Pietų žemaičių varniškių savojo kalbos varianto vaizdinys: nominacijos ir vertinimai

Acta Linguistica Lithuanica 2026, t. 94, s. 1–19 Link do spisu treści / Contents link ISSN 2669-218X (elektroniczne / online) Copyright © 2026 Diana Dambrauskienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł o otwartym dostępie jest rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-02-06. Accepted: / Przyjęto: 2026-04-09. 1 NAZYWANIE I OCENA WŁASNEGO WARIANTU JĘZYKOWEGO POŁUDNIOWYCH ŻMUDZINÓW Z VARNIAI OBRAZ: NOMINACJE I OCENY Postrzeganie rodzimego wariantu językowego wśród mieszkańców południowej Żmudzi: Nazywanie i ocena DIANA DAMBRAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-0346-8421 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia percepcyjna, socjolingwistyka. https://doi.org/10.35321/all94-03 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule, opierając się na metodologiach geolingwistyki i dialektologii percepcyjnej, analizuje się nominacje i oceny własnego wariantu językowego południowych Żmudzinów warniškiai. Rozpoznanie własnego wariantu językowego opiera się na analizie kompetencji dialektalnej (angl. dialect competence) i obrazu dialektu (angl. dialect image) zwykłego członka wspólnoty językowej. Kompetencja dialektalna obejmuje ukształtowane w podświadomości stereotypowe cechy wariantu językowego lub jego użytkownika, natomiast obrazy dialektu determinują stereotypowe podobieństwa i (lub) różnice cech językowych. Zdaniem badanych główna i wyróżniająca cecha południowych Żmudzinów warniškiai – dūnininkavimas – występuje w języku tylko najstarszych członków wspólnoty językowej; młodzież i osoby przybyłe z innych miejscowości mówią albo językiem ogólnym (lub identycznym z nim dialektem auksztaickim), albo wariantem językowym zmieszanym z innymi subdialektami żmudzkimi. Za najbardziej charakterystyczną cechę, według której rozpoznaje się własny wariant językowy, uznaje się skracanie końcówek. Odległości geograficzne (przestrzenne) są jednym z najważniejszych czynników wpływających na nominację własnego wariantu językowego: zwykle warniškiai nadają mu nazwę miejscowości zamieszkania albo centrum administracyjnego lub samorządowego, do którego migrują. Zarówno przekonanie starszego i najstarszego pokolenia warniškių, że młodzież nie mówi gwarą, jak i przybliżanie przez badanych z młodszego pokolenia obrazu własnego wariantu językowego do języka ogólnego mogą wskazywać na konwergencję gwary i języka ogólnego u Żmudzinów warniškiai, natomiast opisy i nominacje – na językową heterogeniczność obszaru dialektalnego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, postawy językowe, południow żmudzini wareńscy, dūnininkai, własny wariant językowy. ADNOTACJA Artykuł koncentruje się na określeniach i postrzeganiu własnego wariantu językowego w obrębie południowożmudzkiego subdialektu okolic Varniai, analizowanych z wykorzystaniem metodologii geolingwistycznej i dialektologii percepcyjnej. Rozpoznanie własnego wariantu językowego opiera się na badaniu kompetencji dialektalnej i obrazu dialektu ujawnianych przez zwykłych członków wspólnoty komunikacyjnej. Kompetencja dialektalna obejmuje wszystkie stereotypowe cechy wariantu językowego i jego użytkownika ukształtowane w podświadomości jednostki, podczas gdy obrazy dialektu wynikają ze stereotypowych podobieństw i/lub różnic między cechami językowymi. 2 Zgodnie z analizowanym materiałem proces zastępowania standardowej litewskiej wymowy uo lub o przez ū (dūnininkavimas), będący główną i wyróżniającą cechą południowożmudzkiego subdialektu wareńskiego, znajduje odzwierciedlenie wyłącznie w języku najstarszych członków tej wspólnoty językowej. Młodsze pokolenia oraz osoby, które przybyły tutaj z innych części kraju, są postrzegane jako posługujące się wariantem mieszanym — albo ze standardowym językiem litewskim (lub utożsamianym z nim dialektem auksztaickim), albo z innymi subdialektami żmudzkimi. Skrócone zakończenia są postrzegane jako najbardziej typowa cecha pomagająca rozpoznać własny wariant językowy. Odległość geograficzna (przestrzenna) jest jednym z głównych czynników wpływających na określanie własnego wariantu językowego. Użytkownicy poddialektu worniańskiego zazwyczaj przypisują swojemu wariantowi nazwę miejsca zamieszkania lub centrum administracyjnego (gminy), do którego migrują. Badanie pokazuje również, że użytkownicy poddialektu worniańskiego należący do starszego i najstarszego pokolenia uważają, iż młodzi ludzie nie używają gwary, podczas gdy rozpowszechniony wśród młodszego pokolenia obraz własnego wariantu jest bliższy standardowemu językowi litewskiemu. Oba te ustalenia sugerują konwergencję między gwarą a językiem standardowym w obrębie poddialektu worniańskiego, przy czym charakterystyki i nominacje wskazują na językową heterogeniczność tego obszaru gwarowego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, postawy językowe, południowożmudzki subdialekt wareński, dūnininkai, własny wariant językowy. 1. WSTĘP Ponowna ocena sytuacji dialektalnej dokonana przed dekadą wykazała, że obszar południowożmudzkiej gwary wareńskiej wchodzi w strefę kształtującego się wokół Telsz regiolektu żmudzkiego, dlatego język miejscowej ludności powinien charakteryzować się pewną stabilnością, uwarunkowaną zarówno silną tradycyjną gwarą, jak i stosunkowo 1 stabilnymi żmudzkimi geolektami (w części północnej Plùngės, w południowej – Tauragės) (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014b: 257, 260). Dane pokazały, że warniškiai, kształtując wspólny regiolekt, w przyszłości „będą skłonni upodobnić się do swoich północnych sąsiadów” (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014b: 260). Tradycyjnych warniškiai i sąsiednich północnych Żmudzinów (telšiaiskiai i kretingiškiai) łączą zarówno podobieństwa, jak i różnice fonetyczne. Od północnych sąsiadów odróżnia ich, podobnie jak południowych sąsiadów raseiniškiai, dūnininkavimas – realizacja akcentowanych dyftongów ie, uo jako monoftongów [iː], [uː] lub diftongoidów [iːi ], [uːu ] (np.: [²ˈʃʲ iːi n s] šienas; [²ˈjuː ks] juokas), natomiast od raseiniškiai – wymowa dwugłosek an, am, en, em jako [oˑn], [oˑm], [ɛˑn], [ɛˑm] / [ʊn], [ʊm], [ɛˑn], [ɛˑm] (np.: [¹ˈkʊnd], [¹ˈkoˑnd] kánda; [¹ˈbʊmb], [¹ˈboˑmb] bámba; [ɡʲiˑ¹ˈʋʲɛˑnʲtʲɪ ] gyvénti; [¹ˈpʲɛˑmʲpʲɪ ] pémpė) (Zinkevičius 1966: 13, 14, 85–86, 101–102, 503 (žemėl. Nr. 58, 67, 68), 505 (žemėl. Nr. 60), 512 (žemėl. Nr. 67, 68); 1994: 106–107; Girdenis 1970: 143–145; LKA II 77–78, 80, 83, 84, 86, 87, žemėl. Nr. 64, 65, 66, 68, 69, 70, 71; Bukantis 1984: 93–94; LKTCH 2004: 206, 222–223 ir kt.). Wspólną cechą różnicującą z innymi Żmudzinami jest dyftongizacja samogłosek długich ė, o w temacie i akcentowanej końcówce wyrazu (np. : [¹ˈdʲiɛtʲɪ ] d ti; [bʲiɛ¹ˈɡʲuɔtʲɪ ] bėgióti) (Zinkevičius 1966: 73, 74, 473 (žemėl. Nr. 28), 475 (žemėl. Nr. 30), 476 (žemėl. Nr. 31), 479 (žemėl. Nr. 34), 483 (žemėl. Nr. 38), 485 (žemėl. Nr. 40); 1994: 90; LKA II 45, 48, 51, 53, 56, 57, žemėl. Nr. 27, 33, 35, 39; LKA II 45, 48, 51, 54, 57, žemėl. Nr. 28, 31, 33, 36, 39; Salys 1992: 36; LKTCH 2004: 223 i in. ). Oprócz wspomnianych cech mieszkańców Varniai charakteryzują także inne cechy fonetyczne: powszechne cofanie akcentu; rozszerzenie pierwszego składnika krótkich samogłosek u, i oraz dwugłosek ul, ur, il, ir i dyftongu ui (np.: bùvo [ˈbʊʋɑ], [ˈboˑʋɑ]; mškas [ˈmʲɪ ʃks], [ˈmʲeʃks]; pùlti [¹ˈpoˑlʲtʲe]; kùrti [¹ˈkʊrʲtʲɪ ], [¹ˈkoˑrʲtʲe]; g rtas [¹ˈɡʲɪ rʦ], [¹ˈɡʲeˑrʦ]; mu las [²ˈmʊɪˑls], [²ˈmoˑɪls]); skracanie samogłosek w końcówkach (np.: ka pas [²ˈkɑmˑps]); monoftongizacja dyftongów ai, ei (np.: výrai [¹ˈʋʲiː¹ˌrɑː]; raše [rɑ¹ˈʃʲɛː]); w niektórych formach zamiast afrykat č, dž występują spółgłoski t, d (np.: jáučio [¹ˈjæˑʊtʲɛ]; mẽdžio [ˈmʲɛˑdʲe], ale jáučių [¹ˈjæˑʊʧʲu]; mẽdžių [ˈmʲɛˑʤʲu]) (Zinkevičius 1966: 32– 1 Za geolekty uważa się heterogeniczne warianty językowe ukształtowane na podstawie tradycyjnej gwary, nieposiadające ścisłych granic geograficznych, natomiast za regiolekty – warianty językowe powstałe pod wpływem języka ogólnego na geolekt(y) i (lub) regionalne odmiany języka (Hoppenbrouwers 1983: 1–25; Auer 2005: 7–42; Taeldeman 2010: 355–374; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 41–44). Na obszarze żmudzkim północnym stabilne geolekty kształtują się wokół Skuõdy, Maže kiu, Krẽtingi i Plùngė, na obszarze żmudzkim południowym – wokół Taũragė, a przejściowe – wokół Kemė i Rasé inius (NTA 2014 (mapa nr 13, 14); Mikulėnienė 2014: 20; Aliūkaitė, Mikulėnienė: 2014a: 260). 3 49, 64–66, 142–143, 447, 515–516, 518 (map. nr 2, 70, 71, 73); 1994: 106, 110–111; LKA II 123–126, mapa nr 105, 106; LKTCH 2004: 200 s. wklejka, 223–226 itd.) itd. W ostatnich latach, w związku ze zmieniającym się środowiskiem społeczno-kulturowym i społeczno-ekonomicznym (reorganizacją i optymalizacją różnych instytucji), południowi Żmudzini z Varniai, czyli dūnininkai, stają się coraz bardziej mobilni, a ich relacje społeczne się rozszerzają. Jednocześnie, prawdopodobnie wraz ze zmianą ich stosunku do lokalnego wariantu językowego, nazywanego w badaniu wariantem własnym, zmienia się również ich zachowanie językowe (por. Jaworski i in. 2004: 5; Garrett 2010: 19–36; Ramonienė 2022: 11–13 itd.). Badania postaw językowych oparte na zasadach dialektologii percepcyjnej przeprowadzono w różnych miejscowościach Litwy (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a; 2016b; Geržotaitė, Čepaitienė 2016; Aliūkaitė i in. 2017; 2020; Geržotaitė 2019a; 2019b; 2019c; Brazaitienė 2024 itd.). Jednak na obszarze dūnininkai postawy wobec własnego wariantu językowego szczegółowo zbadano jedynie na obszarze gwary południowowschodnich Żmudzinów raseiniškiai; varniškiai pod tym względem dotychczas nie 2 przyciągali większej uwagi badaczy. Badania mieszkańców rejonu Raseiniai potwierdziły, że zarówno obiektywne (konwergencja i wyrównanie), jak i subiektywne (nastawienie zwykłego użytkownika języka) przyczyny wpływają na stosunek członków wspólnoty językowej do lokalnego wariantu językowego: zmieniają się nomenklaturowe wartości tradycyjnych cech gwarowych i ich realizacja (Dambrauskienė 2021: 107–124; por. Hickey 2003: 351; Mikulėnienė 2020: 3 i in.). Sytuacja językowa mieszkańców rejonu Raseiniai oraz dążenie do „bardziej prestiżowego” wariantu inicjują rewizję dotychczas niezbadanych nastawień mieszkańców 3 rejonu Varniai wobec własnego wariantu językowego (Dambrauskienė 2020: 228; 2021: 77–79). Przedmiotem niniejszego badania są nominacje i oceny własnego wariantu językowego mieszkańców rejonu Varniai należących do południow żmudzkiej grupy 4 gwarowej. Celem jest ustalenie nominacji i ocen własnego wariantu językowego mieszkańców rejonu Varniai należących do południow żmudzkiej grupy gwarowej. Aby osiągnąć cel, wyznaczono następujące zadania: 1) przeanalizować komentarze metajęzykowe badanych i ustalić nominacje własnego wariantu językowego mieszkańców rejonu Varniai; 2) na podstawie subiektywnych danych ekstralingwistycznych ustalić cechy charakterystyczne dla własnego wariantu językowego oraz oceny własnego wariantu językowego; 3) zbadać obraz lokalnego wariantu językowego ugruntowany w świadomości mieszkańców rejonu Varniai należących do południow żmudzkiej grupy gwarowej oraz ocenić możliwy scenariusz zmiany językowej gwary mieszkańców rejonu Varniai. W badaniu wykorzystano materiały empiryczne zebrane i nagrane na dyktafon w styczniu–lutym 2025 roku z obszaru południow żmudzkiej grupy mieszkańców rejonu Varniai przez autorkę artykułu i pracowniczkę naukową Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego, dr Simonę Vyniautaitė, z 11 punktów Litewskiego Atlasu Językowego (LKA 1977; 5 1982; 1991; dalej – LKA): Kurš nų (LKA 102), Varniai (LKA 191), Užventis (LKA 193), Tverai (LKA 220a), Laukuva (LKA 254), Švėkšna (LKA 285), Kvėdarna (LKA 288), Kaltinėnai (LKA 290), Pajūris (LKA 322), Šilalė (LKA 323) i Žemaičių Naumiestis (LKA 355), zob. rysunek 1. 2 O badaniach południowych żmudzkich raseiniškiai szerzej zob. Vaitmonienė 2017; Dambrauskienė 2020 ; 2021. 3 W artykule wybrano termin własny wariant językowy, ponieważ dobrze odzwierciedla on zarówno koncept wariantu językowego samych badanych, jak i wariantu używanego w ich miejscu zamieszkania. Termin ten był używany przy badaniu postaw południowych żmudzkich raseiniškiai (zob. Dambrauskienė 2020; 2021: 77–81). W litewskich badaniach geolingwistycznych powszechny jest termin lokalny wariant językowy, mający odpowiednik w języku angielskim vernacular (angl. vernacular) (zob. Labov 1972a: 208–209, 222–224; 1972b: 87–91; Trudgill 1974: 17–19, 32–35; Chambers, Trudgill 1980: 3–6, 12–14 i in.). 4 Terminy pogląd i postawy są w artykule używane synonimicznie. 5 Ponieważ we wszystkich trzech tomach LKA numery punktów są zgodne, w dalszej części artykułu tomy tego wydania nie są już podawane. 4 Rysunek 1. Badane punkty LKA południowych żmudzkich gwar warniškich (fragment mapy z Aliūkaitė i in. 2014: 143, rysunek 75) Łącznie nagrano rozmowy z 44 osobami badanymi, łączny czas rozmów – 22 godz. 12 min 23 sek. W celu jak najbardziej obiektywnego zbadania sytuacji językowej w czasie rzeczywistym na obszarze południowych żmudzkich gwar warniškich do próby badawczej zastosowano 6 nieprobabilistyczny sposób doboru, tj. przeprowadzano rozmowy z przypadkowo napotkanymi osobami, które wyraziły zgodę na udział w badaniu naukowym. Skutkowało to zarówno niejednorodnością próby badawczej pod względem danych socjodemograficznych (zob. tabelę), jak i różnym czasem trwania nagrań (zob. załącznik 2). Tabela. Charakterystyka danych socjodemograficznych badanych Badani liczby i według pokoleń Płeć Mężczyźni Kobiety 10 Młodsze pokolenie 2 8 19 Średnie pokolenie 3 16 15 Najstarsze pokolenie 3 12 44 Ogółem 8 36 6 Nieprobabilistyczna metoda doboru próby jest odpowiednia, gdy próba badanych nie jest duża, a dane z badań ankietowych są wykorzystywane do przeprowadzenia badania eksploracyjnego (lub pilotażowego) (szerzej zob. Gaižauskaitė, Mikėnė 2014: 36–37). 5 W trakcie rozmów zarejestrowano metalingwistyczne komentarze badanych (na przykład poglądy na temat własnego wariantu językowego, oceny własnego i innych wariantów językowych itp.), charakterystyki socjodemograficzne (płeć, wiek, miejsce zamieszkania) i in. Materiał badawczy stanowią metalingwistyczne komentarze 44 badanych dotyczące własnego wariantu językowego i innych wariantów językowych. Postawy badanych analizowano na 7 podstawie metodologicznych zasad dialektologii percepcyjnej, doprecyzowując je poprzez analizę ocen zrozumiałości, atrakcyjności (piękna) i poprawności własnego wariantu językowego. Wiek badanych jest istotny dla porównywania danych według pokoleń. 2. METODY I PODEJŚCIA METODOLOGICZNE Podstawę tego badania stanowią empiryczne dane dotyczące postrzegania i oceny własnego wariantu językowego, które zebrano, łącząc metody ankiety i pogłębionego wywiadu (rozmowy). Połączenie rozmowy i ankiety jest przydatne, gdy trzeba zgromadzić różnorodne dane nie tylko o samym badanym i jego postawach, lecz także zarejestrować jego mowę, a nagranie dźwiękowe wykorzystać do rejestracji i badania danych językowych (Aurrekoetxea, Ormaetxea 2006: 157–162; Schilling 2013: 66–133). W rozmowach z badanymi zastosowano połączenie wywiadu częściowo ustrukturyzowanego i pogłębionego (por. Rupšienė 2007: 65; Kardelis 2017: 257 oraz wskazana 8 tam literatura i in.). Rozmowy z badanymi prowadzono, wybierając metodologię ustrukturyzowania kwestionariusza, której istotą jest elastyczność, tzn. chociaż kwestionariusz został przygotowany wcześniej, niekoniecznie korzystano z jego pytań, zachowując kolejność lub formułowanie pytań, a także uwzględniając myśli przedstawiane przez badanego. Kwestionariusz opracowano na podstawie pytań ankiety percepcyjnej 9 wybranych przez autorów monografii zbiorowej Lietuvių kalbos variantai tyrėjo ir paprastojo kalbos bendruomenės nario perspektyvos i dostosowanych do badania analizowanego w niniejszym artykule (zob. Aliūkaitė i in. 2020: 301–306) (zob. załącznik 1). Kwestionariusze podczas rozmów wypełniały osoby przeprowadzające ankietę. Taki sposób gromadzenia materiału jest wiarygodną i zapewniającą wysoką jakość danych częścią metodologii badań jakościowych (Gaižauskaitė, Mikėnė 2014: 61). Kontrola rozmowy pozwala natomiast zgromadzić dane językowe do ilościowego badania danych językowych (na przykład do obliczenia wskaźników dialektalności). Pytania kwestionariusza obejmowały dane obiektywne (miejsce zamieszkania badanego, wiek, płeć, wykształcenie, mobilność itp.) oraz subiektywne (kompetencję geolingwistyczną, nastawienie do własnego wariantu językowego, oceny własnego wariantu językowego). W celu ustalenia danych obiektywnych badanym zadano pytania zamknięte, natomiast do gromadzenia danych subiektywnych wykorzystano pytania otwarte i skalę oceny dyferencjału semantycznego. Za pomocą odpowiedzi na pytania otwarte starano się ustalić kompetencję geolingwistyczną badanych i ich postawy językowe, natomiast dane ze skali dyferencjału semantycznego pozwoliły określić oceny zrozumiałości, poprawności i atrakcyjności własnego wariantu językowego, uzupełniające i precyzujące nastawienie 10 badanych (zob. załącznik 1). Kompetencja geolingwistyczna w dyskursie naukowym definiowana jest jako zdolność zwykłego użytkownika języka do rozpoznawania wariantów językowych i lokalizowania ich w przestrzeni geograficznej, społecznej i kulturowej (Preston 1989: 4; 1999: xxiii–xxiv; Diercks 2002: 52–53; Aliūkaitė, Komentarze oznaczane są kodami, w których zaszyfrowano informacje o badanym: miejscowość zamieszkania, wiek, płeć i numer porządkowy z punktu (cztery wielkie litery – pierwsze litery nazwy punktu LKA; cyfra 1 – osoba w wieku do 35 lat, 2 – 36–55 lat, 3 – starsza niż 56 lat; vyr – mężczyzna, mot – kobieta; ostatnia cyfra – numer kolejny), na przykład kod komentarza przedstawicielki młodszego pokolenia z Kurš nų – 7 KURŠ1_mot2). 8 Pogłębione wywiady półustrukturyzowane do gromadzenia danych językowych są zwykle stosowane w badaniach jakościowych, opartych na metodach socjolingwistycznych; na przykład metodę tę zastosowano do badania panoramy socjolingwistycznej Litwy oraz horyzontalnego i wertykalnego zróżnicowania południowych żmudzkich gwar raseiniškisaów (por. Dambrauskienė 2021: 14; Ramonienė 2022: 15–18 i in.) 9 Szerzej o metodologii stopnia strukturyzacji kwestionariusza i innych formach wywiadu jakościowego zob. Gaižauskaitė, Valavičienė 2016: 18–22. 10 Skala oceny semantycznego dyferencjału jest powszechnie stosowana w badaniach oceny poprawności i atrakcyjności wariantów gwarowych (szerzej zob. Preston 2013: 170). O wykorzystaniu skali dyferencjału semantycznego w badaniach zob. Dikčius 2011: 59. 6 Mikulėnienė 2016a: 92 i n.). W badaniach kompetencji geolingwistycznej szczególnie ważne są badania postaw językowych, które ujawniają związki między wyobrażanymi przez zwykłego użytkownika języka wariantami językowymi a socjokulturową tożsamością ich użytkowników, pokazują, że na zróżnicowanie językowe wpływają zarówno ideologicznie konstruowane wyobrażenia dialektu, jak i ukształtowane w podświadomości stereotypowe charakterystyki wariantu językowego (por. Chambers, Trudgill 2004: 28; zob. także Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016b: 17–30; Geržotaitė 2019c: 1; Mikulėnienė 2019; Dambrauskienė 2021: 76 i n.). Jednym z najważniejszych komponentów badań percepcyjnych jest kryterium atrakcyjności wariantu językowego, a na podstawie metalingwistycznych komentarzy zwykłego użytkownika języka konceptualizuje się estetyczną wartość wariantu językowego (Aliūkaitė 2007: 212–213 i literatura wskazana tam). Postawy Żmudzinów południowych z okolic Varniai wobec własnego wariantu językowego analizuje się na podstawie metodologii dialektologii percepcyjnej, które dostarczają „dodatkowych wymiarów inwentaryzacji, rozumieniu, ocenie i prognostycznemu (zmienności i rozwojowi) oglądowi zróżnicowania językowego w szerokim znaczeniu, jako ważną jednostkę w badaniach zróżnicowania językowego uznając[ym] kategorię wyobrażenia wariantu” (A liūkaitė, Mikulėnienė 2016b: 18; por. Inoue 1999: 157–158). Wyobrażenie(-nia) własnego wariantu językowego jest (są) doprecyzowywane poprzez analizę ocen zrozumiałości, poprawności i atrakcyjności, uszczegóławiających wartość estetyczną. Niniejszy artykuł kontynuuje badania nad założeniami dialektologii percepcyjnej, oparte na metodologii geolingwistyki (zróżnicowania regionalnego). 3. NOMINACJE I POJĘCIE WŁASNEGO WARIANTU JĘZYKOWEGO Najpierw osoby badane poproszono o wskazanie wariantu językowego używanego w ich miejscu zamieszkania. Prawie dwie trzecie osób badanych (64 proc.) nadało swojemu wariantowi językowemu nazwy nominacyjne pochodzące od konkretnych miast lub miasteczek, które można sklasyfikować w 3 grupach: 1) wariant językowy nominowany nazwą miejsca zamieszkania; 2) wariant językowy nominowany nazwą centrum administracyjnego i (lub) samorządowego, do którego (których) migruje się z powodów publicznych (na przykład do samorządu, starostwa), ekonomicznych (na przykład do sklepów, na targ), leczniczych lub innych, dalej nazywany nazwą administracyjnej jednostki terytorialnej; 3) mieszany wariant językowy, zob. rysunek 2. Rysunek 2. Rozkład nominacji własnego wariantu językowego 7 Własny wariant językowy najczęściej nominowany jest nazwą miejsca zamieszkania przez osoby badane z Varnių (LKA 191), Tvẽrų (LKA 220a) i Šilãlės (LKA 323), np.: miejscowi – warniškiai (VARN2_mot4), tveriške (TVER2_mot1), dialekt szylalski (ŠILA1_mot2), język mieszkańców Šilalė (ŠILA2_mot3), dialekt szylalski, dialekt mieszkańców Šilalė (ŠILA2_mot5). 11 Nierzadko nazwa miejsca zamieszkania uzupełniana jest nazwą (nazwami) administracyjnej jednostki terytorialnej (jednostek), do której (których) się migruje, np.: varniškių į Plungę biški panaši (VARN2_vyr2); panašna do telszańskiej, tylko głoski różnią się (VARN3_mot1), warneńska i telszańska nie różnią się (VARN3_mot3); twerczanie, laukuwianie, warneńczycy – mówią jednakowo (TVER3_mot2); Taurogi, Szyłokarczma – również (ŠILA2_mot5). Powyższe nazwy zaliczane są do 3. grupy nominacji. Nominacje odnoszące się wyłącznie do jednostki terytorialnej najczęściej podają badani z Kurszan (LKA 102), Kwėdarni (LKA 288), Katynian (LKA 290) i Pajūrio (LKA 322), np. : mowa szawelska (KURŠ1_vyr1); Miejscowa gwara <...> przypisywana jest Szawlom (KURŠ3_vyr3), mowa szylalska (KVĖD2_vyr1), mowa szylalska (KVĖD2_mot4), gwara okolic Szyłalė (KVĖD1_mot5); szyłalanie (KALT1_mot1); Gwara szylalska, zbliżona do mowy z okolic Telsz (KALT1_mot2); Mowa szylalska (KALT1_vyr4). Nazywanie własnego wariantu językowego nazwą miejscowości zamieszkania (miejscowości zamieszkania) zakłada, że badani są przekonani, iż wariant językowy używany w ich miejscowości zamieszkania charakteryzuje się ekspresją językową właściwą wyłącznie tej miejscowości. Wariant językowy określony nazwą administracyjnej jednostki terytorialnej prawdopodobnie wiąże się z wariantem językowym używanym w centrum rejonu lub w większym mieście, mającym wizerunek wariantu o wyższym prestiżu. Nazwy grupy nominacji mieszanych nie tylko łączą nazwy własnego wariantu językowego miejscowości zamieszkania i administracyjnej jednostki terytorialnej, lecz także pokazują, że mieszkańcy Worniów utożsamiają własny wariant językowy i (lub) porównują go z ukształtowanym w podświadomości wariantem językowym o wyższym prestiżu, używanym w położonej niedaleko geograficznie miejscowości. Odpowiedzi na pytanie „Jak scharakteryzowaliby Państwo język swojej miejscowości zamieszkania?” można podzielić na 3 grupy: 1) żmudzki / gwarowy / dūnininkų; 2) nieżmudzki / mieszany i 3) niegwarowy / literacki / ogólny. Odpowiedzi grupy nieżmudzkiej / mieszanej odmiany językowej stanowią wariant pośredni między opozycją grupy 1. i 3. dialektalna vs niedialektalna. Prawie dwie trzecie badanych udzieliło odpowiedzi, których nie 12 można przypisać do jednej grupy; wynikały one ze spostrzeżeń badanych różnicujących między pokoleniami obraz własnego wariantu językowego. Jeśli charakterystyki języka dialektalnego i mieszanego rozłożyły się procentowo mniej więcej równomiernie (odpowiednio 68 i 72 proc.), to 13 język niedialektalny stanowi mniej niż jedną czwartą (23 proc.) wszystkich odpowiedzi. Własny wariant językowy żmudzkim / dialektalnym / dūnininkai częściej nazywają przedstawiciele młodszego i średniego pokolenia (odpowiednio 70 proc. i 73 proc. odpowiedzi), nieżmudzkim / mieszanym – przedstawiciele średniego i najstarszego pokolenia (89 proc. i 73 proc.). Jednak w świadomości znacznej części młodych mieszkańców Varniai (40 proc.) własny wariant językowy jest niedialektalny lub zbliżony do języka ogólnego, zob. rysunek 3. 11 W artykule komentarze metajęzykowe badanych zapisano w oryginalnym języku badanych i nie poprawiano ich. 12 Na przykład komentarz UŽVE2_mot3 Senieji, aštuoniasdešimtmečiai ir vyresni išlaike sava tarme, jaunesni – mišrūnai można przypisać do grup 1. i 3. 13 Procenty obliczono na podstawie liczby odpowiedzi w każdej grupie. 8 Rysunek 3. Charakterystyka własnego wariantu językowego Należy podkreślić, że chociaż ponad dwie trzecie badanych nazwało język swojej miejscowości gwarowym, żmudzkim, językiem dūnininków, zdaniem niemal wszystkich z nich (90 proc.) gwarą mówią tylko najstarsi mieszkańcy miejscowości, np. Gwarą najwyżej bardzo, bardzo starzy, nawet pięćdziesięciolatkowie, sześćdziesięciolatkowie nie mówią „dūna”, „pyns”. Kuršėnai – wieś, wszyscy tak mówią (KURŠ1_vyr1); Dziadkowie czasami mówią „dūnikes”, „pynuka”, młodsi już tak nie mówią (KURŠ1_mot2); Gwarą, miejscową mową nikt już nie mówi. Nikt tutaj nie rozumie języka żmudzkiego, nikt też nim nie mówi. Tylko niektórzy starzy, ci, którzy mają więcej niż 70–80 lat. Młodzież mówi, że wstyd im mówić po żmudzku, nie chcą być Żmudzinami (UŽVE3_mot2); Starsi mówią nieco bardziej po żmudzku: skrócone końcówki, obcinają końcówki, mówią „vyna dūnas“ (vieną duonos), akcenty są inne, gdzie indziej je kładą. Młodzież mówi bardziej po aukštaitsku, zwłaszcza ci, którzy wyjeżdżają do miast; po powrocie mówią bardziej po aukštaitsku (LAUK2_mot1). Warianty mowy nieżmudzkiej / mieszanej dzielą się na 3 grupy: 1) mieszane z językiem ogólnym / literackim lub utożsamiane z nim z gwarą aukštaitską (62 proc. odpowiedzi); 2) mieszane z gwarami północnożmudzkimi (23 proc. odpowiedzi); 3) mieszane zarówno z językiem ogólnym, jak i z innymi gwarami żmudzkimi (15 proc. odpowiedzi). Mimo to wszystkie trzy grupy łączy postrzeganie mowy nieżmudzkiej / mieszanej, które wynika z porównywania własnego wariantu językowego z utrwaloną w podświadomości „prawdziwą” gwarą żmudzką, np.: nasza mieszana, czasem mówimy po żmudzku, czasem nie mówimy po żmudzku, trochę żmudzka, łamana, zwykła (KALT1_vyr4); Ani taka, ani owaka, nieczysta, Żmudzinem jej nie nazwiesz <...>. Zbliżona do ogólnopolskiej, ale nie całkiem (KURŠ3_vyr3) ; Przeniknięci literackim językiem, przezwyciężamy dialekty, dzieci zatopione w internetowej przestrzeni, uczą się w szkole. Inni się wstydzą, szkoła robi swoje. Może niemodna mowa chłopów (LAUK2_mot4); Czysto po żmudzku nigdy tu nie mówiono, tylko jeszcze są stare słowa. Jesteśmy przy Żmudzinach. W porównaniu z mieszkańcami Telszów nie jesteśmy Żmudzinami. Jeśli nie mówimy po żmudzku, to po litewsku (ŠVĖK2_mot4); Normalny język litewski, niewyróżniający się, ani auksztaicki, ani żmudzki – mówimy po litewsku, zwyczajnym litewskim, staje się bliższy językowi ogólnemu (ŠILA2_mot3); Mieszańcy, mieszańce, z krainy chodaków, mieszani – używamy słów wszystkich Żmudzinów, wszystko przechwytując. W Szyłokarczmie mówią tak samo (PAJŪ3_mot1); Zwykli ludzie tak mówimy – po żmudzku niezbyt. W telewizji mówią jak w Szyłalach. Jeśli jesteśmy Żmudzinami, to powinniśmy też mówić po żmudzku – po żmudzku nie mówimy (ŠILA2_mot4). Wariant językowy nietymialektalny, opozycyjny wobec dialektalnego, badani najczęściej przypisują przedstawicielom młodszego pokolenia i (lub) osobom wykształconym oraz mieszkańcom powracającym z innych miejsc, np. Młodzież – już nie mówi żadną gwarą – wszyscy mówią po aukštaitsku, literackim [językiem], o gwarze nie chcą słyszeć. Nieliczne dzieci mówią gwarą, wszyscy literacko. Również rodzice rozmawiają z dziećmi po literacku (TVER2_mot1); Młodzież mówi mniej gwarą, częściej chyba językiem ogólnym, nierzadko wyczuwalny jest wpływ języka angielskiego – tłumaczą zdania z języka angielskiego. Gwara jest niemodna (ŠVĖK1_mot3); Młodzież mówi bardziej po aukštaitsku, zwłaszcza ci, którzy wyjeżdżają do miast; po powrocie mówią bardziej po aukštaitsku 9 (LAUK2_mot1); Wykształceni mówią poprawniej, jaśniej, niewykształceni używają innych słów. Nie ma języka żmudzkiego podobnego do języka ogólnego. Młodzież mówi inaczej – szybko wszystko opowiada. Syn wrócił z zagranicy, mówi tak samo (ŽENA3_mot4). Taka postawa koreluje z charakterystykami przedstawionymi przez przedstawicieli młodszego pokolenia: procentowo najwięcej z nich charakteryzowało swój wariant językowy jako niedialektalny (ŽENA1_mot3), literacki (ŽENA1_mot3). Podsumowując oceny własnego wariantu językowego, należy stwierdzić, że zdaniem mieszkańców Varniai gwarą nadal mówią, czyli posługują się dialektem dūnininkai, tylko najstarsi południowi Żmudzini z Varniai, podczas gdy język innych mieszkańców, zwłaszcza młodych oraz powracających z innych miast, jest zmieszany z językiem ogólnym / literackim albo utożsamiany z nim dialekt auksztaicki. Tylko w zachodniej części podgwary, w Žemaičių Naũmiestis (355), położonym w pobliżu niemal całkowicie zanikających zachodnich Żmudzinów, zdaniem wszystkich badanych ich język jest jednym z najpoprawniejszych (ŽENA2_mot1), jakby poprawny (ŽENA1_mot2), literacki (ŽENA1_mot3), podobny do języka ogólnego, tylko może usuwamy 14 końcówki (ŽENA3_mot4). Zarówno przekonanie badanych ze starszego i najstarszego pokolenia, że młodzież nie mówi gwarą, jak i dążenie przedstawicieli młodszego pokolenia do utożsamiania własnego wariantu językowego z wariantem niedialektalnym mogą wskazywać na zachodzącą zmianę tradycyjnej podgwary mieszkańców Varniai – rezygnację z używania najbardziej rozpoznawalnych wyraźnych cech gwarowych, zwłaszcza z monoftongizacji dwugłosek ie, uo. 4. OCENY WŁASNEGO WARIANTU JĘZYKOWEGO Na podstawie ocen własnego wariantu językowego analizowane są oceny wariantu językowego używanego w miejscowości zamieszkania badanych według trzech kategorii: 1) zrozumiałości; 2) poprawności oraz 3) piękna (atrakcyjności). Dane zebrano z wykorzystaniem siedmiostopniowej skali ocen semantycznego dyferencjału. W trakcie rozmowy badani mieli ocenić wszystkie trzy kategorie od najbardziej pozytywnej (7) do najbardziej negatywnej (1). Ocena od 5 do 7 uznawana jest za pozytywną, 4 – za neutralną, od 1 do 3 – za negatywną. Niemal wszyscy (93 proc.) mieszkańcy Varniai uważają, że język ich miejscowości jest łatwo zrozumiały dla wszystkich (zob. rysunek 4), ponieważ niezrozumiały język najczęściej postrzegany jest jako używanie niezwykłych jednostek leksykalnych o swoistym znaczeniu, np.: nie używam mocnych słów – wszystkim jest zrozumiałe (VARN3_mot3); mówię językiem ogólnym, bo myślę, że inni mogą nie zrozumieć, czasami wtrącam własne słowo (UŽVE3_mot1); prawdziwi Żmudzini... niektóre słowa są niejasne (UŽVE3_mot2); gwarowe słowa są inne (LAUK2_mot1); nasz język – zrozumiały dla wszystkich, najbardziej wyrazisty w swojej żmudzkości, nie mamy specyficznych słów (LAU2_mot4); z innym Żmudzinem trudno się porozumieć, niektóre ich słowa są inne (LAUK3_mot2); dziadkowie, rodzice mieli charakterystyczne, inne słowa (gonkos, alkieruks), teraz tak nie mówimy (ŠILA2_mot3). Tylko badani z miasteczka Tvẽrai (LKA 220a), położonego w pobliżu granicy północnożmudzkiej gwary kretyngoskiej, są przekonani, że używany w ich miejscowości wariant językowy jest trudny do zrozumienia dla przedstawicieli innych gwar, np.: aukštaičiai, dzūkai – laba sunke, przyjezdni proszą o przetłumaczenie (TVER2_mot1); aukštaičiai nie rozumieją, mówią, że „obcinamy końcówki” (TVER2_mot3). 14 O losie zachodniożmudzkiej podgwary zob. Zinkevičius 1994: 123; Bukantis 2002: 12–13; 2007: 196; LKTCH 2004: 222 i in. W przypadku Žema čių Naũmiestis (355) rozważano, że cały ten punkt należy przypisać żmudzkim raseiniškiai z południa, ponieważ mieszkańcy Žema čių Naũmiestis i jego okolic, znajdujący się na pograniczu raseiniškiai i varniškiai, podobnie jak raseiniškiai zachowują dyftongi am, an, em, en jako s veikus (Janavičienė, Zinkevičius 1983: 102). Žema čių Naũmiestis (LKA 355) przypisano południowym żmudzkim raseiniškiai w opublikowanej mapie w wydawnictwie XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai) (Aliūkaitė i in. 2014: 143). Jednakże w załączniku 7 tego samego wydawnictwa Žema čių Naũmiestis (LKA 355) wpisano do wykazu zoptymalizowanych punktów LKA południowych żmudzkich varnišk ių (NTA 2014: 442). Ponieważ brakuje badań tej gwary, do tej pory „stosuje się klasyfikację dialektów Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa” (PŽVmk 2017: 55). 16 Rupšienė Liudmila 2007: Kokybinių tyrimų duomenų rinkimo metodologija [Metodologia gromadzenia danych z badań jakościowych], Kłajpeda: Uniwersytet Kłajpedzki. Salys Antanas 1992: Raštai. Lietuvių kalbos tarmės [Pisma. Dialekty języka litewskiego] 4, Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Schilling Natalie 2013: Sociolinguistic Fieldwork, Cambridge: Cambridge University Press. Taeldeman Johan 2010: Linguistic Stability in a Language Space. – Język i przestrzeń. An International Handbook of Linguistic Variation 1: Theories and Methods, red. P. Auer, J. E. Schmidt, Berlin, New York: Walter de Gruyter, 355–374. Trudgill Peter 1974: Sociolinguistics: An Introduction, Harmondsworth: Penguin. Vaitmonienė Diana 2017: Obrazy dialektów litewskich na mentalnej mapie mieszkańców południowożmudzkiego regionu Raseiniai [Obraz dialektów litewskich na mentalnej mapie młodego i średniego pokolenia PŽR (południowożmudzkich mieszkańców regionu Raseiniai)]. – Perspectives of Baltic Philology III. Apokalipsy światów bałtyckich, Poznań: Wydawnictwo Rys, 345–365. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska [Dialektologia litewska], Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1994: Dialektologia języka litewskiego [Dialektologia języka litewskiego], Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. ANEKSY Aneks 1. Przykład kwestionariusza ankiety percepcyjnej opracowanego przez autorkę artykułu na podstawie Aliūkaitė i in. 2020: 301–306 17 Aneks 2. Rejestr nagrań dźwiękowych Lp. Miejsce Nr 1. Punkt LKA Kod osoby badanej zamieszkania badanego KURŠ1_vCzas trwania nagrania yr1 Kuršėnai (102) Kuršėnai 1 godz. 33 min 16 sek. 2. KURŠ1_mot2 Kuršėnai 48 min 47 sek. 3. KURŠ3_vyr3 Kuršėnai Užventis (193) 35 min 43 sek. 4. UŽVE3_mot1 Junkilai 20 min 53 sek. 5. UŽVE3_mot2 Junkilai 1 godz. 52 min. 49 Laukuva (254) sek. 6. UŽVE2_mot3 Užventis 2 min. 21 sek. 7. 1 godz. 9 min. 27 sek. LAUK2_mot1 Bilioniai 20 min. 46 sek. 8. LAUK3_mot2 Bilioniai 9. LAUK3_vyr3 Bilioniai 18 10. LAUK2_mot4 Bilioniai 2 godz. 6 Švėkšna (285) min. 33 sek. 11. ŠVĖK2_vyr1 Švėkšna 12 min. 43 sek. 12. ŠVĖK3_mot2 Švėkšna 22 min. 22 sek. 13. ŠVĖK1_mot3 Švėkšna 10 min. 40 sek. 14. ŠVĖK2_mot4 Švėkšna Šilalė (323) 29 30 min. 11 sek. 15. ŠVĖK3_mot5 Švėkšna 1 godz. 27 min. 27 sek. 16. ŠILA3_mot1 Šilalė 18 min. 2 sek. 17. ŠILA1_mot2 Šilalė 18 min. 17 sek. 18. ŠILA2_mot3 min. 34 sek. 21. ŠILA3_mot6 Šilalė 26. KVĖD1_mot5 Dirkintai Kvėdarna (288) 16 min. 6 sek. 19. ŠILA2_mot4 Šilalė 10 min. 53 sek. 20. ŠILA2_mot5 Šilalė 22. KVĖD2_vyr1 Kvėdarna 28 min. 16 sek. 23. Żmudzi Kvėdarna 31. PAJŪ3_mot1 Pajūris 38 min. KVĖD2_mot2 Kvėdarna 7 min. 27 sek. 24. KVĖD3_vyr3 Kvėdarna 13 min. 4 sek. 25. KVĖD2_mot4 Kvėdarna 27. KALT1_mot1 29 sek. 14 min. 32 sek. Kaltinėnai (290) Pajūris (322) Kaltinėnai 20 min. 23 sek. 28. KALT1_mot2 Kaltinėnai 20 min. 4 sek. 29. KALT2_mNaumiestis (355) ot3 Kaltinėnai 21 min. 27 sek. 30. KALT1_vyr4 Kaltinėnai 22 min. 39 sek. 32. PAJŪ2_mot2 Pajūris 10 min. 15 sek. 33. PAJŪ2_mot3 Varniai (191) Pajūris 7 min. 51 sek. 34. 39. VARN2_vyr2 Varniai 28 min. 9 sek. ŽENA2_mot1 Žemaičių Naumiestis 10 min. 6 sek. 35. ŽENA1_mot2 Žemaičių Naumiestis 6 min. 54 sek. 36. ŽENA1_mot3 Žemaičių Naumiestis 10 min. 26 sek. 37. ŽENA3_mot4 Žemaičių Naumiestis 20 min. 27 sek. 38. VARN3_mot1 Telšiai (dirba Varniuose) 27 min. 44 sek. 40. VARN3_mot3 Pavandenė 24 min. 9 sek. 41. VARN2_mot4 Varniai 46 min. 43 sek. 19 42. Twerai (220a) TVER2_mot1 Tverai 44 min. 3 sek. 43. TVER3_mot2 Tverai 1 godz. 40 min. 9 sek. 44. TVER2_mot3 Tverai 21 min. 16 sek. Łącznie: 22 godz. 12 min 23 sek.