Baltic Layer in the Hydronymy of the Dnieper River Region

Acta Linguistica Lithuanica 2026, t. 94, s. 1–19 Turinio nuoroda / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (internetu / elektroninis) Autorių teisės © 2026 Alexander I. Iliadi. Išleido Lietuvių kalbos institutas. Tai atvirosios prieigos straipsnis, platinamas pagal Creative Commons priskyrimo licencijos sąlygas, leidžiančias neribotai naudoti, platinti ir atgaminti bet kokia forma, jei nurodomi originalus autorius ir šaltinis. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Gauta: / Gauta: 2026-05-05. Przyjęto: / Priimta: 2026-05-14. 1 WARSTWA BAŁTYCKA W HYDRONIMII REGIONU RZEKI DNIEPR Warstwa języków bałtyckich w hydronimii regionu Dniepru ALEKSANDER I. ILIADI Państwowa Instytucja „Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszynskiego” E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5078-8316 Dziedziny badań: etymologia, językoznawstwo porównawczo-historyczne, językoznawstwo ogólne i typologiczne. https://doi.org/10.35321/all94-05 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Celem badań jest identyfikacja bałtyckiego dziedzictwa językowego w hydronimii regionu Dniepru. W szczególności badania koncentrują się na rekonstrukcji bałtyckiej warstwy leksykalnej, której istnienie nie stoi w sprzeczności z danymi historycznymi i archeologicznymi dotyczącymi analizowanych obszarów. W wyniku badań zrekonstruowano 50 leksemów, które uważa się za część słownictwa dawnych Bałtów. Wniosek ten uzasadnia etymologia analizowanych nazw wodnych, objaśniona za pomocą słownictwa wschodnioi zachodniobałtyckich języków. Rekonstrukcja leksykalna jest możliwa dzięki spełnieniu pewnych warunków procedury etymologicznej: 1) wyodrębnieniu etapów slawizacji bałtyckiej hydronimii wraz z opisem procesów fonetycznych i morfologicznych, które towarzyszyły adaptacji; 2) oddzieleniu słowiańskiego rozszerzenia derywacyjnego jako sposobu adaptacji słów bałtyckich w obcojęzycznym środowisku; 3) określeniu związku między zrekonstruowanymi „dnieprzańskimi” bałtyzmami a archaicznym słownictwem wschodnioi zachodniobałtyckich języków. Spełnienie tych warunków doprowadziło do (a) wyodrębnienia kilku typów paralel łączących starobałtyckie hydronimy obszaru Dniepru z toponimią poszczególnych języków bałtyckich; (b) przyjęcia możliwej prabałtyckiej afiliacji najliczniejszej grupy bałtyckich reliktów leksykalnych. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia, rekonstrukcja, prototyp, refleks, języki bałtyckie, hydronim, obszar. ANOTACJA Celem badania jest wyodrębnienie dziedzictwa języków bałtyckich w hydronimii regionu Dniepru. W toku badania szczególną uwagę poświęca się rekonstrukcji warstwy leksyki bałtyckiej, której istnienie odpowiada danym historycznym i archeologicznym analizowanych obszarów. Rezultatem badania jest 50 zrekonstruowanych leksemów, które, jak się uważa, są związane z dawnym słownictwem bałtyckim. Wniosek ten uzasadnia etymologia omówionych nazw wodnych, wyjaśniona na podstawie słownictwa wschodnich i zachodnich języków bałtyckich. Rekonstrukcja leksyki jest możliwa przy zachowaniu niektórych warunków procedury etymologicznej: 1) wyodrębnieniu etapów slawizacji bałtyckiej hydronimii, opisaniu procesów fonetycznych i morfologicznych towarzyszących adaptacji; 2) wyróżniając rozpowszechnienie derywowanych form języków słowiańskich jako sposób przystosowania bałtyckich słów w środowisku języka obcego; 3) ustalając związek zrekonstruowanych bałtyzmów regionu Dniepru ze słownictwem archaicznych wschodnich i zachodnich języków bałtyckich. Przestrzeganie tych warunków doprowadziło do (a) wyodrębnienia kilku typów paralel łączących stare hydronimy bałtyckie na obszarze Dniepru z toponimią różnych języków bałtyckich; (b) założenia, że najliczniejsza grupa reliktów leksyki bałtyckiej może być przypisana dziedzictwu gwar prali­tewskich. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia, rekonstrukcja, prototyp, refleks, języki bałtyckie, hydronim, obszar. 2 1. WPROWADZENIE: DZIEDZICTWO BAŁTYCKIE W HYDRONIMII REGIONU DNIEPRU Bałtowie zamieszkujący terytorium dorzecza Dniepru w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. (Vitkūnas, Zabiela 2017: 34–36, wraz z literaturą) pozostawili tutaj nie tylko materialne ślady w postaci wielu obiektów archeologicznych, lecz także podłoże językowe w lokalnej nomenklaturze geograficznej. Najważniejszy dorobek w badaniu tego problemu przedstawiają badania akademików Vladimira N. Toporova i Olega N. Trubačeva (Toporov, Trubačev 1962), a także prace Anatolija P. Nepokupnego (1981) i Iriny M. Železniak (1987). Jednak od czasu ich publikacji dostępne stały się nowe źródła, które pozwalają uzupełnić istniejącą listę leksemów bałtyckich w toponimii regionu Dniepru. Niestety, materiał ten jak dotąd nie został należycie oceniony jako świadectwo przedpiśmiennej historii języków bałtyckich. Powodem jest to, że przez długi czas złożony problem kontaktów językowych słowiańsko-bałtyckich w dorzeczu Dniepru oraz rekonstrukcja słownictwa dawnych dialektów bałtyckich na tym terytorium na podstawie danych toponimii pozostawały na peryferiach indoeuropejskiego językoznawstwa porównawczo-historycznego, skąd wynika opóźnienie w jego rozwoju (w przeciwieństwie na przykład do aktywnych poszukiwań dawnej hydronimii bałtyckiej na rosyjskim Północnym Zachodzie). Znaczące jest to, że problem interakcji językowej bałtycko-słowiańskiej w dorzeczach Dniepru, Donu, Oki, Wisły itd. został całkowicie przemilczany w jednej z najnowszych głównych prac poświęconych historii języków wschodniobałtyckich na podstawie danych o ich kontaktach (Jakob 2024), chociaż podobne podejście do badania relacji językowych prusko-niemieckich i toponimii staropruskiej jako źródła rekonstrukcji leksemów utraconych w słownictwie apelatywnym od dawna jest stosowane w bałtyckich badaniach językoznawczych (Toporov 1975; 1979; 1980; 1984; 1990; Blažienė 2023). Uwzględniając to, wszelkie badania skoncentrowane na uzupełnieniu luk w badaniach nad warstwą bałtycką w hydronimii regionu Dniepru wydają się istotne. 2. CEL I ZADANIA Celem proponowanego badania jest wyodrębnienie dziedzictwa bałtyckiego w hydronimii niektórych dopływów Dniepru, mianowicie rzek Desny, Prypeci, Psołu i Teterewa, których bieg częściowo wyznacza granice obszarów bałtyckiej kultury archeologicznej. Przesłanki ku temu są następujące: 1) hydronimy górnego i częściowo środkowego regionu Dniepru, których geneza została już ustalona w pracach naszych poprzedników; 2) duża grupa nazw geograficznych, które początkowo nie zostały wprowadzone do obiegu naukowego (na przykład nie uwzględniono ich w specjalnym opracowaniu I. M. Železniaka (1987)); nie mają etymologii słowiańskiej, wykazują jednak silne podobieństwo do słownictwa apelatywnego i toponimii języków bałtyckich. Założony cel osiąga się poprzez rozwiązanie kilku zadań: – analiza etymologiczna hydronimów obszaru Dniepru, które na podstawie szeregu cech formalnych można wstępnie powiązać genetycznie ze słownictwem bałtyckim; – rekonstrukcja starobałtyckich leksemów zachowanych w hydronimii słowiańskiej; – określenie prawidłowości fonetycznych i morfologicznych, które towarzyszyły slawizacji hydronimii bałtyckiej w różnym czasie; – określenie miejsca zrekonstruowanych leksemów w archaicznym słownictwie dialektalnym języków bałtyckich. Proponujemy szereg etymologii, które wprowadzają do obiegu naukowego bałtyckiego językoznawstwa historycznego nowe dane o śladach językowych pozostawionych przez dawnych Bałtów w toponimii obszaru Dniepru. Chodzi o rekonstrukcję leksykalnych reliktów języka ludności bałtyckiej, która zamieszkiwała wybrzeża rzek Desny, Prypeci, Psolu i Teterewu oraz ich dopływów (zob. niezbędną literaturę dotyczącą bałtyckich śladów archeologicznych w dorzeczach tych rzek w: Toporov, Trubačev 1962; Železniak 1987: 93, 107–109). Odpowiednio, przedmiotem badań jest szereg nazw wodnych zlokalizowanych w dorzeczach wspomnianych rzek. 3 Geneza bałtycka jest ustalana dla: a) hydronimów Dniepru, którym nie poświęcono uwagi w porównawczo-historycznym językoznawstwie słowiańskim i bałtyckim; b) leksemów, które wcześniej wyjaśniano na podstawie danych innych języków. 3. MATERIAŁ I METODOLOGIA BADAŃ Obecnie dysponujemy dość obszerną listą leksemów bałtyckich w toponimii regionu Dniepru; jednak naszym zdaniem można ją znacznie rozszerzyć dzięki nowym danym. Podstawę materiałową badań stanowią toponimy, przypuszczalnie pochodzenia bałtyckiego, zaczerpnięte z dokumentów historycznych (opisów geograficznych), materiałów ekspedycji dialektologicznych i onomastycznych (OA) oraz źródeł słownictwa onomastycznego języków słowiańskich i bałtyckich. Toponimy te, pod względem cech fonomorfologicznych, są bliskie słownictwu onomastycznemu i apelatywnemu języków bałtyckich lub są z nim etymologicznie identyczne. Innymi słowy, wyjaśnia się je wyłącznie na podstawie materiału języków bałtyckich, który charakteryzuje się swoistą postacią rdzeni i afiksów. Niektóre przesłanki metodologiczne etymologii i rekonstrukcji prototypów bałtyckich. Według V. N. Toporova i O. N. Trubaczewa „<…> istnieje szereg wskaźników, które [genetycznie] w równym stopniu mogą być zarówno bałtyckie, jak i słowiańskie. W tym przypadku tylko szczegółowa analiza, obejmująca zarówno część rdzeniową, jak i samą zasadę tworzenia nazwy, pomaga zidentyfikować dawne źródło tego hydronimu” (Toporov, Trubačev 1962: 159). Wniosek ten ma znaczenie dla proponowanych badań. W tym kontekście hydronimy ze wspólnymi „bałtosłowiańskimi” rdzeniami i formantami nie są uwzględniane w badaniu, ze względu na trudność w ustaleniu ich przynależności bałtyckiej. Odwrotnie, przyjmujemy do rozpatrzenia złożenia z zestawem komponentów (rdzeni), które są typowe dla hydronimii bałtyckiej, a także derywaty sufiksalne od rdzeni poświadczonych w językach bałtyckich, lecz nieobecnych w językach słowiańskich. „Typowość” i „poświadczenie” potwierdzają dane z porównania ze słownictwem bałtyckim. 3.1. Etymologię bałtycką ustala się dla: – hydronimów-złożeń i hydronimów sufiksalnych, które mają pełnoleksemowe odpowiedniki co najmniej w jednym z języków bałtyckich; – hydronimów-złożeń, które nie mają pełnoleksemowych odpowiedników w słownictwie bałtyckim, lecz takie analogie występują osobno dla każdej części zrekonstruowanego złożenia hydronimicznego; – hydronimów sufiksalnych, które nie mają leksykalnych odpowiedników w słownictwie bałtyckim; jednakże istnieją tu ich odpowiedniki o wariantywnej morfologii derywacyjnej. Tak więc bałtyckie pochodzenie nazw jest prawdopodobne, jeśli ich budowę etymologiczną wyjaśnia się wyłącznie na podstawie materiału języków bałtyckich. Każdy przypadek genetycznej odpowiedniości między zrekonstruowanym leksemem bałtyckim a historycznie poświadczonymi toponimami i leksemami apelatywnymi języków bałtyckich jest weryfikowany za pomocą metod językoznawstwa porównawczo-historycznego. Metody zastosowane w niniejszym badaniu są następujące: etymologiczna i porównawczo-historyczna (w szczególności istotne dla ustalenia genetycznej tożsamości porównywanych form, określenia względnej chronologii zjawisk językowych oraz rekonstrukcji prototypów są następujące techniki). 3.2. Chronologiczne aspekty rekonstrukcji hydronimii bałtyckiej na obszarze Dniepru. Znajomość hydronimii bałtyckiej przez Słowian nie była wydarzeniem jednorazowym, stąd też wynika zróżnicowanie w odzwierciedleniu dźwięków bałtyckich i fonemów grupowych podczas slawizacji nazw wodnych. 4 3.2.1. Przypadki wczesnej slawizacji reprezentują formy o następującym rozwoju. 3.2.1.1. Wokalizm Bałt. *a > słow. *o: *Rasapē > Росопа; Bałt. *ā > Słow. *a: *Mānas > Ман; Bałt. *e > Słow. *e: *Up[a]leiā > Воплея; Bałt. *u > słow. *ъ (> [ø]): *Gur-ap- > *Гърапъ > Грап; *Irupē > *Иръпа > Ирпа. Podobną sytuację obserwuje się w sufiksach, por. derywaty z *-uā. bałt. Anlaut *uw odzwierciedlał się jako *vъ w języku staro-cerkiewno-słowiańskim: samogłoska *ъ nie mogła występować na początku wyrazu, dlatego przed *ъ pojawiła się proteza v-, por. *Up[a]leiā > *Vъpleja > Воплея; bałt. *ū > słow. *y: *Krūmas > Крымъ; *Mūkā > Мыка; Bałt. *i > słow. *ь (> [е], [ø] zależnie od pozycji): *Girdis > *Жьрдь > Жердь; *Pikils- > *Пьчьлсъ > *Пчелсъ itd. Sytuacja jest podobna w przyrostkach, gdzie *ь < *i zanikło w pozycji słabej, por. przykłady z -ir-, -in-. Pierwotny bałt. *iin mowa słowiańska otrzymała protetyczne j z powodu niemożności występowania na początku *ь- < *ihere, por. *Irupē > *Jьrъpa > Ирпа; bałt. *ī > słow. *i: *Aldažīg- > Ладожига; *īria-aduā > Виревíдва; bałt. *a > słow. *u: *Aušu ā > Ушвá; Bałt. *ei > słow. *i: *Eisra ā > Истровка; *Leiž-ertas > Лизер(ъ)т; *eišada - > Вúсодова; Bałt. *ei > * > słow. *ě: *Sētinas lub *Sētinā > Сѣтное. Chodzi o slawizację form rozwiniętych fonetycznie, w których prabałtycki dyftong *ei przeszedł już w wąskie * . W ten sposób dyftong ten rozwinął się w mowie wschodniobałtyckiej, gdzie * przekształciło się następnie w dyftong ie, por. podobny późniejszy rozwój ė > ie w dialekcie żmudzkim (Zinkevičius 1980: 77). Ta sama cecha jest poświadczona w zapożyczeniach bałtyckich w dialektach rosyjskich (Anikin 2005); bałt. *an > słow. *ǫ (> [u]): *Palangā > *Palǫga > Палужа; bałt. *in > słow. *ę (> [’a]): *Išminč- > Смячъ-рѣчка (= *Смѧчь). 3.2.1.2. Konsonantyzm i zbitki bałt. *k, *g przed *e, *ē, *i > słow. *č, *ž: *Ne ēker- > Невечера; *Kibir- > Чибра; *Pikils- > *Пьчьлсъ; * ers-akis > Вересочь; *Degē > Дежа; *Gēr ē > Жерева; *Girdis > Жердь; Bałt. *š > słow. *š: *Šara ā or *Šerā ā > Шáрова; bałt. *ž > słow. *z: *Leižertas > Лизерт; bałt. * > słow. *v: * ar-apē > Воропа; bałt. *š > słow. *sv: *Šeta- > Свѣто-; bałt. *ia > słow. *e: *īria-adu ā > Виревíдва. 3.2.1.3. Fonemy grupowe bałt. TarT > słow. ToroT: *Dargalis > Дороголь; *Nemaldu ā > Немолодва; bałt. TerT > słow. TereT: * ers-akis > Вересóч; *Gēr ē > Жерева; bałt. *ald- > słow. *lad-: *Aldažīg- > Ладожига; *Aldin- > Ладинка. 3.2.2. Przykłady późnej slawizacji. Niektóre hydronimy dorzecza Dniepru mają formy fonetycznie zbliżone do ich starobałtyckiego pierwowzoru (z *a, *u, *i, *art, TerT). Nazwy tych wód zostały zeslawizowane w późniejszej epoce, gdy odpowiednie procesy fonetyczne (zob. wyżej) zostały zakończone w językach słowiańskich. Por. : bałt. *a > słow. a: *Šeta-balinor *Šeta-alinē > Свѣтовалное; bałt. *u > słow. u: *Dulupē > Дулюпа. Podobnie jest w przyrostkach -ut-/-uč-, -uti-, por. *Rad-utiā lub *Rad-utis > Радýта itd. ; bałt. *i > słow. i: *Žižmā > Сизма (we wczesnej slawizacji oczekiwano by *Сьзма > *Сезма z wokalizacją ь > е); Bałt. *art- > Słow. art-: *Arta-paltis > Артополот; 5 Bałt. TerT > Słow. TerT: *erden- > Вéрдин; Bałt. TarT > słow. TarT: *Žardenā > Жарденя (przy wczesnym zapożyczeniu oczekiwane byłoby *Жереденя albo *Зороденя, przy uwzględnieniu pełnej tożsamości etymologicznej wschodniobałt. *žardas : słow. *zòrdъ, por. Derksen 2015: 513); bałt. *ž, *š > słow. z, s: *Leižertas > Лизерт; *Išminč- > Смячъ-рѣчка; *Ušnā > Юсенка. Obejmuje to również formy z przesunięciem „spółgłoska sycząca → spółgłoska świszcząca” oraz dalszą dysymilacją pod względem dźwięczności/bezdźwięczności (*Žižmā > Сизма), a także formy pozbawione rezultatów pierwszej palatalizacji spółgłosek welarnych, por. *Kem-ūlis > Кемúль. W tym ostatnim przykładzie realizacja *ū jako słow. *y [ы] zamiast oczekiwanego у [u] (jak *Кемуль) w przypadku późnej slawizacji jest spowodowane wpływem analogii strukturalnej słowiańskiej toponimii z zakończeniem -ыль, szeroko reprezentowanym w dorzeczu Dniepru, por. Wojtył (SHU 1979: 549), Gorbył, Badyl (obwód czernihowski), Kordyl, Burhyl (obwód sumski) itd. (OA). Fonetycznej adaptacji bałtyckiej toponimii w mowie słowiańskiej towarzyszyło kilka dalszych procesów. Afereza (*a-, *i-), por.: *Alarnā > Ларна; *Išminč- > Смячъ-рѣчка. Protheza: (j-) *Ēnā ā > Єнава; *Ušnā > *Юсьна. Epenteza: *Eisra ā > Истровка. Głoska [t] pojawiła się w słowianizowanej formie hydronimu jako wtrącenie pozycyjne, por.: *osrovъ > *ostrovъ, срам > dial. страм, Сретение > dial. Стретение. Następnie wskażemy przykład z l-epentheticum w *Tarpiiā > Торóпля. 3.3. Aspekty morfologiczne rekonstrukcji hydronimii bałtyckiej na obszarze Dniepru. Rekonstrukcji dowolnego leksemu bałtyckiego zachowanego w hydronimii dokonuje się z uwzględnieniem czynnika jego derywacyjnego i gramatycznego przystosowania w języku słowiańskim. W konsekwencji w niektórych przypadkach możemy odtworzyć pierwotną formę nazwy bałtyckiej pod następującymi warunkami: а) przy oddzielaniu słowiańskiego „warstwowania” derywacyjnego od hydronimu, na przykład przyrostka -k- (Истров-ка, Ладин-ка, Рон-ка, Юсен-ка), -ец- (Могуп-ецъ); b) przy uwzględnianiu wyników reinterpretacji morfologii bałtyckiego leksemu w duchu słowiańskiej morfemiki derywacyjnej, por. Balt. suff. subst. -in-, -n- > Slav. suff. adj. -ьn-; Balt. -uā > słow. -ъva, -ьva (po spółgłosce syczącej); -aā, -ā ā > -ova, -ava, -ūlis > -ylь (-ыль), -mā > -(ь)ma. Trudno jest rozróżnić między hydronimami Dniepru z formantami -aā i -ā ā, ponieważ w użyciu słowiańskim zostały one włączone zarówno do kategorii nazw geograficznych z -ava, jak i -ova w wyniku procesu analogii. Stąd także warunkowy charakter rekonstrukcji części sufiksalnej niektórych substratowych leksemów bałtyckich. W niektórych przypadkach slawizacja hydronimów bałtyckich była związana z postrzeganiem ich formy liczby pojedynczej jako liczby mnogiej, por. lp. *[A]uslā > lm. Вýсла, -сел. Warto w tym miejscu przypomnieć rozważania W. N. Toporowa i O. N. Trubaczowa z wyżej cytowanego opracowania: „Ogólnie rzecz biorąc, poszukując śladów hydronimów bałtyckich, należy brać pod uwagę, że w formie słowiańskiej mogą one być zamaskowane do tego stopnia, iż stają się całkowicie nierozpoznawalne.” „Ta wtórna forma z kolei wchodzi w skład szeregu zewnętrznie bliskich nazw słowiańskich, tworząc cały łańcuch przejściowych form hybrydowych, w przypadku których trudno powiedzieć, gdzie kończy się bałtycka, a zaczyna słowiańska forma” (Toporov, Trubačev 1962: 159). Teza ta znajduje dobre potwierdzenie w przedstawionym poniżej materiale; por. na przykład przekształcenie bałt. * el-i-alas Вуливáло, Веливела, Веливала, Вуливело, Вуливала, Валивала; * ida-lakis jako Выдолочь, Видоличь, Видолочь, Witolicz. Adaptacja morfologiczna słownictwa bałtyckiego w użyciu słowiańskim dokonywała się poprzez zastępowanie bałtyckich wykładników gramatycznych ich genetycznymi odpowiednikami. Czynnikami determinującymi ten proces są: 6 1) Intuicyjne rozumienie przez rodzimych użytkowników języka pokrewieństwa obu kontaktujących się języków, a mianowicie: w przybliżeniu ta sama zasada opozycji rodzaju męskiego i żeńskiego (bałt. -as masc. VS -ā fem. = słow. -ъ masc. VS -a fem.), genetyczna relacja między systemami formantów w obu językach; 2) Warunki dwujęzyczności bałtycko-słowiańskiej w pewnej epoce (przyjmuje się, że występowała ona na obszarze górnego Dniepru; Toporov, Trubačev 1962: 161, 162). Przykłady substytucji fonetycznych i morfologicznych w hydronimach bałtyckich podano poniżej: tematy na ā (por. prałot. N. lp. *- ; Zinkevičius 1980: 189): *Eisr-aā > Истровка; Šar-aā lub *Šer-ā ā > Шáрова; *Ušnā > Юсенка; tematy na ā (bałt. tematy iā, miękki typ tematów na ā; Endzelīns 1971: 141): *Tarpiiā – Торóпля. Obejmuje to również typ z *-ē (bałt. tematy (i)ē; tamże: 146), por. lit. tematy z -ė): *Ras-apē > Росопа; *ar-apē > Воропа z zachodniobałtyckim *apiā, por. staroprus. ape; *Dul-upē > Дулюпа; *Ir-upē > Ирпа (*Иръпа) z wschodniobałtyckim *upē; *Degē > Дежа. Wskaźnik -ē, zważywszy na to, że w mianowniku słowiańskiego feminina był niemożliwy, został zastąpiony przez -a. Istnieją bardziej złożone przypadki, w których słowiańska fleksja -a mogła zastąpić bałtyckie *-iā, a także -is, por.: Велькуча = *ilkutiā (wówczas -чjest naturalne od tj) albo * ilkutis (z późnym wyrównaniem analogicznym do wyniku toponimów z -ча, por. Вербча, Славча); Радýта = *Rad-utiā lub *Rad-utis. Założenie obu form wynika z obecności kilku wariantów tego formantu w językach bałtyckich. Tematy na ( )ŏ (bałt. N. lp. *-a-s): *Krūmas > Крымъ; *Leiž-ertas (~ lit. e tas) > Лизерт; *Ragas > Рогъ; *Mānas > Ман; Tematy na ĭ (bałt. tematy na i): *Arta-paltis (~ lit. Páltis) > Артополоть; *Kem-ūlis > Кемúль; * ers-akis > Вересочь; * ida-lakis > Вúдолоч. Wskaźnik gramatyczny derywatów z suf. Nie można tego ustalić z powodu rozumienia tych nazw jako przymiotników, których rodzaj gramatyczny w językach słowiańskich różnił się w zależności od zgody z jednym lub drugim terminem topograficznym. Por. Сѣтное (jezioro), za którym znajdują się *Sēt-inas lub *Sēt-inā. 4. BAŁTYCKIE RELIKTY LEKSYKALNE W HYDRONIMII DNIEPRU REGION RZEKI 4.1. Dorzecze Desny *Al-arnā Ларна: «С. Лотоки при rzece. Ларнѣ (dopływ Paluży)», początek XVIII wieku (Lazarevskij 1888: 366). Hydronim zachowuje bałt. *Al-arnā „Płynąca arna”, zniekształcone w słowiańskim użyciu czasownikowym (afereza). W kwestii budowy tego słowa por. : lit. Alỹs – jezioro, Al-ùpė, Al-upė, A-trakas, łot. Ala – rzeki ~ lit. alėti ‘płynąć’, ‘sączyć się’, ‘kapać’ (Vanagas 1981: 38) & łot. Ārni, Ārnis, lit. (derivative) wieś Arnėnai, staroprus. Arnow, 1322 < {*arn-}, track. Ἄρνη, Καλ-αρνα – toponimy (Toporov 1975: 104). Element *arnnajwyraźniej należy do typu „staroeuropejskich” nazw wodnych, będąc derywatem PIE z suf. -nz rdzenia *er-/*or- „wprawiać w ruch, pobudzać” (zob.: Krahe 1964: 45–46: Arn-). Semantykę *arnis zrekonstruowano jako „płynąca woda” (Woudhuizen 2020: 49, z odwołaniem do Jürgena Udolpha). *Alda-žīg- (?) Ладожига, 1786 – rzeka w guberni czernihowskiej (Šafonskij 1851: 215) = *Alda-žīg- (?), por. lit. Ald kis, A dos ~ track. Alda-, dackie alda „wilgotne miejsce, bagno”) & Žỹgis (Vanagas 1981: 38, 402). *Ald-inЛадинка: «S. Ладинка, przy rzece Ladinkě”, 1765 (pułk czernihowski; Lazarevskij 1866: 38) = *Ald-in- ~ łot. Àldiņi – hydronim ~ lit. Aldonà (Toporov 1979: 24: *eld-). 7 *Arta-paltis Артополóт – nazwa kilku rzek: lewy dopływ Mnogi, prawy dopływ Łysogoru, lewy dopływ Suły, lewy dopływ. Dniepru (Артополоть, 1785, 1852; SHU 1979: 24, Артополотъ, 1786; Šafonskij 1851: 525, 580–581); lewy dopływ Suli i Dniepru (Артополотъ, XVI, Артаполотъ, 1769 itd. (SHU 1979: 24). Współczesna nauka zna dwie etymologie hydronimu. Obie wymagają obecnie rewizji, przede wszystkim w zakresie fonetyki. 1. Wersja irańska, do której bezkrytycznie odwołują się autorzy badań nad hydronimią Dniepru. Chodzi tu o pierwotne *Артапород = Iran. *Arta-pord ~ alan. αρδ „Bóg” i oset. ford ‘wielka rzeka’ (Stryžak 1963: 83–84). Jednak ta etymologia nie wyjaśnia przyczyn zachowania początkowego *art-, które w mowie słowiańskiej poddano metatezie *rot-/*rat- (por. *orkyta > рокита, ракита). Ponadto motywacja stojąca za nazwą „Rzeka Boga” jest wątpliwa. 2. Etymologia słowiańska implikuje odczytanie hydronimu jako *Vъrto-poltъ > *Вартополот > Артополот. prasłow. *polt-, dobrze poświadczone w toponimii słowiańskiej, jest genetycznie wywodzone od pie. *pel- ‘szeroki, rozległy’ (Kazlova 2000: 167–169, 170). Wersję tę uzasadnia się, odwołując się do prawdopodobnej aferezy в-. Jednakże, po pierwsze, w dialektach zanika nie tylko głos в, lecz także к oraz х-, dlatego w równym stopniu prawdopodobne są oba pierwotne prototypy *Kъrto-poltъ i *Xъrto-poltъ. Po drugie, в zanika tylko przed następującą samogłoską labialną, lecz nie przed а. Po trzecie, wschodniosłowiański refleks prasłowiańskiego. *vьrt- (*vьrtěti) zawsze ma e, a nie a, jak w *варт- (istnieje tylko białorus. вярцець z ’а < е). Próba uzasadnienia wariantu *Vъrtoby poprzez odwołanie się do pol. wart „zbiornik wodny” nie przekonuje, ponieważ polskie słowo jest refleksem prasłowiańskiego. *vьrtъ z normalnym rozwojem *ьr > ar przed t twardym. Sugerowalibyśmy traktować Артополот jako element warstwy bałtyckiej w toponimii dorzecza Dniepru, tj. jako bałt. *Arta-paltis „strumień bliski/pobliski” . Por. Lit. artùs ‘bliski, niedaleki’, art ‘blisko, obok, przy’ & łot. palts, palte ‘kałuża’, ‘spływ deszczowy’, a także rekonstruowane lit. *paltis oraz hydronim Páltis – nazwa rzeki i jeziora (Smoczyński 2019: 1178–1179). Zob. także (Derksen 2015: 61–62). Zachowanie *art w użyciu słowiańskim bez oczekiwanej tutaj metatezy bałt. *art- > słow. *ort- > *rotor *rat można wyjaśnić późniejszą slawizacją bałtyckiej hydronimii, która miała miejsce w okresie, gdy ten proces fonetyczny został zakończony w językach słowiańskich. Pleofonia w drugim komponencie powstała nie na skutek fonetyki, ponieważ rozpatrywany hydronim został poddany slawizacji później z uwagi na zachowanie *art, lecz w wyniku analogii do słowiańskich toponimów z rdzeniem Полот-. Wcześniej etymologia bałtycka została przedstawiona ogólnie przez Alexandra I. Iliadiego (2025: 3). *Auš-uā Ушвá, -ú (Ушва, XIX) – rzeka, dopływ Sejmu, lewy dopływ Desny, lewy dopływ Dniepru (SHU 1979: 582) < *Ушьва = *Auš-uā – derywat z formantem -uā od *[a]ušē (vide infra). *Darg-alis Dorogoł – jezioro: «wísše na uste črezъ Desnu reku <…> da po ozero Dorogoł» (GS 1901: 256) = bałt. *Darg-alis, por. z wariantowym sufiksalnym *Darg-el- > lit. Dárgelė – hydronim ~ dargùs ‘niepogodny’, ‘wstrętny, zły’ (Vanagas 1981: 80), dargà ‘deszczowa pogoda’, dial. ‘moczenie lnu’ (Derksen 2015: 115–116). Toponimizacja apelatywów z suf. -el-, -al- (lit. -elis (-ė), -alis); jednym ze znaczeń obu sufiksów w językach bałtyckich jest znaczenie ‘nosiciel właściwości, cechy’ (Ambrazas 2000: 176–177). Nazwy rzek z -alė, -alis stanowią jedną z najliczniejszych kategorii w hydronimii litewskiej, zob.: (Vanagas 1981: 80). 8 *Dul-upē Дулюпа – rzeka: «Д. Ильбовь, на р. Дулюпѣ» (Lazarevskij 1866: 422, 428) = *Dul-upē. Por. lit. Dùlpis < *Dul-upis, Dul-upỹs ~ lit. dùlas, łot. duls ‘szary, jasnoszary, żółtawy’ (Vanagas 1981: 96), a także d liava (tamże: 95). Druga część zawiera wschodniobałtyckie. (lit., łot.) *upē < *up-iiā ‘rzeka’, ‘płynąć, strumień’ ← ‘ujście rzeki’ (Smoczyński 2019: 1982). *Eisr-aā Истровка: «Х. Истровка, на р. Истровкѣ» (Lazarevskij 1866: 420), Istravka, Íстрівка – rzeka, lewy dopł. Snovu, prawy dopł. Desny, lewy dopł. Dniepru (SHU 1979: 224) = prabałt. litew. *Eisr-aā, por. lit. Éisrava ~ Éisra (Vanagas 1970: 102: Éisr-ava; Vanagas1981: 132). Formant -aā (< -o-ā; Zinkevičius 1987: 14; Ambrazas 2000: 50) wyróżnia się w wielu bałtyckich hydronimach, z których część stanowią dawne derywaty (Vanagas 1970: 101). *Girdis, *Gird-e- (?) «до Жердеви къ Днепру <…>» – rzeka w dorzeczu Desny (powiat kijowski w guberni kijowskiej), wariant Жердь, -и (SNMKG 2005: 45, 241), «до реки Жерди», Żerdź (SHU 1979: 195), Жéрдя (Żerdź, Жердь) – rzeka, prawy dopływ prawego dopływu Zhiraka. Gorynia, prawy dopływ Prypeci, prawy dopływ Dniepru, «с. Gribowaja przy ujściu rzeki Żerdzi do rzeki Horyń», por. Żerdia – wieś w rejonie czemerowieckim obwodu chmielnickiego (SHU 1979: 195) < *Жьрдь. Możliwe jest zachowanie bałtyckiego leksemu *girdis, *gird-e-, por. Lit. Gi dė – łąka ~ g rdyti ‘podlewać’, girdupė ‘rzeka, z której można pić’ (Vanagas 1981: 116), Girdỹs – nazwa lokalna, staroprus. Girdewithigen (*gird-ev-it-) (Toporov 1979: 243). Wariantowa rekonstrukcja bałt. prototypu wynika z niejasności wyniku hydronimicznego: czy -евodzwierciedla etymologiczne bałt. -eor, czy też jest to słowiańska transformacja gramatyczna bałt. *girdis według typu tematów na -ū (temat przypadków zależnych ma postać -ъv- > -ов-, dial. -ев-)? *Ir-upē Irpa: „S. Saczkowicze nad rz. Irpą” (Lazarevskij 1866: 692), Ірпá – rzeka, prawy dopływ Snovu, prawy dopływ Desny, lewy dopływ Dniepru (SHU 1979: 223). Możliwa jest slawizacja bałt. *Ir-upē > *Иръпа > Ирпа (jak Ръжавєць > ukr. Иржавецъ, por. «над рѣчкою Иржавцемъ», początek XVIII wieku; Miakotin 1896: 36). Por. u Aleksandrasa Vanagasa (1981: 131): lit. Ir-upė jest prawdopodobnie związane z lit. rti „spadać, opadać”, „rozpadać się, dezintegruje się”, „psuć się”, „znikać, ginąć bez śladu”, „rozmiękać, nasiąkać”. Por. także derywat lit. irtis „otchłań, bezdenna otchłań”, „wir” (Smoczyński 2019: 566). *Iš-minčСмячъ-рѣчка, 1714 – rzeka, prawy dopł. Snovu, prawy dopł. Desny (DDH 1993: 229), Сmячь, Смяч (KRU 1957: 94, 99, 183) = *iš-minč-, por. lit. Mnčia – nazwa rzeki z etymologicznie niejednoznaczną podstawą (mink-, ment-?), zob. na przykład A. Vanagasa (1981: 216–217). *Kib-irЧибра (Чибра, 1729–1730) – rzeka (wieś Khripovka w rejonie gorodniańskim obwodu czernihowskiego; SHU 1979: 608). Ten hydronim odtwarza bałt. *Kib-ir- ~ lit. k biras ‘mała sucha gałąź’ (na temat tego apelatywu zob.: Smoczyński 2019: 706). Pod względem motywacji por. Ветка, Бабина Вєтка – lewy dopływ Dniepru (SHU 1979: 26) ~ ветка ‘gałąź’ jako ‘miejsce, w którym rzeka rozdziela się na ramiona’. *Lat-aā Лотáва – rzeka (wieś Szabalinow w rejonie koropskim w obwodzie czernihowskim; Лотава, 1765–1769) (SHU 1979: 327; in Toporov 1990: 125): „wymaga dalszych badań”) = *Lat-aā, por. lit. Latavà ~ lat- *‘płynąć’ (Vanagas 1981: 182; Toporov 1990: 124, 125). Powodem zachowania krótkiego sufiksalnego *a w użyciu słowiańskim jest włączenie tego hydronimu do 9 strukturalnego typu nazw geograficznych z -ava, por. *Dǫbrava, *Lǫkava, *Morava itd. *Leiž-ertas Лізерт, 1977 – jezioro (wieś Wełykij Szymel w rejonie szczorskim w obwodzie czernihowskim; OA), dokładniej Лизерт = bałt. *Leiž-ertas. Pod względem składu por.: : lit. Liež s – jezioro ~ liẽžti ‘zmywać (o rzece, wodzie)’; lit. Etėja – rzeka ~ łot. ērte ‘szerokie miejsce na jeziorze, gdzie w pobliżu nie ma wysp’, lit. e tas ‘szeroki’, ‘rozległy, obszerny’ (Vanagas 1981: 47, 190). W kwestii starożytności ertsee: (Fraenkel 1962: 15; Karulis 1992: 271; LIV 2001 [1998]: 404; Smoczyński 2019: 395). Brak pełnogłosu w drugiej części jest zagadkowy (powinno być *Лизерет). Nie jest wykluczona wczesna konwergencja ze słowiańskim słownictwem geograficznym i toponimią z *rъt-, por. *rъtъ, *na-rъtъ ‘wierzchołek’, ‘szczyt góry’ (ESSJ XXIII 21–22). Czyli Лизерт < *Лизерътъ? *Mag-upē *Могуп (jako część demin. Могупецъ, 1786 – jezioro połączone z rzeką Desną w guberni czernihowskiej; Šafonskij 1851: 216) = *Mag-upē, por. łot. Maģ-upe – hydronim ~ łot. maģs „mały, niewielki” (Vanagas 1981: 201). *Mānas Ман (Man) – rzeka, prawy dopływ Moszni, prawego dopływu Dniepru (SHU 1979: 351) = *Mānas, por. lit. Món-a-balė, łot. Māņ-upīte z rdzeniem mon- < *mān- ~ łac. manō, -āre ‘płynąć, biec’ (Vanagas 1981: 219–220). *Ne-ēker- (?) Невечера, 1760 – trakt (nad rzeką Stary Sejm w pułku czernihowskim; Lazarevskij 1866: 224) = *Ne-ēker- (?) ~ lit. Vėkė, Vėko kalnas ~ łot. vēcis ‘takie miejsce, gdzie rybacy zostawiają swoje śniadanie’, lit. vekerėti ‘orać nierównymi skibami’, vẽkeras ‘kerėpla, pług’ (Vanagas 1981: 370). *Ne-mald-uā Немолодва: «Д. Нижняя Злобинка при р. Немолодвѣ», «С. Дымово (куреня Дымовскаго) при рѣчкѣ Немолодвѣ», ale także (dwukrotnie) «<…> р. Немолодѣ» (Lazarevskij 1866: 596, 609, 615) = *Ne-mald-uā, por. lit. maldas ‘trzcina’ oraz hydronim Mald-upis (Vanagas 1981: 202). Tematy na ū, z którymi ten hydronim został utożsamiony w użyciu słowiańskim, często tracą swój wykładnik, stąd drugi wariant z zanikiem [в]. O hydronimii bałtyckiej z suf. -uā zob.: (Vanagas 1970: 211–214). *Pal-angā Палужа: «Д. Кибирщина при р. Палужи», «на рѣкѣ Полужѣ», «на рѣкѣ Палужѣ» (Lazarevskij 1866: 747, 761). Nazwa formalnie odpowiada słowiańskiemu terminowi geograficznemu палуж, por. białorus. dial. пáлуж ‘miejsce w pobliżu łąki’, ‘łąka nad rzeką’, por. także nazwę rzeki Пáлуж – dopływ rzeki Besed w dorzeczu Soży ~ пáлуж ‘miejsce w pobliżu łąki’ (Jaškin 2005: 485). Nie jest jednak wykluczone, że traktowanie tego hydronimu jako bałtyckiego *Palang-, por. lit. Palangà – nazwa wodna wraz z pozbawionym sufiksu lit. Palà – hydronim ~ łot. palas, paļas ‘bagnisty brzeg jeziora’, pali ‘powódź, niski stan wody, rozlewisko; woda wylewająca się z brzegów wiosną lub jesienią’ (Vanagas 1970: 91–92: Pal-angà; Vanagas 1981: 241). O derywatach apelatywnych i toponimicznych z tym sufiksem zob. (Endzelīns 1971: 119; Ambrazas 2000: 149, 150, 151). Bałt. *Palangā w użyciu czasownikowym w języku słowiańskim można utożsamić z derywatami z pref. *paz *lǫgъ, *lǫž- ‘łąka’, tj. jako *Палѫга, a następnie – *Палѫжа > Палужа. Inny pogląd (bez szczegółów) przedstawiono w: (Toporov, Trubačev 1962: 202 i wyżej). *Pik-ils- (?) Пчилсъ, 1786 – jezioro połączone cieśniną z jeziorem Выръ (Šafonskij 1851: 216, 217). Być może jest to błąd zapisu w *Пчелсъ = *Pik-ils- (por. współczesne Звíздил obok historycznego Звизделъ; SHU 1979: 210). Nazwa nie jest całkowicie jasna. Jeśli chodzi o morfemy. Pod tym względem bardzo 16 wymowne są toponimy-złożenia z bałtyckimi leksemami oznaczającymi rzekę, strumień jako drugą częścią, por. *Dul-upē, *Ir-upē, *Mag-upē, *Gur-ap-, *Ras-apē, * ar-apē. To samo dotyczy nazw z innymi terminami hydrograficznymi jako pierwszymi lub drugimi członami, por. *Al-arnā, *Šeta-balinor *Šeta-alinē, * ers-akis, * eiš-a-da itd. Oprócz cech czysto strukturalnych złożenia te różnią się od hydronimów słowiańskich modelem nazewniczym, por. „Płynąca arna”, „Jasny staw”, „Strumień z bagna/jeziora” lub „Przepływ z wirem”, „Płynąca dava” itd. Jeśli chodzi o derywaty sufiksalne, to w przypadkach formalnego podobieństwa między bałtyckimi i słowiańskimi formantami bałtycką genezę nazwy geograficznej określa oryginalność morfemu rdzennego, właściwego dokładnie dla bałtyckiego repertuaru rdzeni, por. *Ab-aā, *Eisr-aā, *Lat-aā, *Šar-aā lub *Šer-ā ā, *Sēt-inas lub *Sēt-inā, *Žard-enā, *Kem-ūlis. 6.2. Analiza etymologiczna hydronimii na wymienionych obszarach daje podstawy do rekonstrukcji pięćdziesięciu reliktowych leksemów bałtyckich o różnej strukturze. Szczegóły ich morfologii są mniej lub bardziej wyjaśnione przy wyodrębnieniu słowiańskiego rozszerzenia derywacyjnego jako środka ich adaptacji w obcym środowisku językowym. 6.3. Adaptacja bałtyckiej hydronimii w dawnych dialektach Słowian naddnieprzańskich przebiegała przez dwa umowne etapy. Sądząc po wynikach asymilacji fonetycznej bałtyzmów przez Słowian, pierwszy zbiega się w czasie z okresem niektórych ważnych procesów, z przebudową struktury fonetycznej wyrazu słowiańskiego, a także ze zmianami w konsonantyzmie i wokalizmie. Drugi odnosi się do czasu, gdy wszystkie te procesy zostały zakończone; dlatego bałtycka toponimia została zeslawizowana przy minimalnych zmianach, z wyjątkiem przypadków transformacji anlautowej (afereza, proteza) oraz ludowo-etymologicznego reinterpretowania struktury. 6.4. Większość zrekonstruowanych leksemów bałtyckich ma strukturalno-etymologiczne odpowiedniki wyłącznie w słownictwie litewskim, przy ich braku w językach łotewskim i staropruskim. Jednakże istnieją wszelkie powody, by przypuszczać, że wprowadzenie nowych ustaleń dotyczących języka staropruskiego i łotewskiego może wpłynąć na początkowy wniosek o specyfice wspomnianych powyżej paralel leksykalnych. REFERENCES Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida 2: Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai [The Development of Noun Formation 2: Noun Derivatives of the Lithuanian Language], Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Anikin Aleksandr Je. 2005: Opyt slovaria leksičeskich baltizmov v russkom jazyke [Experience of the Dictionary of Lexical Balticisms in the Russian language], Novosibirsk: Nauka. Blažienė Grasilda 2023: Prūsiškų tikrinių žodžių tyrimų lauko ypatumai: įvardijimo principai, lemti laiko ir vietos, kalbos ir istorijos [Peculiarities of the Research Field of Old Prussian Proper Names: Principles of Naming Determined by Time, Place, Language and History]. – Baltistica 58(1), 81–104. DDH 1993: Dilova dokumentacija Hetmanščyny XVIII st. [Business Documentation of the Hetmanate of the 18th Century], Kyiv: Naukova dumka. Derksen Rick 2015: Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill. Duridanov Ivan 1969: Thrakisch-Dakische Studien 1: Die Thrakischund Dakisch-Baltischen Sprachbeziehungen [Thracian-Dacian Studies 1: The Thracian and Dacian-Baltic language relations], Sofia: Verlag der Bulgarischen Akademie der Wissenschaften. Endzelin Janis 1934: Die lettländischen Gewässernamen [The Latvian Water Names]. – Zeitschrift für slavische Philologie 11, 112–150. 17 Endzelīns Jānis 1971: Comparative Phonology and Morphology of the Baltic Languages, transl. by W. R. Schmalstieg, B. Jēgers, Hague, Paris: Mouton & Co. ESSJ XXIII: Etimologičeskij slovar slavianskich jazykov. Praslavianskij leksičeskij fond [Etymological Dictionary of Slavic Languages. Proto-Slavic Lexical Fund] 23: *narodьnъjь – *navijakъ, pod red. O. N. Trubačiova, Moskva: Nauka, 1996. Fraenkel Ernst 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch [Lithuanian etymological dictionary] 1: A – privekiúoti, Heidelberg: Carl Winter; Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. GS 1901: Generalnoje sledstvije o majetnostiach Nežinskogo polka 1729–1730 g. [The General Audit about Estates of Nezhin Regiment 1729–1730], Černigov: Tipografija Gub. Zemstva. Hromko Tetjana V. 2017: Materialy do slovnyka hovirok ukrajinskoji movy [Materials for the Dictionary of Idioms of the Ukrainian Language]. – Naukovi zapysky, vyp. 160, Kropyvnycky: RVV CDPU im. V. Vynnyčenka, 239–253. Gerullis Georg 1922: Die altpreußischen Ortsnamen [The Old Prussian Place Names], Berlin, Leipzig: Walter de Gruyter & Co. Iliadi Alexander I. 2025: Varia Onomastica: Sarmato-Alanica (Danapria, Bohus). – Acta Linguistica Lithuanica 92, [1–28]. DOI: https://doi.org/10.35321/all92-05. Jakob Anthony M. 2024: A History of East Baltic Through Language Contact, Leiden, Boston: Brill. Jaškin Ivan Ja. 2005: Slownik belaruskich miastsovych geagrafičnych terminaw: Tapagrafija. Gidralogija [A Dictionary of Belarusian Local Geographical Terms: Topography. Hydrology], Minsk: Belaruskaja navuka. Karulis Konstantīns 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca [Latvian Etymology Dictionary] 1: A–O, Rīga: Avots. Kazlova Raisa M. 2000: Belaruskaja i slavianskaja gidranimija. Praslavianski fond [Belarusian and Slavonic Hydronymy. Proto-Slavonic Stratum], Gomel: GGU. Kiparsky Valentin 1939: Die Kurenfrage [The Question of the Curonians], Helsinki: Suomalaisen tiedeakatemian. Krahe Hans 1964: Unsere Ältesten Flussnamen [Our Oldest River Names], Wiesbaden: Otto Harrassowitz. KRU 1957: Kataloh ričok Ukrajiny [Catalogue of Rivers of Ukraine], Kyiv: Akademija nauk URSR. Lazarevskij Alexandr M. 1866: Obozrenije Rumiancevskoj opisi Malorossii 1: Polk Černigovskij [Overview of Rumyancev’s Description of Malorossiya 1: Chernigov Regiment], Černigov: Gubernskaja tipografija. Lazarevskij Alexandr M. 1888: Opisanije staroj Malorossii: Materialy dlia istorii zaselenija, zemlevladenija i upravlenija 1: Polk Starodubskij [Description of Old Novorossia: Materials for the History of Settlement, Land Ownership, and Administration 1: Starodub Regiment], Kiev: Tipografija K. N. Milevskogo. Lazarevskij Alexandr M. 1893: Opisanije staroj Malorossii: Materialy dlia istorii zaselenija, zemlevladenija i upravlenija 2: Polk Nežinskij [Description of Old Novorossia: Materials for the History of Settlement, Land Ownership, and Administration 2: Nežin Regiment], Kiev: Tipografija K. N. Milevskogo. 18 LIV 2001 [1998]: Lexikon der Indogermanischen Verben: Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen [Lexicon of Indo-European Verbs: Roots and Their Primary Stem Formations], unter Leitung von H. Rix, bearb. von M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer, 2., verbesserte Aufl., Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert. LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Lithuanian Language] (1–20, 1941–2002), el. variantas, redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. redaktorė), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė; programuotojai: E. Ožeraitis, V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, atnaujinta versija, 2018. Internet Access: https://ekalba.lt. Mažiulis Vytautas 1988: Prūsų kalbos etimologijos žodynas [Prussian Etymology Dictionary] 1: A–H, Vilnius: Mokslas. MEV: Latviešu valodas vārdnīca [Latvian Language Dictionary] 1–4, rediģējis, papildinājis, turpinājis J. Endzelīns, Rīga: Izglītības ministrija, Kultūras fonds. Internet Access: https://mev.tezaurs.lv/_/anotacija. Miakotin Venedikt A. 1896: Generalnoje sledstvije o majetnostiach Pereyaslavskogo polka (1729–1731 g.) [The General Audit about Estates of Pereyaslav Regiment (1729– 1730)], Charkov: Tipografija Gubernskogo Pravlenija. Mǖlenbachs Kārļis 1925/1927: Latviešu valodas vārdnīca [Latvian Language dictionary] 2, rediģējis, papildinājis, turpinājis J. Endzelīns, Rīgā: Kultūras fonds. Mǖlenbachs Kārļis 1929/1932: Latviešu valodas vārdnīca [Latvian Language Dictionary] 4, rediģējis, papildinājis, nobeidzis J. Endzelīns, Rīgā: Kultūras fonds. Napol’skich Vladimir 2016: Ermanarichs arctoi gentes (Jordanes Getica, 116): Versuch einer Interpretation. – Ancient Civilizations from Scythia to Siberia 22(1), 26–54. Nepokupnyj Аnatolij P. 1981: Baltijsko-ukrajinski vzajimosviazky i paraleli [BalticUkrainian Interrelations and Parallels]. – Hidronimija Ukrajiny v jiji mižmovnych i miždialektnych zvjazkach, Kyjiv: Naukova dumka, 65–84. OA: Onomastičeskij archiv Instituta ukrainskogo jazyka NAN Ukrainy [Onomastic Archive of the Institute of Ukrainian Language of the National Academy of Sciences of Ukraine], Kyiv. Otin Jevgenij S. 2011: Gidronimija Dona 1: Verchnij i Srednij Don [Hydronymy of the Don River 1: The Upper and Middle Don], Doneck: Jugo-Vostok. Popova Оleksandra V., Kopus Olga A., Morhun Oleksandra O. 2024: Lithuanian–Ukrainian Language Parallels: Etymological Relationship and Typological Similarity. – Acta Linguistica Lithuanica 91, 147–176. DOI: https://doi.org/10.35321/all91-06. SHU 1979: Slovnyk hidronimiv Ukrajiny [Dictionary of Hydronyms of Ukraine], Kyjiv: Naukova dumka. Smoczyński Wojciech 2006: Laringalų teorija ir lietuvių kalba [Laryngeal Theory and the Lithuanian Language], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Smoczyński Wojciech 2019: Słownik etymologiczny języka litewskiego [Etymological Dictionary of the Lithuanian Language], współpraca redakcyjna M. Osłon, wydanie drugie, poprawione i znacznie rozszerzone, na prawach rękopisu. Internet Access: www.rromanes.org/pub/alii/Smoczyński W. Słownik etymologiczny języka litewskiego.pdf. SMU 2004: Slovnyk mikrohidronimiv Ukrajiny [Dictionary of Microhydronyms of Ukraine], Кyiv: Oberegy. 19 SNMKG 2005: Skazanija o naselionnych mestnostiach Kievskoj gubernii [Tales about Inhabited Areas of the Kiev Province], L. I. Pohilevič, Bila Tserkva: Olexandr Pšonkivskyj. Stryžak Olexij S. 1963: Nazvy ričok Poltavščyny [Names of the Rivers of Poltavschyna], Kyjiv: AN URSR. Šafonskij Afanasij 1851: Černigovskogo namestničestva topografičeskoje opisanije [The Topographical Description of Chernigov Vicegerency], Kiev: Univesiteckaja tipografija. Toporov Vladimir N., Trubačev Oleg N. 1962: Lingvističeskij analiz gidronimov Verchnego Podneprovija [Linguistic Analysis of Hydronyms of the Upper Dnieper Region], Moskva: Izdatelstvo AN SSSR. Toporov Vladimir N. 1975: Prusskij jazyk: Slovar: A–D [Prussian Language: Dictionary: A– D], Moskva: Nauka. Toporov Vladimir N. 1979: Prusskij jazyk: Slovar: E–H [Prussian Language: Dictionary: E– H], Moskva: Nauka. Toporov Vladimir N. 1980: Prusskij jazyk: Slovar: I–K [Prussian Language: Dictionary: I–K], Moskva: Nauka. Toporov Vladimir N. 1984: Prusskij jazyk: Slovar: K–L [Prussian Language: Dictionary: K– L], Moskva: Nauka. Toporov Vladimir N. 1990: Prusskij jazyk: Slovar: L [Prussian Language: Dictionary: L], Moskva: Nauka. Vanagas Aleksandras 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba [Formation of Hydronyms in the Lithuanian SSR], Vilnius: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas [Etymological Dictionary of Lithuanian Hydronyms], Vilnius: Mokslas. Vasilyev Valery L. 2021: Toponymic Baltisms near the Upper Volga Lakes. – Acta Linguistica Lithuanica 85, 141–159. Vitkūnas Manvydas, Zabiela Gintautas 2017: Baltų piliakalniai: nežinomas paveldas [Baltic Hillforts: An Unknown Heritage], Vilnius: Lietuvos archeologijos draugija. Woudhuizen Fred C. 2020: The Old Indo-European Layer in the Mediterranean as Represented by Hydronyms, Toponyms, and Ethnics. – The Journal of Indo-European Studies 48(1/2), 41–60. Zinkevičius Zigmas 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1: Įvadas. Istorinė fonetika. Daiktavardžių linksniavimas [Historical grammar of the Lithuanian language 1: Introduction. Historical phonetics. Declension of nouns], Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1987: Lietuvių kalbos istorija 2: Iki pirmųjų raštų [History of the Lithuanian Language 2: Until the First Writings], Vilnius: Mokslas. Železniak Iryna M. 1987: Ros i etnolingvistyčni procesy Serednionaddniprianskoho Pravoberežžia [The River Ros’ and Ethnolinguistic Processes of the Middle Dnieper Right-Bank Region], Kyjiv: Naukova dumka.