Berdetasunarekiko esposizioak haurren garapen neuropsikologikoaren eta osasun mentalaren babesean eta hobekuntzan duen eragina: Arreta gabezia eta hiperaktibitatearen nahasmendua ardatz

Be de asuna ekiko esposizioak hau en
ga apen neu opsikologikoa en e a
osasun men ala en babesean e a
hobekun zan duen e agina: A e a
gabezia e a hipe ak ibi a ea en
nahasmendua a da z
Lei e Luque Ga cía
2025
!
!
Be de asuna ekiko esposizioak hau en ga apen
neu opsikologikoa en e a osasun men ala en babesean
e a hobekun zan duen e agina: A e a gabezia e a
hipe ak ibi a ea en nahasmendua a da z
Exposu e o g eenness and i s ole on he p o ec ion and
enhancemen o child en's neu opsychological
de elopmen and men al heal h: A ocus owa ds a en ion-
defici /hype ac i i y diso de
Lei e Luque Ga cíak
au kez u ako dok o ego- esia
Zuzenda iak:
Jesús Iba luzea Mau olagoi ia
Gonzalo Ga cía-Baque o Moneo
2025
P eben zio Medikun za e a Osasun Publiko Saila
Medikun za e a E izain za Fakul a ea
Euskal He iko Unibe si a ea (UPV/EHU)
(cc) 2025 Lei e Luque Ga cía (cc by-nc 4.0)

!
I!
Eske Ona
Be i! daudenei,! e a! egon! di enei.! Nigan! sinis u! du en! guz iei.! Familia,! lagun! e a!
lankideei.!Biho z-biho zez,+mila+eske .!
Bidea!be eziki!laua!izan!ez!den!a en,!a ze a!begi a u a,!me ezi!izan!duela!esan!
dezake .!Honaino!i i si!banaiz,!ingu uan!izan!di udan!pe sona!asko i!eske !izan!da.!
Une!zaile an,!ni e!ingu ukoen!kon;ian zak!nigan!sines en!lagundu!di ,!e a!ho ek!
au e a!ja ai zeko!inda a!eman!di .!
Lehenik!e a!behin,!eske ak!eman!nahi!dizkie ! esi!honen!zuzenda iei.!Mila!eske ,!
JesuA s,! ike ke a en! mundu a! hu bila az eaga ik,! uneo o! en zu eko! e a! lagun zeko!
p es !ego eaga ik,!e a!i aka si!didazun!guz iaga ik.!Zu e!adei asunak!e a!umo e!onak!
bidea!askoz!e e!a seginagoa!egin!du e.!Muchas!g acias,!Gonzalo,!po ! u!dedicacioAn!y!
paciencia.!Sin!duda,!g an!pa e!de!lo!que!he!ap endido!du an e!es os!anHos!se!debe!al!
in e eAs! que! has! enido! po ! ansmi i me! me odologıAas! igu osas! y! e ec i as.! El!
iempo!y!es ue zo!que!has!dedicado!pa a!compa i ! u!conocimien o! e;lejan!una!
g an!gene osidad.!TambieAn!quie o!ag adece e! odos! us!consejos,!especialmen e!en!
es a!uAl ima!e apa.!Ai ana,!zu i!e e!eske ak!eman!nahi!dizkizu !p ozesu!hone an!ni e!
u o ea! iza eaga ik.! Zu e! eka pen! me odologikoek! e agin! naba mena! izan! du e!
esia en!no abidean,!e a,!e a!be ean,!p ozesu!osoan!zeha !eskaini!didazun!lagun za!
e engabea!bene an!eske zekoa!izan!da.!
Ike ke a! alde!zo aga i!hone ako!kide!guz iei.!Biho zez!eske ik!asko!elka ekin!
pa eka u! di ugun! une! a seginenga ik,! e aku si ako! p es u asun! e a!
p o esional asunaga ik,!e a!ike ke a ekiko!duzuen!g ina!hela az eaga ik.!Halabe ,!
eske ik!asko!INMA!e a!BiB!koho ee ako!pa aideei,!zuen!denbo a,!kon;ian za!e a!
konp omisoaga ik.!Zuek!gabe,!ike ke a!hau!ez!zen!posible!izango.!!
Modu! be ean,! eske ak! eman! nahi! dizkio ! Zuma agako! Ospi aleko! e izain za-
zuzenda i za i,! u e! haue an! e izain! asis en zial! gisa! lan! egin! dudan! bi a ean!
jaso ako! babesaga ik! e a! dok o e zako! ike ke a! au e a! e ama eko! eskaini!
dizkida en!e az asunenga ik.!
!
II!
To!e e yone!I!had! he!pleasu e!o !mee ing!du ing!my!s ay!in!Cali o nia.!Thank!you!
Wael,! o !you !in aluable!ad ice,!and! he! us !you!ha e!placed!in!me.!You !con inued!
suppo ! and! guidance! ha e! ex ended! a ! beyond! my! ime! a ! he! Uni e si y! o !
Cali o nia!San!Diego.!G acias,!Asun,!po !cuida me! an o.!A!C is ina,!Edua d,!RubeAn!e!
I ene,!ha!sido!una!sue e!c uza me!con! oso os.!G acias!po !llena !de!momen os!
elices!e!inol idables!los!meses!que!compa imos!en!San!Diego.!
G azie'mille'An onio,'pe 'l'oppo uni à'di' a 'pa e'pe 'un'mese'del'The'En i onmen '
and'Heal h'Modelling'Lab.!Despi e! he!sho !du a ion,!my! ime!a ! he!London!School!
o !Hygiene!and!T opical!Medicine!has!been!highly!insigh ul.!I!am!immensely!g a e ul!
o! he!membe s!o ! he!Lab! o ! hei !kindness,!a en i eness,!and!wa m h,!which! uly!
made!me! eel!a !home!in!London.!
Ni e! lehengusua i,! Ibaikadak!izenpean,! esi! honen! no asuna! e a! kolo ea! bikain!
isla zen!di uen!azala!diseina zeaga ik.!
Azkenik,!mila!eske !e xekoei.!Ama!e a!Olaia,!biho zez!eske zen!dizue !u e!haue an!
zeha !eman!didazuen!e engabeko!sos engua.!Eske ik!asko,!Ai a.!Egun!hemen!ez!
zauden! a en,! bizi zan! zeha ! i aka si! dizkidazun! balioek! e a! eman! dizkidazun!
aholkuek! izuga i! lagundu! dida e! p ozesu! luze! hone an.! E a! be eziki! zu i,! Ibai,!
emandako!babes!e a!mai asunaga ik;!bidelagun!ezin!hobea!iza eaga ik.!!
!
!
!
III!
Labu du ak
ADHD:!A en ion-DeDici /Hype ac i i y' Diso de ' –'AGHN:! A e a! Gabezia! e a!
Hipe ak ibi a ea en! Nahasmendua! –'TDAH:!T as o no' po ' DéDici ' de' A ención' e'
Hipe ac i idad'
APA:!Ame ican'Psychological'Associa ion!–!Ame ike ako!Psikologia!Elka ea!
ART:!A en ion'Res o a ion'Theo y!!
BiB:+Bo n'in'B ad o d!!
CPRS-R:S:!Conne s'Pa en s'Ra ing'Scale-Re ised:'Sho 'Fo m'
DAG:!Di ec ed'Acyclic'G aph!–!G a;iko!Azikliko!Zuzendua!
DSM-5:!Diagnos ic'and'S a is ical'Manual'o 'Men al'Diso de s,'Fi h'Edi ion!–!Bu uko!
Nahasmenduen!Diagnos iko!e a!Es a is ika!Eskulibu ua,!Bosga en!Edizioa!
ELAPSE:!E ec s'o 'Low-Le el'Ai 'Pollu ion:'A'S udy'in'Eu ope!
ESCAPE:!Eu opean'S udy'o 'Coho s' o 'Ai 'Pollu ion'E ec s!!
EUCCN:!Eu opean'Child'Coho 'Ne wo k!–!Eu opako!Hau en!Koho e!Sa ea!
GIS:!Geog aphic'In o ma ion'Sys ems!–!In o mazio!Geog a;ikoko!Sis emak!
ICD-11:!In e na ional' ClassiDica ion' o ' Diseases,' 11 h' Re ision' –! Gaixo asunen!
Nazioa eko!Sailkapena,!11.!be ikuspena!!
INMA:!IN ancia'y'Medio'Ambien e!–!Hau za oa!e a!Ingu umena!
JCR:+Jou nal'Ci a ion'Repo s!
KT:!ConDidence'In e al!–!Kon;ian za-Ta ea!
LUR:!Lan'Use'Reg ession'Models!–'Lu zo ua en!e abile a en!e eg esio-e eduak!
MRI:!Magne ic'Resonance'Imaging!–'E esonan zia!Magne iko!Bidezko!I udigin za!
!
IV!
NDVI:!No malized'Di e ence'Vege a ion'Index!
NIR:'Nea 'In a ed'–!In ago i!Hu bila'
OR:!Odds'Ra io!–!Auke a-E lazioa!
PECOS:!Popula ion,'Exposu e,'Compa a o ,'Ou comes'and'S udy'Design!–!Populazioa,!
Esposizioa,!Konpa a zailea,!Emai zaa!e a!Ike ke a!Diseinua!
PM:!Pa icula e'Ma e !–'Ma e ia!Pa ikula ua!
PRISMA:+ P e e ed' Repo ing' I ems' o ' Sys ema ic' Re iews' and' Me a-Analyses! –!
Be ikuspen! Sis ema ikoe a ako! e a! Me a-Analisie a ako! Lehen asunezko!
In o mazio-I emak!
SES:!Socioeconomic'S a us!–'Maila!Sozioekonomikoa!!
SRT:!S ess'Reduc ion'Theo y!!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
XI!
III. ATALA: ERANSKINAK .................................................................................................................... 127
9. ARGITARATUTAKO LANAK ....................................................................................................................... 129
9.1. Lehen Egile gisa A gi a a u ako Lanak: A @kuluen Bilduma en Bidez Osa u ako Tesia .......... 129
Lehen A gi alpena: “Does exposu e o g eenness imp o e child en's neu opsychological
de elopmen and men al heal h? A Na iga ion Guide sys ema ic e iew o obse a ional
e idence o associa ions” .......................................................................................................... 131
Biga en A gi alpena: “Explo ing he pa hways linking p ena al and ea ly childhood
g eenness exposu e o a en ion-defici /hype ac i i y diso de symp oms du ing
childhood: An app oach based on obus causal in e ence” ............................................... 161
Hi uga en A gi alpena: “Exposu e o diffe en ypes o esiden ial g eenness du ing
p egnancy and ea ly childhood and a en ion-defici /hype ac i i y diso de diagnosis: A
nes ed case-con ol s udy” ........................................................................................................ 175
9.2. Lehen Egile gisa A gi a a u ako Bes e Lanak .......................................................................... 191
Lauga en A gi alpena: “G een and blue space exposu e and non-communicable
disease ela ed hospi aliza ions: A sys ema ic e iew” ........................................................ 191
Bos ga en A gi alpena: “The hea -mo ali y associa ion in Jo dan: Effec modifica ion
by g eenness, popula ion densi y and u baniza ion le el” ................................................... 217
9.3. A gi a a u ako Bes e Lanak ..................................................................................................... 229
10. KONGRESUETAN AURKEZTUTAKO LANAK ................................................................................................. 231
11. IKERKETA EGONALDIAK ........................................................................................................................ 233
11.1. Uni e si y o Cali o nia San Diego ......................................................................................... 233
11.2. London School o Hygiene & T opical Medicine .................................................................... 234

!
!
!
!
I.ATALA
HASIERAKO ATALA
I. A ala: Hasie ako A ala
!
1
!
1. In oduc ion
Men al!heal h!p oblems!a ec !10–20%!o !child en!and!adolescen s!wo ldwide!(Kieling!e !
al.,!2024).!Impo an ly,!while!such!diso de s!may!;i s !appea !in!childhood,! hey!can!lead!
o! signi;ican ! long- e m!biopsychosocial! consequences! (The! Lance ,! 2016).! Simila ly,!
impai ed! neu opsychological! de elopmen ! in! childhood! can! impac ! bo h! cu en ! and!
u u e! gene a ions,! as! child en! who! s uggle! o! ully! bene;i ! om! educa ion! due! o!
de elopmen al!di ;icul ies!may!expe ience! educed!p oduc i i y,!con ibu ing! o!social!
s ain!(Daelmans!e !al.,!2017).!!
ADHD!is!one!o ! he!mos !common!childhood!neu ode elopmen al!diso de s,!a ec ing!
a ound!5%!o !child en!wo ldwide!(Fa aone!e !al.,!2021).!A !p esen ,!i s!pa hophysiology!
emains! poo ly! unde s ood.! Resea ch! sugges s! ADHD! is! complex! and! mul i ac o ial,!
in ol ing!gene ic,!epigene ic,!and!en i onmen al! ac o s!(Dunn!e !al.,!2019).!Al hough!
ADHD!is!highly!he i able,!en i onmen al! ac o s!con ibu e!an!es ima ed!10–40%!o ! he!
a iance!associa ed!wi h! he!diso de !(Scibe as!e !al.,!2017).!Gi en! he!signi;ican !and!
modi;iable! ole! o ! en i onmen al! exposu es,! unde s anding! hei !in;luence! on! ADHD!
du ing! c i ical! de elopmen al! pe iods! is! essen ial! o ! implemen ing! e ec i e! public!
heal h!s a egies.!
Exposu e! o! na u al! en i onmen s! has! been! hypo hesized! o! bene;i ! child en's!
neu opsychological! de elopmen ! and! men al! heal h! (Islam! e ! al.,! 2020;! Vanaken! &!
Danckae s,! 2018).! In! his! ega d,! se e al!s udies! ha e! ecognized! g eenness! as! a!
modi;iable!en i onmen al! ac o ! ha !may!p o ec !child en!agains !ADHD!symp oms!and!
diagnosis!(Za e!Sakh idi!e !al.,!2022).!Howe e ,!unce ain y! emains,!as!unde s anding!
his! ela ionship! equi es! a! deepe ! conside a ion! o ! he! nexus! be ween! g eenness,!
po en ial! unde lying! pa hways,! and! ADHD.! Mo eo e ,! no! p e ious! esea ch! has!
independen ly!examined! he!e ec s!o !g eenness!exposu e!on!ADHD!du ing! he!p ena al!
and!ea ly!childhood!exposu e!pe iods!as!dis inc !de elopmen al!windows.!
The!main!objec i e!o ! his! hesis!is! o!con ibu e! o!a!deepe !unde s anding!o ! his!issue!
by! in es iga ing! he! in;luence! o ! exposu e! o! g eenness! on! he! p o ec ion! and!
enhancemen !o !neu opsychological!de elopmen !and!men al!heal h!in!child en,!wi h!a!
In oduc ion
!
2
!
speci;ic! ocus! on! ADHD.!The! ;indings! p esen ed! in! his! doc o al! hesis! aim! o! in o m!
e idence-based!u ban!planning!and!policy!decisions.!!
This! esea ch!has! been! conduc ed! wi hin! he! Public! Heal h! and! En i onmen al!
Epidemiology! g oup! a ! he! Biogipuzkoa! Heal h! Resea ch! Ins i u e! (Donos ia-San!
Sebas iaAn,!Basque!Coun y,!Spain),!which!s udies! he!impac !o !en i onmen al!exposu es!
on! he!physical!and!neu opsychological!de elopmen !o !child en.!This! hesis!analyzes!
da a! om! he!En i onmen !and!Childhood!-+IN ancia'y'Medio'Ambien e!(INMA)!p ojec !
(Guxens!e !al.,!2012)!and! he!Eu opean!Child!Coho !Ne wo k!(EUCCN)!(Jaddoe!e !al.,!
2020;!Pino !de!Moi a!e !al.,!2021).!The!co e!o ! he!p esen ! hesis!consis s!o ! h ee! esea ch!
a icles! ha !ha e!been!published!in!scien i;ic!jou nals!indexed!in! he!Jou nal!Ci a ion!
Repo s!(JCR)!o !SCOPUS,!as!speci;ied!in! he!Regula ions! o !Managing!O ;icial!Doc o al!
S udies.!!
This! hesis!is!o ganized!in o! h ee!sec ions:!The!;i s !sec ion!includes! he!in oduc ion,!
heo e ical! amewo k,! hypo heses! and! objec i es,! me hodology,! a! summa y! and!
discussion! o ! esul s,! public! heal h! implica ions,! and! bibliog aphical! e e ences.! The!
second! sec ion! p esen s! he! main! conclusions.! Finally,! he! hi d! sec ion! con ains! he!
appendix,!which!includes! he!published!a icles.!In!addi ion,! his!doc o al! hesis!is!w i en!
in!bo h!Basque!and!English.!The! heo e ical! amewo k,!me hodology,!hypo heses!and!
objec i es,!summa y!and!discussion!o ! esul s,!and!public!heal h!implica ions!ha e!been!
w i en! in! Basque! o! mee ! he! C2! le el! ce i;ica ion! equi emen s! o ! he! Common!
Eu opean! F amewo k! o ! Re e ence! o ! Languages.! The! abs ac ,! in oduc ion,! h ee!
esea ch! pape s,! and! conclusions! ha e! been! w i en! in! English! o! quali y! o ! he!
In e na ional!Doc o a e!dis inc ion.!
!
!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
3
!
2. Espa u Teo ikoa
2.1. Au eka iak
Nazio!Ba uek!au eikus en!du e,!munduko!hi i-populazioa!ia!7,000!milioi a!i i siko!dela!
2050e ako,!e a!10!pe sona ik!7!hi i-e emue an!biziko!di ela!(Uni ed!Na ions,!2018).!
U banizazioa!landa-e emuko!biz anle ia!hi ie a a!bizi ze a!joa ea en!p ozesu!g aduala!
da,!e a!ho ek!hi ie an!bizi!di en!pe sonen!p opo zioa!a eago zen!du!(Uni ed!Na ions,!
2018).! Hi ie an! bizi zeak! hainba ! aban aila! eskain zen! di u,! hala! nola! hezkun za-! e a!
osasun-a e a! hobea,! enplegu-auke en! uga i asuna,! ga aio! publikoko! azpiegi u a!
ga a uak!e a!be ikun za! eknologikoa.!Hala!e e,!e emu!ho iek!e onka!naba menak!e e!
au kez en!di uz e,!bes eak!bes e,!biz anle ia en!pilake a,!ingu umena en!deg adazioa,!
baliabideen! eska ia en! hazkundea! e a! ze bi zu! publikoen! zein! azpiegi u en! gaineko!
p esioa.!U banizazioak!biz anle ia en!za i!handi!ba i!e agi en!dion!ingu umena!alda zen!
du,!asko an!na u a ekin!kon ak ua!mu iz uz!e a,!aldi!be ean,!ingu umen-es esa zaile!
an opogenikoekiko! esposizioa! a eago uz,! hala! nola! ai e! ku sadu a,! be oa! e a! za a a!
(Nieuwenhuijsen,!2020).!E alda u ako!esposizio!ho iek!e agin!naba mena!du e!hi iko!
biz anleen!osasuna en!hainba !dimen sio an.!
Ai e!ku sadu ak!mundu!osoan!ge a u!zi en!8!he io ze a ik!1!baino!gehiago!e agin!zi uen!
2021ean,! hilko asun! goiz ia e ako! biga en! a isku- ak o e ik! ga an zi suena!
bilaka uz,! The' S a e' o ' Global' Ai ' 2024! xos ena en! a abe a! (Heal h! E ec s! Ins i u e,!
2024).! Ai e! ku sa zaileen! a ean,! ma e ia! pa ikula ua! (PM)! munduko! hilko asun-
ka ga en!ingu umen- ak o e!nagusia!dela!ikusi!da!(B aue !e !al.,!2024).!Hi i-e emuak!
ku sadu a!a mos e ikoa en!gune!k i ikoak!di a,!indus ia-,!ga aio-!e a!giza-ja due en!
ondo ioz!(Nieuwenhuijsen,!2020).!Ildo!ho e an,!duela!gu xi!egindako!ike ke en!a abe a,!
ai ea en!ku sadu ak!osasunean!duen!e agina!a eago u!egin!li eke!be oa ekin!duen!e agin!
sine gikoa en!ondo ioz!(S a oggia!e !al.,!2023).!!
Azken!hama kade an,!mu u eko!be oen!maiz asuna,!i aupena!e a!in en si a ea!uga i u!
egin! da,! klima-aldake a en! ondo ioz! (Bell! e ! al.,! 2024).! Tenpe a u a! al uak! hainba !
osasun-emai za!kal ega iekin!e laziona u! di a,!he io za!goiz ia a!ba ne!(Zhao!e ! al.,!
2021).! Be oak! osasunean! e agi en! di uen! ondo io! kal ega iak! be eziki! la iak! di a!
Espa u Teo ikoa
!
4
!
hi igunee an,! hi iko! be o-uha e! e ek ua en! ondo ioz.! Fenomeno! ho e an,! hi ie ako!
enpe a u ak! ingu uko! landa-e emue akoak! gaindi zen! di uz e,! u banizazioak!
e agindako! lu zo ua en! e abile a-aldake en! ondo ioz.! Tenpe a u a en! a eago zea,!
bes eak!bes e,!e emu!na u alak!be oa!xu ga zen!du en!azale a!i agazgai zekin!o dezka u!
di elako!ge a zen!da!(Ma ando!e !al.,!2022).!
Fenomeno!hau!ge oz!e a!naba menago!bihu u!da!populazio-den si a ea en!hazkundea!
dela!e a.!Gizakien!be oa ekiko! ole an zia en!muga!;isiologikoak!;ini uak!di a!(Ebi!e !al.,!
2021)! e a! sen iko asuna! e a! zau ga i asuna! zehaz en! di uz en! ba ne-! e a! kanpo-
ak o een!e agina!du e,!hu enez!hu en!(Bell!e !al.,!2024).!Ondo ioz,!hi ie ako!biz anleek!
be oa ekiko! du en! ge o! e a! zau ga i asun! handiagoa! osasun! publikoko! a azo!
ga an zi sua!bihu u!da!mundu!osoan!(Yang!e !al.,!2024).!
E a! be ean,! u baniza u ako! gunee an! za a a-maila! naba men! handi u! da,! ba ez! e e!
ga aioak,! indus ia-ja due ak! e a! populazio-den si a ea! a eago zea en! ondo ioz.!
Ingu umen-za a a,!hau!da,!giza-ja due ek!so u ako!e a!gizakien!osasune ako!e a!bizi!
kali a e ako! kal ega ia! den! edozein! soinu! ez! desi aga i,! osasun! publikoa en! kezka!
nagusie ako!ba !bilaka u!da!(Di ec i e!2002/49/EC!o ! he!Eu opean!Pa liamen ,!2002).!!
Hi i!askok!espazio!publikoa en!za i!handi!ba !mo o dun!zi kulazio a!bide a zen!du e,!e a,!
ondo ioz,!ai ea en!ku sadu a ekiko!zein!ibilgailuen! a;ikoa en!za a a ekiko!esposizio!
handiagoa!dago!(Nieuwenhuijsen,!2020).!Eu opako!hi i!asko an,!biz anle ia en!e diak!
baino!gehiagok!jasa en!du! a;ikoak!e agindako!egun-a a salde-gau!aldiko!za a a-maila!
55!dB ik!go a,!osasune ako!a isku su za !jo zen!den!a alasea!(Eu opean!En i onmen !
Agency,!2020).!Ildo!ho e an,!ingu umen-za a a ekiko!esposizio!k onikoa!hainba !osasun!
emai za! kal ega i ekin! e laziona u! da,! hala! nola,! gaixo asun! ka diobaskula ekin,!
nahasmendu!me abolikoekin!e a!na iadu a!kogni iboa ekin!(A egi!e !al.,!2024;!Basne !
e !al.,!2014).!
Hi i-e emuen! diseinuak! e a! egi u ak! e e! un sezko! e agina!du e!osasun-emai zak!
baldin za zen.! Be eziki,! hi igin za! au ozen ikoak,! non! mo o dun! ibilgailu! p iba uek!
e abilga i! dagoen! espazio! publikoa! menpe a zen! du en,! ja due a! ;isiko ako! e a!
in e akzio! soziale ako! auke ak! mu iz en! di u.! Mo o dun! ibilgailu! p iba uen zako!
azpiegi u ei! lehen asuna! ema eak! ga aio! ak iboa! e a! be degune! publikoen!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
5
!
e abilga i asuna! muga zen! di u! —! biak! ezinbes ekoak! he i a en! osasune ako!
(Nieuwenhuijsen!e !al.,!2024).!
U banizazioak! heda zen!ja ai zen! duen! heinean,! na u an! oina i u ako! soluzioek!
e o kizun! handiko! ikuspegia! eskain zen! du e! hi i-e emue ako! ingu umen- ak o e!
es esa zaileekiko!esposizioa! a in zeko! e a! osasun! publikoa!babes eko.! Tes uingu u!
ho e an,! ebiden zia! zabal! ba ek! ona u! du! hi ie an! azpiegi u a! be deak! in eg a zea!
e aginko a! dela! ze bi zu! ekosis emikoen! bi a ez!ai ea en,! be oa en! e a! za a a en!
ku sadu a! a in zeko! (He a h! &! Bai,! 2024).! Gaine a,! be degune!publikoak! e abilga i!
ego eak!ja due a!;isikoa!e a!giza e-ha emanak!sus a zen!di u,!e a!ho ek!osasune ako!
onu a!ho iek!lo zea!a e!gehiago!e az en!du!(Nieuwenhuijsen,!2020).!!
Ingu une! be deek! u banizazioak! e agindako! e onkak!a in zeko! izan! dezake en!
un sezko! ze egina! Nazio! Ba uen! Ga apen! Jasanga i ako! 2030! Agendan! isla u! da.!
2015ean! ona u! zen! Agenda! honek,! ga apen! jasanga ia en! dimen sio! sozialak,!
ekonomikoak! e a! ingu umenekoak! inda zeko! espa u! es a egiko!pa eka u! ba !
p oposa zen!du,!Ga apen!Jasanga i ako!17!Helbu u en!bidez.!Ga apen!Jasanga i ako!
11.!Helbu ua en!xedee ako!ba ,!11.7!xedea!hain!zuzen,!2030e ako!gune!be de!e a!publiko!
segu u,! inklusibo! e a! i isga ie a ako! sa bide! unibe sala! ahalbide zea! da,! be eziki!
emakume!e a!hau en za ,!adinekoen za !e a!desgai asuna!du en!pe sonen za !(Uni ed!
Na ions,!2015).!
Hau ek,! ingu umen-es esa zaileekiko!zau ga i asun! handiagoa! du enez,! onu a!
naba menak!izan!di zake e!gune!be dee a a!sa bidea!handi zea en!ondo ioz.!Hau en!
sis ema! ;isiologikoak! ga apen-p ozesuan! daudenez,! au eikusi ako! ingu umen-
baldin ze an!izandako!aldake ekiko!sen iko agoak!di a,!e a!ho ek!ondo io!psikologiko,!
po ae azko! e a! ;isiko! i aunko ak! e agin! di zake! (Nelson! &! Gaba d-Du nam,! 2020).!
Ga apen-egoe an! dagoen!ga una! be eziki! sen iko a! da!ga apen! azka eko! e a!
neu oplas izi a e!handiagoko!aldie an,!bai!ume okian,!bai!lehen!hau za oan!(Peu e s!e !
al.,! 2024).! Aldi! k i iko! ho ie an! ingu umen- ak o e! es esa zaileekiko!esposizioak!
ga apen-p ozesuak! e en! di zake,! neu oga apeneko!gabezien! e a! bu u! osasuneko!
nahasmenduen!a iskua!handi uz!(G andjean!&!Land igan,!2014).!
AGHN! hau za oko! neu oga apeneko! nahasmendu ik! ohikoene ako! ba ! da.! Be e!
ezauga i! nagusia! a e a! gabezia,! hipe ak ibi a e! e a! olda ko asun! sin omen! e edu!
Espa u Teo ikoa
!
6
!
neu okonduk ual! i aunko a! da,! egune oko! bizi zako! hainba ! a lo an! na iadu a!
un zional-maila! desbe dinak! e agin! di zakeena.! AGHN! hein!handi! ba ean! ak o e!
gene ikoen!ondo ioz!ga a zen!bada!e e,!ingu umen- ak o eek!e e!badu e!e agina.!Hala!
e e,!ho ie ako!asko!iden i;ika u!gabe!daude!o aindik!(Fa aone!e !al.,!2024).!Ingu umen-
ak o eekiko!esposizioa en!e agina!ule zea! un sezkoa!da,!hauen!izae a!aldako a!dela!
e a.!Ga apen-aldi!k i ikoe an! ak o e!ho iek!AGHNn!du en!e agina en!ezagu zak!osasun!
publikoko!es a egiak!e a!p eben zio!neu i!e aginko ak!ga a zeko!oina i!izan!li ezke.!
Tes uingu u!hone an,!hainba !ike ke ek!p oposa u!du e!be de asuna ekiko!esposizioak!
hau ak! AGHN! ga a ze ik! babes! di zakeela! (Za e! Sakh idi! e ! al.,! 2022).! Hala! e e,!
ebiden zia!muga ua!da!e a!o aindik!ziu gabe asun!handia!dago!azpiko!bide!po en zialei!
dagokienez.!!
2.2. Be de asuna en Definizioa
O ain! a e,! be de asun-adie azleen! de;inizio! baka ! e a! ba e a u ik! egon! ez! a en,!
ike zaileen! a ean! ados asun! o oko a! dago.! Hala! e e,! xehe asun! xikien! ingu uko!
desados asunek! naba mendu! egi en! du e! be de asun-adie azleen! de;inizio! zeha z! e a!
kohe en eak! eza i,! e a! ikuspegiak! es anda iza zeko! beha a.! Ho ek! diziplina! a eko!
ike ke a-emai zen!konpa aga i asuna!e a!aplikaga i asuna!inda uko!li uzke.!Ondo ioz,!
gau ! egun,! be de asun-adie azleen! in e p e azioa! ez! da! be i! e aza! iza en! osasun!
publikoko! es a egiak! in o ma zeko! ebiden zia! ho e an! oina i zen! di en!a du adun!
poli ikoen za ,! hi i-plani;ika zaileen za !e a!osasun-langileen za !(Vilcins! e ! al.,!2024).!
Be az,! ondo engo! de;inizioek! esi! honen! es uingu uan! e abili ako!be de asun-
adie azleen!azalpen!zeha za!ema en!du e.!
Be de asuna:!Klo o;ila! duen! bege azio! o osin e ikoki! ak iboa en! p esen zia.! Klo o;ila!
ba ez!e e!landa een!klo oplas oe an!au ki zen!den!pigmen u!be dea!da!e a!a gia!xu ga uz!
o osin esi ako!ene gia!so zeaz!a du a zen!da.!
Be degunea:!Pa zialki!edo!be e!oso asunean!bege azioz!es ali a!dagoen!lu -e emua,!hala!
nola!zuhai zez,!bela ez!edo!zuhaixkaz.!!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
13!
2.3.2. Neu ke a Subjek iboa
Be de asuna en! neu i! subjek iboek! pe sona! ba ek! e emu! zeha z! ba ean! duen!
be de asuna en!pe zepzioa i! bu uzko!ebaluazioak! jaso zen!di uz e.!Ebaluazio! ho iek!
ike ke ako!pa e-ha zaileek,!ebalua zaile!independen eek!edo!p o esional!kuali;ika uek!
egin! di zake e! (Mazumda ! e ! al.,! 2024).! Be de asuna en! pe zepzio! subjek iboak!
ebalua zeko!balioz a u ako!eskalen!bidez!neu u!ohi!da,!edo a!i em!mul zo!muga u!ba en!
bidez,!gehiene an!Like ! o ma uan!au kez uak!(Subiza-PeA ez!e !al.,!2024).!!
Neu i!subjek iboak!be eziki!balio suak!di a!esposizioa en!alde di!zeha zak!az e zen!
di uz en!ike ke e an,!hala!nola!hau emandako!kali a ea,!segu asuna!e a!e laziona u ako!
bes e! ak o e!ba zuk,!pe zepzio!ho iek!gizabanako! alde!zeha zek!be de asuna ekiko!
du en! esposizioan! e agin! dezake elako.! E a! be ean,! ezauga i! indibidualek,! hala! nola!
adina,!gene oa,!maila!sozioekonomikoa!(SES),!ja o i!kul u ala,!e nia!e a!mugiko asun!
u i asunak,!naba men!baldin za u!dezake e!pe sonen!e a!ingu une!na u ala en!a eko!
ha emana!(Mazumda !e !al.,!2024).!!
Pe zepzio!indibidualak!ga an zia!duen!a en,!be de asuna!edo!be deguneen!kali a ea!
ebalua zeko! baliozko u ako! galde egiak! al a! di a.!Be de asuna ekiko! esposizioak!
osasunean! duen! e agina! ule zeak! sa i an! dimen sio! objek iboak! zein! pe zepzio!
subjek iboak! kon uan! ha zea! beha ezkoa! da,! azken! hauek! neu i! objek iboen! e a!
osasun-emai zen!a eko!bi a eko!aldagai!gisa!ja dun!bai ezake e.!Ho i!dela!e a,!ge o!e a!
ike ke a! gehiagok! konbina zen! di uz e! neu i! objek iboak! e a! subjek iboak,!
ingu unea ekiko! pe zepzioak! e a! in e p e azioak! az e zeko! ikuspegi! osaga i! e a!
abe a sa!eskainiz!(Subiza-PeA ez!e !al.,!2024).!!
2.4. Be de asuna e a Osasuna
Ge o!e a!gehiago!ai o zen!da!be de asuna ekiko!esposizioa!giza!osasuna!e a!ongiza ea!
sus a zeko! un sezko! ak o e! gisa! (B owning! e ! al.,! 2022;! Nieuwenhuijsen,! 2021),!
hainba !ze bi zu!ekosis emiko en!bidez!onu a!uga i!eskainiz.! Ze bi zu! ekosis emikoak!
ekosis emen! un zionamendu ik!e a o i ako!onu ak!di a;!gizakien!ongiza ea i!zuzenean!
zein!zeha ka!lagun zen!dio en!ezauga i,! un zio!edo!p ozesu!ekologikoek!osa zen!di uz e!
(Cos anza! e ! al.,! 2017).! Ho ien! a ean! daude,! bes eak! bes e,! be deguneek! eskain zen!

Espa u Teo ikoa
!
14!
di uz en! onu ak.! Ho i! dela! e a,! osasuna! sus a zeko! e a! babes eko! du en! ahalmena!
kon uan!ha u a,!be deguneekiko!esposizioak!ga an zi!be ezia!du!jaio!au eko!e a!lehen!
hau za oko!ga apen-aldie an!(Ae s!e !al.,!2018).!
2.4.1. Bideak
Be de asunak!giza!osasunean!izan!di zakeen!e agin!onu aga iak!bide!po en zial!
ezbe dinen!bi a ez!azaldu!di a!(2.+I udia).!
2.4.1.1. A in zea
A in ze-bideak,! ingu uko! bege azioa en! bi a ez,! ingu umen-es esa zaileen! mailak!
mu iz u!di zake,!hala!nola!ai ea en!ku sadu a,!be oa!e a!za a a,!giza!osasunean!e aginez.!
Landa ediak! eskain zen! duen! un sezko! ze bi zu! ekosis emikoe ako! ba ! ai ea en!
kali a ea! hobe zea! da,! ;i oe emediazioa en! bidez! ku sa zaile! a mos e ikoen!
kon zen azioak!e egula uz.!Fi oe emediazioa!landa eek!e a!hauei!lo u ako!lu zo uko!
mik obioek!ku sa zaileak!deusez a u,!deg ada u!edo!egonko zeko!p ozesua!da!(Lee!e !
al.,! 2020).! Bege azioak! ai ea en! ku sadu a! a in zeko! e abil zen! di uen! p ozesue an,!
azpiko!in e akzio!;isiko,!biologiko!e a!kimikoek!bul za u ako!hainba !mekanismo!daude!
inplika u a!(Diene !&!Mudu,!2021;!Han!e !al.,!2022;!Wei!e !al.,!2017):!
-!Deposizioa:!Landa een!lu ! gaineko!egi u e an!ge a zen!di en!p ozesu!;isiko-kimiko!
ba zuen! bidez,! ai eak! ga aia u ako! ku sa zaileak! landa een! gainazalei! —! hala! nola!
hos oei,!zu oinei!e a!ada ei!—!a xiki zen!zaizkie.!
-!Dispe sioa:!Ingu uko!landa ediak,!be e!egi u a!;isikoa en!bidez,!ai e-;luxuen!dinamika!
alda zen! du,! ai eko! ku sa zaileak! dilui uz! e a! okiko! kon zen azioak! mu iz uz,!
landa edia en!den si a ea,!al ue a!e a!kokapena!bezalako! ak o een!a abe a.!
-!Xu gapena:!Landa eek!gas-ku sa zaileak!hos oen!es omen!bidez!xu ga zen!di uz enean!
ge a zen!da.!P ozesu!ho ek,!aldi!be ean,!gasen! uke!;isiologikoa!e egula zen!du.!!
-! Deg adazioa:! E izos e ako! p ozesu! ;i okimikoen! e a! ja due a! mik obia a en! bidez!
ge a zen!da.!P ozesu!ho en!bidez,!ku sa zaileek!e aldake a!kimikoak!jasa en!di uz e,!
konposa u! sinpleago! e a! ez! hain! oxiko an! bihu u! a e,! ekosis emen! e a! gizakien!
osasunean!du en!e agina!mu iz uz.!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
15!
!
2.+I udia:+Be de asuna+osasuna ekin+lo zen+du en+bide+po en zialen+espa u+kon zep uala.+
Oha a:!BioRende !bidez!so ua.+
Espa u Teo ikoa
!
16!
Gaine a,! au eko! ike ke en! a abe a,! be deguneek! ai e! ku sadu a! kon zen azio!
baxuagoak! iza en! di uz e.! Hau,! neu i! handi! ba ean,! be degunee an! ai e! ku sadu a!
emisio-i u i!nagusien!—!e epideak!e a!indus ia-guneak!—!p esen zia!u ia!dela!e a!
azal zen! da.!Ho i! dela! e a,! be de asun-me ikak! maiz! e abil zen! di a! adie azle! gisa!
lu zo ua en! e abile a!e eg esio-e edue an! (LUR),! a mos e ako! ku sadu a!
kon zen azioak!es ima zeko!(Ma ke ych!e !al.,!2017).!
E a!be ean,!bege azioak!e agi en!duen!hoz e-e ek ua!es a egia!i xa open su za !jo zen!
da!klima-aldake a en! es uingu uan,!be oa en!e agina!a in zeko!e a!hi iko!be o-uha e!
e ek ua i!au e!egi eko!duen!po en zialaga ik.!E ek u!ho i!hainba !mekanismo en!bidez!
gauza zen! da.! Mekanismo! ho iek,! elka e aginean,! sine gikoki! lagun zen! du e! be oa!
mu iz en,!e oso asun! e mikoa!hobe uz!e a!osasun!publikoa!babes uz!(Jay!e !al.,!2021):!!
-! Ebapo anspi azioa:! Lu azaleko! lu unke a en! e a! landa een! es omen! bidezko!
anspi azioa en! bidez! u a! lu un! moduan! a mos e a a! aska zen! duen! p ozesu!
konbina ua!da,!e a!ho ek!ingu uko!ai ea!hoz en!du.!
-!I zala:!Bege azio!al uak!eguzki-e adiazioa!in e zep a zen!du,!gainazal!i agazgai zen!
be oa en!abso zioa!mu iz uz!e a,!ondo ioz,!gainazalen!ba ez!bes eko! enpe a u a en!
jai sie a!e aginez!(Aleksand owicz!&!Pea lmu e ,!2023).!!
-!Albedoa en!handi zea:!Bege azio-es aldu ak!azale en!islapen-gai asuna!a eago zen!du,!
eguzki-e adiazioa en! xu gapena,! e aldake a! e a! igo pena! e egula uz! e a,! ondo ioz,!
be oa en!e e en zioa!mu iz uz!(Smi h!e !al.,!2023).!!
-!Ai ez apen!eolikoa:!Ko ido e! be deek! e a! zuhai zez! le oka u ako! kaleek! e aikinen!
ingu uko!e a!kalee ako!ai e-;luxu!na u ala!hobe zen!du e,!azale en!konbekzio!bidezko!
be o-gale a!a eago uz,!be oa!sakabana uz!e a! enpe a u a!lokaliza uak!mu iz uz!(Jay!e !
al.,!2021).!
Bege azioak!za a a ekiko!esposizioa!mu iz eko!duen!eginkizuna i!bu uzko!esku aga i!
dagoen! ebiden zia! muga ua! da! o aindik.! Hala! e e,! zenbai ! ike ke en! a abe a,!
be de asunak! za a a en! ondo io! kal ega iak! a indu! di zake! bide! akus ikoen! e a!
psikologikoen!bi a ez!(Ma ke ych!e !al.,!2017).!A in ze!akus ikoa!za a a en!mu izke a!
;isikoa!da.!Landa edi! inkoko!egi u ek!hesi!akus iko!gisa!ja du en!du e,!soinu-uhinak!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
17!
ha apa uz!e a!xu ga uz,!e a!ho ela,!za a a en!hedapena!muga zen!du e.!A in ze!ho i!
be eziki! esangu a sua! da! ekuen zia!baxuko! za a en! kasuan,! hala! nola! e epideko!
a;ikoak!e a! enek!so u akoan,!non!landa edi! inkoak!e a!elemen u!na u alek!soinu-
mailak! modu! e aginko ean! mu iz en! di uz en! (Jiang! e ! al.,! 2025).! Zen zu! ho e an,!
azken! ike ke ek! adie az en! du e! za a a! mu iz eko! e aginko asuna! handiagoa! dela!
azale a! zabalagoa! ha zen! du en,! bege azio-es aldu a! handiagoa! du en! e a! egi u a!
konplexuago! e a! za ika uagoa! du en! be degunee an! (Feng! e ! al.,! 2024).! E a! be ean,!
ho ma! be deen! sis emek! za a a! xu ga zeko! gai asun!e aginko a! e aku si! du e,! e a!
e aginko asun! ho i! sis ema en! kon;igu azioa en,! subs a ua en! ezauga i! nagusien!
(po osi a ea,! osae a! e a! g anulome ia)! e a! bege azio-den si a ea en! a abe akoa! da!
(Oquendo-Di! Cosola! e ! al.,! 2022).! Ai ea en! ku sadu a ekin! ge a zen! den! bezala,!
be degunee an! za a a-i u i! gu xiago! ego eak! e e! lagundu! dezake! za a a-maila!
xikiagoak!iza en.!
Za a a!a in zeko!p opie a e!;isikoez!gain,!be deguneek!za a ak!e agindako!na iadu a!
psikologikoa! e e! a indu! dezake e! mekanismo! psikologikoen! bidez! (Dzhambo ! &!
Dimi o a,! 2015).! Ingu une! be deekiko! esposizioak! ikus-en zunezko! gi o! a seginagoa!
so zen!du,!e a!ho ek!za a a!dese osoekiko!a e a!gu xi zea!edo!haiek!es al zea!e agin!
dezake!(Jiang!e !al.,!2025).!Hainba !landa-ike ke ek!e aku si!du e!gune!be deagoe an!bizi!
di en! pe sonek! za a a-na iadu a! maila! naba men! xikiagoa! jasa en! du ela.! Ho en!
ha i a,! be de asuna ekiko! esposizioak! za a ak! so zen! duen! na iadu a! mu iz u!
dezakeela! hipo e iza u! da.! Mu izke a! ho i! za a a en! pe zepzioan! e agi en! du en!
hainba ! mekanismo en! bidez! gauza u! dai ekeela! p oposa u! da;! hala! nola! es aldu a!
bisuala,!soinu-paisaia!na u alak!e a!osasun-a iskuen!pe zepzio!mu iz ua!(Dzhambo !
&!Dimi o a,!2015).!!
2.4.1.2. Lehene a zea
Lehene a ze-bideak!be de asuna ekiko!esposizioak!osasunean!duen!e agina!azal zen!du!
bi! eo ia!nagusi!hauen!bidez:!A en ion' Res o a ion' Theo y!(ART)!e a!S ess' Reduc ion'
Theo y!(SRT).!Bi! eo iak!in e konek a u a!daude,!e a!p in zipio!bio;ilikoe an!oina i zen!
di a.!Bio;ilia en!hipo esia en!a abe a,!gizakiok!bes e!bizi za- o mekin!lo u ak!bila zeko!
be ezko!joe a!dugu,!eboluzioa en!ondo ioz!(Wilson,!1986).!
Espa u Teo ikoa
!
18!
ART en!a abe a!(Kaplan,!1995),!ingu une!na u alek!ka ga!neu okogni iboa!a indu!e a!
a e a!zuzendua!lehene a u!dezake e!—!hau!da,!a e a!kon zien eki!es imulu!zeha z!ba i!
bide a u!e a!dis akzioak!baz e zea!eska zen!duen!p ozesua.!Teo ia!honek!dio!ingu une!
na u alek! a e a! inbolun a ioa en! p ozesuak! es imula zen! di uz ela,! e a! ho i! eske ,!
a e a! zuzendua!lehene a u! dai ekeela.! Kaplanek! (1995)! lehene a ze! kogni iboa en!
p ozesuan!e agi en!du en!lau!osagai!nagusi!iden i;ika u!zi uen!(Kaplan,!2001;!Pham!&!
Sanocki,!2024):!!
-! U un asuna:!Egune oko! e u ine a ik! edo! es es-i u ie a ik! ihes! men al! e a/edo!
;isikoa en!sen sazioa.!!
-! Hedadu a:!Ingu une! ba ek! espe ien zia! kohe en e! e a! hedaga ia! eskain zeko! duen!
gai asuna! da,! non! elka en! a ean! lo u ako! elemen uek! mu gil ze-sen sazioa! so zen!
du en.! Ho ek! mundu! zabalagoa ekiko! konp omisoa! e a! lo u a! sus a zen! di u,! bai a!
espazio! xikie an!e e.!!
-! Ba e aga i asuna:!No banakoa en! lehen asunen! e a! ingu une! na u ala en! a eko!
le oka zea!edo!kohe en zia.!!
-!Lilu a!leuna:!Be ez!in e esga iak!di en!baina! a e a!kon zien ea!eska zen!ez! du en!
es imulu!e a!ingu uneek!e agindako!a e a!inbolun a ioa en!ak ibazioa.!
Ai zi ik,! SRT en! a abe a! (Ul ich! e ! al.,! 1991),! gizakiek! na u a ekiko! a;ini a ea! iza eko!
be ezko! joe a! dugu,! milioika! u eko! eboluzio-p ozesuan! e a u ako! e a! molda u ako!
lo u a!ba en!ondo ioz.!Lo u a!sakon!ho ek!ingu une!na u alak!hi i-ingu uneak!baino!
e aginko ago!bihu zen!di u!es es!men ala!a in zeko.!Ingu une!na u ale an!denbo a!
iga o zeak!ne bio-sis ema!pa asinpa ikoa!ak iba zen!du,!e a!ho ek!ga una en!ak ibazio!
au onomoa!mu iz en!du,!es esa!a induz!e a!ongiza e!emozionala!hobe uz!(Sco !e !al.,!
2021;!Ul ich!e !al.,!1991).!!
2.4.1.3. Ins o azioa
Hi uga en! bideak,! ins o azio! edo! gai asunak! e aiki zeko! bidea,! ingu une! na u alek!
osasuna ekin! lo u ako! po ae ak! nola! sus a zen! di uz en! naba men zen! du,! ja due a!
;isikoa!e a!giza e-kohesioa!bul za uz.!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
19!
Ingu une!na u alek,!asko an!;isikoki!ak iboak!iza eko! leku!segu ua,! esku aga ia! e a!
e aka ga ia! eskain zen! du e.! Ho i! dagokionez,! ike ke a! askok! asoziazio! posi iboak!
au ki u! di uz e! ingu une! be deekiko! esposizioa en! e a! ja due a! ;isikoa en! a ean!
(Gian edi!e !al.,!2021).!E a!be ean,!ja due a!;isiko!maila!al ua!iza ea!osasun!;isikoa en!
(Bull!e !al.,!2020)!e a!men ala en!hobekun za ekin!(Rod iguez-Ayllon!e !al.,!2019)!lo u!da!
hainba !ike ke e an.!!
Ho e az!gain,!ingu une!na u alek!espazio!i ekie an!denbo a!pasa zeko!e a!elka ekin za!
soziale an!pa e!ha zeko!auke ak!eskain zen!di uz e.!Hau!be eziki!age ikoa!da!espazio!
publiko! i ekie an,! non! pe sonek! komuni a eko! bes e! kide! ba zuekin! elka e agi eko!
joe a!handiagoa!du en.!Elka e agin!ho ek!giza e-kohesioa!inda zen!du,!hi i-e emuen!
epe! luze ako! un zionamendu! sozioekologikoan! ondo ioak! di uen! giza e-p ozesua!
(Cla ke! e ! al.,! 2023).! Giza e-kohesioak,! hau! da,! giza e-elka ekin zen! kali a ea! e a!
komuni a ee an!kon;ian za,!konp omisoa!e a!e espe ua!ego ea,!pe sonen!ongiza ea!e a!
osasuna!babes en!e a!sus a zen!lagun zen!du.!Azken!u eo an!egindako!ike ke ek!giza e-
kohesioa!osasuna en! un sezko!giza e- ak o e!gisa!iden i;ika u!du e,!osasun!;isiko!e a!
men ala en! sus apenean! e a! giza e-lagun zako! sa e! sendoagoak! e aiki zean! duen!
ze eginaga ik!(Mille !e !al.,!2020).!
2.4.1.4. Biodibe si a ea
Biodibe si a ea!giza!osasuna en! un sezko! ak o ea!da,!osasun!;isikoan!e a!psikologikoan!
e agina!bai u.!Au eko!ike ke ek!i adoki!du e!biodibe si a eak!zeha kako!e agina!izan!
dezakeela! osasunean!lau! bide! nagusi en! bidez:! ingu umen-es esa zaileen! maila!
mu iz uz! (a in ze-bidea),! gai asunak! lehene a uz! (lehene a ze-bidea),! gai asunak!
e aikiz!(ins o azio-bidea),!au eko!a ale an!azaldu!den!bezala,!e a!kal ea!e aginez!(kal e-
bidea).!Biodibe si a eak,!o o!ha ,!giza!osasuna i!mesede!egi en!dion!a en,!kal e-bideak!
lo u ako! a iskuak! naba men zen! di u,! hala! nola,! basa- auna ekiko! kon ak uak! so !
di zakeen! lesio! ;isikoak,! gaixo asun! in ekziosoen! ansmisio! handiagoa! —! be eziki!
bek o e!bidezkoak!e a!zoono ikoak!—!e a!e eakzio!ale gikoak!e agin!di zake en!ai eko!
ale genoen!e a!konposa u!o ganiko!lu unko ekiko!esposizioa!(Ma selle!e !al.,!2021).!
Hala! e e,! ebiden zia! zabalenen! a abe a,! biodibe si a ea! giza! osasuna en! un sezko!
ak o e!de e mina zailea!da,!a isku!po en zialekin!e a!babes-e ek uekin.!
Espa u Teo ikoa
!
20!
Alde di! ba zuek! osasune ako! ondo io! kal ega iak! eka ! di zake en! a en,! azken!
ebiden ziek!i adoki zen!du e!biodibe si a eak! un zio!immuni a ioa!hobe u!dezakeela!
e a! gaixo asun! in ekziosoen! p ebalen zia! mu iz u! dezakeela! hainba ! mekanismo en!
bidez! (Ma selle! e ! al.,! 2021).! Bi! espa u! kon zep ual! nagusik! —! biodibe si a ea en!
hipo esiak!e a!diluzioa en!hipo esiak!—!a isku!po en zialak!izan!a en,!babes-e ek u!
hauei!bu uzko!in o mazio!balio sua!ema en!du e.!!
Biodibe si a eak! e agin! naba mena! du! immuni a e-sis ema en! ga apenean! e a!
un zionamenduan,! ingu une! na u alek! eskain zen! du en! mik obio-aniz asun!
abe a sa en!bidez.!Tes uingu u!ho e an,!biodibe si a ea en!hipo esiak!i adoki zen!du!
biodibe si a e! ani za! du en! ingu une! na u alekiko! esposizioak! giza! mik obioma!
abe as en! duela!e a! e egulazio! immuni a ioa! inda zen! duela,! e a,! ho en! ondo ioz,!
ale giak,!asma!e a!bes elako!gaixo asun!in;lama o io!e a!au oinmune!k onikoak!iza eko!
a iskua!mu iz en!dela!(Ae s!e !al.,!2018).!
E a! be ean,! diluzio! hipo esiak! p oposa zen! du! biodibe si a e! handiagoak! gaixo asun!
in ekziosoen! ansmisioa!e a!ka ga!mu iz u!di zakeela,!lehen!mailako!pa ogeno!espezie!
os ala ien!den si a ea!gu xi uz.!Espeziee an!abe a sak!di en!ekosis eme an,!pa ogenoak!
espezie-e ese bo io! uga i en! a ean! “dilui zen”! di a,! ho ie ako! askok! ansmisio-
ahalmen! xikia! du e,! e a! ho ek! in ek a u ako! bek o een! p ebalen zia! mu iz en! e a!
pa ogenoen! ansmisioa!muga zen!di u!(Roh !e !al.,!2020).!
Gaine a,! azken! ebiden zien! a abe a,! biodibe si a e!handiko! ekosis emak!
e aginko agoak!di a!hainba !ze bi zu!ekosis emiko!ema en.!Hau!bi! eo ia!ekologiko en!
bidez! azal! dai eke:! Lehenik,! biodibe si a e-ekosis emen! un zionamendua en! eo iak!
p oposa zen! du! biodibe si a e! handiagoa! du en! ekosis emek! ze bi zu! ekosis emiko!
e aginko agoak!e a!ani zagoak!ema en!di uz ela.!Bes e ik,!e esilien zia!ekologikoa en!
eo ia en! a abe a,! espezie-aniz asun! handiko! ekosis emek! e esilien zia! handiagoa!
e akus en! du e! pe u bazio! na u alen! nahiz! an opogenikoen! au ean,! e a! ho ek!
ekosis emen!egonko asuna!e a!ja aiko asuna!be ma zen!lagun zen!du!(Ae s!e !al.,!
2018).!
Ho en! ha i a,! landa e! espezie! ezbe dinen! ezauga i! ;isiologiko! e a! es uk u ale an!
ema en!di en!aldake a!espezi;ikoek!;i o emediazioa en!bidez!ku sadu a!a mos e ikoa!
e a!za a a!mu iz eko!eka pen!esangu a sua!egin!dezake e!(Duan!e !al.,!2024;!LindeAn!e !
I. A ala: Hasie ako A ala
!
21!
al.,! 2023).! E a! be ean,! egi u a-ezauga ien! aniz asunak,! hala! nola! hos oen! o mak,!
al ue ak! e a! mo ologiak,! hi i-e emuen! e moe egulazioa! hobe u! dezake,! ingu umen!
e mikoan!maila!ani ze an!e agi en!(Wu!e !al.,!2024).!
Be de asuna en!e a!osasuna en!a eko!lo u a!biodibe si a ea en!ikuspegi ik!az e zea!
ezinbes ekoa! bada! e e,! landa edia en! aniz asunak! giza! osasunean! duen! e agina i!
bu uzko! ebiden zia! muga ua! da! o aindik! (Robinson! e ! al.,! 2024).! Dena! dela,! azken!
ike ke en! a abe a,! biodibe si a e! gehiago! du en! ingu uneek! e agin! posi iboa! izan!
dezake e! osasun-emai ze an,! ba ez! e e! hau engan! (Da is! e ! al.,! 2025).! Hala! e e,!
beha ezkoa!da!ike ke a!gehiago!bu u zea!asoziazio!ho i!hobe o!ule zeko!e a!ebiden zia!
sendoagoa!e aiki zeko.!
2.4.2. Be de asuna e a Ga apen Neu opsikologikoa
Ame ike ako!Psikologia!Elka ea en!(APA)!a abe a,!neu opsikologia!ne bio-sis ema en!
p ozesu! ;isiologikoak! az e zen! di uen! e a! ho iek! jokabidea ekin! e a! kognizioa ekin!
e laziona zen!di uen!zien zia en!ada !ba !da,!bai!haien! un zio!no mala i!bai!ga uneko!
kal ea ekin! lo u ako! p ozesu! dis un zionalei! dagokienez! (APA,! 2025b).! A lo! ho en!
ba uan,!ga apen!neu opsikologikoa!bi!maila!ezbe dine an!sailka!dai eke:! un zionala!e a!
klinikoa!(Fo ns!e !al.,!2012).!!
Maila! un zionalak!ga una en!heldu asunak!e a!neu ona-sa een!ga apen!p og esiboak!
ahalbide zen!di uen! ebe asun,!abilezia!e a!ezagu za en!esku a zea!ha zen!di u!ba ne.!
Maila! un zionala!hi u!azpi-domeinu an!sailka!dai eke:!ga apen!kogni iboa,!psikomo o a!
e a! sozial-emozionala! (3.+ I udia).! Fun zio! kogni iboa,! be eziki,! kognizio! o oko eko!
espa u! zabalago! ba en! ba uan! domeinu! kogni ibo! desbe dinez!osa u ako! e edu!
hie a kiko!gisa!kon zep ualiza!dai eke.!Domeinu!hauek,!hala!nola!a e a,!hizkun za!e a!
un zio!exeku iboak,!sis ema!kogni ibo!zabalagoan!in eg a u a!daude,!non!goi-mailako!
gai asunak!oina izko!domeinu!ho ien! un zionamendu!e aginko ean!oina i zen!di en!
(Fo ns!e !al.,!2012).!!!
Ga apen! neu opsikologikoa en! maila! klinikoak! ba ne! ha zen! du! neu oga apena en!
nahasmenduen! ebaluazioa! e a!populazioan! dagoen! sin oma ologia! subklinikoa en!
p esen zia.! Ingu umen-epidemiologia en! espa uan,!e aginko agoa! da! sin ome an!
oina i u ako! ikuspegi! ja ai ua! e abil zea! diagnos iko-ka ego ia! disk e uen! o dez,!
Espa u Teo ikoa
!
22!
ingu umen-esposizioekin!lo u ako!neu oga apena en!na iadu a!so ilak!iden i;ika zeko!
gai asuna! hobe zen! duelako! e a! ho ien! populazio-mailako! hedadu a en! ebaluazio!
sakonagoa!ahalbide zen!duelako!(Fo ns!e !al.,!2012).!!
Be de asuna! ga apen! neu opsikologikoko! domeinu! ani ze an! e agin! dezakeen!
ingu umen- ak o e! gisa! ona u! da.! Dakigunez,! be de asuna en! e a! hau en! ga apen!
neu opsikologikoa en!a eko!lo u a!az e zen!duen!be ikuspen!sis ema iko!baka a! esi!
honen!bai an!bu u u!da!(Luque-Ga cıAa!e !al.,!2022),! e a!III.!a alean!dago!esku aga i.!
Be ikuspen!sis ema iko!be iagoek!domeinu!zeha zagoe an!ja i!du e!a e a.!Be eziki,!
Buczylowska! e a! lankideek! (2023)! 0–18! u e! bi a eko! gizabanakoe an!
be degunea ekiko!esposizioa en!e a! un zionamendu!kogni iboa en!a eko!lo u a!az e u!
zu en,! behake a! ike ke ak! e a! ike ke a! espe imen alak! ba ne! ha uz.! Gu e!
au kikun zekin! ba ! e o iz,! ondo ioz a u! zu en! domeinu! zeha z! ba zuekin! (adibidez,!
a e a,!laneko!memo ia)!lo u ako!ebiden zia!sendoagoa!den!a en,!ebiden zia!o oko a!
muga ua! e a! he e ogeneoa! dela.! Halabe ,! ike ke a! desbe dine an! e abili ako!
me odologien! aniz asunak! ondo io! a giak! e agoz en! di u.! Kognizioa i! bu uzko!
au kikun za!kon aesanko en!au ean,!duela!gu xi!me a-analisi!ba !bu u u!zen!hau !e a!
ne abeengan!na u ak!di uen!onu a!kogni iboei!bu uzko!ikuspegi!a giagoa!eskain zeko!
asmoz!(Nguyen!&!Wal e s,!2024).!Me a-analisi!honek!ondo ioz a u!zuen,!ba ez!bes e,!
na u a ekiko! esposizioak! ez! duela! emai za! kogni iboekin! lo u a! es a is iko!
esangu a su ik.!!
Ebiden zia! o oko ak! kon aesanko ak! iza en! ja ai zen! badu! e e,! azken! ike ke ek!
be de asuna en! e a! ga apen! neu opsikologikoko! e emu! espezi;ikoen! a eko! lo u a i!
bu uzko! ikuspegi! be iak! eman! di uz e,! a e a! (Ae s! e ! al.,! 2025),! laneko! memo ia!
(Subiza-PeA ez!e !al.,!2025),! un zio!kogni iboa!(Fe nandes!e !al.,!2023)!e a!e endimendu!
akademikoa!ba ne!(Ahmed!e !al.,!2022).!!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
29!
ba ek! ezauga i zen! duena.! Bi! sis emek! diagnos iko ako! un sezko! i izpideak!
pa eka zen! di uz e,! e a! sin omak! 12! u e! be e! baino! lehen! age zea! eska zen! du e,!
gu xienez!sei!hilabe ez!i au ea,!e a!hainba ! es uingu u an!naba menak!iza ea.!Gaine a,!
bi!sis emek!azpima a zen!du e!sin omek!e agin!naba mena!izan!beha !du ela!giza e-,!
ikaske a-! edo! lan-a loe an.! Bi! sis emek! AGHN! au kezpen! desbe dinak! sin omen!
nagusi asunean! oina i u a! hi u! azpimo a an! sailka zen! di uz e:! au kezpen! nagusiki!
a e a! gabea,! au kezpen! nagusiki! hipe ak ibo/olda ko a,! edo! au kezpen! konbina ua!
(Fa aone!e !al.,!2024).!!
An zeko asun!ho iek!go abehe a,!alde!naba menak!daude!bi!sis emen!a ean.!DSM-5ek!
sei!sin oma!beha !di u!hau en za ,!e a!bos !17!u e ik!go akoen za .!ICD-11k,!be iz,!ez!
du! sin omen! a alase! zeha zak! zehaz en,! e a! ho en! o dez,! hi u! ka ego ia ako! ba ean!
hainba ! sin oma! esangu a su! eduki zea! eska zen! du,! ho ek! diagnos iko! kliniko ako!
malgu asun!handiagoa!ahalbide zen!duela ik!(Gomez!e !al.,!2023).!!
AGHN en!diagnos iko!i izpideak!zehaz asunez!desk iba u!di a!hu engo!a ale an,!DSM-5!
e a! ICD-11! sailkapen-sis emen! a abe a.! A al! haue an! sailkapen-sis ema! bakoi zak!
AGHN en! sin omak! nola! de;ini zen! e a! sailka zen!di uen! azal zen! da,! diagnos iko-
a alaseak!e a!kon uan!ha u ako! es uingu u- ak o eak!ba ne.!
2.5.3.1. Bu uko Nahasmenduen Diagnos iko e a Es a is ika Eskulibu ua
DSM-5a en! a abe a! (Ame ican! Psychia ic! Associa ion,! 2013),! AGHN en! diagnos iko!
i izpideen!a ean!honako!hauek!daude:!
A.! A e a! gabezia en!e a/edo! hipe ak ibi a e-olda ko asuna en! e edu!i aunko a,!
gizabanakoa en! un zionamendua! edo! ga apena! oz opa zen! duena,! (1)! e a/edo! (2)!
a ale an!zehaz e!den!bezala:!
1.+ A e a+ gabezia:!Honako! sin ome a ik! sei! (edo! gehiago)! gu xienez! sei!hilabe ez!
p esen e! egon! di a!ga apen-maila ekin! ba ! ez! da o en! g adu!ba ean,! e a! e agin!
nega iboa!izan!du e!ja due a!soziale an!e a!akademikoe an!edo!lanekoe an:!
Oha a:!Sin omak! ez! di a!oposizio-jokabidea en,!desobedien zia en,!e sai asuna en!
edo! ze eginak! edo! ja aibideak! ez! ule zea en! adie azpen! hu sak.! Ne abe!

Espa u Teo ikoa
!
30!
nagusiagoen za !e a!helduen za !(17!u e!edo!gehiago),!gu xienez!bos !sin oma!beha !
di a.!
a. Sa i an!ez!die!xehe asunei!a e a!handi ik!ja zen!edo!aka s!axolagabeak!egi en!
di u!eskolako!lane an,!lanean!edo!bes e!ja due a!ba zue an!a du agabeke iaga ik!
(adibidez,!xehe asunak!ahaz en!di u!edo!ez!di u!kon uan!ha zen,!egindako!lana!
ez!da!zeha za).!!
b. Sa i an!zail asunak!iza en!di u!a aze an!edo!jokoe an!a en zioa!man en zeko!
(adibidez,!hi zaldie an,!elka izke e an!edo!i aku ke a!luzee an!kon zen azioa!
man en zeko!zail asunak!di u).!
c. Sa i an! badi udi! ez! duela! en zu en! zuzenean! hi z! egi en! zaionean! (adibidez,!
bu ua!bes e!leku!ba ean!duela!di udi,!bai a!age iko!dis akzio ik!ez!dagoenean!
e e).!
d. Sa i an!ez!di u!ja aibideak!be e zen,!e a!ez!di u!eskolako,!e xeko!edo!lan okiko!
be ebeha ak! amai zen! (adibidez,! lana! has en! du,! baina! be ehala! gal zen! du!
kon zen azioa!e a!e az!dis ai zen!da).!
e. Sa i an!ze eginak!e a!ja due ak!an ola zeko!zail asunak!iza en!di u!(adibidez,!
ze egin!sekuen zialak!kudea zeko!zail asuna,!ma e ialak!e a!gauzak!an ola u a!
man en zeko!zail asuna,!lan!nahasia!e a!desan ola ua,!denbo a!gaizki!kudea zen!
du,!ez!di u!epeak!be e zen).!
. Sa i an! ahalegin! men al! ja ai ua! eska zen! du en! ze egine an! pa e! ha zea!
ekidi en!du,!ez!di uelako!gogoko!edo!pa e!ha zeko!e epa oa!duelako!(adibidez,!
eskolako!edo!e xeko!lanak;!ne abe!nagusiagoen!e a!helduen!kasuan,! xos enak!
p es a zea,!inp imakiak!be e zea,! es u!luzeak!be ikus ea).!
g. Sa i an! gal zen! di u! ze egine a ako! edo! ja due e a ako! beha ezkoak! di en!
objek uak!(adibidez,!eskolako!ma e iala,!a ka zak,!libu uak,! esnak,!di u-zo oa,!
gil zak,!pape ak,!be au ekoak!edo! ele ono!mugiko a).!
h. Sa i an! e az! dis ai zen! da! es imulu! a o zekin! (ne abe! nagusiagoen! e a!
helduen!kasuan,!lo u a ik!gabeko!pen samenduak!izan!dai ezke).!
i. Sa i an! ahaz en! zaizkio! egune oko! ja due ak! (adibidez,! e xeko! lanak! egi ea,!
e oske ak! egi ea;! ne abe! nagusiagoen! e a! helduen! kasuan,! deiak! i zul zea,!
ak u ak!o dain zea,!hi zo duak!be e zea).!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
31!
2.+ Hipe ak ibi a ea+ e a+ olda ko asuna:+ Honako! sin ome a ik! sei! (edo! gehiago)!
gu xienez!sei!hilabe ez!p esen e!egon!di a!ga apen-maila ekin!ba !ez!da o en!g adu!
ba ean,! e a! e agin! nega iboa! izan! du e! ja due a! soziale an! e a! akademikoe an! edo!
lanekoe an:!
Oha a:!Sin omak! ez! di a!oposizio-jokabidea en,! desobedien zia en,!e sai asuna en!
edo! ze eginak! edo! ja aibideak! ez! ule zea en! adie azpen! hu sak.! Ne abe!
nagusiagoen za !e a!helduen za !(17!u e!edo!gehiago),!gu xienez!bos !sin oma!beha !
di a.!
a. Sa i an! eskuak! edo! oinak! u du i asunez! mugi zen! edo!kolpa zen! di u!e a!
ese lekuan!i aulka zen!da.!
b. Sa i an!ese i a!ego ea!espe o!den!egoe e an!ese leku ik!al xa zen!da!(adibidez,!
ikasgelan,!bulegoan!edo!lan okian,!edo!be e!ese lekuan!ego ea!beha ezkoa!den!
bes elako!egoe e an).!
c. Sa i an!ko ika!has en!da!edo!lekue a a!igo zen!da!ho i!egi ea!egokia!ez!den!
egoe e an.!(Oha a:!Ne abe!edo!heldue an,!u du i!sen i ze a!muga u!dai eke).!
d. Sa i an!ez!da!gai!aisialdiko!ja due e an!edo!jolase an!isilean!pa e!ha zeko.!
e. Sa i an!mugimenduan!ego en!da,!mo o !ba en!inda ak!bul za uko!balu!bezala!
joka zen!du!(adibidez,!denbo a!luzez!geldi!ego ea!ezinezkoa!edo!dese osoa!zaio,!
ja e xee an,!bile e an!e a!egoe a!ani ze an;!ingu ukoek!pe sona!nekaezina!edo!
ja ai zeko!zaila!dena en!pe zepzioa!izan!dezake e).!
. Sa i an!gehiegi!hi z!egi en!du.!!
g. Sa i an!galde a!ba !egi en!amai u!baino!lehen!e an zu en!du!(adibidez,!bes e!
pe sona!ba zuek!esa en!a i!di en!esaldiak!osa zen!di u,! ezin! du! be e! xanda!
i xa on!elka izke a!ba ean).!
h. Sa i an! zail asunak! iza en! di u! be e! xanda!i xa o eko! (adibidez,! ila an! zain!
dagoenean).!
i. Sa i an! bes e! pe sona! ba zuei! hi za! ken zen! die!edo! oz opa u! egi en! di u!
(adibidez,!elka izke e an,!jolase an!edo!ja due e an!sa zen!da,!bes e!pe sona!
ba zuen!gauzak!e abil zen!has!dai eke!baimenik!eska u!edo!jaso!gabe;!ne abe!e a!
helduen! kasuan,! bes een! ja due e an! esku! ha zen! du! edo! haiek! be e! gain!
ha zen!saia zen!da).!
Espa u Teo ikoa
!
32!
B.!A e a! al a en!edo!hipe ak ibi a e-olda ko asuna en!hainba !sin oma!12!u e!be e!
baino!lehen!age u!zi en.!
C.!A e a! al a en!edo!hipe ak ibi a e-olda ko asuna en!hainba !sin oma!bi! es uingu u!
edo! gehiago an! age zen! di a! (adibidez,! e xean,! eskolan! edo! lanean,! lagunekin! edo!
senideekin,!edo!bes e!ja due a!ba zue an).!
D.! Sin omek! un zionamendu! soziala,! akademikoa! edo! lanekoa! oz opa zen! —! edo!
kali a ea!mu iz en!—!du ela!e akus en!duen!ebiden zia!a gia!dago.!
E.!Sin omak!ez!di a!eskizo enia!edo!bes e!nahasmendu!psiko iko!ba !dagoenean!baka ik!
ge a zen,! e a! bes e! nahasmendu! men al! ba en! bidez! hobe o! azaldu! ezin! di enean!
(adibidez,! an sie a e-nahasmendua,! disoziazio-nahasmendua,! no asun-nahasmendua,!
subs an zien!in oxikazioa!edo!abs inen zia).!
AGHN!hi u!azpimo a an!sailka zen!da,!sin omen!p o;il!nagusia en!a abe a:!!
§ Au kezpen+ nagusiki+ a e a+ gabea+ [314.00+ (F90.0)]:! A e a! gabezia en!
i izpidea! be e zen! bada! (A1),! baina! azken! 6! hilabe ee an!
hipe ak ibi a e/olda ko asuna en!i izpidea!(A2)!ez!bada!be e zen.!+
+
§ Au kezpen+ nagusiki+ hipe ak ibo/olda ko a+ [314.01+ (F90.1)]:+
Hipe ak ibi a e/olda ko asuna en!i izpidea!(A2)!be e zen!bada,!baina!azken!6!
hilabe ee an!a e a!gabezia en!i izpidea!(A1)!ez!bada!be e zen.+
+
§ Au kezpen+konbina ua+[314.01+(F90.2)]:+Azken!6!hilabe ee an!a e a!gabezia!
(A1)!e a!hipe ak ibi a e/olda ko asuna en!(A2)!i izpideak!be e zen!badi a!
2.5.3.2. Gaixo asunen Nazioa eko Sailkapena
ICD-11 en!a abe a!(Wo ld!Heal h!O ganiza ion,!2024),!AGHN en!diagnos iko!i izpideen!
a ean!honako!hauek!daude:!
Beha ezko! ezauga iak:! A e a! gabezia! e a/edo! hipe ak ibi a e! e a! olda ko asun!
sin omen!konbinazioa en!e edu!i aunko a!(adibidez,!gu xienez!6!hilabe e),!adina i!e a!
ga apen! in elek uala en! maila i! dagokion! aldako asun! no mala en! muge a ik! kanpo!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
33!
dagoena.!Sin omak!desbe dinak!izan!dai ezke!adin!k onologikoa en!e a!nahasmendua en!
la i asuna en!a abe a.!
A e a+ gabezia:+ Fun zionamendu! akademikoan,! lanekoan!edo! sozialean! e agin!
nega iboa!iza eko!bezain!la iak!di en!a e a!gabezia en!sin oma!i aunko en!e edua.!
Sin omak,!o o!ha ,!honako!mul zo!haue an!sailka zen!di a:!
- Es imulazio!edo!sa i!handi ik!ema en!ez!du en!edo!ahalegin!men al!ja ai ua!
eska zen! du en! ze egine an! a e a! man en zeko! zail asuna;! xehe asune an!
a e a! ez! ja zea;! eskolako! edo! laneko! ze egine an! aka s! axolagabeak! egi ea;!
ze eginak!ez!amai zea.!
- E az! gal zen! du! a e a! ze egina ekin! ze ikusi ik! ez! du en! es imulu! edo!
pen samendu! a o zekin;! sa i an!zuzenean! hi z! egi en! zaionean!ez! di udi!
en zu en! duenik;! sa i an! ame se an! a i! dela! edo!bu ua! bes e! nonbai ! duela!
di udi.!
- Gauzak! gal zen! di u;! ahazko a! da;! egune oko! ze eginak!edo! e o kizuneko!
ja due ak!bu u zea!ahaz en!zaio;!zail asunak!di u!eskolako!lanak,!ze eginak!e a!
bes e!ja due a!ba zuk!plani;ika zeko,!kudea zeko!e a!an ola zeko.!!
Oha a:!Bali eke!a e a!gabezia!naba ia!ez!iza ea!pe sona!es imulazio!bizia!e a!sa i an!
sa iak!eskain zen!di uz en!ja due e an!mu gildu a!dagoenean.!
Hipe ak ibi a ea+ e a+ olda ko asuna:+ Fun zionamendu! akademikoan,! lanekoan! edo!
sozialean! e agin! nega iboa! iza eko! bezain! la iak! di en! hipe ak ibi a e!e a/edo!
olda ko asun!sin oma!i aunko en!e edua.!Sin oma!hauek!naba menagoak!iza en!di a!
po ae a-au okon ola! eska zen! du en! egoe e an.! Sin omak,! o o! ha ,! honako! mul zo!
haue an!sailka zen!di a:!
- Gehiegizko! ja due a! mo o a;! ese leku ik! al xa zen! da! ese i a! egon! beha !
duenean;! sa i an! alde! ba e ik! bes e a! ko ika! ibil zen! da;! zail asunak! di u!
egonezina!e aku si!gabe!geldi!ego eko!(hau ! xikiagoe an);!ezinegon!;isikoa en!
sen sazioa,!dese oso asun!sen sazioa!isilik!edo!ese i a!ego ean!(ne abee an!e a!
heldue an).!
- Ja due e an!isile an!pa e!ha zeko!zail asuna;!gehiegi!hi z!egi en!du.!
- Eskolan!e an zunak!ozenki!esa en!di u,!i uzkinak!egi en!di u!lanean;!zail asunak!
di u!elka izke e an,! jolase an!edo! bes e! ja due e an!be e! xanda! i xa o eko;!
Espa u Teo ikoa
!
34!
bes e!pe sonen!elka izke a!edo!jokoak!e e en!di u!edo!baimenik!gabe!sa zen!
da.!!
- Be ehalako!es imuluen!au ean!hausna u!gabe!e an zu eko!joe a,!a iskuak!e a!
ondo ioak!kon uan!ha u!gabe!(adibidez,!lesio!;isikoak!iza eko!a iskua!du en!
jokabidee an!pa e!ha zea,!e abaki!olda suak,!zuhu ziagabeke iaz!gida zea).!
- 12! u e! be e! baino! lehen,! a e a! gabezia en! e a/edo! hipe ak ibi a e-
olda ko asun!sin oma!esangu a suen!ebiden zia,!nahiz!e a!gizabanako!ba zuk!
ne abeza oan! edo! heldu asunean! eska! dezake en! a e a! klinikoa!lehen! aldiz,!
sa i an! ze eginen! eskakizunek! gizabanakoek! be en! mugak! konpen sa zeko!
di uz en!gai asunak!gaindi zen!di uz enean.!
- A e a! gabezia en! e a/edo! hipe ak ibi a e-olda ko asuna en! adie azpenak!
naba iak!izan!beha !di a!hainba !egoe a an!edo! es uingu u an!(adibidez,!e xean,!
eskolan,!lanean,!lagunekin!edo!senideekin),!nahiz!e a! es uingu ua en!egi u a en!
e a!eskae en!a abe a!alda u!dai ezkeen.!
- Sin omak!ez!di a!hobe o!azal zen!bes e!bu u-nahasmendu!ba en!bidez!(adibidez,!
an sie a ea ekin! edo! beldu a ekin! lo u ako! nahasmendu! ba en! bidez,! edo!
deli iuma!bezalako!neu okognizio-nahasmendu!ba en!bidez).!
- Sin omak! ez! di a! subs an zia! ba ek! (adibidez,! kokaina)! edo! sendagai! ba ek!
(adibidez,! b onkodila ado eak,! i oideen! o dezko! sendagaiak)! ne bio-sis ema!
zen alean! e agindako! e ek uen! ondo ioz! so u,! e a! ez! di a! ne bio-sis emako!
gaixo asun!ba en!ondo ioz!ge a zen.+
Au kezpen+ klinikoa en+ ezauga i+ nagusiak+ desk iba zeko+ espeziNika zaileak:+
Uneko!au kezpen!klinikoa en! ezauga iak! desk iba zeko,! honako! espezi;ika zaile!
haue ako!ba !e abili!beha !da,!momen uko!de ibazioa en!edo!ze bi zuen!a azoi!nagusia!
zein!den!e egis a zen!lagun zeko.!+
§ Au kezpen+nagusiki+a e a+gabea+[6A05.0]:!AGHN!diagnos iko ako!baldin za!
guz iak!be e zen!di a!e a!a e a!gabezia en!sin omak!di a!nagusi.!
!
§ Au kezpen+nagusiki+hipe ak ibo/olda ko a+[6A05.1]:!AGHN!diagnos iko ako!
baldin za!guz iak!be e zen!di a!e a!hipe ak ibi a e-olda ko asun!sin omak!di a!
nagusi.!
!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
35!
§ Au kezpen+ konbina ua+ [6A05.2]:!AGHN! diagnos iko ako! baldin za! guz iak!
be e zen! di a,! e a! hipe ak ibi a e-olda ko asun! sin omak! zein! a e a! gabezia!
sin omak!esangu a suak!di a!uneko!au kezpen!klinikoan,!haue ako!ba !e e!a gi!
nagusi u!gabe.!
2.5.4. Fisiopa ologia
AGHNk!e iologia!mul i ak o iala!du!e a!klinikoki!he e ogeneoa!da,!bide!;isiopa ologiko!
ani zek! nahasmendu! honen! ga apenean! e agi en! du ela! i adokiz.! Zen zu! hone an,!
AGHN en! azpian! dauden! mekanismo! neu obiologikoak! guz iz! ezauga i u a! egon! ez!
a en,!ike ke a!neu o;isiologikoek!e a!neu oi udikoek!bide!;isiopa ologikoen!ingu uko!
zenbai !ikuspegi!eman!di uz e!(Fa aone!e !al.,!2024).!!
Az e ke a!elek o;isiologikoe an!a e a!gabezia ekin!lo u ako! he a:be a! a io!handiagoa!
ikusi! da!AGHN! du en! pe sone an! kon olekin! alde a u a,! halabe ,! ge ae ekin!
e laziona u ako! po en ziale an! ezbe din asunak! au ki u! di a! goi-mailako! p ozesu!
kogni iboan!zeha !(Ba y!e !al.,!2003a;!Ba y!e !al.,!2003b).!Hala!e e,!au kikun za!hauek!
he e ogeneoak!di a,!izan!e e,!a e a!gabezia,!hipe ak ibi a e!e a!olda ko asun!sin oma!
esangu a suak! di uz en! pe sonengan! e e! he a:be a! a io! handiagoa en! ebiden zia!
au ki u! da.! E a! be ean,!ge ae ekin! e laziona u ako! po en ziale an! au ki u ako!
ezbe din asunak! naba menagoak! di a! AGHN! du en! baina! a amendu ik! ha zen! ez!
du en!gaz eengan!(Kaise !e !al.,!2020).!
AGHN! du en! hau e an! ga un-egi u a en! aldake a! es uk u alak! iden i;ika u! di a!
kon olekin! alde a u a,! e esonan zia! magne iko! bidezko! i udigin za! (MRI)! mega-
analisiek!desbe din asun!a in!e a!e ainak!age ian!u zi!bai i uz e.!Desbe din asun!ho ien!
a ean!daude,!azale a!ko ikal! o al!mu iz ua!iza ea!eskualde! on alean,! enpo alean!e a!
zingula uan! —! un zio! exeku iboe an! inplika u a! dauden! e emuak! —!e a! lodie a!
ko ikala! mehaz ua! iza ea! lobulu! enpo alean! e a! gi us! usi o mean! —! emozioen!
p ozesamenduan!lo u a!dauden!e emuak!(Hoogman!e !al.,!2019).!E a!be ean,!az e ke ek!
ga una en!ba ne-bolumen,!ganglio!basal!e a!sis ema!linbiko! xikiagoak!di uz ela!au ki u!
du e! (Hoogman! e ! al.,! 2017).! Halabe ,! azale a! ko ikal! mu iz ua! e a! lodie a! ko ikal!
o bi on al!ben omediala!AGHN!ezauga iekin!lo u!di a(Albaugh!e !al.,!2019),!e a!AGHN!
Espa u Teo ikoa
!
36!
du en!pe sonen!senideengan!e e!an zeman!di a!(Hoogman!e !al.,!2019),!zau ga i asun!
gene iko!ba en!oina ia!i adokiz.!
MRI! az e ke a! un zionalen! me a-analisiek! e engabe! adie az en! du e! AGHN! du en!
gizabanakoe an!beheko!ko ex! on ala en! e a! insula en! azpi!ak ibazioa!dagoela!
kon olekin!alde a u a!(Ha !e !al.,!2013;!Luki o!e !al.,!2020;!No man!e !al.,!2016;!Samea!
e ! al.,! 2019).! Ak ibazio! mu iz u! ho i! e e! an zema en! da!eskuineko! edo! bi! aldee ako!
ko ex!p e on al!do sola e alean,!a e a!e a!laneko!memo ia!eska zen!du en!a aze an!
(Ha !e !al.,!2013;!McCa hy!e !al.,!2014).!Gaine a,!konek ibi a e! un zionala en!az e ke en!
a abe a,! AGHN! du en! pe sone an! ema en! di en! a e a-lapsusak! sa ea en! modu!
lehene sia en! —! no be a ekiko! e e e en ziazko! pen samenduekin! e a! dibagazio!
men ala ekin! lo u ako! sa ea! —! e a! a e a! zein!kon ol!kogni iboaz! a du a zen! di en!
sa een! a eko! in e e en zia! desegokia en! ondo ioz! so zen! di a! (Sonuga-Ba ke! &!
Cas ellanos,!2007).!Ho ekin!ba !e o iz,!bi!me a-analisik!sa ea en!modu!lehene sia en!
e a! a e a! zein! kon ol! kogni ibo ako! sa een! a eko! konek ibi a e! in in seko!
dis un zionala!au ki u!du e!(Gao!e !al.,!2019;!Su cubasi!e !al.,!2020).!
MRI!az e ke ek!AGHN!du en!hau engan!heldu asun-a ze apen!ba !e e!iden i;ika u!du e,!
ga una en!lodie a!ko ikala i,!gainazala en!ga apena i!e a!sus an zia!zu ia en!egi u a i!
e aginez!(Shaw!e !al.,!2007;!Shaw!e !al.,!2018;!Shaw!e !al.,!2012).!Ga una en!heldu asun!
un zionala en!a ze apen!hau!neu ona-egi u a!heldugabe!ba ekin!e a!ga apen! un zional!
a ipiko!ba ekin!lo u a!egon!li eke.!Gaine a,!i udi!bidezko!az e ke e an!iden i;ika u ako!
ga uneko! eskualde! e a! sa e! ja due a! e eduen! un zionamendua! neu o ansmiso e-
sis ema!dopamine gikoek!e a!no ad ene gikoek!a au zen!du ela!ikusi!da!(Fa aone!e !al.,!
2024).!!
2.5.4.1. Fak o e Gene ikoak
AGHNk! e iologia! gene ikoa! du! nagusiki,! e a!biki-ike ke en! a abe a,!%80! ingu uko!
he edaga i asun! es ima ua! dauka! (Fa aone! &! La sson,! 2019).! He ediga i asun! ho i!
sexu!(Polde man!e !al.,!2015),!adin- alde!(B ikell!e !al.,!2015),!e a!sin oma!domeinuen!
a ean!(Nikolas!&!Bu ,!2010)!an zekoa!da.!Naba menki,!AGHN!e agi en!du en! ak o e!
gene iko! be be ek! populazio! o oko ean! diagnos iko-a alaseen! azpiko! sin ome an!
e agi en! du e! (Fa aone! &! La sson,! 2019;! Taylo ! e ! al.,! 2019).! Pa eka u ako! ak o e!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
37!
gene ikoek,!gaine a,!neu i!ba ean!AGHN!bes e!nahasmendu!psikia iko!ba zuekin!ba e a!
age zea!azal zen!du e.!Biki-ike ke en!a abe a,!AGHN!gene ikoki!lo u a!dago!kognizio!
neu iekin,! aldako asun! elek oen ze alog a;ikoa ekin!e a! ga un-egi u a!
desbe din asun!so ilekin!(Fa aone!e !al.,!2024).!!
AGHN en! genoma! osoko! asoziazio-ike ke a! be iek! 27! loci! esangu a su! iden i;ika u!
di uz e,!76!gene! inplika uz,!e a! gehienak!enb ioia en!ga una en! ga apen! goiz ia ean!
gadie azpen! handia! du e.! Ike ke a en! a abe a,! gaine a,! AGHN en!a isku! gene ikoa!
handiagoa! da!ga uneko! hainba ! azpimo a! neu onal! espezi;iko ekin! e a!neu ona!
dopamine gikoekin!lo u ako!genee an,!be eziki!mesen ze aloan!(Demon is!e !al.,!2023).!
Aldae a! gene iko! a un e an!e a! a a oe an! oina i u ako!ike ke ek! i adoki zen! du e!
AGHN ekin!lo u ako!a isku!loci!uga ik!neu oga apen!p ozesue an!pa e!ha zen!du ela.!
Honek,! AGHNa en! e a! ga una en! ga apena en,! egi u a en! e a! un zioa en! asaldu en!
a eko! lo u a! i adoki zen! du.! Hala! e e,! AGHN en! a ki ek u a! poligeniko! konplexuak!
nahasmendu!honen!oina i!biologikoa!iden i;ika zea!zail zen!du!(Demon is!e !al.,!2023).!
AGHN en!oina i!gene ikoa!ule zeko!egin!di en!au e apenek!pazien een!es a i;ikazio!
hobea! lo zeko! i xa openak! a eago u! di uz e,! bai a! gaixo asuna en! bilakae a! e a!
a amendua en! e aginko asuna! au eikus eko! e e.! Hala! e e,! AGHN ako! egungo!
pun uazio! poligenikoa! ez! da! nahikoa! diagnos iko! egoki! ba ! egi eko! ez a! sendagaien!
hau ake a!gida zeko!e e!(Fa aone!e !al.,!2024).!
2.5.4.2. Ingu umen-Fak o eak
AGHN! hein! handi! ba ean! nahasmendu! he edaga ia! bada! e e,! be e! aldako asuna en!
%10–40!bi a ean!ingu umen- ak o eei!ego z!dakiekeela!es ima u!da!(Scibe as!e !al.,!
2017).!Hala!e e,!AGHN en!oina i!gene ikoa!ule zeko! un sezko!au e apenak!egin!di en!
a en,! ingu umen- ak o een! ingu uko! au kikun zak! kon aesanko ak! izan! di a.! Ildo!
ho e an,!nahasmendua i!lo u ako!ingu umen- ak o e! ba zuk! iden i;ika u!di en! a en,!
kausali a ea!eza zea!zaila!izan!da!(Kim!e !al.,!2020).!Naba menki,!AGHN ekin!lo u ako!
ingu umen- ak o e!gehienak! hau dunaldian,! e di zean! edo! e di zea en! ondo en!
ge a zen!di en!ge ae a!edo!konplikazio!gisa!ge a zen!di a,!hala!nola!jaio zako!pisu!
baxua!e a!hipoxia!pe ina ala!(Fa aone!e !al.,!2024).!
Espa u Teo ikoa
!
38!
Jaio! au eko! ingu umen- ak o ee an! sakonduz,! ike ke a! ba zuek! hau dunaldian!
pa aze amola en!e abile a!AGHN!iza eko!a isku!handiagoa ekin!lo u a!egon!dai ekeela!
i adoki!a en!(Kim!e !al.,!2020),!duela!gu xi!bu u u ako!anai-a eben!kon ol!analisi!ba ek!
ez!zuen!lo u a!ho i!au ki u!(Ahlq is !e !al.,!2024).!Ho ek!au eko!au kikun zak! amilia!
aldagai-nahasleen!e aginez!baldin za uak!egon!zi ezkeela!i adoki zen!du.!
E a!be ean,!sind ome!me abolikoa ekin!lo u ako!ama en!a ekzio!ba zuk!AGHN!iza eko!
a isku! handiagoa ekin! lo u! di a,! bes eak! bes e,! ama en! obesi a ea,! gehiegizko! pisua,!
nahasmendu!hipe en siboak!e a!p eeklanpsia!(Kim!e !al.,!2020).!Hala!e e,!hau dunaldi!
au eko! obesi a ea en! edo! gehiegizko! pisua en! e a! AGHN en! a eko! lo u a! aldagai!
gene iko!edo! amilia !nahasleen!e aginez!baldin za u a!dagoela!di udien!bi a ean!(Chen!
e ! al.,! 2014;! Musse ! e ! al.,! 2017),! anai-a eben! a eko! ike ke ek! i adoki zen! du e!
p eeklanpsia en!e a! AGHN en! a eko! lo u a! halako! ak o e! nahasleengandik!
independen ea!izan!dai ekeela!(Wang!e !al.,!2021).!
Honen! a zean! egon! dai ekeen! mekanismo! po en ziale ako! ba ! hau dunaldian! zeha !
izandako!sind ome!me abolikoak!ume okiko!ingu unea!alda zea!izan!dai eke.!Ho ek,!
plazen ako! odol-;luxu! mu iz u,! ama en! es es! oxida iboa! handi u!e a! bide!
in;lama o ioak! ak iba zea! e agin! bai ezake! (Kim! e ! al.,! 2020).! E a! be ean,! agen e!
in;lama o ioek!hesi!hema oen ze alikoa en!i agazko asuna!handi u!dezake e!(Rees! &!
Ha ding,!2004),!e a!ho ek!al e azio!neu oana omikoak!e agin!di zake! e ua en!ga unean!
(Ras sep! e ! al.,! 2016).!Al e azio! ho iek! hau ek! epe! luze ako! sekuela! baskula ak,!
kogni iboak! e a! psikia ikoak! iza eko! a iskua! a eago u! dezake! (Kong! e ! al.,! 2022;!
Nomu a!e !al.,!2017),!AGHN!e a!bes e!neu oga apen!nahasmendu!ba zuk!iza eko!a iskua!
po en zialki!handi uz!(Mahe !e !al.,!2018).!
Ga an zi sua! da! kon uan! ha zea! zenbai ! ike ke ek! AGHN en! a isku!poligenikoa!
osasun-po ae a! kal ega iekin! e a! na iadu a! psikosoziala ekin! lo u! du ela.! Be az,!
AGHN en!ingu umen-ko ela u!ba zuk,!neu i!ba ean,!AGHN!iza eko!a isku!gene ikoa!
isla u! dezake e! (Fa aone! e ! al.,! 2024).! Ho en! adibide! a gia! ama en! hau dunaldiko!
abakismoa!da,!AGHN ekin!e laziona u!bai a.!Nahiz!e a!au eko!ike ke ek!sis ema ikoki!
adie azi!du en!ama en!hau dunaldiko! abakismoa!a isku! ak o ea!dela!AGHN ako!(Kim!
e ! al.,! 2020),! duela! gu xi! egindako! ike ke a! ba ek! ez! du! ho elako! lo u a ik! au ki u!
AGHN en!a isku!poligenikoen!pun uazioak!es ima u!ondo en.!Emai za!ho ien!a abe a,!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
45!
sinap ikoa!ba ez!e e!lehen!hau za o ik!ne abeza o a!a e!ge a zen!da!(Tie ney!&!Nelson!
III,!2009).!!
Ga apen! goiz ia ean,! ga una en! ga apena en! lehen! aseak! p og amazio! gene ikoak!
zuzen zen! di u! nagusiki.! Hala! e e,! ga una! kimake a! neu onala en! ase a! iga o! ahala,!
ga apena! espe ien zia en! mendekoagoa! bihu zen! da! e a! geneen! e a! ingu umena en!
a eko!elka e aginen!bidez!de;ini zen!da!(Tie ney!&!Nelson!III,!2009).!Sinap ogenesian!
ge a zen! den! bezala,! inauske a! sinap ikoa en! asea!ga uneko! eskualdeen! a abe a!
alda zen! da.! Gainp odukzio! sinap ikoko! p ozesuak! e a! ondo engo! inauske a!
e abakiga iak!di a!ga una en! un zio!egoki zaileak!beha !duen!malgu asuna!ema eko,!
gizabanakoei!be en!ingu umen- es uingu u!espezi;ikoa i!egoki!e an zu ea!ahalbide uz.!
Ingu umen-es imuluen!bidez!ak iba u ako!bide!sinap ikoak!inda u!egi en!di a,!e a,!aldi!
be ean,!e abil zen!ez!di enak!ezaba u.!P ozesu!ho en!bidez,!po ae a en!ga apenean!
pa e!ha zen!du en!neu ona-sa eak!;indu!e a!alda u!egi en!di a,!ingu unea en!eskae ei!
e an zu eko!(Tie ney!&!Nelson!III,!2009).!
Ga una en!ga apenean!ge a zen!den!azken!p ozesu!nagusia!mielinizazio!gisa!ezagu zen!
da.!Mielinizazioa!mielinazko!min z!ba en!ekoizpena!da,!neu onen!axoiak!ne bio-sis ema!
zen al!e a!pe i e ikoe an!bil zen!di uena.!Mielinazko!min z!ho ek!bulkada!elek ikoen!
ansmisioa en! abiadu a! e a! e aginko asuna! handi zen! di u,! ne bio-sis ema en!
un zionamendu!egokia!be ma uz.!Mielinizazioa en!aldia!ga una en!eskualdeen!a abe a!
alda zen! da.! P ozesua! hau dunaldia en! biga en! hi uhilekoa en! ingu uan! has en! den!
a en,! giza! ne bio-sis ema! zen ala en! mielinizazio! ase! azka ! e a! esangu a suena!
bizi zako!lehen!bi!u ee an!ge a zen!da,!be eziki!bide!mo o !e a!sen so iale an!(Kinney!
&! Volpe,! 2018;! Tie ney! &! Nelson! III,! 2009).! Aldiz,! goi-mailako! un zio! kogni iboekin!
lo u ako!eskualdee an,!ko ex!p e on alean!adibidez,!mielinizazioak!e engabe!ja ai zen!
du!bizi zako!hi uga en!hama kada a!a e!(Tie ney!&!Nelson!III,!2009).

!
!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
47!
3. Hipo esiak e a Helbu uak
Tesi! honen! helbu ua! be de asuna ekiko! esposizioak! hau en! ga apen!
neu opsikologikoa en!e a!osasun!men ala en!babesean!e a!hobekun zan!duen!e agina!
ike zea!da,!AGHN!a da z!ha u a.!Ho i!lo zeko,!hainba !hipo esi!(H),!helbu u!o oko !
(GO),!e a!helbu u!zeha z!(SO)! o mula u!di a!helbu u!nagusi!ho en!ingu uan.!!
3.1. Hipo esiak
H.1:+ Be de asuna ekiko!esposizioak! hau en! ga apen! neu opsikologikoa! e a! osasun!
men ala!hobe zen!di u!bi a eko!bide!po en zialen!bidez.!
H.2:+ Hau dunaldiko!e a! lehen! hau za oko! e xebizi za! ingu uko! be de asuna en!
esposizioa!e a!be deguneen!esku aga i asuna!hau za oko!AGHN!sin omen!pun uazio!
baxuagoekin! lo u a! daude.! Asoziazio! hauek,! neu i! ba ean,!PM2.5$esposizioa en!
mu izke a en!e a!ja due a!;isikoa!a eago zea en!bidez!azal zen!di a.!
H.3:+ Hau dunaldian! e a! lehen! hau za oan!e xebizi za! ingu uko! be de asun! mo a!
desbe dinekiko!esposizioak!AGHN!diagnos iko!a iskua!mu iz en!e agin!ezbe dina!du e.!
Desbe din asun!ho iek,! neu i! ba ean,! be de asun! mo a! bakoi za en! ai e! ku sadu a!
a in zeko!ahalmena en!a abe a!azal zen!di a,!zehazki!PM2.5!esposizioa en!mu izke a en!
bidez.+
3.2. Helbu uak
3.2.1. Helbu u O oko ak
H.O.1:+ Eskola!adinean! dauden! hau en! ga apen! neu opsikologikoan! e a! osasun!
men alean!be de asuna ekiko!esposizioak!duen!e aginen!ingu uko!behake a!ebiden zia!
be ikus ea.!
H.O.2:+Be de asuna ekiko!esposizioak!hau za oan!zeha !AGHN!sin ome an!duen!e agina!
az e zea.+
Hipo esiak e a Helbu uak
48!
!
H.O.3:+ Be de asuna ekiko! esposizioak! hau za oan! zeha ! AGHN! diagnos ika zeko!
a iskuan!duen!e agina!az e zea.!
H.O.4:!Be de asuna ekiko!esposizioa en!e a!AGHN en!a eko!asoziazioa!bi a eko!bide!
po en zialen!bidez!azal zen!den!ala!ez!zehaz ea.!!
3.2.2. Helbu u Espezifikoak
H.E.1:+6!e a!12!u e!bi a eko!hau en!ga apen!neu opsikologikoan!e a!osasun!men alean!
be de asuna ekiko!esposizioak!duen!e agina en!ingu uan!esku aga i!dauden!behake a!
ike ke ak!sis ema ikoki!bil zea,!sin e iza zea!e a!ebalua zea.+
H.E.2:+ Hau dunaldian! e a! lehen! hau za oan! e xebizi za! ingu uko! be de asuna ekiko!
esposizioak!e a!be deguneen!esku aga i asunak!hau za oan!zeha !AGHN!sin ome an!
du en!e agina!az e zea.+
H.E.3:+ Hau dunaldian! e a! lehen! hau za oan! e xebizi za! ingu uko! be de asun! mo a!
desbe dinekiko!esposizioak!hau za oan!zeha !AGHN!diagnos ikoa en!a iskuan!du en!
e agina!az e zea.!!
H.E.4:+E xebizi za! ingu uko! be de asuna ekiko! esposizioa en! e a! be deguneen!
esku aga i asuna en!e a! AGHN! sin omen! a eko! ha emana! ja due a!;isikoa en!
a eago zea en! bidez! bi a eka zen! den! ala! ez! az e zea,! hau dunaldiko! e a! lehen!
hau za oko!esposizio!aldiak!be eizi a!az e uz.++
H.E.5:+ E xebizi za! ingu uko! be de asuna ekiko! esposizioa en! e a! be deguneen!
esku aga i asuna en! e a! AGHN! sin omen! a eko! e lazioa! PM2.5$ mu izke en! bidez!
bi a eka zen!den!ala!ez!az e zea,!hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!esposizio!aldiak!
be eizi a!az e uz.++
H.E.6:+ E xebizi za!ingu uko!be de asun!mo a!desbe dinekiko!esposizioa en!e a!AGHN!
diagnos ikoa en!a eko!ha emana!PM2.5$mu izke en!bi a eka zen!den!ala!ez!az e zea,!
hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!esposizio!aldiak!be eizi a!az e uz.++
Tesi!honek!hipo esi!ho iek!egiaz a zeko!e a!helbu u!ho iek!be e zeko!diseina u ako!hi u!
ike ke a! bil zen! di u,!2.+ Taulan! labu bil zen! den! moduan.! Lehen! ike ke an! (“Does'
I. A ala: Hasie ako A ala
!
49!
exposu e' o' g eenness' imp o e' child en’s' neu opsychological' de elopmen ' and' men al'
heal h?'A'Na iga ion'Guide'sys ema ic' e iew'o 'obse a ional'e idence' o 'associa ions”),'
be ikuspen! sis ema ikoa,! e a! 6! e a! 12! u e! bi a eko! hau e an! be de asuna ekiko!
esposizioak!ga apen!neu opsikologikoan!e a!osasun!men alean!di uen!e aginen!ingu uko!
behake a!ebiden zia!bildu,!labu bildu!e a!ebalua u!zen.!Ike ke a!hone an!honako!hipo esi!
e a!helbu u!hauek!plan ea u!zi en:!H.1,!H.O.1!e a!H.E.1.!!
Biga en! ike ke an! (“Explo ing' he' pa hways' linking' p ena al' and' ea ly' childhood'
g eenness'exposu e' o'a en ion-deDici /hype ac i i y'diso de 'symp oms'du ing'childhood:'
An' app oach' based' on' obus ' causal' in e ence”)! hau dunaldian! e a! lehen! hau za oan!
bizileku!ingu uko! be de asuna en!esposizioak! e a! be deguneen!esku aga i asunak!
AGHN en!sin ome an!duen!e agina!az e u!zen!INMA!p oiek uko!da uak!e abiliz.!Ike ke a!
hone an!PM2.5!e a!ja due a!;isikoa!e e!az e u!zi en!lo u a!ho en!bi a eka i!po en zial!
moduan,!bai!hau dunaldian,!bai!lehen!hau za oan.!Ondo ioz,!biga en!ike ke ak!honako!
hipo esi!e a!helbu u!hauek!az e u!zi uen:!H.2,!H.O.2,!H.O.4,!H.E.2,!H.E.4!e a!H.E.5.!
Azkenik,!hi uga en!ike ke an!(“Exposu e' o'di e en ' ypes'o ' esiden ial'g eenness'du ing'
p egnancy' and' ea ly' childhood' and' a en ion-deDici /hype ac i i y' diso de ' diagnosis:' A'
nes ed' case-con ol' s udy”),! hau dunaldiko! e a! lehen! hau za oko! esposizio! aldiak!
be eizi a! az e uz,! e xebizi za! ingu uko! be de asun! mo a! ezbe dinekiko! esposizioak!
AGHN!diagnos ika zeko!a iskuan!duen!e agina!az e u!zen,!EUCCN!p oiek ua en!da uak!
e abiliz.!Ike ke a!honek!PM2.5$ az e u!zuen$lo u a!ho en!bi a eka i!po en zial!gisa!bi!
esposizio-aldie an.!Be az,!hi uga en!ike ke ak!honako!hipo esi!e a!helbu uei!heldu!zien:!
H.3,!H.O.3,!H.O.4,!H.E.3!e a!H.E.6.!
+
+
!
'
!
!
Hipo esiak e a Helbu uak
50!
!
2.+Taula:+A gi alpen+bakoi za en+hipo esiak+e a+helbu uak.'
!
!
!
! !
!
Hipo esiak!
+
!
Helbu u+O oko ak!
+
!
Helbu u+EspeziNikoak!
+
!
Lehen+a gi alpena:!“Does'exposu e' o'g eenness'imp o e'child en’s'neu opsychological'
de elopmen 'and'men al'heal h?'A'Na iga ion'Guide'sys ema ic' e iew'o 'obse a ional'
e idence' o 'associa ions”!
!
H.1!
H.O.1!
!
H.E.1!
!
!
Biga en+a gi alpena:+“Explo ing' he'pa hways'linking'p ena al'and'ea ly'childhood'
g eenness'exposu e' o'a en ion-deDici /hype ac i i y'diso de 'symp oms'du ing'
childhood:'An'app oach'based'on' obus 'causal'in e ence”!
+
H.2!
H.O.2!e a!H.O.4!
H.E.2,!H.E.4!e a!H.E.5!
!
Hi uga en+a gi alpena:+“Exposu e' o'di e en ' ypes'o ' esiden ial'g eenness'du ing'
p egnancy'and'ea ly'childhood'and'a en ion-deDici /hype ac i i y'diso de 'diagnosis:'A'
nes ed'case-con ol's udy”+
+
H.3!
H.O.3!e a!H.O.4!
H.E.3!e a!H.E.6!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
51!
4. Me odologia
A al! hone an! esi! hau! osa zen! du en! hi u! a gi alpene ako! bakoi zean,! III.!a alean!
au kez uak,! e abili ako! me odologia! desk iba zen! da.! Au e ik! adie azi! bezala,! lehen!
a gi alpena!be ikuspen!sis ema ikoa!da,!e a!biga en!e a!hi uga en!a gi alpenak!be iz!
ike ke a-a ikulu!o iginalak!di a.!Be az,!a gi alpen!ho ie ako!bakoi ze ako!me odologia!
ike ke a-mo a!bakoi zean!aplika u!beha eko!espa u!espezi;ikoa en!a abe a!desk iba u!
da.!
4.1. Lehen A gi alpena: Be ikuspen Sis ema ikoa
Lehen! hipo esia! (H.1)! oga zeko! be ikuspen! sis ema iko! ba !bu u u!zen.! Ja aian,!
be ikuspen!sis ema ikoan!e abili ako!bilake a!es a egia en,!hau aga i asun!i izpideen!
e a! albo apen-a iskua! ebalua zeko! me odoen! desk ibapen! labu a! au kez en! da.!
Be ikuspen!sis ema iko!hau!egi eko!e abili ako!me odologia!zehaz asunez!desk iba u a!
dago! PROSPERO! pla a o man! e egis a u ako! p o okolo! ba ean! (e e e en zia:!
CRD42020213838;!esku aga i:!h ps://www.c d.yo k.ac.uk/p ospe o/).!E a! be ean,!
be ikuspen! sis ema ikoa! P e e ed' Repo ing' I ems' o ' Sys ema ic' Re iews' and' Me a-
Analysis! (PRISMA)! (Mohe ! e ! al.,! 2009)! dekla azioan! desk iba u ako! ja aibidee an!
oina i u a!bu u u!da,!ikuspegi!egi u a u!e a!ga dena!be ma uz.!!
4.1.1. Bilake a Es a egia
Bilake a!es a egia!ba !ga a u!genuen,!esposizioa ekin,!emai zekin!e a!populazioa ekin!
lo u ako! e minoak!e abiliz,!e a!da u-base!bakoi ze a!egoki u!zen.!Hizkun za!(ingelesa!e a!
gaz elania)!e a!i u i!(ike ke a-a ikulu!o iginalak)!i izpideak!aplika u!ondo en,!bilake ak!
egin! geni uen! PubMed,' Scopus,' Web' o ' Science!e a! EBSCO’s' G eenFILE!da u-base an.!
A ikulu! gehiga iak! iden i;ika u! zi en! au e ik! hau a u ako! a ikuluen! e e e en zia-
ze endak!az e uz.!Honako!hau!da!PubMeden!e abili ako!bilake a-ka e!osoa:!
((Neu opsychology.[mh]).OR.(Neu opsycholog*.[Ti le/Abs ac ]).OR.(Neu opsychological.de elopmen *.
[Ti le/Abs ac ]). OR. (Neu ode elopmen *. [Ti le/Abs ac ]). OR. (Cogni ion. [mh]). OR. (Cogni i*.
Me odologia
!
52!
[Ti le/Abs ac ]). OR. (In elligence. [mh]). OR. (In ell*[Ti le/Abs ac ])OR. (a en ion. [mh]). OR. (a en ion.
[Ti le/Abs ac ]). OR. (Execu i e. unc ion. [mh]). OR. (Execu i e. unc ion*. [Ti le/Abs ac ]). OR. (Memo y,.
Sho -Te m. [mh]). OR. (Wo king. Memo y. [Ti le/Abs ac ]). OR. (Men al. heal h. [mh]). OR. (Child. beha io .
[mh]). OR. (Child. beha io . diso de s. [mh]). OR. (P oblem. beha io . [mh]). OR. (Mo o . de elopmen .
[Ti le/Abs ac ])). AND. ((G eenness. [Ti le/Abs ac ]). OR. (G eene y. [Ti le/Abs ac ]). OR. (G een. space*.
[Ti le/Abs ac ]).OR.(G eenspace.[Ti le/Abs ac ]).OR.(G een.a ea*.[Ti le/Abs ac ]).OR.(Residen ial.g een.
[Ti le/Abs ac ]).OR.(Pa ks,.Rec ea ional[mesh]).OR.(Na u al.en i onmen *.[Ti le/Abs ac ]).OR.(Na u al.
space*. [Ti le/Abs ac ]). OR. (NDVI. [Ti le/Abs ac ]). OR. (No malized. Di e ence. Vege a ion. Index.
[Ti le/Abs ac ]).OR.(T ee.canopy.[Ti le/Abs ac ])).AND.((Child.[mh]).OR.(Child*.[Ti le/Abs ac ]).OR.
(Schoolchild en*.[Ti le/Abs ac ])).NOT.((Le e .[Publica ion.Type]).OR.(Commen .[Publica ion.Type]).OR.
(P ep in .[Publica ion.Type]).OR.(Edi o ial.[Publica ion.Type]).OR.(me a-analysis.[Publica ion.Type]).OR.
( e iew.[Publica ion.Type]).OR.(Le e .[Ti le]).OR.(Commen .[Ti le]).OR.(P ep in .[Ti le]).OR.(Edi o ial.
[Ti le]).OR.(me a-analysis.[Ti le]).OR.( e iew.[Ti le]))..
4.1.2. Hau aga i asun I izpideak
Ike ke a-a ikulu!egokien!inklusioa!be ma zeko!hau aga i asun!i izpideak!eza i!zi en.!
Behake a!diseinua!zu en!ike ke a-a ikulu!o iginalak!baka ik!ona u!zi en,!ingelesez!edo!
gaz elaniaz! a gi a a uak.! Hau aga i asuna,! gaine a,! PECOS! (Popula ion,' Exposu e,'
Compa a o ,'Ou come,'and'S udy'Design)'adie azpena en!a abe a!ebalua u!zen,!ja aian!
desk iba zen!den!moduan!(3.+Taula).'
4.1.3. Albo apen-A iskua en Ebaluazioa
Banakako! ike ke e an! e a! ike ke e an! zeha ! izandako! albo apen-a iskua! Na iga ion'
Guide' me odologia i! ja ai uz! ebalua u! zi en,! ingu umena ekin! lo u ako! osasuna en!
a loko!ike ke a ako!be a iaz!ga a u ako!espa ua,!hain!zuzen!e e!(Johnson!e !al.,!2014;!
Wood u !&!Su on,!2014).!
4.2. Biga en e a Hi uga en A gi alpenak: Ike ke a-A ikulu
O iginalak
A al! hone an! biga en! e a! hi uga en! a gi alpene an,! ike ke a-a ikulu! o iginalak,!
e abili ako! pa e-ha zaileen,! esposizio-aldagaien,! emai za-aldagaien,! bi a eka ien,!
koaldagaien! e a! analisi! es a is ikoen! desk ibapen! zeha za! ema en! da.+ 4.+ Taulan!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
53!
a gi a a u ako! ike ke a! bakoi zean! jaso ako! pa e-ha zaileen! e a! aldagaien! ikuspegi!
o oko a!au kez en!da.!
+3.+Taula:+PECOS+adie azpenean+oina i u ako+hau aga i asun+i izpideak.+
+
PECOS&
Inklusio&I izpideak&
&
Esklusio&I izpideak&
&
Populazioa&
!
Eskola-adineko!hau ak!(6–12!u e),!
ike ke ek!bes e!adin- a e!ba !
e abil zen!zu enean,!ba ez!bes eko!
adina!6!e a!12!u e!bi a ekoa!zu en!
ike ke ak!e e!ona u!zi en!
!
Eskolau eko!hau ak!(0–6!u e)!
Ne abeak!(12–18!u e)!
Helduak!(18!u e!£!)!
!
Esposizioa&
Be de asuna ekiko!esposizioa!
(zuhai zak,!zuhaixkak,!bela a,!
pa keak,!basoak,!lo a egiak,!e ab.),!
me odo!objek iboen!(indize!
espek alak,!lu -es aldu a i/lu -
e abile a i!bu uzko!da uak,!e ab.)!
edo!subjek iboen!(eskalak,!
galde egiak,!inkes ak,!e ab.)!bidez!
ebalua uak!
Ba ne-bege azioa ekiko!esposizioa!
Konpa a zailea&
Esposizio-maila!baxuagoa!edo!
esposizio! al a!
-!
Emai za&
Ga apen!neu opsikologikoa!edo!
osasun!men ala,!baliozko u ako!
esnen!bidez!ebalua u a!
Diagnos iko!medikoa!
Ike ke a&
Diseinua&
&
Behake azkoa!!
Espe imen ala!
Me odologia
!
54!
4.+Taula:+A gi alpen+bakoi zean+jaso ako+pa e-ha zaileen+e a+aldagaien+labu pena.+
Pa e-Ha zaileak&
Esposizio-Me ika&
Esposizio-Aldia&
Emai za&
T esna&
Ebaluazio-Aldia&
Bi a eka iak&
Biga en&a gi alpena:&“Explo ing+ he+pa hways+linking+p ena al+and+ea ly+childhood+g eenness+exposu e+ o+a en ion-de8ici /hype ac i i y+diso de +symp oms+
du ing+childhood:+An+app oach+based+on+ obus +causal+in e ence”&
INMA!Gipuzkoa!
!
INMA!Sabadell!
!
INMA!Valen zia!
NDVI,!100,!300!e a!
500!m!!
!
Be deguneen!
esku aga i asuna,!
150!m!!
Hau dunaldia!
!
Lehen!
hau za oa!
!
A e a!gabezia,!T-pun uazioa!
!
Hipe ak ibi a ea,!T-pun uazioa!
!
AGHN!indizea,!T-pun uazioa!
!
AGHN!sin omak!klinikoki!
esangu a suak,!
T-pun uazioa!≥!65!
!
CPRS-R:S!
6–8!u e!
!
10–12!u e!
PM2.5$
!
Ja due a!Xisikoa!
Hi uga en&a gi alpena:&“Exposu e+ o+di e en + ypes+o + esiden ial+g eenness+du ing+p egnancy+and+ea ly+childhood+and+a en ion-de8ici /hype ac i i y+diso de +
diagnosis:+A+nes ed+case-con ol+s udy”&
BiB!
!
INMA!Gipuzkoa!
!
INMA!Sabadell!
!
INMA!Valen zia!
!
!
NDVI,!300!m!!
!
Hi i-be deguneen!
(%),!300!m!!
!
Na u a-be deguneak!
(%),!300!m!!
!
Be deguneekiko!
hu bil asuna!(m)!
!
Hau dunaldia!
!
Lehen!
hau za oa!
AGHN!diagnos ikoa!
BiB:!!
His o ia!klinikoa!
!
INMA:!!
Gu asoek!
jakina aziak!
Hau za oa!
PM2.5!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
61!
e abili! zi en.! Hainba ! ja aipene an! egindako! be de asun-neu ke en! a eko!
ko elazioa! al ua! izan! zenez,! i udi! be ak! e abili! zi en! hau dunaldiko! e a! lehen!
hau za oko! ja aipeneko! NDVIa en! ba ez! bes ekoa! es ima zeko.! Hala! e e,!
e xebizi zaz! alda u! zi en! pa e-ha zaileen za ,! lehen! hau za oko! NDVI!
bizilekua en!geokode!egune a ua en!a abe a!kalkula u!zen.!
Hi uga en!a gi alpenean,!hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!be de asuna ekiko!
esposizioa!pa e-ha zaileen!e xebizi zen!ingu uko!300!me oko!bu e !ba ean!NDVI!
e abiliz!kalkula u!zen.!NDVI!da uak!Landsa '4–5'Thema ic'Mappe '(TM),'Landsa '7'
Enhanced' Thema ic' Mappe ' Plus' (ETM+)!e a! Landsa ' 8' Ope a ional' Land' Image '
(OLI)/The mal' In a ed' Senso ' (TIRS)!sa eli ee a ik!lo u!zi en,!30! ×!30! me oko!
be eizmena ekin.! I udiak! hi u! i izpide! nagusien! a abe a! hau a u! zi en:! %10e ik!
behe ako!hodei-es aldu a,!S anda d'Te ain'Co ec ion'(Le el'1T)!aplika u a!ego ea,!
e a! az e ke a-e emu! bakoi zeko! hilabe e ik! be deene an! eginak! iza ea.! Koho e!
bakoi zeko!bi!i udi! edo! gehiago! auke a u! zi en! az e ke a-aldi! oso ako,! e a!
in e eseko!denbo a-pun uei!eslei u!zi zaizkien.!!
4.2.2.2. Hi i-Be deguneen e a Na u a-Be deguneen Ehunekoa
Hi i-! e a! na u a-be deguneen! ehunekoak! 300! me oko! bu e ! ba en! ba uan!
es ima u! zi en,! pa e-ha zaileen! e xebizi za! e e e en zia! moduan! ha uz.!
Lu zo ua en! e abile a i! bu uzko! in o mazioa! U ban' A las' 2006! (Eu opean!
En i onmen !Agency!2015)!da u-base ik!lo u!zen!BiB,!INMA!Sabadell!e a!INMA!
Valen zia! koho een za .! INMA! Gipuzkoak,! be iz,!Eu opean' Na u e' In o ma ion'
Sys em!(EUNIS,!2009)!e abili!zuen.!Hi i-be deguneen!ehunekoa!U ban'A las'2006ko!
14100!(hi i-e emu!be deak)!e a!14200!(ki ol-!e a!aisialdi-ins alazioak)!lu zo ua en!
es aldu a-ka ego ie an! oina i u a! es ima u! zen.! Bes alde,! na u a-be deguneen!
ehunekoa!30000! (basoak)! lu zo ua en! es aldu a-ka ego ian!oina i u a! zehaz u!
zen.!INMA!Gipuzkoa en za ,!hi i-be deguneen!ehunekoa!EUNIS!sis emako!J4.6!e a!
J4.7!kodee an!oina i u a!kalkula u!zen,!e a!na u a-be deguneen!ehunekoa,!be iz,!
B,!D2,!D3,!D5,!E,!F,!G,!H!e a!X!kodeak!e abiliz.!
4.2.2.3. Be deguneen Esku aga i asuna

Me odologia
!
62!
Be deguneen!esku aga i asuna!pa e-ha zaileen! e xebizi za ik,! le o! zuzenean!
150! me oko! dis an zia a! 5.000! m2!edo! gehiagoko! be degune! nagusi! ba en!
p esen zian!oina i u a! zehaz u! zen.! Hau dunaldiko!e a! lehen! hau za oko!
esposizio-aldie a ako! be deguneen!esku aga i asuna! es ima zeko,! U ban' A las'
2006' (Eu opean! En i onmen ! Agency! 2015)! da u-basean! jaso ako!14100! (hi i-
e emu!be deak),!20000!(nekaza i za-e emuak,!e di-na u alak)!e a!30000!(basoak)!
lu zo ua en!es aldu a-klaseak!e abili!zi en.!
4.2.2.4. Be degunea ekiko Hu bil asuna
Be degunea ekiko!hu bil asuna,! hu bilen! dagoen! be degune! nagusia ekiko! le o!
zuzeneko! dis an zia! (me o an)! moduan! de;ini u! zen.! Hau dunaldiko!e a! lehen!
hau za oko! esposizio-aldie a ako,! be degune! nagusiekiko!hu bil asuna!U ban'
A las' 2006! (Eu opean! En i onmen ! Agency! 2015)! da u-baseko! lu zo ua en!
es aldu a-klasi;ikazioak! e abiliz! es ima u! zen! BiB,! INMA! Sabadell! e a! INMA!
Valen zia!koho ee an,!honako!ka ego ia!hauek!kon uan!ha u a:!14100!(hi i-e emu!
be deak),!20000!(nekaza i za-e emuak,!e di-na u alak)!e a!30000!(basoak).!INMA!
Gipuzkoa! koho ean,! aldiz,! EUNIS! sis emako! da uen!bidez! es ima u! zen! (EUNIS,!
2009).!
4.2.3. Emai za-Aldagaiak
4.2.3.1. AGHN Sin omak
INMAko! hi u! koho ee an! AGHN! sin omak! ebalua u! zi en! 6–8! e a! 10–12! u e!
bi a eko!ja aipene an!Conne s’'Pa en 'Ra ing'Scale-Re ised:'Sho 'Fo m'(CPRS-R:S)!
(Kuma !&!S ee ,!2003)!e abiliz.!Eskala!honek!27!i em!ezbe dinen!bidez,!lau!azpi-
eskala! ebalua zen! di u:! oposiziozko! jokabidea!(2,! 6,! 11,! 16,! 20! e a! 24),! a azo!
kogni iboak/a e a!gabezia!(3,!8,!12,!17,!21!e a!25!i emak),!hipe ak ibi a ea!(4,!9,!14,!
18,!22!e a!26!i emak),!bakoi za!6!i emez!osa ua,!e a!AGHN!indizea!(1,!5,!7,!10,!13,!15,!
17,!19,!21,!23,!25!e a!27!i emak),!12!i emez!osa ua.!!
27!i eme ako!bakoi za!lau!pun uko!Like !eskala!ba en!a abe a!kali;ika zen!da!(0!=!
inoiz! edo! oso! gu xi an,! 1! =! ba zue an,! 2! =! maiz,! edo! 3! =! oso! maiz).! Ondo en,!
pun uazio!go dinak!sexua en!e a!adina en!a abe a!es anda iza u ako!T-pun uazio!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
63!
bihu zen! di a! (ba ez! bes ekoa:! 50;! desbide a ze! es anda a:! 10).! T-pun uazio!
al uagoek!sin oma ologia!la iagoa!adie az en!du e,!e a!65!pun u!edo!gehiagoko!T-
pun uazioek!a azo!kliniko!esangu a su!ba !iza eko!a isku!handia!adie az en!du e.!
Biga en!a gi alpenean!a azo!kogni ibo/a e a!gabezia,!hipe ak ibi a e!e a!AGHN!
indize!azpi-eskale ako!T-pun uazioak!aldagai!ja ai u!gisa!e abili!zi en.!E a!be ean,!
AGHN!indizea en!ka ego izazioa en!bidez!aldagai!bina io!ba !so u!zen,!≥!65eko!T-
pun uazioa!ebake a-balio!gisa!e abiliz!(Conne s,!1997).!
4.2.3.2. AGHN Diagnosia
Hi uga en!a gi alpena,!baiez a u ako!AGHN!diagnos iko!mediko!ba ean!oina i u!
zen! hau ak! sailka zeko.! BiB!koho ean,!his o ia! klinikoen! edo! e egis oen!
lo u a en! bidez! lo u! zi en! pa e-ha zaileen! diagnos ikoak.! INMA! p oiek uko!
koho ee an,! aldiz,!gu asoek! jakina azi! zu en! be en! seme-alabei!AGHN!
diagnos ika u! zi zaien! 6–7,! 9–10! e a! 11–12! u eko! ja aipene an! egindako!
galde egien!bidez.!INMA!Gipuzkoan!e a!INMA!Sabadell!koho ee an,!gu asoek!be en!
seme-alabei!AGHN! diagnos ika u! zi zaien!jakina azi!zu en!6–8!e a!10–12! u eko!
ja aipene an.! Ho e az! gain,! 9–10! u e ekin! egindako! ja aipenean,! INMA!
Sabadelleko!gu asoei!mediku,!psikologo,!i akasle!edo!neu opedia a!ba ek!be en!
semeak-alabak! po ae a-! e a/edo! ikaske a-zail asunak!zi uela!jakina azi! zien!
galde u!zi zaien.!Galde a!be a!egin!zi zaien!INMA!Valen ziako!gu asoei!9–10!e a!10–
12!u ekoen!ja aipene an.!
4.2.4. Bi a eka iak
4.2.4.1. Ja due a Fisikoa
INMA! koho ean,! oinez! e a! bizikle az! ibil zeko! ohi u a! hau dunaldiko! ja due a!
;isikoa en! adie azle! gisa!e abili! zen.! Hi uga en! hi uhilekoan! hau dun! zeuden!
emakumeei!as ean!e a!as ebu uan!zeha !oinez!e a!bizikle az!ibil zen!zi en!denbo a!
adie az eko!eska u! zi zaien,! ba ez! bes eko! egune oko! denbo a! zehaz uz.!Da u!
ho ie a ik! abia u a,! pa e-ha zaile! bakoi za en za !as e! osoan! zeha ! eginiko!
ja due a! ;isiko! kalkula u! zen!(o du an).! E a! be ean,! lehen! hau za oko! ja due a!
Me odologia
!
64!
;isikoa,!4–5!u eko!ja aipenean,!as ean!zeha ! eskola-o du egi ik!kanpo!ja due a!
;isikoa i!eskaini ako!denbo an!oina i u a!kalkula u!zen!(o du an).!
4.2.4.2. PM2.5 Esposizioa
PM2.5$kon zen azioak!pa e-ha zaile!bakoi za en!e xebizi zan!oina i u a!es ima u!
zi en!hau dunaldian!e a!lehen!hau za oan,!e a!esposizio-aldi!bakoi ze ako!ba ez!
bes eko!esposizio-mailak!kalkula u!zi en.!Koho een!a ean!hainba !me odo!e abili!
zi en! hau dunaldian! zeha ! PM2.5!kon zen azioak! es ima zeko.! BiB! e a! INMA!
Sabadell!koho ee an,!hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!PM2.5$mailak!Eu opean'
S udy' o ' Coho s' o ' Ai ' Pollu ion' E ec s' (ESCAPE,! www.p ojec escape.eu)!
p oiek ua en!bai an!ga a u ako!LUR!e eduak!e abiliz!es ima u!zi en!(Ee ens!e !al.,!
2012;!V ijheid!e !al.,!2014).!!
INMA! Gipuzkoa! e a! INMA! Valen ziak! p ozedu a! desbe dinak! e abili! zi uz en!
az e ke a-e emu! bakoi zean! hau dunaldiko! PM2.5$ kon zen azioak! es ima zeko,!
au ez! bes e! lan! ba ean! desk iba u!bezala! (Le xundi! e ! al.,! 2019).! Lehen!
hau za oko! PM2.5$ pa ikulekiko! esposizioa i! dagokionez,! a gi alpen! bakoi zak!
ikuspegi!me odologiko!ezbe dina!ha u!zuen.!Biga en!a gi alpenean,!4–5!u eko!
ja aipenean,$lehen!hau za oko!PM2.5$pa ikulekiko!esposizioa!ESCAPE!p oiek uan!
ga a u ako!LUR!e eduak!e abiliz!es ima u!zen!(Ee ens!e !al.,!2012;!V ijheid!e !al.,!
2014).!Bes alde,!hi uga en!a gi alpenean,!EUCCN!sa ea en!bai an!ga a ua,!INMA!
Gipuzkoa! zein! INMA! Valen zia!p oiek ue ako! lehen! hau za oko! PM2.5$
kon zen azioak,! bizi zako!lehen! lau! u ee an! zeha ,! E ec s' o ' Low-Le el' Ai '
Pollu ion:' A' S udy' in' Eu ope!(ELAPSE)!p oiek uan!ga a u ako!LUR!e eduen!bidez!
es ima u!zi en!(de!Hoogh!e !al.,!2018).!
4.2.5. Koaldagaiak
Koaldagaiak! ebiden zia! zien i;ikoan! e a! esku aga i! zeuden! da ue an! oina i u a!
auke a u!zi en.!A gi alpen!bakoi ze ako,!bi!g a;iko!azikliko!zuzendu!(DAG)!e aiki!
zi en,! hau dunaldiko! e a! lehen! hau za oko! esposizio-aldie a ako!koaldgaien!
doikun za-mul zo!minimoak!iden i;ika zeko!(Pea l,!2009;!Tex o ,!2023;!Tex o !e !al.,!
2017).!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
65!
9.+I udiak!hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!be de asuna ekiko!esposizioa en!
e a!AGHN!sin omen!a eko!lo u a!i udika zen!du en!DAG!e eduak!au kez en!di u.!
E edu! ho iek! biga en! a gi alpena i! dagozkio,!“Explo ing' he' pa hways' linking'
p ena al' and' ea ly' childhood' g eenness' exposu e' o' a en ion-deDici /hype ac i i y'
diso de 'symp oms'du ing'childhood:'An'app oach'based'on' obus 'causal'in e ence”.'
9.+ I udian!ikus!dai ekeenez,!biga en!a gi alpenak!ondo engo!koaldagaiak!ha u!
zi uen! kon uan! DAG! e edue an:! jaio zako! pisu! baxua! (LBW:! bai! ala! ez),! hau! da,!
jaio zean!2.500!g amo!baino!gu xiago!iza ea;!ama en! abakismoa!hau dunaldian!
zeha !(MS:!bai!ala!ez);!maila!sozioekonomikoa!(SES:!I,!al uena;!V,!baxuena)!ama en!
okupazioan!oina i u a!(I:!zuzenda iak,!unibe si a eko!g adua uak;!II:!zuzenda iak,!
eknika iak;!III:!lagun zaile! eknika iak!e a!eskuz!lan!egi en!ez!du en!bes e!langile!
ba zuk;!IV:!eskuz!lan!egi en!du en!langile! kuali;ika uak!e a!e di-kuali;ika uak;!V:!
eskuzko! langile!ez-kuali;ika uak),! Espainiako! Epidemiologia! Elka eak!
p oposa u ako!me odologia i!ja ai uz!(Domingo-Sal anya!e !al.,!2000);!Wechsle '
Adul ' In elligence–Thi d' Edi ion!eskalako! simila i ies' azpi-p oba! (Wechsle ! &!
Kau man,! 2001)! ama en! adimen-kozien ea en! o dezko! adie azle!gisa! (MIQ:!
ja ai ua);!biz anle ian!oina i u ako!u banizazio-maila!(UL:!<2.000!landa;!2.000-
10.000! e di-u baniza ua;! >10.000! u baniza ua).! Kon uan! izan! beha ! da!
hau dunaldiko!DAGko!bi a eka iak,!ai ea en!ku sadu a!(AP)!e a!ja due a!;isikoa!
(PA),!hau dunaldiko!esposizio-aldia i!dagozkiola,!e a!lehen!hau za oko!DAGekoak,!
be iz,!lehen!hau za oko!esposizio-aldia i.!
Hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!be de asun!mo a!desbe dinen!e a!AGHN en!
diagnos ikoa en!a eko!lo u a!i udika zen!du en!DAG!e eduak!10.+I udian!age i!
di a.!E edu!ho iek!hi uga en!a gi alpena i!dagozkio,!“Exposu e' o'di e en ' ypes'o '
esiden ial' g eenness' du ing' p egnancy' and' ea ly' childhood' and' a en ion-
deDici /hype ac i i y'diso de 'diagnosis:'A'nes ed'case-con ol's udy”.!
'
!
!
+
Me odologia
!
66!
+
+
+
+
+
+
9.+ I udia:+ Hau dunaldiko+ e a+ lehen+ hau za oko+ be de asuna ekiko+
esposizioa en+ e a+ AGHN+ sin omen+ a eko+ lo u a+ i udika zen+ du en+ DAG+
e eduak.+Labu du ak:!Be de asuna! (G);! U banizazio-maila! (UL);! Ai ea en!
ku sadu a! (AP);! Ja due a! ;isikoa! (PA);! A e a! gabezia! e a! hipe ak ibi a ea en!
nahasmendua!(ADHD);!Maila!sozioekonomikoa!(SES);!Jaio zako!pisu!baxua!(LBW);!
Ama en! abakismoa!hau dunaldian!(MS);!Ama en!adimen-kozien ea!(MIQ).!Oha a:!
Esposizioa!be dez!azpima a u a!dago,!emai za!go iz,!e a!bi a eka iak!u dinez.!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
67!
!
+
10.+ I udia:+ Hau dunaldiko+ e a+ lehen+ hau za oko+ be de asuna ekiko+
esposizioa en+e a+AGHN+diagnos ikoa en+a eko+lo u a+i udika zen+du en+DAG+
e eduak.+Labu du ak:!Jaio zako!pisua!(BW);!ama en!hau dunaldi!au eko!go pu z-
masa en!indizea!(BMI);!ama en!e nia!(E);!ama en! abakismoa!hau dunaldian!(MS);!
maila! sozioekonomikoa,! di u-sa e e an! oina i ua! (SES);+A e a! gabezia! e a!
hipe ak ibi a ea en!nahasmendua!(ADHD);!hau dunaldiko!be de asuna!(Gp);!lehen!
hau za oko! be de asuna!(Gec);! hau dunaldiko! e emu-mailako! egoe a!
sozioekonomikoa,! dep ibazioan! oina i ua! (A-SESp);! lehen! hau za oko! e emu-
mailako! egoe a! sozioekonomikoa,! dep ibazioan! oina i ua! (A-SESec);!
hau dunaldiko! populazioa-den si a ea! (PDp);! lehen! hau za oko! populazio-
den si a ea!(PDec);!hau dunaldiko!PM2.5$esposizioa!(PMp);!lehen!hau za oko!PM2.5$
esposizioa!(PMec).!Oha a:!Esposizioa!be dez!azpima a u a!dago,!emai za!go iz,!
e a!bi a eka ia!u dinez.+
+
Me odologia
!
68!
10.+I uidan+ au kez en! den! moduan,! hi uga en! a gi alpenak! honako! koaldagai!
hauek!ha u!zi en!kon uan:!jaio zako!pisua!(BW:!g amo an),!ama en!hau dunaldi!
au eko!go pu z-masa en!indizea!(BMI:!kg/m2),!ama en! abakismoa!hau dunaldian!
(MS:!bai!ala!ez),!e a!di u-sa e e an!oina i u ako!maila!sozioekonomikoa!(SES:!I,!
al uena;!V,!baxuena).!Gaine a,!hau dunaldia i!dagokion!DAG!e eduak!hau dunaldi!
ga aiko! dep ibazioan! oina i u ako! e emu-mailako! egoe a! sozioekonomikoa! (A-
SESp:! I,! al uena;! V,! baxuena),! hau dunaldiko! populazio-den si a ea! (PDp:!
pe sona/km2)! e a! hau dunaldiko! PM2.5$ esposizioa! (PMp:! μg/m3)! ha u! zi uen!
ba ne.!E a!be ean,!lehen!hau za oko!DAG!e eduak!lehen!hau za oko!dep ibazioan!
oina i u ako! e emu-mailako! egoe a! sozioekonomikoa! (A-SESec:! I,! al uena;! V,!
baxuena),!lehen!hau za oko!populazio-den si a ea!(PDec:!pe sona/km2)!e a!lehen!
hau za oko!PM2.5$esposizioa!(PMec:!μg/m3)!e abili!zi uen.!
4.2.6. Da u Analisia
Tesi! hone an! jaso ako! a gi alpene ako! da uen! analisiak! ike ke en! helbu u! e a!
aldagaien! ezauga ien! a abe a! gauza u! zi en.! Hala! e e,! helbu u! zeha ze an!
desbe din asunak! egon! a en,! bi! analisiek! kausazko! in e en zia! sendoan!
oina i u ako! hi u! u a seko! p ozedu a! ba e a u! be a! ja ai u! zu en.! P ozedu a!
honek! koaldagaien! gu xieneko! doikun za-mul zoak! iden i;ika zea! du! helbu u,!
behake a!da ue a ik! kausa-e ek u! ha emanen! es imazio! albo agabea!
ahalbide zeko.!
Lehen! u a sean,! bi! DAG! desbe din! e aiki!zi en,! a gi a a u ako! ike ke a!
epidemiologikoe an! e a! esku aga i! zeuden!da ue an! oina i u a.! DAG! hauek!
AGHN en! ;isiopa ologia en! e a! be de asuna ekiko! esposizioa en! a eko!
ha emana i! bu uzko! ebiden zian! oina i u ako! suposizioak! i udika zen! di uz e,!
bai a! bi a eka ien!e a! bes e! koaldagai! ba zuen! a eko!lo u ak!e e! (Pea l,! 2009;!
Tennan !e !al.,!2021).!Biga en!e a!hi uga en!a gi alpene an!e abili ako!DAGak!9.!
e a!10.+i udie an!age zen!di a,!hu enez!hu en.!
Biga en!u a sean,!hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!DAG!e eduen!e a!da uen!
a eko!kohe en zia! oga u!zen,!dagi y!(Tex o ,!2023;!Tex o !e !al.,!2017)!e a!la aan'
(Rosseel,! 2012)! R! pake een! bidez.!Inplikazio! egiaz aga iak! iden i;ika zeko,!d-
I. A ala: Hasie ako A ala
!
69!
sepa a ion!i izpidea! e abili!zen! (Pea l,! 1986;! Ve ma! &! Pea l,! 1990).! Inplikazio!
egiaz aga i!ba !ez-bee za !ha zen!zen!a gi alpen!bakoi zean!au ez!zehaz u ako!
i izpideak! be e zen!ez! bazi en.! Be e!gabeko! inplikazioa! egiaz aga iak!DAG!
e edue an! sa zen!zi en,! baldin! e a! ho ien! inklusioa! logikoki! edo! ebiden zia!
epidemiologiko!bidez!jus i;ikaga ia!bazen.!
Hi uga en! u a sean,! doikun za! o oko ua en! i izpide! osoa!aplika u! zen!
koaldagaien!gu xieneko!doikun za-mul zoak!iden i;ika zeko!(Pe ko icA!e !al.,!2015;!
an! de ! Zande ! &! Liskiewicz,! 2016),! Dagi y!pake eko! adjus men se s()
un zioa! e abiliz.! Fun zio! ho ek! e ek u! kausal! albo agabeak! es ima zea!
ahalbide zen! du.! DAG! ba ! objek u! ma ema iko! ez-pa ame iko! ba ! denez,! e a!
es a is ika-e edu!zeha z!ba !au esuposa zen!ez!duenez,!linea i a ea!ona u!zen.!
Biga en!a gi alpenean!“Explo ing' he'pa hways'linking'p ena al'and'ea ly'childhood'
g eenness' exposu e' o'a en ion-deDici /hype ac i i y' diso de 'symp oms' du ing'
childhood:' An' app oach' based' on' obus ' causal' in e ence”' da uen! analisia! R!
so wa ea en! 4.1.2! be sioa! e abiliz! egin! zen! (R! Co e! Team,! 2021).! Koaldagaien!
gu xiengo!doikun za-mul zoa!hau a u!ondo en,!esposizio-aldagaien!e ek u! o alak!
e a! zuzenak! es ima u! zi en! AGHN en! sin oma! ja ai ue an.! <Koho e>! ausazko!
ak o e!gisa!sa u!zenez,!e edu!lineal!o oko u!mis oak!e abili!zi en!ADHD!sin omen!
emai za!ja ai uak!az e zeko,!nlme!pake eko!lme()! un zioa en!bidez!(Pinhei o!e !
al.,! 2023),! dagokion!koaldagai! mul zoe a ako! doi uz.! Bes alde,! AGHN! sin oma!
klinikoki! esangu a suen,! aldagai! bi a a! dena,! gaineko!e ek u! o ala! e a! zuzena!
es ima ze ako,! e eg esio! analisia!aplika u! zen! lme4' pake eko!glme ()! un zioa!
e abiliz!(Ba es!e !al.,!2015).!!
Bes alde,! hi uga en! a gi alpenak! “Exposu e' o' di e en ' ypes' o ' esiden ial'
g eenness'du ing'p egnancy'and'ea ly'childhood'and'a en ion-deDici /hype ac i i y'
diso de ' diagnosis:' A' nes ed' case-con ol' s udy”! e xebizi za!ingu uko! be de asun!
mo a!desbe dinen!e a!AGHN!diagnos ikoa en!a eko!e lazioa!az e u!zuen,!kasu-
kon ol!diseinu!habia a ua!e abiliz!(Langholz!&!Thomas,!1990).!Da uen!analisia!R!
so wa ea en!4.4.0!be sioa ekin!bu u u!zen!(R!Co e!Team,!2021).!!
Lehenik!e a! behin,! kasuak! iden i;ika u!zi en!koho een!ja aipenean!zeha .! Kasu!
bakoi zeko! lau! kon ol! auke a u! zi en! (1:4! a ioa),! ahalmen! es a is iko! egokia!
Me odologia
!
70!
be ma zeko,! denbo az! pa eka u ako! laginke a! e abiliz,! e a! pa e-ha zaileen!
sexua en! a abe ako! pa eka ze! osaga ia! eginez! (Woodwa d,! 1999).! Koaldagaien!
gu xieneko! doikun za-mul zo! hau a u! ondo en,! e xebizi za! ingu uko! be de asun!
esposizio-me ika!bakoi za en!e a!AGHN!diagnos ikoa en!a eko!lo u a en!e ek u!
o alak! e a! zuzenak! es ima u! zi en,! e eg esio! logis iko! baldin za ua! e abiliz,!
su i al' pake eko!clogi ()! un zioa en! bidez! (The neau,! 2024).! Ondo en,!
bi a eka i za-analisi! ba ! egin! zen,! e xebizi za! ingu uko! PM2.5$ pa ikulekiko!
esposizioak! lo u a! ho e an! e aginik! zuen! oga zeko.!Ho e a ako,!MedDlex!
pake ea en! (S een! e ! al.,! 2017)! bi a eka i za- o mula! (Pea l,! 2022)! e abili! zen!
e ek u! o alak!zuzeneko!e a!zeha kako!e ek u!na u ale an!deskonposa zeko!(Robins!
&!G eenland,!1992).!Ja aian,!inpu azioan!oina i u ako!(Vans eeland !e !al.,!2012)!
populazioa en!ba ez! bes eko! e ek u! na u alen! e eduak! egoki u! zi en,! PM2.5$
esposizioak! lo u a! bi a eka zen!zuen! az e zeko! (Lange! e ! al.,! 2012).! Azkenik,!
populazioa en!ba ez!bes eko!zeha kako!e ek u!na u alak!(bi a eka uak)!auke a-
e lazio! (OR)! gisa! kalkula u! zi en,! %95eko! kon;ian za- a ea ekin! (KT)! ba e a!
(Vande Weele!&!Vans eeland ,!2010).!
!
!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
77!
gu xiago ekin!(Singh!e !al.,!2024b).!Ai zi ik,!p oiek u!be eko!da uak!e abiliz!eginiko!
hi uga en! ike ke a! ba ek! ez! zuen! au ki u! ja due a! ;isikoak! na u a ekiko!
esposizioa en! e a! a e a en! a eko! lo u a! bi a eka zen! zuela! adie az en! duen!
ebiden zia ik!(Singh!e !al.,!2024a).!Ja due a!;isikoa en!bi a eka i za- ola i!bu uzko!
behake a! ebiden zia! muga ua! den!a en,! azken! au kikun zak! gu e! ike ke an!
ikusi ako!ja due a!;isikoa en!bi a eka i za!eza ekin!kon aja zen!di a.!!
Gu e!ike ke an!ikusi ako!bi a eka i za!ezak!ja due a!;isikoa en!neu ke a i!lo u ako!
mugak! izan! di zake! oina i.! Neu ke a! objek iboen! aldean,! gu e! az e ke a!
hau dunaldian! ama! oinez! e a! bizikle az! as e o! ibili! zen! o du! kopu ua en!
jakina azpenean! oina i u! zen,! e a! lehen! hau za oan,! gu asoek! jakina azi ako!
eskolaz!kanpoko!ja due a!;isikoa en!o du!kopu uan.!Ho ek!o oi zapen-albo apena!
e a!in o mazio-albo apena!e agin!di zake.!Gaine a,!bali eke!adie azle!hauek!pa e-
ha zaileen! ja due a! ;isikoa en! maila! o oko a! edo! AGHNn! du en! e agina! modu!
in eg alean! ez! isla zea,! e a! ho ek! au eko! au kikun zekin! egon! dai ezkeen!
desados asunak!azal!di zake.!
Ondo ioz,! emai zek! hau dunaldiko!e xebizi za! ingu uko!be de asuna ekiko!
esposizioa en!e a!hau za oko!AGHN!sin omen!a eko!lo u a ik!e aku si!ez!du en!
a en,!lehen! hau za oko! be de asuna ekiko! esposizioak! AGHN! sin omen!
pun uazioe an!babes-e ek u!po en ziala!izan!dezakeela!i adoki zen!duen!ebiden zia!
au ki u!da.!Hala!e e,!da uen!analisiak!adie az en!du,!e ek u! o ala!ego eko an,!soilik!
zuzena!izan!beha !duela,!e a,!ondo ioz,!PM2.5!pa ikulekiko!esposizioak!e a!ja due a!
;isikoak!ez!du ela!beha u ako!lo u a!bi a eka zen.!Be az,!ike ke a!honen!emai zek!
biga en!hipo esia!(H.2)!pa zialki!baino!ez!du e!babes en.!
Hi uga en!ike ke a en!helbu ua,!“Exposu e' o'di e en ' ypes'o ' esiden ial'g eenness'
du ing' p egnancy' and' ea ly' childhood' and' a en ion-deDici /hype ac i i y' diso de '
diagnosis:' A' nes ed' case-con ol' s udy”' e xebizi za! ingu uko! be de asun! mo a!
desbe dinekiko!esposizioak!hau za oan!zeha !AGHN!diagnos ika zeko!a iskuan!
duen!e agina!az e zea!izan!zen,!hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!esposizio-
aldiak!e a!independen ean!az e uz!(H.O.3!e a!H.E.3).!Ho e a ako,!EUCCN!sa eko!
lau!jaio za-koho e en!da uak!e abili!zi en:!BiB,!INMA!Gipuzkoa,!INMA!Sabadell!e a!
INMA!Valen zia.!Halabe ,!ike ke a en!bes e!helbu ue ako!ba ! PM2.5!pa ikulekiko!

Emai zak e a Ez abaida
!
78!
esposizioak!lo u a! ho e an! izan! dezakeen!bi a eka i za- ola! az e zea! izan! zen!
(H.O.4!e a!H.E.6).!
Lagin!osoa en!AGHN!diagnos ika zeko!p ebalen zia i!dagokionez,!INMA!koho eko!
hau en! %6,39! diagnos ika u! zi en,! BiB! koho ean! be iz,! %0,75.! INMA! koho e!
ba uan,! p ebalen zia! naba men! alda u! zen! eskualdea en! a abe a:! %2,60!
Gipuzkoan,!%10,20!Sabadellen!e a!%6,09!Valen zian!(5.+Taula).!BiB!koho ean!e e,!
AGHN en!p ebalen ziak!desbe din asun!esangu a suak!izan!zi uen! alde!e nikoen!
a ean.!P ebalen zia!al uena!Wes e n!ja o iko!amen!seme-alaben!a ean!ikusi!zen!
(%1,49),! ondo en! Mixed!ka ego ian! sailka u akoen! a ean! (%0,96),! e a! baxuena,!
be iz,!Non-Wes e n!ka ego ian!sailka u akoen!a ean!(%0,20).!
Bi! koho ee an! AGHN en! p ebalen zia! kon uan! ha u a,! kasu-kon ol! az e ke a!
habia a ua!e abili!zen!AGHN!diagnos ikoa!modu!e aginko ean!az e zeko.!Ho en!
a abe a,! AGHN! kasu! bakoi zeko! lau! kon ol! sexua en! a abe a! pa eka u!zi en.!
Ondo ioz,!BiB!koho ean!98!AGHN!kasu!e a!392!kon ol!pa eka u!zi en,!e a!INMA!
koho ean,!be iz,!96!kasu!e a!384!kon ol.!
Kausazko! in e en zia! sendoan! oina i u ako! me odologia! e abili! zen! a en,!
ike ke ak!az e u ako!be de asun-me iken!e a!AGHN!diagnos ikoa en!a eko!lo u a!
nuluak! e a! inkohe en eak! au ki u! zi uen.! Gaine a,! esi! hone ako!biga en!
ike ke a en!emai zekin!ba !e o iz,!az e ke ek!ez!zu en!au ki u!PM2.5$pa ikulekiko!
esposizioak! be de asun-me ika! desbe dinen! e a! AGHN en! a eko! lo u a!
bi a eka zen!zuela!adie az en!duen!ebiden zia ik.!!
BiB! koho ean,! analisiek!ez! zu en! lo u a! es a is ikoki! esangu a su ik! au ki u!
hau dunaldiko! edo! lehen! hau za oko! be de asun-me iken! e a! AGHN!
diagnos ikoa en! a ean.! Hala! e e,! INMA! koho ean,! hi i-be deguneen!ehuneko!
handiagoa! modu! esangu a suan! lo u! zen! AGHN! diagnos ikoa en! a iskua en!
a eago ze!a in!ba ekin,!bai!hau dunaldiko!(e ek u! o ala:!OR!=!1,04;!%95!KT:!1,01–
1,07;!p!=!0,012;!e ek u!zuzena:!OR!=!1,06;!%95!KT:!1,03–1,10;!p!<!0,001)!bai!lehen!
hau za oko!(e ek u! o ala:!OR!=!1,03;!%95!KT:!1,00–1,07;!p!=!0,042;!e ek u!zuzena:!
OR! =! 1,04;! %95! KT:! 1,00–1,07;! p! =! 0,033)!esposizio-aldie an.! Hala! e e,!
sen iko asun-analisiek! emai za! kon aesanko ak! au ki u! zi uz en,! kasu-kon ol!
az e ke a! habia a uan! iden i;ika u ako! asoziazioak!ez! bai zi en! kasu-koho eko!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
79!
diseinuan! e a! koho e! osoko! analisian! e eplika u,! e ek ua en! es imazioak! e a!
kon;ian za- a eak!an zekoak!izan!a en.!
Beha u ako!desados asunak!hainba ! ak o e!me odologiko en!e a! es uingu ua en!
ondo io!izan!dai ezke.!Bali eke!emai za!ho iek!hi igunee ako!AGHN!diagnos iko-
asa! al uagoak! isla zea,! non! osasun-ze bi zue a ako! i isga i asun! handiagoa!e a!
pedia ia-ze bi zu! espezializa u!gehiago! dagoen.! Hipo esi! ho ekin! ba ! eginez,!
Alemanian! egindako! ike ke a! ba ek!ko elazio! handia! au ki u! zuen! AGHN!
in ziden zia en! e a! psikia ekiko! edo!neu opedia ekiko! hu bil asuna en!a ean!
(Ma ke ych! e ! al.,! 2018).! E a! be ean,! au eko! ike ke ek! i adoki! du e! baliabide!
diagnos ikoe a ako! e a! espezialis e a ako! sa bideak! e agina! izan! dezakeela!
AGHN en!diagnos ikoan!beha u ako!desbe din asun!geog a;ikoe an!(Ful on!e !al.,!
2009;!Madsen!e !al.,!2015).!
E xebizi za-ingu uneko!be deguneen! ehunekoa en! e a! AGHN! diagnos ikoa en!
a eko!lo u a i!bu uzko!ebiden zia!muga ua!da!o aindik.!Hala!e e,!Kanadako!Me o!
Vancou e !eskualdean!egindako!ike ke a!ba ek!(Yuchi!e !al.,!2022),!37.000!jaio za!
ingu uko!koho e!ba eko!da uak!e abiliz,!e xebizi za!ingu uan!landa edi-ehuneko!
handiagoa! zu en! hau engan!AGHN en! in ziden zia! baxuagoa! zela! ondo ioz a u!
zuen.! Nolanahi! e e,! ike ke a! honek! ez!zuen! hi i-be deguneen! e a! na u a-
be deguneen! a ean!be eizke a ik! egin,! e a! ho ek! lu zo ua en! e abile a! mo a!
desbe dinek! AGHNn! izan! dezake en! e agina! ebalua zeko! ike ke a! gehiago en!
beha a!azpima a zen!du.!
Be deguneekiko!hu bil asuna i!dagokionez,!ike ke ak!ez!zuen!lo u a!esangu a su ik!
au ki u!hu bilen!zegoen!be degune!nagusia ekiko!dis an zia!lineala en!e a!AGHN!
diagnos ikoa en!a ean.!Naba menki,!au e ik!egindako!ike ke en!kopu u!muga u!
ba ek!baino!ez!du!az e u!ha eman!ho i,!e a!emai zak!kon aesanko ak!izan!di a.!
Esa e ako,! Es a u! Ba ue an! egindako! ike ke a! ba ek,! Wisconsin! ekialdeko!
konde ie an,! pa keekiko! dis an zia! handiagoa! AGHN! iza eko! a isku!
handiagoa ekin!lo zen!zela!au ki u!zuen!(Baumga dne !e !al.,!2010).!Ai zi ik,!hego-
e dialdeko!konde i!ba ean,!ez!zen!ho elako!lo u a ik!au ki u!(Reyes!e !al.,!2013).!
An ze a,!Ka alunian!egindako!ike ke a!ba ek!(Saez!e !al.,!2018)!nekaza i za-e emu!
ba e ik! 100! me o!baino! gu xiago a!bizi zeak! AGHN en! diagnos ikoa! iza eko!
Emai zak e a Ez abaida
!
80!
a iskua!a eago zen!zuela!ondo ioz a u!zuen.!Hala!e e,!bali eke!ho i!nekaza i za-
e emuekiko! dis an zia! pes iziden! esposizioa en! adie azle! gisa! e abil zeaga ik!
iza ea.! Hala! e e,! li ekeena! da! au eko! ike ke e an! ikusi ako! emai za!
kon aesanko ak! be deguneekiko! hu bil asuna! neu zeko! le o! zuzeneko!
dis an zia en! e abile ak! baldin za u a! ego ea.! Dis an zia! linealak! hu bil asuna!
neu zeko! modu! e aza! eskain zen! duen! a en,! bali eke! espazio! be deekiko!
bene ako!i isga i asuna!beha !bezain!zeha z!ez!isla zea.!Bene ako!bidaia-ibilbideak!
kon uan! ha zen! di uz en! sa e-egi u e an! oina i u ako! dis an ziek! ebaluazio!
zeha zagoa!eskain!dezake e!(Combe !e !al.,!2008).!
NDVI i!dagokionez,!au eko!ike ke ek!e xebizi za!ingu uko!NDVI en!e a!AGHN en!
a eko!alde an zizko!lo u a!au ki u!du en!a en!(Dono an!e !al.,!2019;!Ma ke ych!e !
al.,!2018;!Thygesen!e !al.,!2020),!gu e!az e ke ak!ez!zuen!lo u a!ho i!babes en!duen!
ebiden zia ik!au ki u.!Nahiz!e a!es a is ikoki!esangu a sua!ez!izan,!gu e!ike ke ak!
e xebizi za!ingu uko!NDVI en!e a!AGHN en!a eko!lo u a!sendoagoa!au ki u!zuen!
BiB!koho ean!(e ek u!zuzena:!OR!=!1,96;!%95!KT:!0,96–4,05;!p!=!0,065).!Emai za!
hau! osasun-a e a ako! sa bide! e edu! desbe dinen! e a! alde! e nikoen! a eko!
e xebizi za! seg egazioa en!ondo io! izan! dai eke.! Tes uingu u!hone an,!
azpima a zekoa! da! ike ke a! honek! EUCCN! sa eko! da u! ha moniza uak! e abili!
di uela,!non!ja o i!b i ainia !zu iko!pe sonak!Wes e n!e nia-ka ego ian!sailka u!
di en,!e a!Hego!Asiako!ja o ikoak,!aldiz,!Non-Wes e n!ka ego ian.!!
Sailkapen!hau!ga an zi sua!da,!izan!e e,!au eko!ike ke ek! alde!e nikoen!a ean!
bizi egi-be de asunean! dauden! desbe din asunak! dokumen a u! bai i uz e.!
Esa e ako,!Dad and!e a!lankideek!(2014)!BiB!koho eko!da uak!e abiliz!egindako!
ike ke a! ba ean,! pakis anda ! ja o iko! pa aideekin! alde a u a,! ja o i! b i ainia !
zu iko! pa aideek! bu e ! guz ie an! be de asun! mediana! handiagoa! zu ela! ikusi!
zu en.! Gaine a,! e xebizi za!ingu uko! be de asuna! al uagoa! izan! zen! dep ibazio!
baxuagoko!auzoe an!bizi!zi en!e a!hezkun za-maila!al uagoa!zu en!amak!zi uz en!
pa e-ha zaileen!a ean.!Ho i!ba !da o ! esiko!hi uga en!a gi alpeneko!ko elazio-
analisia ekin,!zeinak!e emu!be deagoak!abe as asun!handiagoa ekin!e a!populazio-
den si a e! xikiagoa ekin!ko elaziona u a!daudela!adie azi!duen.!Gaine a,!analisi!
desk ip iboek! age ian! uz en!du e!BiB! koho eko! AGHN! kasuek! e xebizi zako!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
81!
NDVI en!ba ez!bes eko!balio!naba men!handiagoak!di uz ela!kon olekin!alde a u a!
(p!<!0,001).!
Au e ik!adie azi!bezala,!AGHN en!diagnos ikoa en!p ebalen zia!naba men!alda u!
zen! e nia en! a abe a! BiB! koho ean,! Wes e n!e nia-ka ego iako! amen! hau en!
a ean! p ebalen zia! handiagoa! izan!bai zen,! Non-Wes e n!e a! Mixed!e nia-
ka ego ie ako!pa e-ha zaileekin!alde a u a.!Au kikun za!hauek!i adoki zen!du e!
AGHN en! p ebalen zian! e a! e xebizi za! ingu uko! be de asunean! hau emandako!
desbe din asun!e nikoek!beha u ako!lo u e an!e agina!izan!dezake ela.!Tes uingu u!
ho e an,! Wes e n! ja o iko! amen! seme-alaben! a ean! beha u ako! AGHN!
p ebalen zia! al uagoa! e a! bizileku-ingu uneko! be de asun! handiagoa! kon uan!
ha u a,!li ekeena!da! ak o e!ho ien!konbinazioak!BiB!koho ean!NDVI!e a!AGHN en!
a eko!lo u a!inda u!izana.!
Ho en! ha i a,! BiB! koho ean! Hego! Asiako! pa e-ha zaileen! p opo zio!
esangu a sua!kon uan!ha u a!(McEachan!e !al.,!2024),!zeinak!Non-Wes e n!e nia-
ka ego ian!sailka zen!di en,!gu e!au kikun zak!ba !da oz!Shi!e a!lankideek!(2021)!
Es a u! Ba ue ako! koho e! ba ean! egindako! ike ke a ekin,! non! Asiako! hau ek!
AGHN en! diagnos iko- asa! naba men! baxuagoak! zi uz en! bes e! alde! e nikoekin!
alde a u a.!O o!ha ,!badi udi!beha u ako!lo u ek!osasun-a e a ako!sa bidea ekin!
e laziona u ako!desbe din asunak!e a!AGHN en!sin omen!pe zepzioa en!ingu uko!
alde!kul u alak!isla zen!di uz ela,!e a!ez!ingu umen- ak o e!ba en!e agin!zuzena.!
Labu bilduz,! hi uga en! ike ke ak! ez! zuen! au ki u! be de asuna en! e a! AGHN!
diagnos ikoa en!a eko!lo u a!kohe en e!edo!es a is ikoki!esangu a su ik,!ez a!PM2.5$
pa ikulen!bidezko!bi a eka i za en!ebiden zia ik!e e.!O o!ha ,!emai za!hauek!ez!
du e!hi uga en!hipo esia!(H.3)!babes en.+
Azkenik,!5.+Taulan!naba mena!da!INMA!koho ean!klinikoki!esangu a suak!di en!
AGHN!sin omak!di uz en!hau en!p ebalen zia en!e a!AGHN!diagnos iko! o mala!
du enen!a eko!desbe din asuna.!AGHN!sin omen!ebaluazioa!pa e-ha zaile!guz iei!
egin! zi zaien! CPRS-R:S! eskala en! bidez,! baina! AGHN en! diagnos ikoak! gu asoek!
galde egie an! jakina azi ako! in o mazioan! oina i u! zi en.! Ondo ioz,! AGHN i!
lo u ako! sin omen! p ebalen ziak! (T-pun uazioa! ≥! 65)! diagnos iko! o mala! zu en!
hau en!p opo zioa!gaindi u!zuen.!!
Emai zak e a Ez abaida
!
82!
Desbe din asun! ho ek! azpidiagnos iko! po en ziala! i adoki! dezake,! izan! e e,!
bali eke!klinikoki!esangu a suak!di en!sin omak!di uz en!hau !ba zuek!diagnos iko!
o mala! jaso! ez! izana,! neu i!ba ean,! osasun-ze bi zu! espezializa ue a ako!
sa bidean,! gu asoen! osasun! men ala en! ingu uko!sen sibilizazioan,! e a! osasun-
p o esionalek! e abil zen! di uz en! diagnos iko-a alasee an! dauden!
desbe din asunen! ondo ioz! iza ea.! Halabe ,! gu asoek! jakina azi ako!
diagnos ikoe an!oina i zeak!in o mazio-albo apena!e agin!dezake.!
!
+5.+ Taula:+ Klinikoki+ esangu a suak+ di en+ AGHN+ sin omen+ e a+ AGHN+
diagnos ikoa en+p ebalen zia,+INMA+koho ea en+lagin+osoan+oina i u a.+
!
5.2. Inda guneak e a Mugak
Edozein!ike ke ak!bezala,! esi!honek!emai zak!in e p e a ze akoan!kon uan!ha u!
beha eko!inda guneak!e a!mugak!di u.!Ike ke a!honen! un sezko!inda gune!ba !
hau dunaldiko!e a!lehen!hau za oko!be de asuna ekiko!esposizioa en!e a!AGHN!
sin omen!nahiz!diagnos ikoa en!a eko!lo u a en!ebaluazio!independen ea!bu u u!
izana!da.!Aldi!hauek!k i ikoak!di a!neu oga apene ako,!ingu umen- ak o eek,!hala!
nola!be de asunak,!ga apen!neu onala en!gain!e agin!esangu a sua!izan!bai ezake e!
Ho i!dela!e a,!esposizioa!ga apena en!aldi!sen iko e an!az e zea! un sezkoa!da!
sen iko asun-aldiak!iden i;ika zeko!e a!be de asunak!AGHNn!izan!dezakeen!e agin!
espezi;ikoa!ule zeko.!!
!
Gipuzkoa+
Sabadell+
Valen zia+
O oko a+
AGHN!sin oma!klinikoki!
esangu a suak,!
6–8!u eko!ja aipenean!
%8,31!!
%9,06!
%11,90!!
%9,81!!
AGHN!sin oma!klinikoki!
esangu a suak,!
10–12!u eko!ja aipenean!
%6,38!!
%11,70!!
%8,42!!
%9,08!!
AGHN!diagnos ikoa!
%2,60!!
%10,20!!
%6,09!!
%6,39!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
83!
Bes e!inda gune!ba !hau dunaldiko!zein!lehen!hau za oko!esposizio-aldie an,!ai e!
ku sadu a en!e a!ja due a!;isikoa en!bi a eka i za- ola!az e zea!izan!da.!Honek!
in o mazioa! ema en! du! be de asuna ekiko! esposizioak! AGHN! sin ome an! e a!
diagnos ikoan! izan! dezakeen! e agina en! azpiko! bideen!ingu uan.! E a! be ean,!
sa u ako!koho ee an!esku aga i!dauden!da u!zabalak!inda gune!naba men!ba !
di a,!au kikun zen!;idaga i asuna!a eago zen!bai u e.!!
Azkenik,! esi! hone an! jaso ako! ike ke ak! kausazko! in e en zia! sendoan! oina i u!
zi en! koaldagaien! gu xieneko! doikun za-mul zoak! iden i;ika uz! e ek u! kausal!
albo agabeak!lo zeko.!Me odo!honek!esposizio-aldi!bakoi ze ako!DAG!espezi;ikoak!
e aiki zea!e a! balioz a zea! inplika zen! du,! a gi a a u ako! ike ke a!
epidemiologikoe an! e a! esku aga i! dauden! da ue an! oina i u a.! DAG! hauek!
be de asuna en,! AGHN en!;isiopa ologia en,! bi a eka ien! e a! bes e! koaldagai!
ba zuen!a eko!lo u a i!bu uzko!ebiden zian!oina i u ako!hipo esiak!i udika zen!
di uz e.! DAG! e eduak! e abil zen! di uz en! bes e! ike ke ekin! alde a u a,! me odo!
espezi;iko!honek!esplizi uki!be ma zen!du!da uen!e a!e eduen!a eko!kohe en zia.!
Ho i!d-sepa a ion!i izpidea!e abiliz!lo zen!da,!inplikazio!egiaz aga iak!iden i;ika u!
e a!az e uz,!e a!da uek!DAGek!i udika zen!du en!us ezko!egi u a!kausala!babes en!
du en!ala!ez!sis ema ikoki!ebalua uz.!
Inda gune! ho iek! go abehe a,! zenbai ! muga! kon uan! ha u! beha ean! daude.!
Lehenik! e a! behin,! esposizio! guz iak! e xebizi zan!oina i u a! es ima u! zi en,! e a!
bali eke! ho i! pa e-ha zaileen! bene ako! esposizioa ekin! ba ! ez! e o zea,! hauek!
eskole an,!pa kee an!edo!bes e!espazio!publikoe an!e e!denbo a!iga o!dezake elako.!
A azo! hau! Tes uingu u! Geog a;ikoa en! Ziu gabe asuna en! A azoa! (Unce ain'
Geog aphic' Con ex ' P oblem)! izenez! ezagu zen! da,! e a! esposizioa en! sailkapen!
oke e a!e aman!dezake,!esposizioa en!es imazioen!zehaz asuna!muga uz!(Kwan,!
2012).!Esposizioa en!ebaluazio!zeha za!ingu umen-osasuneko!ike ke en!e onka!
nagusie ako! ba ! da.! E a! be ean,! esi! hone ako! az e lanek! hainba ! be de asun-
me ika! e abili! badi uz e! e e,! ez! di uz e! esposizioa en! maiz asuna! e a! i aupena!
kon uan!ha u,!ez a!be deguneen!kali a ea!edo!esku aga i asuna!e e.!Ho i!guz ia!
un sezkoa!da!ingu umen- ak o eek!osasunean!izan!dezake en!e agina!ule zeko.!
Halabe ,!DAG!e edue an!ebiden zian!oina i u ako!koaldagaiak!sa u!bazi en!e e,!
ga an zi sua! da! neu u! gabeko! aldagaiek,! hala! nola! gu asoen! bu u! osasunak,!
Emai zak e a Ez abaida
!
84!
emai ze an!e agin!dezake ela!e a!nahas e! esiduala!so !dezake ela!ona zea.!Tesi!
honek!suszep ibili a e!gene ikoa en!neu i!zuzenak!jaso!ez!bazi uen!e e,! un sezkoa!
da! AGHN! au eka i! amilia ek! izan! dezake en! e agina! kon uan! ha zea,!
nahasmendua en! a isku! ak o e! esangu a suene ako! ba ! bai i a.! Azkenik,! INMA!
koho ean!gu asoek!ebalua u ako!AGHN!sin omen!e a!jakina azi ako!diagnos ikoen!
e abile ak! in o mazio-albo apena!e agin! dezake,! ebaluazioen! zehaz asuna!
baldin za uz.!
5.3. E o kizuneko Ike ke a No abideak
Gau !egun,!esku aga i!dagoen!ebiden zia en!he e ogeneo asuna!kon uan!ha u a,!
ike ke a!gehiago!beha !di a!be de asuna ekiko!esposizioak!AGHN!sin ome an!e a!
diagnos ikoan! izan! dezakeen!e agin!po en ziala!a giago! zehaz eko.!E o kizuneko!
ike ke a! epidemiologikoek! be en! zehaz asun! me odologikoa! inda u! beha ko!
luke e,!beha u ako!lo u en!ebaluazio!in eg alagoa!eskaini!e a!azpiko!mekanismoak!
sakonago! ule zeko.! Azken! ba ean,! ebiden zia! sendoa! so zea! beha ezkoa! da!
a du adun! poli ikoei!hi i-plangin zako! es a egie an! aholkula i za! eman! ahal!
iza eko.!!
E o kizuneko!ike ke e a ako!lehen asun!nagusie ako!ba !da!luze a ako!az e ke a-
diseinuak! e abil zea,! in e en zia! kausala! inda zeko! e a! be de asuna ekiko!
esposizioak! denbo an! zeha ! AGHNn! duen! e agina! zehaz eko.! Gaine a,!
hau dunaldiko!e a! lehen! hau za oko! esposizio-aldiak! e e! ebalua u! beha ko!
li a eke,!suszep ibili a e-aldi!k i ikoak! iden i;ika zeko! e a! be de asunak! AGHNn!
e agin! naba menena! izan! dezakeen! unea! zehaz eko.!Halabe ,! mekanismo!
biologikoak! az e zen! di uz en! ike ke ek! lehen asuna! izan! beha ko! luke e,!
be de asuna ekiko!esposizioa en!e a!AGHN en!a eko!lo u a!azal!dezake en!azpiko!
bide!po en zialak!iden i;ika zeko!e a!ule zeko.!E a!be ean,!kausazko!in e en zia!
me odo! sendoak! e abili! beha ! di a,! hala! nola! DAG! e edue an! oina i u ako!
ikuspegiak,!aldagai!nahasleen!gaineko!doikun za!egokia!be ma zeko!e a!az e u ako!
lo u en!albo apenik!gabeko!es imazioak!lo zeko,!ebaluazio!zeha za!be ma uz.!
Bes alde,!beha ezkoa!da!be de asuna ekiko!esposizioa!ebalua zeko!me odologia!
au e a uagoak!ga a zea.!E o kizuneko!ike ke ek!espazio-denbo an!oina i u ako!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
85!
ebaluazioak! e abili! beha ko! li uzke e,! esposizio! pe sonala en! moni o izazio-
sis emak! e a! pe zepzio! indibidualak! in eg a uz,! be de asuna en! ezauga i!
desbe dinek!AGHNn!izan!dezake en!e aginen!nHaba du ak!hobe o!ule zeko.!Gaine a,!
az e ke ek!be deguneen!esku aga i asuna,!i isga i asuna,!ikuspena!e a!kali a ea!
bezalako! dimen sio! osaga iak!kon uan! ha u! beha ko! li uzke e,! hau en!
be de asuna ekiko!bene ako!esposizioa en!konplexu asuna!zeha zago!a zema eko.!
Azkenik,! ahalegin! be eziak! egin! beha ko! li a eke! analisi! ho iek! populazio! e a!
es uingu u! geog a;iko! ani ze an! e epika zeko,! au kikun zen! o oko asuna!
inda zeko.!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
! !
I. A ala: Hasie ako A ala
!
93!
B ikell,! I.,! Kuja-Halkola,! R.,! &! La sson,! H.! (2015).! He i abili y! o ! a en ion-de;ici !
hype ac i i y! diso de ! in! adul s.! Am' J' Med' Gene ' B' Neu opsychia ' Gene ,'
168(6),!406-413.!h ps://doi.o g/10.1002/ajmg.b.32335!!
B onson,!S.!L.,!&!Bale,!T.!L.!(2016).!The!Placen a!as!a!Media o !o !S ess!E ec s!on!
Neu ode elopmen al! Rep og amming.! Neu opsychopha macology,'41(1),!
207-218.!h ps://doi.o g/10.1038/npp.2015.231!!
B owning,! M.,! Rigolon,! A.,! McAni lin,! O.,! &! Yoon,! H.! (2022).! Whe e! g eenspace!
ma e s!mos :!A!sys ema ic! e iew!o !u banici y,!g eenspace,!and!physical!
heal h.! Landscape' and' U ban' Planning,'217,! A icle! 104233.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.landu bplan.2021.104233!!
Buczylowska,!D.,!Singh,!N.,!Baumbach,!C.,!B a kowski,!J.,!Mysak,!Y.,!Ukaszyk,!M.!W.,!
Si nik-Wa chulska,! K.,! Sko ak,! K.,! Lipowska,! M.,! Izydo czyk,! B.,! Szwed,! M.,!
Ma ke ych,!I.,!&!Dzhambo ,!A.!M.!(2024).!Li elong!g eenspace!exposu e!and!
ADHD! in! Polish! child en:! Role! o ! physical! ac i i y! and! pe cei ed!
neighbou hood! cha ac e is ics.! Jou nal' o ' en i onmen al' psychology,'96,!
A icle!102313.!h ps://doi.o g/10.1016/j.jen p.2024.102313!!
Buczylowska,!D.,!Zhao,!T.!Y.,!Singh,!N.,!Ju czak,!A.,!Si y,!A.,!&!Ma ke ych,!I.!(2023).!
Exposu e! o!g eenspace!and!bluespace!and!cogni i e! unc ioning!in!child en-
A! sys ema ic! e iew.! En i onmen al' Resea ch,'222,! A icle! 115340.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2023.115340!!
Bull,!F.!C.,!Al-Ansa i,!S.!S.,!Biddle,!S.,!Bo odulin,!K.,!Buman,!M.!P.,!Ca don,!G.,!Ca y,!C.,!
Chapu ,!J.!P.,!Chas in,!S.,!Chou,!R.!G.,!Dempsey,!P.!C.,!DiPie o,!L.,!Ekelund,!U.,!
Fi h,!J.,!F ieden eich,!C.!M.,!Ga cia,!L.,!Gichu,!M.,!Jago,!R.,!Ka zma zyk,!P.!T.,!.!.!.!
Willumsen,! J.! F.! (2020).! Wo ld! Heal h! O ganiza ion! 2020! guidelines! on!
physical!ac i i y!and!seden a y!beha iou .!B i ish'Jou nal'o 'Spo s'Medicine,'
54(24),!1451-1462.!h ps://doi.o g/10.1136/bjspo s-2020-102955!!
Chen,!Q.,!Sjoslande ,!A.,!La}ngs osm,!N.,!Rod iguez,!A.,!Se lachius,!E.,!D'Ono io,!B.!M.,!
Lich ens ein,!P.,!&!La sson,!H.!(2014).!Ma e nal!p e-p egnancy!body!mass!
index!and!o sp ing!a en ion!de;ici !hype ac i i y!diso de :!a!popula ion-

E e e en ziak
!
94!
based!coho !s udy!using!a!sibling-compa ison!design.!In e na ional'Jou nal'
o 'Epidemiology,'43(1),!83-90.!h ps://doi.o g/10.1093/ije/dy 152!!
Chen,!W.-J.,!Rec o -Houze,!A.!M.,!Guxens,!M.,!InHiguez,!C.,!Swa z,!M.!D.,!Symanski,!E.,!
Iba luzea,! J.,! Valen in,! A.,! Le xundi,! A.,! GonzaAlez-Sa on ,! L.,! Sunye ,! J.,! &!
Whi wo h,!K.!W.!(2024).!Suscep ible!windows!o !p ena al!and!pos na al!;ine!
pa icula e! ma e ! exposu es! and! a en ion-de;ici ! hype ac i i y! diso de !
symp oms!in!ea ly!childhood.!Science'o 'The'To al'En i onmen ,'912,!168806.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.sci o en .2023.168806!!
Cla ke,!M.,!Cada al,!S.,!Wallace,!C.,!Ande son,!E.,!Ege e ,!M.,!Dinkins,!L.,!&!Pla e o,!R.!
(2023).!Fac o s! ha !enhance!o !hinde !social!cohesion!in!u ban!g eenspaces:!
A! li e a u e! e iew.! U ban' Fo es y' &' U ban' G eening,'84,! 127936.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.u ug.2023.127936!!
Combe ,!A.,!B unsdon,!C.,!&!G een,!E.!(2008).!Using!a!GIS-based!ne wo k!analysis! o!
de e mine!u ban!g eenspace!accessibili y! o !di e en !e hnic!and! eligious!
g oups.! Landscape' and' U ban' Planning,'86(1),! 103-114.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.landu bplan.2008.01.002!!
Conne s,!C.!K.!(1997).!Conne s''Ra ing'Scales-- e ised:'Use 's'Manual.!Mul i-Heal h!
Sys ems,!Inco po a ed.!!
Cos anza,!R.,!de!G oo ,!R.,!B aa ,!L.,!Kubiszewski,!I.,!Fio amon i,!L.,!Su on,!P.,!Fa be ,!
S.,!&!G asso,!M.!(2017).!Twen y!yea s!o !ecosys em!se ices:!How! a !ha e!we!
come! and! how! a ! do! we! s ill! need! o! go?! Ecosys em' se ices,'28,! 1-16.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.ecose .2017.09.008!!
Dad and,!P.,!W igh ,!J.,!Ma inez,!D.,!BasaganHa,!X.,!McEachan,!R.!R.,!Ci ach,!M.,!Gidlow,!
C.! J.,! de! Hoogh,! K.,! G az•ule ic•iene€,! R.,! &! Nieuwenhuijsen,! M.! J.! (2014).!
Inequali y,! g een! spaces,! and! p egnan ! women:! oles! o ! e hnici y! and!
indi idual!and!neighbou hood!socioeconomic!s a us.!En i on' In ,'71,!101-
108.!h ps://doi.o g/10.1016/j.en in .2014.06.010!!
Daelmans,!B.,!Da ms ad ,!G.!L.,!Lomba di,!J.,!Black,!M.!M.,!B i o,!P.!R.,!Lye,!S.,!Dua,!T.,!
Bhu a,! Z.! A.,! &! Rich e ,! L.! M.! (2017).! Ea ly! childhood! de elopmen :! he!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
95!
ounda ion! o ! sus ainable! de elopmen .! The' Lance ,'389(10064),! 9-11.!
h ps://doi.o g/10.1016/S0140-6736(16)31659-2!!
Da is,!Z.,!Ja is,!I.,!Macaulay,!R.,!Johnson,!K.,!Williams,!N.,!Li,!J.,!&!Hahs,!A.!(2025).!A!
sys ema ic! e iew!o ! he!associa ions!be ween!biodi e si y!and!child en's!
men al! heal h! and! wellbeing.! En i on' Res,'266,! 120551.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2024.120551!!
de!Hoogh,!K.,!Chen,!J.,!Gulli e ,!J.,!Ho mann,!B.,!He el,!O.,!Ke zel,!M.,!Bauwelinck,!M.,!
an!Donkelaa ,!A.,!H id eld ,!U.!A.,!Ka souyanni,!K.,!Klompmake ,!J.,!Ma in,!R.!
V.,!Samoli,!E.,!Schwa z,!P.!E.,!S a oggia,!M.,!Bellande ,!T.,!S ak,!M.,!Wol ,!K.,!
Vienneau,!D.,!.!.!.!Hoek,!G.!(2018).!Spa ial!PM2.5,!NO2,!O3!and!BC!models! o !
Wes e n! Eu ope! –! E alua ion! o ! spa io empo al! s abili y.! En i onmen '
In e na ional,'120,!81-92.!h ps://doi.o g/10.1016/j.en in .2018.07.036!!
DeF ies,! R.! (2013).! Remo e! Sensing! and! Image! P ocessing.! In! S.! A.! Le in! (Ed.),!
Encyclopedia'o 'Biodi e si y'(Second'Edi ion)!(pp.!389-399).!Academic!P ess.!
h ps://doi.o g/10.1016/B978-0-12-384719-5.00383-X!!
Demon is,!D.,!Wal e s,!G.!B.,!A hanasiadis,!G.,!Wal e s,!R.,!The ien,!K.,!Nielsen,!T.!T.,!
Fa ajzadeh,!L.,!Voloudakis,!G.,!Bendl,!J.,!Zeng,!B.!A.,!Zhang,!W.,!G o e,!J.,!Als,!T.!
D.,!Duan,!J.!J.,!Sa e s om,!F.!K.,!Bybje g-G auholm,!J.,!Bæk ed-Hansen,!M.,!
Gudmundsson,!O.!O.,!Magnusson,!S.!H.,!.!.!.!i,!P.-B.!C.!(2023).!Genome-wide!
analyses!o !ADHD!iden i y!27! isk!loci,! e;ine! he!gene ic!a chi ec u e!and!
implica e! se e al! cogni i e! domains.! Na u e' Gene ics.!
h ps://doi.o g/10.1038/s41588-022-01285-8!!
Diene ,!A.,!&!Mudu,!P.!(2021).!How!can! ege a ion!p o ec !us! om!ai !pollu ion?!A!
c i ical! e iew!on!g een!spaces'!mi iga ion!abili ies! o !ai -bo ne!pa icles!
om! a! public! heal h! pe spec i e! -! wi h! implica ions! o ! u ban! planning.!
Science' o ' The' To al' En i onmen ,'796,! 148605.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.sci o en .2021.148605!!
Dimi o ,!L.!V.,!Kaminski,!J.!W.,!Holb ook,!J.!R.,!Bi sko,!R.!H.,!Yeh,!M.,!Cou ney,!J.!G.,!
O'Mas a,! B.,! Mahe ,! B.,! Ce les,! A.,! McGowan,! K.,! &! Rush,! M.! (2024).! A!
Sys ema ic!Re iew!and!Me a-analysis!o !Chemical!Exposu es!and!A en ion-
E e e en ziak
!
96!
De;ici /Hype ac i i y!Diso de !in!Child en.!P e 'Sci,'25(Suppl!2),!225-248.!
h ps://doi.o g/10.1007/s11121-023-01601-6!!
Di ec i e'2002/49/EC'o ' he'Eu opean'Pa liamen 'and'o ' he'Council'o '25'June'2002'
ela ing' o' he'assessmen 'and'managemen 'o 'en i onmen al'noise.!(2002).!
h p://da a.eu opa.eu/eli/di /2002/49/oj!
Domingo-Sal anya,!A.,!Regido b,!E.,!Alonsoa!,!J.,!A‚l a ez-Da de c,!C.,!Bo ell,!C.,!&!Doz,!
F.! (2000).! Una! p opues a!de! medida! de! la! clase! social.! A ención' P ima ia,'
25(5),!350-363.!h ps://doi.o g/10.1016/S0212-6567(00)78518-0!!
Dona,!S.!W.!A.,!Badloe,!N.,!Scibe as,!E.,!Gold,!L.,!Coghill,!D.,!&!Le,!H.!N.!D.!(2023).!The!
Impac ! o ! Childhood! A en ion-De;ici /Hype ac i i y! Diso de ! (ADHD)! on!
Child en's! Heal h-Rela ed! Quali y! o ! Li e:! A! Sys ema ic! Re iew! and! Me a-
Analysis.! Jou nal' o ' A en ion' Diso de s,'27(6),! 598-611.!
h ps://doi.o g/10.1177/10870547231155438!!
Dono an,! G.! H.,! Michael,! Y.! L.,! Ga ziolis,! D.,! Manne je,! A.,! &! Douwes,! J.! (2019).!
Associa ion! be ween! exposu e! o! he! na u al! en i onmen ,! u ali y,! and!
a en ion-de;ici !hype ac i i y!diso de !in!child en!in!New!Zealand:!a!linkage!
s udy.! Lance ' Plane ' Heal h,' 3(5),! e226-e234.!
h ps://doi.o g/10.1016/s2542-5196(19)30070-1!!
Duan,!X.,!Gu,!H.,!Lam,!S.!S.,!Sonne,!C.,!Lu,!W.,!Li,!H.,!Chen,!X.,!&!Peng,!W.!(2024).!Recen !
p og ess! on! phy o emedia ion! o ! u ban! ai ! pollu ion.! Chemosphe e,'349,!
140821.!h ps://doi.o g/10.1016/j.chemosphe e.2023.140821!!
Dunn,!G.!A.,!Nigg,!J.!T.,!&!Sulli an,!E.!L.!(2019).!Neu oin;lamma ion!as!a! isk! ac o ! o !
a en ion!de;ici !hype ac i i y!diso de .!Pha macol'Biochem'Beha ,'182,!22-
34.!h ps://doi.o g/10.1016/j.pbb.2019.05.005!!
Dzhambo ,!A.!M.,!&!Dimi o a,!D.!D.!(2015).!G een!spaces!and!en i onmen al!noise!
pe cep ion.! U ban' Fo es y' &' U ban' G eening,'14(4),! 1000-1008.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.u ug.2015.09.006!!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
97!
Ebi,!K.!L.,!Capon,!A.,!Be y,!P.,!B ode ick,!C.,!de!Dea ,!R.,!Ha eni h,!G.,!Honda,!Y.,!Ko a s,!
R.!S.,!Ma,!W.,!Malik,!A.,!Mo is,!N.!B.,!Nybo,!L.,!Sene i a ne,!S.!I.,!Vanos,!J.,!&!Jay,!
O.!(2021).!Ho !wea he !and!hea !ex emes:!heal h! isks.!Lance ,'398(10301),!
698-708.!h ps://doi.o g/10.1016/S0140-6736(21)01208-3!!
Ee ens,!M.,!Beelen,!R.,!de!Hoogh,!K.,!Bellande ,!T.,!Cesa oni,!G.,!Ci ach,!M.,!Decle cq,!
C.,!De€dele€,!A.,!Dons,!E.,!de!Nazelle,!A.,!Dimakopoulou,!K.,!E iksen,!K.,!Falq,!G.,!
Fische ,!P.,!Galassi,!C.,!G az•ule ic•iene€,!R.,!Hein ich,!J.,!Ho mann,!B.,!Je e ,!M.,!
.!.!.!Hoek,!G.!(2012).!De elopmen !o !Land!Use!Reg ession!Models! o !PM2.5,!
PM2.5!Abso bance,!PM10!and!PMcoa se!in!20!Eu opean!S udy!A eas;!Resul s!
o ! he!ESCAPE!P ojec .!En i onmen al'Science'&'Technology,'46(20),!11195-
11205.!h ps://doi.o g/10.1021/es301948k!!
EUNIS.!(2009).!Eu opean'Na u e'In o ma ion'Sys em.!h ps://eunis.eea.eu opa.eu/!!
Eu opean! En i onmen ! Agency! (2015).! U ban' A las' 2006.!
h ps://doi.o g/10.2909/551d6741-84d0-43;b-bda8-1768d51bbb4c!
Eu opean!En i onmen !Agency.!(2020).!En i onmen al'noise'in'Eu ope'-'2020!(EEA!
Repo !22/2019).!h ps://www.eea.eu opa.eu/publica ions/en i onmen al-
noise-in-eu ope!
Fa aone,!S.!V.!(2015).!A en ion!de;ici !hype ac i i y!diso de !and!p ema u e!dea h.!
The' Lance ,'385(9983),! 2132-2133.! h ps://doi.o g/10.1016/S0140-
6736(14)61822-5!!
Fa aone,!S.!V.,!Banaschewski,!T.,!Coghill,!D.,!Zheng,!Y.,!Biede man,!J.,!Bellg o e,!M.!A.,!
Newco n,!J.! H.,!Gignac,!M.,!Al! Saud,!N.!M.,!Mano ,!I.,!Rohde,!L.!A.,!Yang,!L.,!
Co ese,!S.,!Almago ,!D.,!S ein,!M.!A.,!Alba i,!T.!H.,!Aljoudi,!H.!F.,!Alqah ani,!M.!
M.!J.,!Ashe son,!P.,!.!.!.!Wang,!Y.!F.!(2021).!The!Wo ld!Fede a ion!o !ADHD!
In e na ional!Consensus!S a emen :!208!E idence-based!conclusions!abou !
he! diso de .! Neu oscience' and' Biobeha io al' Re iews,'128,! 789-818.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.neubio e .2021.01.022!!
Fa aone,! S.! V.,! Bellg o e,! M.! A.,! B ikell,! I.,! Co ese,! S.,! Ha man,! C.! A.,! Hollis,! C.,!
Newco n,! J.! H.,! Philipsen,! A.,! Polanczyk,! G.! V.,! Rubia,! K.,! Sibley,! M.! H.,! &!
E e e en ziak
!
98!
Bui elaa ,! J.! K.! (2024).! A en ion-de;ici /hype ac i i y! diso de .! Na u e'
Re iews'Disease'P ime s,'10(1),!A icle!11.!h ps://doi.o g/10.1038/s41572-
024-00495-0!!
Fa aone,! S.! V.,! &! La sson,! H.! (2019).! Gene ics! o ! a en ion! de;ici ! hype ac i i y!
diso de .! MOLECULAR' PSYCHIATRY,'24(4),! 562-575.!
h ps://doi.o g/10.1038/s41380-018-0070-0!!
Feng,!L.,!Wang,!J.,!Liu,!B.,!Hu,!F.,!Hong,!X.,!&!Wang,!W.!(2024).!Does!U ban!G een!Space!
Pa e n! A ec ! G een! Space! Noise! Reduc ion?! Fo es s,'15(10),! 1719.!
h ps://doi.o g/10.3390/ 15101719!!
Fe nandes,!A.,!A aam,!D.,!Cadman,!T.,!Dad and,!P.,!Guxens,!M.,!Bin e ,!A.-C.,!Pino !de!
Moi a,!A.,!Nieuwenhuijsen,!M.,!Duij s,!L.,!Jul ez,!J.,!De!Cas o,!M.,!Fossa i,!S.,!
MaA quez,!S.,!V ijko e,!T.,!Elhakeem,!A.,!McEachan,!R.,!Yang,!T.,!Pede sen,!M.,!
Vin he ,! J.,! .! .! .! V ijheid,! M.! (2024).! G een! spaces! and! espi a o y,!
ca diome abolic,! and! neu ode elopmen al! ou comes:! An! indi idual-
pa icipan !da a!me a-analysis!o !>35.000!Eu opean!child en.!En i onmen '
In e na ional,'190,!108853.!h ps://doi.o g/10.1016/j.en in .2024.108853!!
Fe nandes,!A.,!K og,!N.!H.,!McEachan,!R.,!Nieuwenhuijsen,!M.,!Jul ez,!J.,!MaA quez,!S.,!
de!Cas o,!M.,!U quiza,!J.,!Heude,!B.,!Va eiadi,!M.,!G az•ule ic•iene€,!R.,!Slama,!R.,!
Dedele,! A.,! Aas ang,! G.! M.,! E and ,! J.,! And usai y e,! S.,! Kampou i,! M.,! &!
V ijheid,!M.!(2023).!A ailabili y,!accessibili y,!and!use!o !g een!spaces!and!
cogni i e!de elopmen !in!p ima y!school!child en.!En i onmen al'Pollu ion,'
334,!122143.!h ps://doi.o g/10.1016/j.en pol.2023.122143!!
Fo ns,! J.,! A anba i,! A.,! G ellie ,! J.,! Jul ez,! J.,! V ijheid,! M.,! &! Sunye ,! J.! (2012).! A!
Concep ual!F amewo k!in! he!S udy!o !Neu opsychological!De elopmen !in!
Epidemiological! S udies.! Neu oepidemiology,'38(4),! 203-208.!
h ps://doi.o g/10.1159/000337169!!
Fo ns,! J.,! Ve ne ,! M.! A.,! Isza ,! N.,! Nowack,! N.,! Bach,! C.! C.,! V ijheid,! M.,! Cos a,! O.,!
Andia ena,!A.,!So ciko a,!E.,!Høye ,!B.!B.,!Wi siepe,!J.,!Lopez-Espinosa,!M.!J.,!
Iba luzea,!J.,!He z-Piccio o,!I.,! To ,!G.,!S igum,! H.,! Guxens,!M.,!Liew,!Z.,!&!
Eggesbø,!M.!(2020).!Ea ly!Li e!Exposu e! o!Pe ;luo oalkyl!Subs ances!(PFAS)!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
99!
and! ADHD:! A! Me a-Analysis! o ! Nine! Eu opean! Popula ion-Based! S udies.!
En i on'Heal h'Pe spec ,'128(5),!57002.!h ps://doi.o g/10.1289/ehp5444!!
F ench,!B.,!Nalban ,!G.,!W igh ,!H.,!Sayal,!K.,!Daley,!D.,!G oom,!M.!J.,!Cassidy,!S.,!&!Hall,!
C.!L.!(2024).!The!impac s!associa ed!wi h!ha ing!ADHD:!an!umb ella! e iew.!
F on ie s' in' Psychia y,'15,! A icle! 1343314.!
h ps://doi.o g/10.3389/ psy .2024.1343314!!
Ful on,!B.!D.,!Sche ;le ,!R.!M.,!Hinshaw,!S.!P.,!Le ine,!P.,!S one,!S.,!B own,!T.!T.,!&!Mod ek,!
S.!(2009).!Na ional!Va ia ion!o !ADHD!Diagnos ic!P e alence!and!Medica ion!
Use:!Heal h!Ca e!P o ide s!and!Educa ion!Policies.!Psychia ic'Se ices,'60(8),!
1075-1083.!h ps://doi.o g/10.1176/ps.2009.60.8.1075!!
Gao,!Y.,!Shuai,!D.,!Bu,!X.,!Hu,!X.,!Tang,!S.,!Zhang,!L.,!Li,!H.,!Hu,!X.,!Lu,!L.,!Gong,!Q.,!&!
Huang,! X.! (2019).! Impai men s! o ! la ge-scale! unc ional! ne wo ks! in!
a en ion-de;ici /hype ac i i y! diso de :! a! me a-analysis! o ! es ing-s a e!
unc ional! connec i i y.! Psychol' Med,'49(15),! 2475-2485.!
h ps://doi.o g/10.1017/s003329171900237x!!
Gian edi,! V.,! Bu oli,! M.,! Rebecchi,! A.,! C oci,! R.,! O adini-Alac eu,! A.,! S i pa o,! G.,!
Ma ino,! A.,! Odone,! A.,! Capolongo,! S.,! &! Signo elli,! C.! (2021).! Associa ion!
be ween!U ban!G eenspace!and!Heal h:!A!Sys ema ic!Re iew!o !Li e a u e.!
In ' J' En i on' Res' Public' Heal h,'18(10).!
h ps://doi.o g/10.3390/ije ph18105137!!
Gomez,!R.,!Chen,!W.,!&!Hough on,!S.!(2023).!Di e ences!be ween!DSM-5-TR!and!ICD-
11! e isions!o !a en ion!de;ici /hype ac i i y!diso de :!A!commen a y!on!
implica ions! and! oppo uni ies.! Wo ld' J' Psychia y,'13(5),! 138-143.!
h ps://doi.o g/10.5498/wjp. 13.i5.138!!
G andjean,!P.,!&!Land igan,!P.!J.!(2014).!Neu obeha iou al!e ec s!o !de elopmen al!
oxici y.! Lance ' Neu ol,'13(3),! 330-338.! h ps://doi.o g/10.1016/s1474-
4422(13)70278-3!!
G e endonk,!L.,!Janssen,!B.!G.,!Vanpoucke,!C.,!Le eb e,!W.,!Hoxha,!M.,!Bolla i,!V.,!&!
Naw o ,!T.!S.!(2016).!Mi ochond ial!oxida i e!DNA!damage!and!exposu e! o!
E e e en ziak
!
100!
pa icula e! ai ! pollu ion! in! mo he -newbo n! pai s.! En i onmen al' Heal h,'
15(1),!10.!h ps://doi.o g/10.1186/s12940-016-0095-2!!
Gu,!Q.!F.,!Liu,!J.!Y.,!Zhang,!X.!Z.,!Huang,!A.!Y.,!Yu,!X.!L.,!Wu,!K.!S.,!&!Huang,!Y.!H.!(2024).!
Associa ion! be ween! hea y! me als! exposu e! and! isk! o ! a en ion! de;ici !
hype ac i i y!diso de !(ADHD)!in!child en:!a!sys ema ic! e iew!and!me a-
analysis.! EUROPEAN' CHILD' &' ADOLESCENT' PSYCHIATRY.!
h ps://doi.o g/10.1007/s00787-024-02546-z!!
Guxens,!M.,!Balles e ,!F.,!Espada,!M.,!Fe naAndez,!M.!F.,!G imal ,!J.!O.,!Iba luzea,!J.,!Olea,!
N.,!Rebaglia o,!M.,!Ta doAn,!A.,!To en ,!M.,!Vioque,!J.,!V ijheid,!M.,!&!Sunye ,!J.!
(2012).!Coho !P o;ile:! he!INMA--IN ancia!y!Medio!Ambien e--(En i onmen !
and! Childhood)! P ojec .! In ' J' Epidemiol,'41(4),! 930-940.!
h ps://doi.o g/10.1093/ije/dy 054!!
Han,!Y.,!Lee,!J.,!Haiping,!G.,!Kim,!K.!H.,!Wanxi,!P.,!Bha dwaj,!N.,!Oh,!J.!M.,!&!B own,!R.!J.!
C.! (2022).! Plan -based! emedia ion! o ! ai ! pollu ion:! A! e iew.! Jou nal' o '
En i onmen al' Managemen ,'301,! A icle! 113860.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.jen man.2021.113860!!
Ha ,!H.,!Radua,!J.,!Nakao,!T.,!Ma aix-Cols,!D.,!&!Rubia,!K.!(2013).!Me a-analysis!o !
Func ional!Magne ic!Resonance!Imaging!S udies!o !Inhibi ion!and!A en ion!
in! A en ion-de;ici /Hype ac i i y! Diso de :! Explo ing! Task-Speci;ic,!
S imulan ! Medica ion,! and! Age! E ec s.! JAMA' Psychia y,'70(2),! 185-198.!
h ps://doi.o g/10.1001/jamapsychia y.2013.277!!
Heal h! E ec s! Ins i u e.! (2024).! S a e! o ! Global! Ai ! 2024.! Special' Repo .!
h ps://www.s a eo globalai .o g/ esou ces/ epo /s a e-global-ai - epo -
2024!!
He a h,!P.,!&!Bai,!X.!(2024).!Bene;i s!and!co-bene;i s!o !u ban!g een!in as uc u e!
o ! sus ainable! ci ies:! six! cu en ! and! eme ging! hemes.! Sus ainabili y'
Science,'19(3),!1039-1063.!h ps://doi.o g/10.1007/s11625-024-01475-9!!
He ;leisch,!K.,!Be na des!Lisand a,!S.,!Ca alho!Ma iana,!A.,!Pas o!Luciana!Duzolina,!
M.,!Viei a!Sand a,!E.,!Saldi a!Sil ia,!R.!D.!M.,!Saldi a,!P.,!&!F ancisco!Rossana!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
101!
Pulcineli,! V.! (2017).! Sho -Te m! Exposu e! o! U ban! Ai ! Pollu ion! and!
In;luences! on! Placen al! Vascula iza ion! Indexes.! En i onmen al' Heal h'
Pe spec i es,'125(4),!753-759.!h ps://doi.o g/10.1289/EHP300!!
Hood,!M.,!&!Baumann,!O.!(2024).!Could!Na u e!Con ibu e! o! he!Managemen !o !
ADHD! in! Child en?! A! Sys ema ic! Re iew.! In e na ional' Jou nal' o '
En i onmen al' Resea ch' and' Public' Heal h,'21(6).!
h ps://doi.o g/10.3390/ije ph21060736!!
Hoogman,!M.,!B al en,!J.,!Hiba ,!D.!P.,!Mennes,!M.,!Zwie s,!M.!P.,!Schwe en,!L.!S.!J.,! an!
Hulzen,!K.!J.!E.,!Medland,!S.!E.,!Shumskaya,!E.,!Jahanshad,!N.,!Zeeuw,!P.,!Szekely,!
E.,!Sud e,!G.,!Wol e s,!T.,!Onnink,!A.!M.!H.,!Damme s,!J.!T.,!Mos e ,!J.!C.,!Vi es-
Gilabe ,! Y.,! Kohls,! G.,! .! .! .! F anke,! B.! (2017).! Subco ical! b ain! olume!
di e ences! in!pa icipan s!wi h! a en ion!de;ici !hype ac i i y!diso de !in!
child en!and!adul s:!a!c oss-sec ional!mega-analysis.!Lance 'Psychia y,'4(4),!
310-319.!h ps://doi.o g/10.1016/s2215-0366(17)30049-4!!
Hoogman,!M.,!Mue zel,!R.,!Guima aes,!J.!P.,!Shumskaya,!E.,!Mennes,!M.,!Zwie s,!M.!P.,!
Jahanshad,!N.,!Sud e,!G.,!Wol e s,!T.,!Ea l,!E.!A.,!Soli a!Vila,!J.!C.,!Vi es-Gilabe ,!
Y.,!Khadka,!S.,!No o ny,!S.!E.,!Ha man,!C.!A.,!Heslen eld,!D.!J.,!Schwe en,!L.!J.!S.,!
Amb osino,!S.,!O anje,!B.,!.!.!.!F anke,!B.!(2019).!B ain!Imaging!o ! he!Co ex!in!
ADHD:!A!Coo dina ed!Analysis!o !La ge-Scale!Clinical!and!Popula ion-Based!
Samples.! Am' J' Psychia y,'176(7),! 531-542.!
h ps://doi.o g/10.1176/appi.ajp.2019.18091033!!
Islam,! M.! Z.,! Johns on,! J.,! &! Sly,! P.! D.! (2020).! G een! space! and! ea ly! childhood!
de elopmen :!a!sys ema ic! e iew.!Re iews'on'En i onmen al'Heal h,'35(2),!
189-200.!h ps://doi.o g/10.1515/ e eh-2019-0046!!
Jaddoe,!V.!W.!V.,!Felix,!J.!F.,!Ande sen,!A.!N.,!Cha les,!M.!A.,!Cha zi,!L.,!Co peleijn,!E.,!
Donne ,! N.,! Elhakeem,! A.,! E iksson,! J.! G.,! Foong,! R.,! G o e,! V.,! Haakma,! S.,!
Hanson,!M.,!Ha is,!J.!R.,!Heude,!B.,!Huang,!R.!C.,!Inskip,!H.,!Jas elin,!M.!R.,!
Kole zko,! B.,! .! .! .! Duij s,! L.! (2020).! The! Li eCycle! P ojec -EU! Child! Coho !
Ne wo k:!a! ede a ed!analysis!in as uc u e!and!ha monized!da a!o !mo e!
E e e en ziak
!
102!
han! 250,000! child en! and! pa en s.! Eu ' J' Epidemiol,'35(7),! 709-724.!
h ps://doi.o g/10.1007/s10654-020-00662-z!!
James,!P.,!Banay,!R.!F.,!Ha ,!J.!E.,!&!Laden,!F.!(2015).!A!Re iew!o ! he!Heal h!Bene;i s!
o ! G eenness.! Cu en ' Epidemiology' Repo s,' 2(2),! 131-142.!
h ps://doi.o g/10.1007/s40471-015-0043-7!!
Jay,!O.,!Capon,!A.,!Be y,!P.,!B ode ick,!C.,!de!Dea ,!R.,!Ha eni h,!G.,!Honda,!Y.,!Ko a s,!
R.!S.,!Ma,!W.,!Malik,!A.,!Mo is,!N.!B.,!Nybo,!L.,!Sene i a ne,!S.!I.,!Vanos,!J.,!&!Ebi,!
K.!L.!(2021).!Reducing! he!heal h!e ec s!o !ho !wea he !and!hea !ex emes:!
om!pe sonal!cooling!s a egies! o!g een!ci ies.!Lance ,'398(10301),!709-
724.!h ps://doi.o g/10.1016/S0140-6736(21)01209-5!!
Jiang,!X.,!Fons,!J.,!SaAinz!de!la!Maza,!M.,!Blanes!Gua„ dia,!N.,!Pe is,!E.,!Rosossli,!M.,!&!
Vienneau,!D.!(2025).!E alua ion'o ' he'beneDi s'o 'g een'space'on'noise- ela ed'
e ec s:' a' heal h' impac ' assessmen ' on' annoyance' (Eione ' Repo ' –' ETC' HE'
2024/10).!!
Johnson,!P.!I.,!Su on,!P.,!A chley,!D.!S.,!Kous as,!E.,!Lam,!J.,!Sen,!S.,!Robinson,!K.!A.,!
Axel ad,!D.!A.,!&!Wood u ,!T.!J.!(2014).!The!Na iga ion!Guide!-!e idence-based!
medicine!mee s!en i onmen al!heal h:!sys ema ic! e iew!o !human!e idence!
o !PFOA!e ec s! on! e al! g ow h.! En i on' Heal h' Pe spec ,'122(10),!1028-
1039.!h ps://doi.o g/10.1289/ehp.1307893!!
Kaise ,!A.,!Aggens eine ,!P.!M.,!Baumeis e ,!S.,!Holz,!N.!E.,!Banaschewski,!T.,!&!B andeis,!
D.!(2020).!Ea lie ! e sus!la e !cogni i e!e en - ela ed!po en ials!(ERPs)!in!
a en ion-de;ici /hype ac i i y!diso de !(ADHD):!A!me a-analysis.!Neu osci'
Biobeha ' Re ,'112,! 117-134.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.neubio e .2020.01.019!!
Kaplan,! S.! (1995).! The! es o a i e! bene;i s! o ! na u e:! Towa d! an! in eg a i e!
amewo k.! Jou nal' o ' en i onmen al' psychology,'15(3),! 169-182.!
h ps://doi.o g/10.1016/0272-4944(95)90001-2!!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
109!
Nieuwenhuijsen,!M.!J.!(2020).!U ban!and! anspo !planning!pa hways! o!ca bon!
neu al,! li eable! and! heal hy! ci ies;! A! e iew! o ! he! cu en ! e idence.!
En i onmen ' In e na ional,'140,! 105661.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en in .2020.105661!!
Nieuwenhuijsen,!M.!J.!(2021).!G een!In as uc u e!and!Heal h.!In!J.!E.!Fielding!(Ed.),!
ANNUAL'REVIEW'OF'PUBLIC'HEALTH,'VOL'42,'2021!(Vol.!42,!pp.!317-328).!
h ps://doi.o g/10.1146/annu e -publheal h-090419-102511!!
Nikolas,!M.!A.,!&!Bu ,!S.!A.!(2010).!Gene ic!and!en i onmen al!in;luences!on!ADHD!
symp om! dimensions! o ! ina en ion! and! hype ac i i y:! a! me a-analysis.! J'
Abno m'Psychol,'119(1),!1-17.!h ps://doi.o g/10.1037/a0018010!!
Nomu a,!Y.,!John,!R.!M.,!Janssen,!A.!B.,!Da ey,!C.,!Finik,!J.,!Bu hmann,!J.,!Glo e ,!V.,!&!
Lambe ini,! L.! (2017).! Neu ode elopmen al! consequences! in! o sp ing! o !
mo he s! wi h! p eeclampsia! du ing! p egnancy:! unde lying! biological!
mechanism! ia!imp in ing!genes.!A ch' Gynecol' Obs e ,'295(6),!1319-1329.!
h ps://doi.o g/10.1007/s00404-017-4347-3!!
No man,!L.!J.,!Ca lisi,!C.,!Luki o,!S.,!Ha ,!H.,!Ma aix-Cols,!D.,!Radua,!J.,!&!Rubia,!K.!
(2016).! S uc u al! and! Func ional! B ain! Abno mali ies! in! A en ion-
De;ici /Hype ac i i y! Diso de ! and! Obsessi e-Compulsi e! Diso de :! A!
Compa a i e! Me a-analysis.! JAMA' Psychia y,'73(8),! 815-825.!
h ps://doi.o g/10.1001/jamapsychia y.2016.0700!!
Oquendo-Di!Cosola,!V.,!Oli ie i,!F.,!&!Ruiz-Ga cıAa,!L.!(2022).!A!sys ema ic! e iew!o !
he!impac !o !g een!walls!on!u ban!com o :! empe a u e! educ ion!and!noise!
a enua ion.! Renewable' and' Sus ainable' Ene gy' Re iews,'162,! 112463.!
h ps://doi.o g/10.1016/j. se .2022.112463!!
Pea l,!J.!(1986).!Fusion,!p opaga ion,!and!s uc u ing!in!belie !ne wo ks.!A iDicial'
In elligence,'29(3),! 241-288.! h ps://doi.o g/10.1016/0004-
3702(86)90072-X!!
Pea l,! J.! (2009).! Causali y.! Camb idge! uni e si y! p ess.!
h ps://doi.o g/10.1145/3501714.3501736!!

E e e en ziak
!
110!
Pea l,!J.!(2022).!Di ec !and!indi ec !e ec s.!In!P obabilis ic'and'causal'in e ence:' he'
wo ks'o 'Judea'Pea l!(pp.!373-392).!!
Pe ko icA,!E.,!Tex o ,!J.,!Kalisch,!M.,!&!Maa huis,!M.!H.!(2015).!A'comple e'gene alized'
adjus men ' c i e ion!P oceedings! o ! he! Thi y-Fi s ! Con e ence! on!
Unce ain y!in!A i;icial!In elligence,!Ams e dam,!Ne he lands.!!
Peu e s,!C.,!Sunye ,!J.,!Bin e ,!A.-C.,!&!Dad and,!P.!(2024).!En i onmen al!Exposu es!
and!Child!Neu ode elopmen .!In!S.!Kushn!(Ed.),!En i onmen al'Neu oscience!
(pp.!285-302).!Sp inge !Na u e!Swi ze land.!h ps://doi.o g/10.1007/978-
3-031-64699-7_12!!
Pham,!T.!P.,!&!Sanocki,!T.!(2024).!Human!A en ion!Res o a ion,!Flow,!and!C ea i i y:!
A! Concep ual! In eg a ion.! J' Imaging,'10(4).!
h ps://doi.o g/10.3390/jimaging10040083!!
Pinhei o,!J.,!Ba es,!D.,!&!Team,!R.!C.!(2023).!nlme:!Linea !and!Nonlinea !Mixed!E ec s!
Models.!h ps://doi.o g/10.1007/b98882!!
Pino !de!Moi a,!A.,!Haakma,!S.,!S andbe g-La sen,!K.,! an!Encke o ,!E.,!Kooijman,!
M.,!Cadman,!T.,!Ca dol,!M.,!Co peleijn,!E.,!C ozie ,!S.,!Duij s,!L.,!Elhakeem,!A.,!
E iksson,!J.!G.,!Felix,!J.!F.,!Fe naAndez-Ba eAs,!S.,!Foong,!R.!E.,!Fo han,!A.,!G o e,!
V.,!Gue lich,!K.,!Heude,!B.,!.!.!.!Nybo!Ande sen,!A.!M.!(2021).!The!EU!Child!
Coho ! Ne wo k's! co e! da a:! es ablishing! a! se ! o ! ;indable,! accessible,!
in e ope able!and! e-usable!(FAIR)! a iables.!Eu 'J'Epidemiol,'36(5),!565-580.!
h ps://doi.o g/10.1007/s10654-021-00733-9!!
Polde man,!T.!J.!C.,!Benyamin,!B.,!de!Leeuw,!C.!A.,!Sulli an,!P.!F.,! an!Bocho en,!A.,!
Vissche ,!P.!M.,!&!Pos huma,!D.!(2015).!Me a-analysis!o ! he!he i abili y!o !
human! ai s!based!on!;i y!yea s!o ! win!s udies.!Na u e'Gene ics,'47(7),!702-
709.!h ps://doi.o g/10.1038/ng.3285!!
Popi ,!S.,!Se od,!K.,!Loca elli,!I.,!&!S uhec,!M.!(2024).!P e alence!o !a en ion-de;ici !
hype ac i i y! diso de ! (ADHD):! sys ema ic! e iew! and! me a-analysis.!
Eu opean' Psychia y,'67(1),! e68,! A icle! e68.!
h ps://doi.o g/10.1192/j.eu psy.2024.1786!!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
111!
Posne ,!J.,!Polanczyk,!G.!V.,!&!Sonuga-Ba ke,!E.!(2020).!A en ion-de;ici !hype ac i i y!
diso de ! [Re iew].! The' Lance ,'395(10222),! 450-462.!
h ps://doi.o g/10.1016/S0140-6736(19)33004-1!!
Po e ,!N.!A.,!Mel ze ,!G.!Y.,!A enbuan,!O.!N.,!Raja,!A.,!&!Zeliko ,!J.!T.!(2021).!Pa icula e!
Ma e !and!Associa ed!Me als:!A!Link!wi h!Neu o oxici y!and!Men al!Heal h.!
A mosphe e'(Basel),'12(4).!h ps://doi.o g/10.3390/a mos12040425!!
R!Co e!Team.!(2021).!R:'A'Language'and'En i onmen ' o 'S a is ical'Compu ing.'In!R!
Founda ion! o !S a is ical!Compu ing.!h ps://www.R-p ojec .o g/!
Ra ana ha a ho n,!A.,!Chibnik,!L.!B.,!Koenen,!K.!C.,!Weisskop ,!M.!G.,!&!Robe s,!A.!L.!
(2022).!Associa ion!o !ma e nal!polygenic! isk!sco es! o !men al!illness!wi h!
pe ina al! isk! ac o s! o !o sp ing!men al!illness.!Sci'Ad ,'8(50),!eabn3740.!
h ps://doi.o g/10.1126/sciad .abn3740!!
Ras sep,!M.!T.,!Paolozza,!A.,!Hickman,!A.!F.,!Mase ,!B.,!Kay,!V.!R.,!Mohammad,!S.,!Pudwell,!
J.,!Smi h,!G.!N.,!B ien,!D.,!S oman,!P.!W.,!Adams,!M.!A.,!Reynolds,!J.!N.,!C oy,!B.!
A.,!&!Fo ke ,!N.!D.!(2016).!B ain!S uc u al!and!Vascula !Ana omy!Is!Al e ed!
in!O sp ing! o ! P e-Eclamp ic! P egnancies:! A! Pilo ! S udy.! AJNR' Am' J'
Neu o adiol,'37(5),!939-945.!h ps://doi.o g/10.3174/ajn .A4640!!
Reale,! L.,! Ba oli,! B.,! Ca abia,! M.,! Zane i,! M.,! Cos an ino,! M.! A.,! Cane ini,! M.! P.,!
Te mine,!C.,!Bona i,!M.,!&!Lomba dy,!A.!G.!(2017).!Como bidi y!p e alence!and!
ea men ! ou come! in! child en! and! adolescen s! wi h! ADHD.! EUROPEAN'
CHILD' &' ADOLESCENT' PSYCHIATRY,'26(12),! 1443-1457.!
h ps://doi.o g/10.1007/s00787-017-1005-z!!
Rees,!S.,!&!Ha ding,!R.!(2004).!B ain!de elopmen !du ing! e al!li e:!in;luences!o ! he!
in a-u e ine! en i onmen .! Neu oscience' Le e s,'361(1),! 111-114.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.neule .2004.02.002!!
Reime ,!C.!J.,!Willis,!M.!D.,!Wesselink,!A.!K.,!Hys ad,!P.,!Campbell,!E.!J.,!Ha ch,!E.!E.,!
Ki wa,! K.,! G adus,! J.! L.,! Vince i,! M.,! Wise,! L.! A.,! &! Jimenez,! M.! P.! (2024).!
Exposu e! o! esiden ial! g eenness,! pe cei ed! s ess,! and! dep essi e!
symp oms! in! a! No h! Ame ican! p econcep ion! coho .! En i onmen al'
E e e en ziak
!
112!
Resea ch,'260,! A icle! 119438.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2024.119438!!
Reyes,! N.,! Baumga dne ,! D.! J.,! Simmons,! D.! H.,! &! Buckingham,! W.! (2013).! The!
po en ial! o !sociocul u al! ac o s!in! he!diagnosis!o !ADHD!in!child en.!Wmj,'
112(1),!13-17.!!
Robins,!J.!M.,!&!G eenland,!S.!(1992).!Iden i;iabili y!and!exchangeabili y! o !di ec !
and!indi ec !e ec s.!Epidemiology,'3(2),!143-155.!!
Robinson,! J.! M.,! B eed,! A.! C.,! Cama go,! A.,! Red e s,! N.,! &! B eed,! M.! F.! (2024).!
Biodi e si y! and! human! heal h:! A! scoping! e iew! and! examples! o !
unde ep esen ed! linkages.! En i onmen al' Resea ch,'246,! 118115.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2024.118115!!
Rod iguez-Ayllon,!M.,!Cadenas-SaAnchez,!C.,!Es eA ez-LoApez,!F.,!MunHoz,!N.!E.,!Mo a-
Gonzalez,!J.,!Migueles,!J.!H.,!Molina-Ga cıAa,!P.,!Hen iksson,!H.,!Mena-Molina,!A.,!
Ma ıAnez-VizcaıAno,!V.,!Ca ena,!A.,!Los ,!M.,!E ickson,!K.!I.,!Lubans,!D.!R.,!O ega,!
F.! B.,! &!Es eban-Co nejo,!I.!(2019).!Role!o !Physical!Ac i i y!and!Seden a y!
Beha io !in! he!Men al!Heal h!o !P eschoole s,!Child en!and!Adolescen s:!A!
Sys ema ic! Re iew! and! Me a-Analysis.! Spo s' Medicine,'49(9),! 1383-1410.!
h ps://doi.o g/10.1007/s40279-019-01099-5!!
Roh ,!J.!R.,!Ci i ello,!D.!J.,!Halliday,!F.!W.,!Hudson,!P.!J.,!La e y,!K.!D.,!Wood,!C.!L.,!&!
Mo decai,!E.!A.!(2020).!Towa ds!common!g ound!in! he!biodi e si y-disease!
deba e.! Na ' Ecol' E ol,' 4(1),! 24-33.! h ps://doi.o g/10.1038/s41559-019-
1060-6!!
Rosenaue ,!V.,!Schwa z,!M.!I.,!Vlasak,!T.,!&!Ba h,!A.!(2024).!Childhood!lead!exposu e!
inc eases! he! isk! o ! a en ion-de;ici -hype ac i i y! diso de :! A! me a-
analysis.! Sci' To al' En i on,'951,! 175574.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.sci o en .2024.175574!!
Rosseel,!Y.!(2012).!la aan:!An!R!Package! o !S uc u al!Equa ion!Modeling.!Jou nal'o '
S a is ical'So wa e,'48(2),!1!-!36.!h ps://doi.o g/10.18637/jss. 048.i02!!
I. A ala: Hasie ako A ala
!
113!
Saez,! M.,! Ba celoA,! M.! A.,! Fa e ons,! M.,! &! LoApez-Casasno as,! G.! (2018).! The!
associa ion!be ween!exposu e! o!en i onmen al! ac o s!and! he!occu ence!
o ! a en ion-de;ici /hype ac i i y! diso de ! (ADHD).! A! popula ion-based!
e ospec i e! coho ! s udy.! En i on' Res,'166,! 205-214.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2018.05.009!!
Sala i,!N.,!Ghasemi,!H.,!Abdoli,!N.,!Rahmani,!A.,!Shi i,!M.!H.,!Hashemian,!A.!H.,!Akba i,!
H.,!&!Mohammadi,!M.!(2023).!The!global!p e alence!o !ADHD!in!child en!and!
adolescen s:! a! sys ema ic! e iew! and! me a-analysis.! I alian' Jou nal' o '
Pedia ics,'49(1),!48.!h ps://doi.o g/10.1186/s13052-023-01456-1!!
Samea,!F.,!Soluki,!S.,!Neja i,!V.,!Za ei,!M.,!Co ese,!S.,!Eickho ,!S.!B.,!Tahmasian,!M.,!&!
Eickho ,!C.!R.!(2019).!B ain!al e a ions!in!child en/adolescen s!wi h!ADHD!
e isi ed:! A! neu oimaging! me a-analysis! o ! 96! s uc u al! and! unc ional!
s udies.! Neu osci' Biobeha ' Re ,'100,! 1-8.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.neubio e .2019.02.011!!
Sando ici,!I.,!Hoelle,!K.,!Angiolini,!E.,!&!Cons aŠncia,!M.!(2012).!Placen al!adap a ions!
o! he! ma e nal– e al! en i onmen :! implica ions! o ! e al! g ow h! and!
de elopmen al!p og amming.!Rep oduc i e'biomedicine'online,'25(1),!68-89.!
h ps://doi.o g/10.1016/j. bmo.2012.03.017!!
Sanes,!D.!H.,!Reh,!T.!A.,!&!Ha is,!W.!A.!(2012).!De elopmen 'o ' he'Ne ous'Sys em.!
h ps://doi.o g/10.1016/C2009-0-02132-1!!
Sayal,!K.,!P asad,!V.,!Daley,!D.,!Fo d,!T.,!&!Coghill,!D.!(2018).!ADHD!in!child en!and!
young! people:! p e alence,! ca e! pa hways,! and! se ice! p o ision.! Lance '
Psychia y,'5(2),!175-186.!h ps://doi.o g/10.1016/s2215-0366(17)30167-
0!!
Scibe as,!E.,!Mul aney,!M.,!Sil a,!D.,!&!Coghill,!D.!(2017).!P ena al!Risk!Fac o s!and!
he!E iology!o !ADHD-Re iew!o !Exis ing!E idence.!Cu 'Psychia y'Rep,'19(1),!
1.!h ps://doi.o g/10.1007/s11920-017-0753-2!!
E e e en ziak
!
114!
Science!Mission!Di ec o a e.!(2010).!ReDlec ed'Nea -In a ed'Wa es.!NASA!Science.!
Re ie ed! Decembe ! 16,! 2024! om!
h p://science.nasa.go /ems/08_nea in a edwa es!
Sco ,!E.!E.,!LoTemplio,!S.!B.,!McDonnell,!A.!S.,!McNay,!G.!D.,!G eenbe g,!K.,!McKinney,!
T.,!Uchino,!B.!N.,!&!S aye ,!D.!L.!(2021).!The!au onomic!ne ous!sys em!in!i s!
na u al! en i onmen :! Imme sion! in! na u e! is! associa ed! wi h! changes! in!
hea ! a e! and! hea ! a e! a iabili y.! Psychophysiology,'58(4),! e13698.!
h ps://doi.o g/10.1111/psyp.13698!!
Shaw,!P.,!Ecks and,!K.,!Sha p,!W.,!Blumen hal,!J.,!Le ch,!J.,!G eens ein,!D.,!Clasen,!L.,!
E ans,! A.,! Giedd,! J.,! &! Rapopo ,! J.! (2007).! A en ion-de;ici /hype ac i i y!
diso de !is!cha ac e ized!by!a!delay!in!co ical!ma u a ion.!P oceedings'o ' he'
na ional' academy' o ' sciences,'104(49),! 19649-19654.!
h ps://doi.o g/10.1073/pnas.0707741104!!
Shaw,!P.,!Ishii-Takahashi,!A.,!Pa k,!M.!T.,!De enyi,!G.!A.,!Zibman,!C.,!Kaspa ek,!S.,!Sud e,!
G.,! Mangalmu i,! A.,! Hoogman,! M.,! Tiemeie ,! H.,! on! Polie ,! G.,! Shook,! D.,!
Mue zel,!R.,!Chak a a y,!M.!M.,!Kon ad,!K.,!Du s on,!S.,!&!Whi e,!T.!(2018).!A!
mul icoho ,!longi udinal!s udy!o !ce ebella !de elopmen !in!a en ion!de;ici !
hype ac i i y! diso de .! J' Child' Psychol' Psychia y,'59(10),! 1114-1123.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.biopsych.2012.01.031!!
Shaw,! P.,! Malek,! M.,! Wa son,! B.,! Sha p,! W.,! E ans,! A.,! &! G eens ein,! D.! (2012).!
De elopmen ! o ! co ical! su ace! a ea! and! gy i;ica ion! in! a en ion-
de;ici /hype ac i i y! diso de .! Biol' Psychia y,'72(3),! 191-197.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.biopsych.2012.01.031!!
Shi,!Y.,!Gue a a,!L.!R.!H.,!Dykho ,!H.!J.,!Sanga alingham,!L.!R.,!Phelan,!S.,!Zacca iello,!
M.!J.,!&!Wa ne ,!D.!O.!(2021).!Racial!Dispa i ies!in!Diagnosis!o !A en ion-
De;ici /Hype ac i i y!Diso de !in!a!US!Na ional!Bi h!Coho .!Jama'Ne wo k'
Open,' 4(3),! A icle! e210321.!
h ps://doi.o g/10.1001/jamane wo kopen.2021.0321!!
Singh,! N.,! Baumbach,! C.,! Compa,! M.,! Buczylowska,! D.,! B a kowski,! J.,! Mysak,! Y.,!
Wie zba-Lukaszyk,! M.,! Si nik-Wa chulska,! K.,! Sko ak,! K.,! Lipowska,! M.,!

I. A ala: Hasie ako A ala
!
115!
Izydo czyk,! B.,! Szwed,! M.,! &! Ma ke ych,! I.! (2024a).! Nu u ing! a en ion!
h ough! na u e.! En i on' Res,'263(P ! 1),! 120024.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2024.120024!!
Singh,! N.,! Buczylowska,! D.,! Baumbach,! C.,! B a kowski,! J.,! Mysak,! Y.,! Wie zba-
Lukaszyk,!M.,!Si nik-Wa chulska,!K.,!Sko ak,!K.,!Lipowska,!M.,!Izydo czyk,!B.,!
Szwed,! M.,! Dzhambo ,! A.! M.,! &! Ma ke ych,! I.! (2024b).! Pa hways! linking!
g eenspace! o! beha iou al! p oblems! in! Polish! child en.! Heliyon,'10(10),!
e31435.!h ps://doi.o g/10.1016/j.heliyon.2024.e31435!!
Smi h,!I.! A.,! Fabian,!M.!P.,! &! Hu y a,!L.!R.!(2023).!U ban!g een!space! and!albedo!
impac s!on!su ace! empe a u e!ac oss!se en!Uni ed!S a es!ci ies.!Science'o '
The' To al' En i onmen ,'857,! 159663.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.sci o en .2022.159663!!
Sonuga-Ba ke,!E.!J.,!&!Cas ellanos,!F.!X.!(2007).!Spon aneous!a en ional!;luc ua ions!
in!impai ed!s a es!and!pa hological!condi ions:!a!neu obiological!hypo hesis.!
Neu osci' Biobeha ' Re ,'31(7),! 977-986.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.neubio e .2007.02.005!!
Spence ,!N.!J.,!Lud igsson,!J.,!Bai,!G.,!Gau in,!L.,!Cli o d,!S.!A.,!Abu!Awad,!Y.,!Goldhabe -
Fiebe ,!J.!D.,!Ma kham,!W.,!Fa esjos,!A….,!Whi e,!P.!A.,!Raa ,!H.,!Jansen,!P.,!Nikiema,!
B.,! Mensah,! F.! K.,! &! McG a h,! J.! J.! (2022).! Social! g adien s! in! ADHD! by!
household!income!and!ma e nal!educa ion!exposu e!du ing!ea ly!childhood:!
Findings! om! bi h! coho ! s udies! ac oss! six! coun ies.! PLoS' One,'17(3),!
e0264709.!h ps://doi.o g/10.1371/jou nal.pone.0264709!!
S a oggia,! M.,! Michelozzi,! P.,! Schneide ,! A.,! A ms ong,! B.,! Sco ichini,! M.,! Rai,! M.,!
Achilleos,!S.,!Alahmad,!B.,!Anali is,!A.,!A…s osm,!C.,!Bell,!M.!L.,!Calleja,!N.,!K age!
Ca lsen,!H.,!Ca asco,!G.,!Paul!Cauchi,!J.,!Dszs!Coelho,!M.,!Co ea,!P.!M.,!Diaz,!M.!
H.,!En eza i,!A.,!.!.!.!de'!Dona o,!F.!K.!(2023).!Join !e ec !o !hea !and!ai !pollu ion!
on!mo ali y!in!620!ci ies!o !36!coun ies.!En i onmen ' In e na ional,'181,!
108258.!h ps://doi.o g/10.1016/j.en in .2023.108258!!
E e e en ziak
!
116!
S een,!J.,!Loeys,!T.,!Moe ke ke,!B.,!&!Vans eeland ,!S.!(2017).!Med;lex:!an!R!package!
o ! ;lexible! media ion! analysis! using! na u al! e ec ! models.! Jou nal' o '
S a is ical'So wa e,'76,!1-46.!h ps://doi.o g/10.18637/jss. 076.i11!!
Subiza-PeA ez,!M.,!Ga cıAa-Baque o,!G.,!Be ezia ua,!A.,!&!Iba luzea,!J.!(2024).!Objec i e!
and!subjec i e!accoun s!o !u ban!exposu es! o !epidemiological! esea ch!on!
men al! heal h.! Measu emen ! and! analysis.! J' Epidemiol' Communi y' Heal h,'
78(11),!700-704.!h ps://doi.o g/10.1136/jech-2023-220669!!
Subiza-PeA ez,! M.,! Ga cıAa-Baque o,! G.,! Rebaglia o,! M.,! Es a lich,! M.,! Guxens,! M.,!
V ijheid,!M.,!de!Cas o,!M.,!Nieuwenhuijsen,!M.,!Fe naAndez-Ba eAs,!S.,!Sunye ,!
J.,!Jul ez,!J.,!Cadman,!T.,!Elhakeem,!A.,!Mon-Williams,!M.,!Hill,!L.,!Wa e man,!A.,!
A egi,!A.,!Le xundi,!N.,!&!Le xundi,!A.!(2025).!Residen ial!g eenness!and!
child en!wo king!memo y.!An!EU!Child!Coho !Ne wo k!conso ium!s udy.!
En i onmen al' Resea ch,'271,! 121016.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2025.121016!!
Su cubasi,!B.,! Me in,!B.,! Ku ban,!M.! K.,! Me in,! Z.! E.,!Bese ,!B.,! &!Sonuga-Ba ke,! E.!
(2020).! Res ing-s a e! ne wo k! dysconnec i i y! in! ADHD:! A! sys em-
neu oscience-based!me a-analysis.!Wo ld'J'Biol'Psychia y,'21(9),!662-672.!
h ps://doi.o g/10.1080/15622975.2020.1775889!!
Talukda ,!S.,!Singha,!P.,!Maha o,!S.,!Shah ahad,!Pal,!S.,!Liou,!Y.-A.,!&!Rahman,!A.!(2020).!
Land-Use! Land-Co e ! Classi;ica ion! by! Machine! Lea ning! Classi;ie s! o !
Sa elli e!Obse a ions—A!Re iew.!Remo e'Sensing,'12(7),!1135.!!
Taylo ,!M.!J.,!Ma in,!J.,!Lu,!Y.,!B ikell,!I.,!Lunds osm,!S.,!La sson,!H.,!&!Lich ens ein,!P.!
(2019).! Associa ion! o ! Gene ic! Risk! Fac o s! o ! Psychia ic! Diso de s! and!
T ai s! o ! These! Diso de s! in! a! Swedish! Popula ion! Twin! Sample.! JAMA'
Psychia y,'76(3),! 280-289.!
h ps://doi.o g/10.1001/jamapsychia y.2018.3652!!
Tennan ,!P.!W.!G.,!Mu ay,!E.!J.,!A nold,!K.!F.,!Be ie,!L.,!Fox,!M.!P.,!Gadd,!S.!C.,!Ha ison,!
W.!J.,!Keeble,!C.,!Ranke ,!L.!R.,!Tex o ,!J.,!Tomo a,!G.!D.,!Gil ho pe,!M.!S.,!&!Ellison,!
G.!T.!H.!(2021).!Use!o !di ec ed!acyclic!g aphs!(DAGs)! o!iden i y!con ounde s!
in! applied! heal h! esea ch:! e iew! and! ecommenda ions.! In e na ional'
I. A ala: Hasie ako A ala
!
117!
Jou nal' o ' Epidemiology,'50(2),! 620-632.!
h ps://doi.o g/10.1093/ije/dyaa213!!
Tex o ,!J.!(2023).!D awing'and'Analyzing'Causal'DAGs'wi h'DAGi y.!!
Tex o ,!J.,! an!de !Zande ,!B.,!Gil ho pe,!M.!S.,!LisAkiewicz,!M.,!&!Ellison,!G.!T.!(2017).!
Robus !causal!in e ence!using!di ec ed!acyclic!g aphs:! he!R!package!‘dagi y’.!
In e na ional' Jou nal' o ' Epidemiology,'45(6),! 1887-1894.!
h ps://doi.o g/10.1093/ije/dyw341!!
Thapa ,! A.,! &! Coope ,! M.! (2016).! A en ion! de;ici ! hype ac i i y! diso de .! Lance ,'
387(10024),!1240-1250.!h ps://doi.o g/10.1016/s0140-6736(15)00238-x!!
The! Lance .! (2016).! Making! he! mos ! ou ! o ! c isis:! child! and! adolescen ! men al!
heal h! in! he! eme gency! depa men .! The' Lance ,'388(10048),! 935-935.!
h ps://doi.o g/10.1016/S0140-6736(16)31520-3!!
The neau,!T.! (2024).! A' Package' o ' Su i al' Analysis' in' R.'In!(Ve sion!R! package!
e sion!3.8-3)!h ps://CRAN.R-p ojec .o g/package=su i al.!
Thygesen,!M.,!Engemann,!K.,!Hols ,!G.!J.,!Hansen,!B.,!Geels,!C.,!B and ,!J.,!Pede sen,!C.!
B.,!&!Dalsgaa d,!S.!(2020).!The!Associa ion!be ween!Residen ial!G een!Space!
in!Childhood!and!De elopmen !o !A en ion!De;ici !Hype ac i i y!Diso de :!A!
Popula ion-Based!Coho !S udy.!En i on'Heal h'Pe spec ,'128(12),!127011.!
h ps://doi.o g/10.1289/ehp6729!!
Tie ney,!A.!L.,!&!Nelson!III,!C.!A.!(2009).!B ain!de elopmen !and! he! ole!o !expe ience!
in! he! ea ly! yea s.! Ze o' o' h ee,'30(2),! 9.!
h ps://pmc.ncbi.nlm.nih.go /a icles/PMC3722610/!!
Towe-Goodman,!N.,!McA hu ,!K.!L.,!Willoughby,!M.,!Swingle ,!M.!M.,!Wychg am,!C.,!
Jus ,! A.! C.,! Kloog,! I.,! Benne ,! D.! H.,! Be y,! D.,! Hazlehu s ,! M.! F.,! James,! P.,!
Jimenez,!M.!P.,!Lai,!J.!S.,!Le e,!L.!D.,!Ga zke-Kopp,!L.,!Schwei ze ,!J.!B.,!Bekelman,!
T.! A.,! Calub,! C.,! Ca nell,! S.,! .! .! .! K ess,! A.! M.! (2024).! G een! Space! and!
In e nalizing! o ! Ex e nalizing! Symp oms! Among! Child en.! Jama' Ne wo k'
E e e en ziak
!
118!
Open,' 7(4),! A icle! e245742.!
h ps://doi.o g/10.1001/jamane wo kopen.2024.5742!!
Tucke ,! C.! J.! (1979).! Red! and! pho og aphic! in a ed! linea ! combina ions! o !
moni o ing! ege a ion.! Remo e' Sensing' o ' En i onmen ,' 8(2),! 127-150.!
h ps://doi.o g/10.1016/0034-4257(79)90013-0!!
Ul ich,!R.!S.,!Simons,!R.!F.,!Losi o,!B.!D.,!Fio i o,!E.,!Miles,!M.!A.,!&!Zelson,!M.!(1991).!
S ess! eco e y!du ing!exposu e! o!na u al!and!u ban!en i onmen s.!Jou nal'
o ' en i onmen al' psychology,'11(3),! 201-230.!
h ps://doi.o g/10.1016/S0272-4944(05)80184-7!!
Uni ed!Na ions.!(2015).!T ans o ming'ou 'wo ld:' he'2030'Agenda' o 'Sus ainable'
De elopmen .!h ps://sdgs.un.o g/2030agenda!
Uni ed! Na ions.! (2018).! Wo ld! U baniza ion! P ospec s:! The! 2018! Re ision.!
h ps://doi.o g/10.18356/b9e995 e-en!!
an! de ! Zande ,! B.,! &! Liskiewicz,! M.! (2016).! Sepa a o s! and! Adjus men ! Se s! in!
Ma ko ! Equi alen ! DAGs.! P oceedings' o ' he' AAAI' Con e ence' on' A iDicial'
In elligence,'30(1).!h ps://doi.o g/10.1609/aaai. 30i1.10424!!
Vanaken,! G.! J.,! &! Danckae s,! M.! (2018).! Impac ! o ! G een! Space! Exposu e! on!
Child en's! and! Adolescen s'! Men al! Heal h:! A! Sys ema ic! Re iew.!
In e na ional'Jou nal'o 'En i onmen al'Resea ch'and'Public'Heal h,'15(12),!
A icle!2668.!h ps://doi.o g/10.3390/ije ph15122668!!
Vande Weele,!T.!J.,!&!Vans eeland ,!S.!(2010).!Odds!Ra ios! o !Media ion!Analysis! o !
a!Dicho omous!Ou come.!Ame ican'Jou nal'o 'Epidemiology,'172(12),!1339-
1348.!h ps://doi.o g/10.1093/aje/kwq332!!
Vans eeland ,! S.,! Bekae ,! M.,! &! Lange,! T.! (2012).! Impu a ion! S a egies! o ! he!
Es ima ion! o ! Na u al! Di ec ! and! Indi ec ! E ec s.! Epidemiologic' Me hods,'
1(1),!131-158.!h ps://doi.o g/10.1515/2161-962X.1014!!
Ve ma,!T.,!&!Pea l,!J.!(1990).!Causal!Ne wo ks:!Seman ics!and!Exp essi eness.!In!R.!
D.!Shach e ,!T.!S.!Le i ,!L.!N.!Kanal,!&!J.!F.!Lemme !(Eds.),!Machine'In elligence'
II. A ala: Ondo ioak
!
125!
8. Conclusions
1. While!mos !s udies!sugges ! ha !exposu e! o!g eenness!may!bene;i !child en's
neu opsychological!de elopmen !and!men al!heal h,! he!he e ogenei y!in!exposu e
assessmen ! me hods! and! ou come! measu es,! along! wi h! he! limi ed! numbe ! o
longi udinal!s udies,!p e en s!us! om!d awing!;i m!conclusions.
2. No!associa ion!was! ound!be ween!p ena al! esiden ial!g eenness!exposu e!o
g een!space!a ailabili y!and!ADHD!symp oms.
3. Highe !ea ly!childhood! esiden ial!g eenness!exposu e!was!associa ed!wi h!lowe
odds!o !de eloping!clinically!signi;ican !ADHD!symp oms!a ! he!6–8-yea ! ollow-up.
4. Inc eased!ea ly!childhood! esiden ial!g eenness!exposu e!wi hin! he!100!me e
and!300!me e !bu e s!was!associa ed!wi h!lowe !ina en ion!sco es!a ! he!10–12-
yea ! ollow-up.!The!300!me e !bu e !also!showed!an!associa ion!wi h!lowe !ADHD
index!sco es.!Bo h!o ! hese!;indings!had!mode a e! o!weak!e idence.
5. Nei he !PM2.5!no !physical!ac i i y!media ed! he! ela ionship!be ween!g eenness
exposu e!and!ADHD!symp oms.
6. No!signi;ican ! associa ion! was! ound!be ween! esiden ial!NDVI,!na u al!g een
space! pe cen age,! o ! g een! space! p oximi y! and! ADHD! diagnosis! du ing! ei he
p egnancy!o !ea ly!childhood!exposu e!pe iods.
7. In! he!INMA!coho ,!exposu e! o!a!highe !pe cen age!o ! esiden ial!u ban!g een
space!du ing!bo h!p egnancy!and!ea ly!childhood!was!linked! o!a!sligh !inc ease!in
ADHD! isk,! hough! his!was!no !consis en ly!suppo ed!ac oss!sensi i i y!analyses.
8. The! analysis! ound! no! e idence! ha ! PM2.5! media ed! he! associa ion! be ween
di e en ! ypes!o ! esiden ial!g eenness!exposu e!and!ADHD!diagnosis.

!
!
!
III.ATALA
ERANSKINAK
III. A ala: E anskinak
129!
9. A gi a a u ako Lanak
9.1. Lehen Egile gisa A gi a a u ako Lanak: A ikuluen
Bilduma en Bidez Osa u ako Tesia
A al! hone an,! dok o ego- esi! honen! oina ia! osa zen! du en,! lehen! egile! gisa!
a gi a a u ako!ike ke a-a ikulu! zien i;ikoak! au kez en!di a.! Ja aian,! lan!
bakoi za en!e e e en zia!bibliog a;ikoa!ema en!da,!dagokion!aldizka ia en!kali a e-
adie azleekin!e a!ka ego ia!desbe dine ako!kua il-sailkapenekin!ba e a.!
!
!

III. A ala: E anskinak
!
!
131!
Lehen A gi alpena: “Does exposu e o g eenness imp o e
child en's neu opsychological de elopmen and men al heal h?
A Na iga ion Guide sys ema ic e iew o obse a ional
e idence o associa ions”
Luque-Ga cıAa,!L.,! Co ales,!A.,!Le xundi,!A.,! DıAaz,! S.,! &!Iba luzea,!J.! (2022).! Does!
exposu e! o! g eenness! imp o e! child en's! neu opsychological! de elopmen ! and!
men al!heal h?!A!Na iga ion!Guide!sys ema ic! e iew!o !obse a ional!e idence! o !
associa ions.! En i onmen al! esea ch,! 206,! 112599.!
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2021.112599!
Aldizka ia en+izena:!En i onmen al!Resea ch!
A gi a a u ako+u ea:!2022!
Indexazio+da uak:+2022!
-Ci eSco e+(SCOPUS):!11.0!!
-SCImago+Jou nal+Rank!(SCOPUS):!1.635!!
-Sou ce+No malized+Impac +pe +Pape !(SCOPUS):!1.661
-Impac + ac o !(JCR):!8.3!
-Rank+by+Jou nal+Impac +Fac o !(JCR):!Science!Ci a ion!Index!Expanded!!
Q1:!Public,!En i onmen al!&!Occupa ional!Heal h!
Q1:!En i onmen al!Sciences!!
!
En i onmen al Resea ch 206 (2022) 112599
A ailable online 18 Decembe 2021
0013-9351/© 2021 The Au ho s. Published by Else ie Inc. This is an open access a icle unde he CC BY-NC-ND license
(h p://c ea i ecommons.o g/licenses/by-nc-nd/4.0/).
Re iew a icle
Does exposu e o g eenness imp o e child en’s neu opsychological
de elopmen and men al heal h? A Na iga ion Guide sys ema ic e iew o
obse a ional e idence o associa ions
L. Luque-Ga cía
a
,
b
,
c
,
*
, A. Co ales
d
, A. Le xundi
a
,
b
,
e
, S. Díaz
a
, J. Iba luzea
b
,
e
,
g
,
h
a
Depa men o P e en i e Medicine and Public Heal h, Facul y o Medicine, Uni e si y o he Basque Coun y (UPV/EHU), Leioa, 48940, Spain
b
Biodonos ia Heal h Resea ch Ins i u e, En i onmen al Epidemiology and Child De elopmen G oup, 20014, San Sebas ian, Spain
c
Osakide za Basque Heal h Se ice, Goie i Al o-U ola In eg a ed Heal h O ganisa ion, Zuma aga Hospi al, Zuma aga, 20700, Spain
d
Osakide za Basque Heal h Se ice, U ibe In eg a ed Heal h O ganisa ion, U duliz-Al edo Espinosa Hospi al, U duliz, 48610, Spain
e
Spanish Conso ium o Resea ch on Epidemiology and Public Heal h (CIBERESP), 28029, Mad id, Spain
g
Minis y o Heal h o he Basque Go e nmen , Sub-Di ec o a e o Public Heal h and Addic ions o Gipuzkoa, 20013, San Sebas i´
an, Spain
h
Facul y o Psychology o he Uni e si y o he Basque Coun y, 20018, San Sebas ian, Spain
ARTICLE INFO
Keywo ds:
G een space
Child en
Neu opsychological de elopmen
Men al heal h
Sys ema ic e iew
ABSTRACT
Backg ound: Con ac wi h na u e may ha e a key ole in child b ain de elopmen . Recen obse a ional s udies
ha e epo ed imp o emen s in child en’s neu opsychological de elopmen and men al heal h associa ed wi h
g eenness exposu e. In a apidly u banizing wo d, esea che s, policymake s, heal hca e wo ke s and u ban
planne s need o wo k oge he o elabo a e e idence-based policies and in e en ions o inc ease he a ailabili y
o quali y g een space wi h he po en ial o enhance childhood de elopmen .
Objec i e: To e iew he obse a ional e idence assessing he e ec o exposu e o g eenness on child en’s
neu opsychological de elopmen and men al heal h.
Me hods: The p o ocol o he e iew was p e egis e ed a PROSPERO (CRD42020213838). The Na iga ion Guide
sys ema ic e iew me hodology was ollowed. Sea ch s a egies we e o mula ed and adap ed o each da abase.
Sea ches we e pe o med in PubMed, Scopus, Web o Science and EBSCO’s G eenFILE on Oc obe 5, 2021.
Addi ional a icles we e u he iden i ied by hand-sea ching e e ence lis s o included pape s.
Resul s: A sys ema ic sea ch o 4 da abases iden i ied 621 s udies, o which 34 we e included in he e iew. The
s udies included in es iga ed di e se domains wi hin neu opsychological de elopmen and men al heal h, such
as a en ion, wo king memo y, in elligence, cogni i e de elopmen , academic pe o mance, well-being, a en-
ion-de ici /hype ac i i y diso de symp oms, and beha io . Mos o he s udies we e a ed as ha ing high o
p obably high isk o bias in he assessmen .
Discussion: Al hough nea ly all s udies showed a posi i e associa ion be ween g eenness exposu e and he ou -
comes s udied, he he e ogenei y in he me hods used o assess exposu e and he di e si y o domains wi hin
each main ou come has made i di icul o d aw clea conclusions. Fu u e s udies should adop a longi udinal
design o con i m he causali y o he associa ions and include measu es o de e mine which cha ac e is ics o
g eenness ha e he g ea es in luence on each domain. Resea che s should also y o explo e pa hways linking
exposu e o g eenness wi h he neu opsychological de elopmen and men al heal h, by implemen ing mecha-
nis ic s udies.
1. In oduc ion
Men al heal h p oblems a ec 10–20% o child en wo ldwide (Bel-
e , 2008; Kieling e al., 2011). Impo an ly, while such diso de s may
eme ge in ea ly li e, hey can ha e majo implica ions o people’s
wellbeing h oughou hei li es (The Lance , 2016; Mo abi o e al.,
2021; Na a o-Pa do e al., 2012). Simila ly, he p oblems de i ed om
poo neu opsychological de elopmen in childhood may ha e an impac
on no only cu en bu also u u e gene a ions, ela ed o child en no
ully bene i ing om educa ion and co esponding p oduc i i y losses
* Co esponding au ho . Biodonos ia Heal h Resea ch Ins i u e, En i onmen al Epidemiology and Child De elopmen G oup, 20014, San Sebas ian, Spain.
E-mail add ess: [email p o ec ed] (L. Luque-Ga cía).
Con en s lis s a ailable a ScienceDi ec
En i onmen al Resea ch
jou nal homepage: www.else ie .com/loca e/en es
h ps://doi.o g/10.1016/j.en es.2021.112599
Recei ed 26 May 2021; Recei ed in e ised o m 15 Decembe 2021; Accep ed 17 Decembe 2021
En i onmen al Resea ch 206 (2022) 112599
2
(Daelmans e al., 2017). Undoub edly, his poses a bu den o bo h in-
di iduals and socie y due o he magni ude o impac i may ha e in he
long e m, making i an issue o g ea impo ance in public heal h.
Con ac wi h na u e may ha e a key ole in child b ain de elopmen
(Wilson, 1986, Kahn J , 1997; Dad and e al., 2018; Islam e al., 2020;
Jimenez e al., 2021a). On he o he hand, u baniza ion h ea ens o
weaken he close link he e has been be ween humans and na u e
h oughou he his o y o humankind, hinde ing people’s access and
exposu e o g een space (Ha ig e al., 2014). U ban popula ion will
inc ease exponen ially: 7 ou o 10 people will li e in ci ies by 2050
(Uni ed Na ions, 2018). The g owing u baniza ion modi ies he en i-
onmen al ac o s o which la ge pa s o he popula ion a e exposed,
dec easing he amoun o g een space due o a dominance o conc e e
and a o ing, in u n, exposu e o ai and noise pollu ion esul ing om
indus ial and comme cial ac i i y, oad a ic and o e c owding
(UNICEF, 2012). Child en a e pa icula ly sensi i e o such en i on-
men al ac o s, hei b ain being ulne able as i de elops in he p ena al
and ea ly pos na al pe iod (G andjean and Land igan, 2014), and du ing
dynamic beha io al, cogni i e and emo ional changes h oughou
childhood and adolescence (Calde ´
on-Ga cidue˜
nas e al., 2008; Rice and
Ba one J , 2000). Consequen ly, a secu e en i onmen ha p o ec s
people’s heal h is key o sa egua ding child de elopmen and mini-
mizing li e-long de iciencies and dys unc ions (G andjean and Land-
igan, 2014, UNICEF, 2012).
Acco ding o he biophilia hypo hesis, humans ha e an inna e en-
dency o seek connec ions wi h o he o ms o li e as a esul o e olu ion
(Wilson, 1986). G eenness e e s o landscapes domina ed by ege a-
ion, and people’s exposu e o i has been associa ed wi h a wide ange
o heal h bene i s (Twohig-Benne and Jones, 2018). In he las decade,
scien i ic in e es in he po en ial bene i s o exposu e o g eenness has
inc eased subs an ially, as e lec ed in nume ous scien i ic pape s
(Zhang e al., 2020a). Se e al s udies ha e epo ed imp o emen s in
child en’s neu opsychological de elopmen and men al heal h associ-
a ed wi h g eenness exposu e. In pa icula , be e ea ly childhood
neu ode elopmen has been associa ed wi h esiden ial exposu e o
g een space (Liao e al., 2019), be e emo ional and beha io al egu-
la o y skills wi h mo e ee canopy a ound child en’s homes and/o
schools (Sco e al., 2018) and be e men al heal h wi h spending mo e
o ime in g een a eas (And usai y e e al., 2020, Van Den Be g e al.,
2016). Fu he , neighbo hood na u al space may educe social,
emo ional and beha io al di icul ies in 4- o 6-yea -olds (Richa dson
e al., 2017) in line wi h he inding ha g ea e neighbo hood a ail-
abili y o pa ks, om childhood o adul hood, may help o educe he
a e o cogni i e de e io a ion in old age (Che ie e al., 2018).
While he mechanisms unde lying hese posi i e e ec s emain un-
clea , hey may be ela ed o h ee po en ial domains o pa hways
linking exposu e o g een space and heal h ou comes (Ma ke ych e al.,
2017), namely, mi iga ion, es o a ion and ins o a ion (Fig. 1).
G een spaces help o educe exposu e o ha m ul condi ions h ough
he mi iga ion pa hway by in luencing h ee di e en en i onmen al
ac o s (ai pollu ion, noise, and hea ). Plan s can educe CO2 le els due
o hei capaci y o con e CO2 in o oxygen h ough pho osyn hesis
(Singhal e al., 1999). Fu he , le els o a ic- ela ed ai pollu ion and
noise a e lowe in g een spaces, as a consequence o he lack o a ic in
hese a eas (Su e al., 2011). And inally, ege a ion has a cooling e ec
h ough e apo anspi a ion (Ven e e al., 2020). G eenness can also
con ibu e o he educ ion o hea by abso bing di ec sola adia ion
and changing he albedo o backg ound su aces (Ma ke ych e al.,
2017; Gunawa dena e al., 2017; Ven e e al., 2020).
Conce ning he es o a ion pa hway, wo majo heo ies ha e
desc ibed he mechanism h ough which exposu e o g eenness migh
imp o e human heal h, A en ion Res o a ion Theo y (ART) and S ess
Reduc ion Theo y (SRT). Acco ding o he ART, g een spaces o e a
place o elie e neu ocogni i e load while a ac ing and eco e ing
a en ion e o lessly. As sugges ed by his heo y, o e coming men al
a igue is enabled because na u al spaces s imula e in olun a y
a en ional p ocesses, and consequen ly, olun a y a en ional p ocesses
a e es o ed (Kaplan and Kaplan, 1989; Kaplan, 1995). On he o he
hand, SRT s a es ha due o he inna e endency humans ha e o seek
connec ion wi h na u e, spending ime su ounded by ege a ion migh
in luence eelings o emo ions by ac i a ing he pa asympa he ic ne -
ous sys em o educe s ess and au onomic a ousal (Ul ich, 1983;
Ul ich e al., 1991).
Las ly, g eenness p omo es physical ac i i y and social cohesion
h ough he ins o a ion pa hway. G een spaces a e likely o c ea e op-
po uni ies o conduc exe cise (Mcco mack e al., 2010), many s udies
ha e obse ed associa ions be ween highe le els o g eene y and
inc eased physical ac i i y (Almanza e al., 2012, De La Fuen e e al.,
2020; My on e al., 2012; As ell-Bu e al., 2014a). Simila ly, he social
cohesion o a communi y can be enhanced by g eenness, because g een
spaces can p o ide sa e, a ac i e, and accessible se ings o con ac
wi h neighbo s (Weins ein e al., 2015; Kuo e al., 1998; Ha ig e al.,
2014; Jennings and Bamkole, 2019).
Al hough he e a e se e al e iews o obse a ional s udies ha ha e
analyzed he e ec o g eenness on cogni ion h oughou li e (De Keijze
e al., 2016) and in adul hood (Wu e al., 2015), no sys ema ic e iews
ha e ye analyzed i s e ec on he neu opsychological de elopmen o
child en. On he o he hand, he e a e sys ema ic e iews on he ela-
ionship be ween g een space and men al heal h (Zhang e al., 2021),
bu mos o he e iews analyzing men al heal h on child en ha e no
assessed he quali y o he s udies included (Mcco mick, 2017; Vanaken
and Danckae s, 2018), hinde ing he in e p e a ion o esul s, and hose
ha did (Gascon e al., 2015; Mygind e al., 2021) concluded ha he
e idence o child en was o inadequa e quali y o limi ed. In con as , a
ecen ly published scoping e iew analyzed he di e se me hods
employed in li e a u e o measu ing a en ion, s ess, and g een space,
by ocusing on he me hodological amewo k o guide u u e esea ch
(Ba ge e al., 2021). While a sys ema ic e iew ollowing he Na iga-
ion Guide me hodology assessed he long- e m impac s o ou dis inc
spa ially co ela ed u ban en i onmen al exposu es, including na u al
spaces, by e alua ing s udies wi h measu es o a leas wo such expo-
su es ela ing o physical heal h. Howe e , his e iew e alua ed he
impac on he gene al popula ion (Rugel and B aue , 2020).
In ecen yea s, many obse a ional s udies ha e analyzed he e ec
o g eenness exposu e on a ious domains o neu opsychological
de elopmen and men al heal h in child en (Pu a e al., 2020, 2021a;
Lee e al., 2019, 2021; Jul ez e al., 2021; Jimenez e al., 2021b; Ha ley
e al., 2021; As a e al., 2021; Sajady e al., 2020; Poulain e al., 2020;
No dbø e al., 2020; Bijnens e al., 2020; Yang e al., 2019; Weeland
e al., 2019; Reuben e al., 2019; Madzia e al., 2019; Flou i e al., 2019;
Fig. 1. Theo e ical domains o pa hways linking g eenness o neu opsycho-
logical de elopmen and men al heal h ou comes. Dashed a ows ep esen a
di ec e ec , while solid line a ows ep esen hypo he ical media ing pa e ns
o in luence ela ed mi iga ion, ins o a ion, o es o a ion.
L. Luque-Ga cía e al.