog a ie-Büche Pab ėža wa e wo ben. S ill nu in seine Biblio hek gab es (ni gens E lebens?) besonde s pa ankaus, glus ai und annehmlisch wich igs e Da en physische , poli ische und wi scha liche Geog aphie eikian iges Füh ėlio, den Pab ėža wa namensinęs lenkiška knygele. 18 Ta knygelė das Szac aje io be ei a Geog a iia ku zko zeb ana podług os a nich ak a ów ułożona, na nowo p zej zana i pop awiona ( oliau Gkz). Alle e was ak ualisie und (ode nu ) wiede ojami Gkz Ve ö en lichungen zeigen ih e Popula i ä . Man kann denken, dass o z 19 nich schauen o wiede o e Bucheinsä zen, bibliophil Pab ėža wah scheinlich imme nich äuch e sie zu kau en, ad ge asen skolon 13 Plg. schon minė ą Ged imo (2003: 120) spėjimą, dass das, ko wohl, nebu ęs eines welches Geschalo e imas ode sekimas. 14 Pace ičiaus (2023: 33) behaup e , in de pe sönlichen Biblio heke Pab ėža u ėjęs meh Büche n als e es ig im Ka alog: 207 nameninime, 233 eine ai. 15 Pab ėžes u ė us a lasen noch übe sie Ged imas 2003: 118. 16 Beispielsweise, F anciszek Sia czyńskies be ei e en Dykcyona zyk Geog a iczny p a a mese wi d angegeben, dass lenkiškoje Ve sion (mi apildymais übe geog aphische Objek e Polens) basie Echa ds Wö e buchs 13-oöche Au lage de Übe se zung in anzūzische Sp ache 8-öß e Au lage (ž . Echa d 1782: III). 17 Plg. Zawadzkio p a a mes e s e em und zwei e em Buches Geog a iia powszechna Edi ionen (ž . Zawadzki 1812: IVV, III). 18 Plg. Pab ėžos anme kung übe o iginalą: lękyszkoo kningeliee padie s m. ó znoczi y a mieszkańców, a męszczyzn. : ‘lenkiškoj knygelėj padė as m. muss eikš i a mieszkańców [gy en ojų], ode męszczyzn [ y ų]? (PaIG 49). 19 Ka olis Es eiche is üh 7 diese Buche Ausgaben ( ün mi demselben Namen 1; 21825 m., 31827 m., übe žiū ė ą i pa aisy ą 41828 m. und 51832 m. und noch zwei e was spälesnius 71845 m. und 81849 m. ak ualisie , en hal en 1878 einen Bei eß un e dem Namen Wydanie nowe (ž . Es eiche : 426). 1827 m. und 1832 m. Pe missions so was zu inden nich gelang. 5 en schiede e sie pe (si)zusch eiben žemai iisch. Selbs und je z wendend Gkz, sieh , dass knygelė soll e sein Liebling anoche Lese oche da in we den ku zum die wich igs en poli ischen und physischen Geog aphiewissen übe alle ün Kon inen e angegeben (Eu opische Teils aa en, un e ihnen und ge allenen in das Russische Reich gniauž u, besch ieben we den aus üh liche ). 20 21 Be o umblickend zemai iško übe se zung zu i ü lenkiškam o iginalu muss disku ie en, de aus eine o XIX a. II zehnme ie ausgehenden Gkz e laubnissen (nes ex in ihnen as iden iškas) gehal i an am meis en glaubė inu PaIG quelle. Wich ig zu e wähnen, dass Pab ėžos e imas nesie ins mi 4-endem Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi podług os a nich ak a ów ułożona i powiększona. W... S... (wei e Gp) du ch 1818 m. Ve ö en lichung. 22 Sug e inus 23 Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) und Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828) Texus gesehen, 24 dass Gkz pa eng a Gp 1818b Texg undindu. Ande s umbenann und Büche engäs en den ollen Namen (und nich Ini ialen W... S...) indikie enden Geog a iia ku zko zeb ana <...> nanowo p zey zana i pop awiona p zez Walen ego Szac aie a Tex Ände ungen ma kie nu wich ige aldo ų Ve ände ungen (pa y, panuie e az Alexande I (Gp 1818b: 16; Gkz 1825: 16) geände in panuie e az Mikołay I (Gkz 1818; 1828: 16)). Nikolajus I e wähnungen andame und Pab ėžas ex (plg.: poniawo nójau Mykałojós I (PaIG 26)), abe solche A Ände ungen žemai iškame e ime wä e galėję en s ehen und eigene Pab ėžas Ini ia i e. Susiau i i Pab ėžas e wende en lenkiško quellens 25 paeseškos eld nu bei Gkz e laubnissen e laub ko ek ū as ehle , welche wa Gp (1817; 1818b). Alle Geog a iia ku zko zeb ana E laubnisse lie e n 26-ių Rusijos gube nijų nuo odą (no s au ge üh ijamas 36-ios), die zemeai iškame e ime wiede hol und Pab ėža, 26 plg. : 20 Zawadzkis und 1811 1812 m. skubo ai ausgegebene Geog a iia powszechna p a a mėse ad essa u angegebenend p i a čiai besimoknende jüngimą, dieses lei ėlio po eikį g indžia ex kla em und ku zem, nežiū in des nich baig ums des Buches in ih nich besch ieben Russland gehö omybėn be ekusi Eu opas Teil (plg. Zawadzki 1812: IIIV (ka ojama P zedmowa do edycyi pie wszey), III). 21 Plg. Sko upsko (2019: 12) angebo ene besch eib Bewe ung: Vado ėlis is e gleichsweise ge inge es Um anges, abe bedeck die ganze E de als plane ą. […]... [P]e eil e Fak en und Kenn nisse sind in ielen Fällen seh laconische und nahezuu iniische. <...> Knoggoch deu lich wah nehmlich geog aphische Cha ak e Fak o […] de En e nung Wi kung da geleg en In o ma ionen De aillie ung, Volls ändigkei und Inhal sum ang. Ansi wi d Eu opabesch eibung zugewiesen den g öße en Teil des Buches, und ande e Kon inen en und siein be indlichen Lände n Besch eibung nu 50 psl.. 22 Es eiche is e weis ie u is Gp-Ausgaben Vilniuje 1; 21811, 31817, 41818 mi de Anme kung, dass ab 3i eine ak ualisie e Ve sion des Tex es angebo en wi d (Es eiche 1878: 426). Obwohl Gp wa popula i, knygelės paminėjimai bezieh sich nu mi de da meo pedagogikos his o ie: Polenisches kul u his o ikų A bei en wi d angegeben, dass XIX Jah hunde s II Jah zehn in Lie u os gube nijos misionie ių mokyklose geog a ies moky a(si) aus Szac aje io Geog a ia począ kowa (plg. Wieczo ek 2011: 70). 23 Im 3- en Gp (1817) Ausgabe gib es ziemlich iele zaslilikusių ko ek ū as Fehle , nebeopak i o en wede im 4- en Gp Ausgabe, noch e was ak ualisie und schon einen ande en Namen e ügende Gkz. 24 De 1. und 2. Gp-Ausgaben (ž .. Gp 1811) abmes ini, als be ei s ellenden elότερη Tex - und ak ischen Da en e sion, die un e scheide und on be ei ges ell e Pab ėžas Manusk ip . 25 Übe diese In o ma ionen Ein luss des Handsch i en da imui siehe 12 ausnašą. 26 Sko upskas (2019: 20), beme k , in Pab ėžas Handsch i zai suo ą ik ą, dass Russland susiedan i aus 26 gube nijų, ihn e klä ha so: ma y , au o iaus sukzle a, nes au ge üh 36. 6 Rossya dzieli się: Nap zód na 36 Gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gp 418b: 16 27 ); Rossya dzieli się: Nap zód na 26 gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gkz 1825; 1826;1828: 16); Rosyje dalyjes Py miausee i 26 góbe nyjes só iedi as pagał is a imu ponis ys (PaIG 27). Diese ko ek ū as Fehle e laub Pab ėžas e assung o iginalalu zu hal en kažku ią aus spälesnių ( emian is genė u ca o Nikolajaus I einwa dijimu, e meidlich, dass nich 1825 m., und spälesne 1826 ode 1828 m.) Geog a iia k ó ko zeb ana e sijų. Kann sein, dass Pab ėža übe se z aus Gkz 1832, abe bis je z dieses Buches Ve ö en lichung noch welche Da en übe ihn noch genann e Es eiche bibliog a ijas są ado no aba (plg. Es eiche 1878: 426) inden konn e nich . Wenn Pab ėža übe se z aus Gkz 1832, dann dann soll e dieses Gkz geben denselben Tex wie und Gkz 1826 ode Gkz 1828, nu schon e wähin G igalių XVI-ąjį, popiežia usį 18311846 m. Kol kas Pab ėžos e imą sie i mi 1832 m. Gkz möglich nu hypo he isch, obwohl es am meis en mi den schon e wähn en Subačiaus (1996: 42) und Ged imo (2003: 119) A gumen en wegen des E s ellungsda ums. 2. Übe eins immung des Lenkiško o iginals und de Žemai iško Übe se zung in Inhal und S uk u Szac aje io be ei u Lei ėlio Geog a iia ku zko zeb ana und Pab ėžos žemai iisch zusammschy o Buchos Übe se zung inhal lich und S uk u uise Übe eins immung illus ie 1 abellei dieses nebe inamigen lenkiško und žemai iško eks ü Abschp en. Knygą (und auch auch und žemai iisch su ašy ą handsk i lichen ih e a ian zu) bes eh 28 sechse Teile: įžanga und ün sky iai, plg. : WSTP; ROZDZIAŁ I. EUROPA; ROZDZIAŁ II. AZYA; ROZDZIAŁ III. AFRIKA; ROZDZIAŁ IV. AMERIKA; ROZDZIAŁ V. AUSTRALIIA CZYLI OCEANIIA (Gkz 1828: 3, 10, 60, 72, 87) → Iźęgis; Abscheis 1. Eu opa; A skii is II. Azya; A skii is III. A ika; A skii is IV. Ame ika; A skii is V. Aus alije ode Oceanije (PaIG 1, 13, 113, 133, 162). Len elės skil yse pag ečui be ei ges ell en beide We ken Büche und Manusk aščio Kapi eln Zi a en: einige p adinische und eine beendamesis Abschniai. Toks g e igung spiegel Tex s S uk u en (sky ellen und pa ag a en Ano dnung) Gemeinsamkei sowie Inhal s, Fak ischen Da en Übe eins immung und Übe se zungs Wo odiškkei . Gkz zi ie nach 1828 m. Ve ö en lichung ( a ijuend pa eik im angegeben und 29 27 K oku oje 1818 m. ausleis a Gp (ji on ilniškio 1818 m. Gp e laubimo un e scheide ki okia paginacija und einigen Ko ek u en) diese Reiheu e auch bie e mi 36 gube nijų nuo oda, plg. : Rossya dzieli się: nap zód na 36 Gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gp 1818a: 13). 28 Szac aje is Büche sanda ą indi ek […] analuodami Pab ėžas Handsch i en ex […] is ap a ę Ta ydas (1972: 55–56); Ged imas (2003: 119); Sko upskas (2019: 1335). 29 Wegen Pla zmangel in diesem A ikel as neap a iama eigene Übe se zung Sp ache ge e e nu zu zeigen Zielen (o mi šiokien soien Papildymais) Pab ėžos sekimą o iginalalu. Pab ėžas du chge üh en Gkz e a bei ungs eigi umas (im Ve gleich mi ande en seine e ägenis) wi d besp ochen in eine ande en Publika ion. 7 m. 1826 in de Ve ö en lichung o handene Übe sch i e sion). Zi ie end ka ojamas lenkiškoje Buch in gegebenes Au sch eibmodell, e laubend zu sehen Gkz pas i u Sch i zu zeichne en Wö e n Pab aukimu in Pab ėžes Handsk i . Lese hin e nehmlichkei umsch eibend ci a as halbjuodžu sch i um yškinami papildyma, beispielsweise, leksischen duble zu ode pa a eks ischen elemen en (lenkiškų a i ikmenų) u inčios e imo ph ases ode wo e, de en lenkišką a i ikmenį Pab ėža pe si ašo e ime (plg. : Wulkany czyli gó y ogień wybuchające (Gkz 1928: 10) und Ógnakalney (Wulkany ode kałnaa ógni yszdómą yijy:) (PaIG 15)) ode Wö e , denen pa enka nich buchodinį, abe žemai iškajai ( ilie uškajai) sp achendes T adi ionen übs em Übe einsmen (plg. : Wyspy <...> Zielonych Świą ek (Gkz 1828: 90) und Sałas <...> Sekmynynys (PaIG 166)). Gkz und PaIG Tex a ka pü Je igung zeig Pab ėžas Bemühung konsequen e e S uk u zu s uk u ie en Tex zu als gegebene o iginale. Ve ime as gib Sch umpunungen (pa yčajne, lenkiškus Gkz ku zinius MS., z MS. ode m. Pab ėža zas aso ollnais Wo en Mies as s aliićźynis, só mies ó s aliićźynió a mies s (ž . PaIG 146, 112113)), nu lenkiška san umpa . d. e olg ku ziniu . ., en sp echendem un e aičių yn olaus (plg. : Nieodzowną pomocą do nauki Geog a ii sind ka i geog a zne czyli mappy <...> ka e besonde ne wys awiaią iednę główną część ziemi np. Azyą, lub Eu opę i . d. (Gkz 1828: 8) und Nea sky amó paszałpó p i moksła Geog apyjys i a łaksz aa geog apický nebo mappas <...> łaksz aa ipa ingyijy yszs a a wyina bink o yny dali źemys: kaap ay Azyjy a Eu opa, y . . (PaIG 1112). Pab ėža wa geneig Wö e n zu no ie en und Zahlenis (Hand ach san ang wu de gesch ieben beide Va ian en, plg., beispielsweise, 1 Tabelles schy elei Iźęgis zi ie amas 6 Absa z. Tabelle 1. Szac aje io Geog a iia k ó ko zeb ana e imas Pab ėžos Manusk ip in Iźęgis Geog apyje: lenkiško und žemai iško eks a ka pů Übe einkunds Gkz 1828 (1826) GEOGRAFIIA KRÓTKO ZEBRANA PODŁUG OSTATNICH TRAKTATÓW UŁOŻONA. NANWO PRZEYRZANA I POPRAWIONA NANWO PRZEYRZANA I POPRAWIONA PRZEZ WALENTEGO SZACFAIERA. WILNO. JÓZEF ZAWADZKI WŁASNYM NAKŁADEM. PaIG 1828. WSTP. 1. GEOGRAFIIA ies opisanie ziemi na k ó ey 1. mieszkamy: ze względu opisuijących się w niey względu) dzieli się na ma ema ickou, izickou i ą Ma ema2. Geog a iia ma hema ische ma hema ycznyny dabo źemy kaypo plane ę i Iźęgis Geog apyje (: emiu asz s) i a ap aszims zeczy, źemys, ą kó y giwenam: ysz węgy (: poli yczną. apsy aszą iuju anoiy dayk u, dalyjes y ap aszynie ih li i, (: pos ać), dydóma, ycznynys Fizycznynys, y Paly ycznosys. be ach e ziemię iako 2. Geog apyje opisuie iey pos ać, wielkość, ob o y i . d. plene a, biegius, (: ob o y) y yn olaus. 8 3. Physická opis{u}ie oppe laknią ziemi i 3. Fizycznyny się na niey. a sy ądąćźius ą sie. 4. Poli yczna zawie a ipa ingiausió ćźe will cieló musó p zez ludzi Regie ung. Das Teil Geog aphiei besonde syszym du celem naszey uwagi. byszki p i gału, i a apwali łosnaa p zy pawy śźie źemys sósyded ysz źemys y undyns, zaś źemy wadynas kółkó źemundynyny. Obe läche e ibys kółkas źemundynynys ziemię nazywamy kulą dó śźim ó 6. Całey obsze ności kuli ziemnowodney szim us Geog a owie 9,281,910 mil kwad a ischen. Z naywięcey zabie a woda, bo na ląd wypada ylko Ysz 3,096,000 m. k. oies ochę więcey niż część zecia. p. 34 <...> Wschód, a z lewey ap asza pawy śźy źemys y kunus ciała znayduiące ozmai e podziały ziemi Ta dalys Geog apyjys 4. Paly ycznoji óżwe way es Teil źemys pa źmonis ysz as as, ap aszidama szalis, sódie i ju ieda. ielesny us anowione, opisuiąc k aie i skład ich ówogas. wi d 5. S owiła (: Figu a) źemys, sópłoksz in os kółka. O jogee 5. Figu a ziemi, spłaszczoney nieco odieł biegunach, ies ok ągła naksz ał kuli. Denn E de bes eh sich z E de i Wasse , p ze o 6. Ciełos ziemnowodną. em aszi ojee okóu dewinis mylyjonus liczą asz óunes deszim is wyina uks ą y, dewinis ych deszim i milu ke wy aynyniu. Lydźmó 9,281,910. u wysódaugieusee óżjém wądóu, ą źemys ep igół yk aa 3,096,000. milu ke wy aynyniu, ay i a: byszki neg d i yoji eilys. p. 12 <…> 31. Nieodzowną pomocą do nauki Geog a ii sind 31. mappy, wy ażaiące nam óżne Geog apyjys i a łaksz aa od większey lub ysz oźyję ys nam way es eil źemys: wys awiają. I ak ka e nóu dydesniosys ode maźesniosys ziemi: ka e yszs a a. Y eep łaksz aa ózdamynyijy np. póskólkió źemys: // źemys: łaksz aa ipa ingyijy całe wyina bink o yny dali źemys: kaap ay Azyjy a lub y . . Łaksz aa ógółnyijy apym ciełas ponis es k . Iszpanyjy, a ky a. Łaksz aa Topog a icznyney a Są cho og a icznyney i a pawiedó pawie as a mies a. I a Łaksz aa łaywynee (: źegla skie.) kó iusy żegla za paznoczi as) i a ju as, sałas, óułas, pocz owe, na k ó ych y ojaus (: żegla ża) pocz owe w iednym lub kilku k aiach. ode ka ach czyli mappach uważać po zeba cz e y s acyjys s ony, czyli okolice świa a: Południe (me idies dole, Północ (sep en io No d) w gó ze, łaks lub lub lubz a (o iens Es ) powey p a, Zach (occidens szalis, ode händce. Jeżeliby akowe okolice nie (Południe me idies ode w enczas zw óćmy uwagę (: Połnoc, Sep en io o No d) wia ów, na nich się Ri aa // Ri aa. (: Wschod. O iens. o Es .) szalyis. Waka aa. (Zachod. Occidens. ode magnesowey ies okyi he umómaa nebu p zeciwna ey s ona Południem, z a k eepkem dabojyma p. 89 a sy ądączios: szalys, i kó yi p iszinga ay szalys Pymisi ó. Po deszynios ąkas Ri aa, Zachód. ą ada as Nea sky amó paszałpó p i moksla ka y geog a iczne czyli geog apický nebo mappas, części ziemi: nazwiska swe bio ą wa dus sawa ym mniezeyys części ziemi, k ó ą dalyis źemys, kó yi uni e alne en hal en sie zwei półkola óżwe dó szczególne wys awiaią iednę główną część ziemi yszs a a Azyą, lub Eu opę i . d. Ka y gene alne obeymuią Eu opa, pańs wa np. Hiszpaniią lub ande e. Topog a iczne cho og a iczne sind wyob ażeniem powia u, lub mias a. akże Ka y żegla skie, na k ó ych oznaczone są mo za, wyspy, skały, mielizny, i inne do wiadomości eepogi po zebne zeczy. Ka y pod óżne czyli óżźęklin as (: a wy knię e sind d ogi i s acye seklymas, y ky y p i źynios Na akowych eekalingy dayk aa. Łaksz aa pakeleywingyijy główne pacz awynee, kó iusy pa odi y i a kelee, y lub pacz ynys wyinojy a kelosy źemiesy. okees Sud) na ode mapoms dabo y eek ke ó es bink o ynes Wódsch undómus (: okolice) swie a. Py lubi us Oues ) po lewey Sud) apacziojy. Sziau y wa en oznaczone na ka ach, auksz aa, wy szóu. na igłę magnesową, czyli Roze ę ysz znayduiącą; s ona, ku welchey Ende igły deśźynies zw ócony, wi d Północą: Oues ) po kay ios ąkas. Jeegó p awey ęki paznoczi y ą łaksz aas, óuka ó gałs ada as magnesynys i a pas a i s, bus śźiau y, und po kay ios Waka a. magnesynys, ode ą Roze as wieju ą jeys 9 p. 1113 ROZDZIAŁ I. EUROPA. §. 1. Położenie, g anice i wielkość. Leży między 35–75° sze okości północney, a 6–88° długości wschodniey. Na zachód g aniczy z mo zem a lan yckiem: na południe z a lan yckiém, ciasniną s zódziemném i cza ném mo zami; na wschód z a chipelagiem, ciasniną da danelską, z mo zem Ma mo a, ciasniną ca og odzką, mo zem cza nem, Teodozyi, mo zem azowskiem, zeką Donem, gó ami u alskiemi i we cho u skiemi: na północ z mo zem lodowa ém północnym. Włochami: Apenińskie we Powie zchnia iey wynosi 155,000 m. k. §. 2. Gó y Pi eneyskie między Hiszpanią i F ancyą: Alpy między F ancyą, Niemcami i Włoszech: Ka packie albo Ta y zwischen Polsku ( . i. Gallicyą Aus yacką, Węg ami i ziemią Siedmiog odzką: Wołchońskie czyli Wałdayskie, U alskie i . d. Naywyższa w Eu opa gó a es Mon blanc 14,793 s opy wysoka. P zylądki: No dkap w no wegskiey Laponii, Ma apan w Mo ei, S . Vincen w Po ugalii, Finis e e w Hiszpanii. Wulkany czyli gó y ogień wybuchające, E na albo Gibel w Sycylii, Wezuwiiusz w k ól. neapoli ańskiem, Hekla w Iślandyi. p. 10 <…> A ski is 1. Eu opa §. 1. Pagóldims, obeźee y dydóms. Eu//Eu opa gół zwischen 35° 75°. e ibys śźiau ynys, und 6°88° ylgibys ii ynys. I waka us óbeźyjes só ju ó a landskyny. I pyi us só a landskyny a pźemyny ju omis: I i us só sałma y, pa gniuzó da danelskyny, só ju ó Ma mo a pa gniużó Ca og odzkyny, ju ó jóudóujy, pa gniużó Teodozyjys, ju ó azowskyny, ópy Donó, kałnaas u alskynees y wie cho u skynees. I śźiau y só ju ó ledyny pósiaunak yny. Pawy szie ih óżjém 155,000. milu ke wy aynyniu. §. 2. Kałnaa. Kałnaa Pi eneyskyney zwischen Iszpanyjys y P ącyjos. Alpes zwischen P ącyjos, Wokićźiu, y Wałaku. Ape-// Apeninskyney Wałakusy: Ka packynee y Ta as zwischen szalyis Lęku ( ay i a Gallicyjys Aus yackynys), Węg u, y źemys Siedmiog odzkynys. Wołchońskynee ode Wałdayskyney, U alskyney, y . . Wysóaukszćźiausis Eu opoo kałns i a Mon blanc 14,793. kó pes auksz s. P iźemee: No dcap No wegskyniee Laponyjoo: Ma apan Mo eoo. San . Vincen Po ugalyjoo, Finis e e Iszpanyjoo. Ógnakalney (: Wulkany ode kałnaa ógni yszdómą yijy:) E na ode Gibel Sycylyjoo. Wezuwyjusz ka alis oo neapoli anskyniee. Hekla Iszlandyjoo. p. 1315 <...> Tu cya azya ycka en häl nas ępne k aie: Tó kyje Azyanyny óżwe a eynąćźius senesnioji Mała Azya), w k ó ey Kiu achia ezydencya Baszy, Maź Azyje) kó io Sku a i, Ismi na, y . Sała Cyp ós Wyspa z. MS. Ma (Famagus a). só s adó s aliićźynió Sy yje) kó ioy Haleb ode czyli Aleppo ezydencya Baszy, Damaszek. Du gehö Aleppo E yopynis <...>, dydjuu is Azyjenynis ode juu a pyi yny só aa akó Panama y juu ó sich Anme kungen, en s anden wegen Tex d ach ung (ž . 6 beispiį) ode e we e , beispiži), plg. : kąpus: 1) Anadoli czyli Na oliią (Lewan dawnieysza Anadoli ode Na olijy (Lewan s, Kiu achia bó Basweyneza, Eski Eskiuda uda albo Sku a i, Ismi czyli Smy na i . d. Maassa (Famagus a). 2) So yią, So ys an (Sy ya), w k ó ey Haleb 2) So yjy, So ys an (: bóweyne Basza, Damaszeks. Ćźe p iigół dydjuujuu is a lan ynis, dydjuu is waaka ynis Kali o nijys (PaIG 146148) Taisymai e ime is d ejopi. Einigeuwen Pab ėža sch eib welche aus au gesch iebenem Leksinio duble o Mi glied wä e angemessene (78 16 32 (6) K óles wo Po ugalskie. G aniczy na północ i wschód z Hiszpaniią, na południe i zachód z mo zem a lan yckim, i ma ozległości 1656 mil kwad , a ludności 3,683,000 m. Rzeki znacznieysze: Minho, Due o, Tog, Gwadiana (Gkz 26). → Ka aliis e Po ógalskyny. Róbeźyjes i śźiau y y saulie eki so Hiszpanyjy, i pyi us y waka us só ju ó a lan yckyny: y ó abładoos 1656 miiles ke wy aynynes: o swie ingóma 3,683,000 giwen oju (a wi yszku: nes lękyszkoo kningeliee padie s m. ó znoczi y a mieszkańców, a męszczyzn.?) Ópisni wayskes: Minho, Due o, Tag, Gana (PaIG 49). (7) V. Xięs wo Łukieskie ma 23 mile kwad . 120000 Einwohne n, gehö en do Xiężney Ma yi Ludwiki owdowiałey k ólowey He u yi, MS. Lucca nad zeką Se chio (Gkz 33). V. Kónygayksz iis e Łukieskyny: ó miilu ke wy aynyniu 23. y 120,000. giween oju, p iigół p ii Kónygayksz ienys Ma yjos Ludwikas apsynaszliejósys (: o ge iaus apnaaszlin os) könalienys He u ijos, Mies s s aliićźyynis Lucca ą ópy Se chio (PaIG 62). → (8) ande e S äd e sind Kozienice, Solec nad Wisłą z zamkiem s a oży nym (Gkz 24). → ky y mies aa i a Koźienice, Solec, ą Wisłó só Rak ó (: a ge iaus pyly) sendyinyny (PaIG 44–45). Ki o Typ au o iniai in a pai bie en enzyklopädischen (in o mcinio) cha ak e Anme kungen, und zugleich zeigen, was Pab ėža zu diesem Zei punk e klä osi zusä zlich und zausi ašinėje pa aš ėse, dass spä e nich il übe ihm selchem, ode ielleich und zukün igen Lese oje n (o Zuhö e n, wenn žemai iškasis nuo ašas wä e gewesen o be ei e wegen Geog aphieun e ich ů). Ve ime sind ie , Buchs aben (a), (: c:), (d), (e) ma kie in a pai, 33 pa aš ėse aiškinan ys beg i e am as, gewich as s e lingų, diecezija, schakalas (z . PaIG 89, 101, 103, 123) diese in o mcinio cha ak e en Anme kungen haben lenkiško Tex Übe einsmens. Sie zeigen Pab ėžes K uopš um und e gleichus negausische ihm neaiškie Dinge Menge (plg. 2 34 Tabellėje angegebene Pab ėžes zusä zliche a ka pas). 32 Pab ėža wah scheinlich das auch wah nahmė als wschodni Ocean czyli spokoyny (plg. Gkz 1828: 7, 19), den Handsch i enan ang wu de einge üh ijęs noch und g oßendem saulė ekiniu ode i iniu ode ami didjū iu, plg.: sauliji dydie ekyni (a ) i yni) Dydju i ode omóuji; ón Dydju ió i ynió (PaIG 9, 34). 33 Šių pas eų eiliškumas PaIG nenuoseklus pas abs, ma kiė es b aide, Pab ėžos Manusk ip nich . 34 Nämesį in das, dass Pab ėža ge enn bie e Anme kung übe Schakalen is a k eipęs und Sko upskas (2019: 29). 17 Tabelle 2. Pab ėžos papildymai žemai iškame Geog a iia k ó ko zeb ana e ime (kele o Gkz und PaIG eks a ka pų sug e inimas) Gkz 1828 PaIG p. Tu gehö akże 1) <...> 3) Do ychczas wielk. Xięs wa hask, 3) Amo bach, Mil enbe g i gayksz iis ys Do ąd uldayskie am y: Amo bach, B iückenau, Hammelbu g, Weihe s, 5) Część 4) depa amen u Mon - onne e i B ückenau, Renu, MS. Zweyb ücken. bówósiojy y źemojy Rena, mies s s aliićźynis Ćźe p iigół eypogi 1) <...> Ligsziułayku dydios kónyam y: Alzenau, haskynys am aa: Alzenau, Henbach. 4) Mil enbe g, y Henbach. Lig oł uldayskynee am aa: (a): byłego . Hammelbu g, Weihe s. 5) Delys nied ige en ancuzyny depa amen a Mon p. 47 onne e, Zweyb ücken. (a) Am s (: Am ), i a kąps źemys, łosna musó Pawie a, ó is Pa akwyju. śźeśźyms 8889 p. 101 Tu gehö wyspa Anglesea, na k ó ey Ćźe kopalnia miedzi, p zynosząca do oku nu ige 3000000 P und. sz e lingów. c:) p. 53 p iigół sała Anglesea, ą kó y boga a kaasiba waa y a neszą i pa me a swa u 300,000 sz e lingu (: kele a (: c:) Swa s Sz e lingu liigynas óblems sydab ynems. p. 103 Podział. I. K óles wo Duńskie, Dalmibe. I. Xs wa, dzieli się na dyecezye, mós iako o: <...>. (d) kayp ay: <...>. p. 55 Ka aliis e Danyjyny, yszjéwyiąwszy kónygaysz iis es, dalyjes i Diecezyjes, (: d:) Dijecezyje cze óu pa i znooczyi, kóu P awincyje. §. 4. A abia. <...> Płody ego k ain sind: naylepsze konie, osły, wielbłądy, bawoły, owce, lwy, a klee. szakale i . d., yz, manna, cukie , Bawoołaa, IV. A abisch. <...> Waysee oo kąpa i a: wysóge iausy dzikie medynyijy asyłaa, We bludaa, yg ysy, Awis, Lawaa, Tyg ysaa, Szakaale, (e), y . . Riiźee, Manna, Cók ós, Wins, wino, bawełna, 18 kawa, mi ha, aloes, kadzidło, bowelny, kawa, i óżne kamienie. d óska, gelźys, szwęns, y p. 6566 mi a, Alisós (: aloes) kodiła, sól, żelazo, ołów way y akmenis. (e) Szakaalis i a keys ys wyłka, wadynams ło iinyszkay pagał Linneusza Canis au eus, płauka geł onaa audona, pa dyina kawojes gy iosy ode zwischen kałnu, abe nach ymis s osznas yszkadas da a. p. 121, Teks umg e igung o ene e und zwei nich gelegen um angs in a pus, die sich mi Pab ėžas žemai ilichkei und bü e ilichkei Bes immungen. Die eu opäischen Sp achen Gkz we den besch ieben ausschließend 11 Haup sp acheng uppen. 9-U in die Sp achen-G uppe äll le ischen und li auischen Sp achen, plg. §. 10. Języków głównych liczą iedenascie: <...> 9) Ło ewski i Li ewski <...> (Gkz 1828: 12). Pab ėža sukeičia le ischen und li auischen Sp achen Plä zen, und o ihnen noch zusä zlich Ein ag, dass zwischen diesen Lyiżówiu is noch und emay ynis ‘zemaičių kalba, plg.: §. 10. Lyiżówee. Lyiżówiu bink o yniu okóu wyinóulyka. <...> 9.) emay ynis, Lyi ówynis, y Ła wyszkasis. <...> (PaIG 1920) ( olles ci a en angege is siehe Tabell 3). de Russischen, e ime genann Cieso yje Rosyiskyny, o denen Lis e Pab ėža papildo zwei popula iais Lenkische K onigkei s eh es Zeichen, die Gkz und PaIG angegeben we den olimesnie e Buchab eilung K óles wo Polskie → Ka alis e Lękyszkoji das Bal ojo E elio und s . S anislo o o dinai, gewesen und Abiejų Nau ų Republik ausgezeichne emajimais (plg. 3 abelel. angegebene Zi a aus Gkz 1828: 16, 24 und PaIG 27, 44). Tabelle 3. In a pai Geog a iia ku zko zeb ana e ime, die zeigen Pab ėžos žemai iškumo und bü e iškumo Bes immungen 122123 Gkz 1828 (1826) PaIG §. 10. Języków głównych liczą Lyiżówiu Szkockoi ycki wyinóulyka. (cel ogaulski), 3) Szkockoi ycky5) g ecki, 6) łaciński, z dessen Cymnb yiskynis. włoski, hiszpański, 6.) Ło inysz7) A nau ycki czyli Albański, 8) wałakyszkasis, hiszNiemczech z dyalek ami ky y. – 7.) A nauskim, szwedzkim, – 8.) Ge mananskynis 9) Ło ewski i Li ewski, keys ymis angelskynió, dunsze nieyszy ze §. 10. Lyiżówee. bink o yniu okóu iedenascie: 1) biskayski, 2) Cymb yyski, 4) iński, 1.) Biskayskynis. – 2.) poszły: nis (cel ogaulskynis). – 3.) ancuzki i inne: 4.) Finskinis. – 5.) G ekynis. – Ge mański w kasis, ysz kó io paejy: angielskim, duń panskynis, p ącuzynis, y hollende skim i . d. ckynis ode Albanskynis. 10) Słowiański nayob-Wokicziusy só allen: haup sächlichysze skynió, źwiedynió, 19 holende skynió, y . . . dyalek y iego sind: Lyi ówynis, y Ła wyszkai . d. 11) Słowianskynis, wysóe ćźiausis óż i . d. a bink o ingesniosys sein keys is i a: p. 12 Rossyyski, Polski, Czeski 9.) emay ynis, Tu ecko- a a ski w Tu cyi, K ymie sis. – 10. p ócz ych Żydowski i Cygański. wysus: Rosyiskasis, Lękyszkasis, Czeskasis, y . . 11.) Tó kyszkaa- a a ynis Tó cyjoo, K ymy y . . apa du idyszkasis, y Cygonyszkasis. pasydalijis i is a maynas. p. 1920 Cesa s wo ossyyshie. <...> He b pańs wa. O zeł cza ny imie dwiema ko onami w polu dwygalwis só ękłaa. (: O de y). Szwę a nd iejaus, Włodzimie za, św. Alexand a newskiego, św. Anny i św. Je zego. p. 1416 Cieso yje Rosyiskyny. <…> ponis ys. E elis jóudasis dwóygłowy ze dwym ka unym łauky auksa. zło em. O de y. Św. And zeia, św. Ka a zyny, św. Szw. Ko inys, Szw. Władimi a, Szw. Alexęd as newskyny, Szw. Onos, y Szwę a Jó gy, Szw. S anisłowa, E ely bał ojy, y . . p. 2327 §. 2. K óles wo Polskie. <...> König He bes wa O zeł biały cze wonem, na pie siach o ła cza nego dwóygłowego. k uu yny e eely jóudoojy S anisława na ękłaa. E eely bał ojy, woyskowy S ąnsłowa i kee ó es a maynas dzielący się na eepogi K iiźiós ka ionynis óż ka ionynius dawyniejems, p. 2224 p. 4044 Ka alis e Lękyszkoji. <...> w polu iimie ka alis ys (: He b.) E eelis bał asis uumiee audoonoo ą dwygaalwy. O de y. O ła białego, sw. Szwę a 4 klassy podzielony, udzież k zyż padali s, za zasługi woienne dawany, zasługas (: a zy klasy. Nóupełnus) IŠVADOS Übe lebenden Übe sch i enbla es ohnenden 166 Sei en-Pab ėžos Manusk ip is, p äsidian is Wo en Iźęgis Geog apyje, bie e žemai išką XIX a. I pusėje Vilniuje Zawadzkio d uas u ėje meh mals ausgelis en Szac aje io geog a ijs ado ėlio e imą. Sys emische žemai iško 20 hand ach s ex g e igung mi un e schiedliche Szac aje io lei ėlio e sionen Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) und Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828) ex ais zeig Pab ėžas übe se zungs Quelle namens bu us spälesniąją e sionen, leis ą Geog a iia k ó ko zeb ana. Am wah scheinlichs en, dass Pab ėža seinem Manusk ip Iźęgis Geog apyje žemai iškai su ašė 1828 m. ode bibliog a ijas sąwaduose minimo, abe sol kas ne as o, einige o züglicham Ände ungen galėjusio haben m. Ve ö en lichung Geog a iia 1832 ku zko zeb ana eks . Pab ėžos e ime es sind einige nich übe eins immende 1828 m. Gkz e ö en lichung läss umdenken, dass die 1832 m. e ö en lichung ande s wä e au gesch ieben einige his o ische (pa y ať, 1831 m. papiezium gewo denen G igaliaus XVI-ojo einge äm igung) ode geog aphische Da en (pa y ať, e s ell e ocean a lan ycki pamin s a ocean Spokojny, den Pab ėža klazia Azyjeny ode dydžiuoju saulekyni ni (a ) i yniu, dydida). PaIG Sug e ie ung mi Geog a iia ku zko zeb ana Tex bes ä ig ühe en Fo sche n Subačiaus (1996: 42) und Ged imo (2003: 119, 132) Meinung, dass Pab ėžas Handsch i is Iźęgis Geog ap e s ell wu de a. XIX. 4-o Jah zehn An ang. Ve imas ziemlich wo dinis, denn Pab ėžai benö ig e sichiku i eine neue Te minie, und und enzyklopädinis Geog a iia ku zko zeb ana Tex ebūdis e lang e Genauigkei übe schien . Pab ėža wa a idus, sel en i o, aisė nich ikslumus, ge ino Tex pa eikung. Ve imo sug e igung mi o iginalulu zeig einige au o inio Pab ėžos Tex in a pų. Sie d ejopoßen: es sind in o ma i e Anme kungen übe einige Wö e (am s, diecezie, gewich s e linge , schakalas) sowie ande s e s ändames na ionalen žemai iškojo iden i e s ( e schie end Eu opas sp achen Lis e zusä zlich au gemach un e un e aichische Sp ache) und bü ge lichen iden i e s (Cieso yjes Rosyiskynys ‘Rusijas Cieso ys ės ausgezeichne jungs e zeichnis zusä zoms zwei de damaligen Polnischen königkei s ausgezeichne is Balelija und s . S anislo o o dinais, ehemaligen Abiejų Na ionen Republik eh ens Zeichen) Bes immungen dekla ie ung. Nas a e Hand aščio Iźęgis Geog apyje Schni ja mi Übe se zungen Quellehin ehemalige Geog a iia k ó ko zeb ana bie en neuen Kenn nisse übe žemai iškos und lie u iškos pedagogikos endencies XIX a. IIIIV Jah zehn en und op e ia neuen Möglichkei en ha pe iod Pab ėžos Leksikos, Sch i es und Te minijs Un e suchungimui. ŠALTINIAI Gkz 1825: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe Zawadzki własnym nakładem. Gkz 1826: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe Zawadzki własnym nakładem. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em- iew/50689e75-d0b5-4592-b80 - 61d e6960aa. 21 Gkz 1828: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe Zawadzki własnym nakładem. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em- iew/0acbdd8e-11a4-4839-9ee8-39041e14228d. Gkz 1845: [Szac aje Walen y, pa .] Walen ego Szac aje a Geog a ia k ó ko zeb ana [Walen y Szac aje ’s Geog aphy B ie ly Collec ed], wydanie nowe, podług os a nich ak a ów ułożone, p zej zane i pop awione, Wilno: Nakładem i d ukiem Józe a Zawadzkiego. P ieiga in e ne e: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/89874/edi ion/69163. Gp 1811: S[zac aje ] W[alen y] 21811, {Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi podług os a nich ak a ów ułożona i powiększona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], p zez W... S..., wyd. 2., Wilno 1811 Zawadzki}. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/p e iew/ eca5d42-9ba1-4bb6-a1b8-497a 3130465. Gp 1817: S[zac aje ] W[alen y] (3)1817: Geog a ia począ kowa dla pozy ku uczącey się młodzi, podług os a nich ak a ow ułozona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie zecie, znacznie p ze obione i pop awione, p zez W... S... w Wilnie nakładem. i d ukiem J. Zawadzkiego. w Wilnie i Wa szawie. w Xięga niach egoż. Gp 1818a: S[zac aje ] W[alen y] 31818: Geog a ia począ kowa dla póży ku uczącéy się młodzi, podług os a nich ak a ów ułożona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie zecie, znacznie p ze obione i pop awione p zez W... S... w K akowie, w d uka ni akademickiéy 1818. Gp 1818b: S[zac aje ] W[alen y] 41818: Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi, podług os a nich ak a ów ułożona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie czwa e nanowo p zey zane i pop awione p zez W... S..., w Wilnie nakładem i d ukiem Józ. Zawadzkiego, w Wilnie i Wa szawie. w Xięga niach egoż 1818. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em- iew/3c74 d18- dc3-4be7-a679-12c5783ea184. PaIG: [Pab ėža Ju gis, XVIII a. II ke i is] 2019: Iźęgis Geog apyje [In oduc ion o Geog aphy] (: Źemiu asz s) <...>] [In oduc ion o Geog aphy], 166 p., ank aš is saugomas V uble skių biblio ekoje, F9-3361, aksimilę ž . Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as (pe ašą ž . p. 65–230). LITERATŪRA Echa d Lau ence, pa ., 1782: Dykcyona zyk Geog a iczny Czyli Opisanie K oles w, P owincyi, Mias , Biskups w, Xięs w, H abs w, Ma g abs w, Po ow, Fo ec y innych mieysc 22 znacznieyszych w cz e ech częściach świa a <...> [Geog aphical Dic iona y, o Desc ip ion o Kingdoms, P o inces, Ci ies, Bishop ics, P incipali ies, Coun ies, Ma g a ia es, Po s, Fo esses, and o he places o impo ance in he ou pa s o he wo ld] 1, Wa szawa: D uka nia Pio a Du ou a. Es eiche Ka ol 1878: Bibliog a ia polska XIX s ólecia [La a 1800–1881] [Polish Bibliog aphy o he 19 h Cen u y [Yea s 1800–1881]] 4: R–U, K aków: D uka nia uniwe sy e u Jagiellońskiego. Ged imas Robe as 2003: J. A. Pab ėžos geog a ijos ado ėlio e minai [Te minology o J. A. Pab ėža’s Geog aphy Tex book]. – Te minologija 10, 117–134. Gidžiūnas Vik o as 1994: Ju gis Amb aziejus Pab ėža, Vilnius, Roma: Lie u ių ka alikų mokslo akademija. Kažukauskai ė Ona, Šepe y ė Ri a, pa ., 2009: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis I-223 [Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” I-223], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Kišūnienė Nijolė 1972: J. Pab ėžos bibliog a ija [Bibliog aphy o J. Pab ėža]. – Ju gis Pab ėža (1771–1849), Vilnius: Min is, 95–114. Pace ičius A ydas, Raudy ė Nijolė 2023: Žemaičių dak a as Faus as. Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos biblio ekos kilmė, aida i pa eldas [Samogi ian Doc o Faus us. The O igin, De elopmen and He i age o he Ju gis Amb aziejus Pab ėža Lib a y], Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. PSB: Polski słownik biog a iczny [The Polish Biog aphical Dic iona y] 46(3), sąs. 190: Syska Józe – Sza aniec Syks us, Wa szawa, K aków: Polska Akademia Nauk, 2009. Sko upskas Riča das 2019: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija (J. A. Pab ėžos eikalo „Geog apyje“ apž alga-analizė) [The Geog aphy o Ju gis Amb aziejus Pab ėža (Re iew-analysis o J. A. Pab ėža’s Wo k in “Geog aphy”)]. – Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 9–36. Subačius Gied ius 1996: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos žemaičių kalba [Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s Samogi ian Language]. – Lie u ių A gimimo is o ijos s udijos 8: Asmuo a p au os i als ybės, 10–113. Šepe y ė Ri a 2019: P a a mė. Rank aščio kalbos ypa ybės [Fea u es o he Manusc ip ’s Language]. – Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 7–8, 37–50. Šepe y ė Ri a 2020: P a a mė. „Pamokslų ai ingose ma e ijose“ kalbos ypa ybės. Rank aščio ap ašas [P e ace. Fea u es o he Language o “Se mons on Va ious Ma e s”. Desc ip ion o he Manusc ip ]. – Pamokslai ai ingose ma e ijose, saky i Amb oziejaus Pab ėžos, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 7–8, 36– 61, 791–798. 23 Šepe y ė Ri a, pa ., 2014: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis 224–776 [Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” 224–776], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Šepe y ė Ri a, pa ., 2015: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis 777–980 [Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” 777–980], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Šepe y ė Ri a, pa ., 2019: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija [Geog aphy o Ju gis Amb aziejus Pab ėža], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Šepe y ė Ri a, pa ., 2020: Pamokslai ai ingose ma e ijose, saky i Amb oziejaus Pab ėžos [Se mons on Va ious Subjec s, by Amb aziejus Pab ėža], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Šilinskai ė Simona 2010: Lie u iškos geog a ijos e minijos aidos aspek ai Ju gio Amb a- ziejaus Pab ėžos „Geog a yje“: magis o da bas [Aspec s o he De elopmen o Li huanian Geog aphical Te minology in Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Geog aphy”: Mas e ’s Thesis], Vilniaus pedagoginis uni e si e as. P ieiga in e ne e: h ps://po alc is. du.l /se e /api/co e/bi s eams/3da5c198- 387-4d8 -9611- 9c7db6 34 c4/con en . Ta ydas Juozas 1972: J. Pab ėža – pi mojo lie u iško geog a ijos ado ėlio au o ius [J. Pab ėža – Au ho o he i s Li huanian Geog aphy Tex book]. – Ju gis Pab ėža (1771–1849), Vilnius: Min is, 55–62. Wieczo ek Agnieszka 2011: Ksz ałcenie i wychowanie w szkołach powia owych misjona zy p owincji li ewskiej na p zełomie XVIII i XIX wieku [Educa ion and Upb inging o Missiona ies o he Li huanian P o ince in Dis ic Schools a he Tu n o he 18 h and 19 h Cen u ies]. – Klio – Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym 16(1), 43–76. P ieiga in e ne e: h ps://apcz.umk.pl/KLIO/a icle/ iew/KLIO.2011.003/1096. Zawadzki Józe 1812: Geog a iia powszechna, zawie aiąca k ó kie opisanie s anu poli ycznego 5 części świa a, z os a niemi odmianami, jakie nas ąpiły do . 1812, z p zyda kiem na końcu eges u imion właściwych [Uni e sal Geog aphy, Con aining a Sho Desc ip ion o he Poli ical S a e o 5 Pa s o he Wo ld, wi h he La es Changes ha Occu ed up o 1812, wi h an Appendix a he end o he Regis e o P ope Names], edycyia nowa pop awna, Wilno: Józe Zawadzki. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/p e iew/9e7 15d1-87b7-4 88-8ccb-3103a6400700.