Nerbio-sistemaren aktibatzaileak identifikatzeko seinale fisiologikoen prozesamenduari aplikatutako Ikaskuntza Automatikoko teknikak

Konpu agailuen A ki ek u a e a Teknologia saila (KAT)
INFORMATIKA FAKULTATEA
Ne bio-sis ema en ak iba zaileak
iden i ika zeko seinale isiologikoen
p ozesamendua i aplika u ako Ikaskun za
Au oma ikoko eknikak
Nago e Sagas ibel za Gala agak
au kez u ako Dok o ego-Tesia
Zuzenda iak
Asie Salaza Ram´ı ez
Ja ie Mugue za
Donos ia, Ma xoa 2024
(cc) 2024 Nago e Sagas ibel za Gala aga (cc by-nc-sa 4.0)
ii
Konpu agailuen A ki ek u a e a Teknologia saila (KAT)
INFORMATIKA FAKULTATEA
Ne bio-sis ema en ak iba zaileak
iden i ika zeko seinale isiologikoen
p ozesamendua i aplika u ako Ikaskun za
Au oma ikoko eknikak
Nago e Sagas ibel za Gala agak
au kez u ako Dok o ego-Tesia
Zuzenda iak
Asie Salaza Ram´ı ez
Ja ie Mugue za
Donos ia, Ma xoa 2024
Lan ho i pa zialki inan za u zuen PID2021-123087OB-I00 di ulagun zak,
MCIN/AEI/10.13039/501100011033 e a Eskualde Ga apeneko Eu opako Fun sak (ERDF)
emandakoak, Eu opa inda zeko ekimen ba en za i gisa. Eusko Jau la i zako Hezkun za,
Unibe si a e e a Ike ke a Saila en lagun za e e izan zuen (ADIAN, IT-1437-22).
i
“Bizi za ez da e aza gu ako ino en za .
Pe sebe an zia e a, ba ez e e,
kon ian za izan beha dugu geu e bu ua engan.
Ze bai e a ako p es gaudela sine si beha dugu,
e a ho i lo u egin beha da.”
Ma ie Cu ie

i
Eske ak
Lehenik e a behin, eske ak eman nahi dizkie ni e u o ea i e a esi-
zuzenda iei lagun za handia ema eaga ik. Eske ik asko Asie e a Ja i.
Esku ik heldu a e aman nauzue denbo a guz ian, e a, zalan za ik gabe,
zuenga ik izan ez bali z, ni e za lan hau askoz zailagoa izango zen, e a
ezinezkoa esa e a e e ausa uko nin za eke.
Eske on be ezia Raqueli eman nahi dio . Zu gabe, nagoen p ozesu osoa ez
zen posible izango. Ni az ida u zinen halako ze bai jada bide aga ia ez
zela pen sa zen nuen une ba ean. Zuekin, alde bikaina alde di guz ie an,
lan egi eko e a be i o ak ibo ego eko ame sa gauza u ahal iza eko auke a
eman zenidan. Eske ik asko Raquel.
ALDAPA ike ke a- aldea i e e eske ak. Eske ik asko zue ako bakoi za-
i: Ja i, Asie , Raquel, Ainhoa, Na xo, Andoni, Ola z, Txus, Ibai, I˜nigo,
Jod a e a Mai ane. Eske ik asko egin duzuen moduan neu ha zeaga ik,
lagun zeaga ik e a aldeko bes e kide ba iza eko auke aga ik. Eske ik
asko Na xo azken i aku ke a egi ea ona zeaga ik.
Eske ik asko Gu u ze ako Unibe si a e Ospi aleko e a Bioc uceseko ike -
ke a- aldea osa zen du en pe sonei, ho i guz ia posible izan dadin. Eske-
ik asko Cesa i e a UPV/EHUko i akasleei. Zuekin pa eka u di u ni e
has apenak, e a eske ak eman nahi dizkidazue eman didazuen lagun za-
ga ik e a e e o zu pe sonal e a labo alaga ik.
Eske ak e e eman nahi dizkio esi honen epaimahaia i, ni babes eko egin-
dako ahaleginaga ik e a hain azka pa e ha zea ona u izanaga ik.
Eske ik asko Helgue as Ci y ni e lagun aldea i. Mila eske poz asun
uneak ni ekin pa eka zeaga ik e a inda ak ahul zen di en unee an neu
e o zen ez uz eaga ik. Soilik esan ahal dizue ESKERRIK ASKO e a...
aldean bi dok o e dauzkagula!
Mila eske ni e lagun Sheila, E elyn e a Ai o i. Eske ik asko nigan sines-
eaga ik e a bizi zan so zen den edozein a azo konpon zeko zuekin kon a
dezakedala e akus eaga ik. Be i ni ekin kon a u ahal izango duzue!!
Eske ik asko Sonia i. Be i eskain zen didazun p es u asuna i eske , p o-
zesu hau askoz e azagoa izan da.
ii
Eske ik asko Ka men e a Fe nando i. Zuen denbo a ni e esia en i aku -
ke an inbe i zeaga ik. Ni e za lagun za handia izan da.
Eske ik asko, Ti o. Eske ik asko niga ik egi en duzun guz iaga ik, eske-
ik asko ni e amilia en pa e iza eaga ik. Inoiz ez du nahikoa eske uko
ni e bizi zan zeu age u izana.
Mila eske ni e neba Ike i. Oso be ezia za a ni e za . Eske ik asko za-
en bezalakoa iza eaga ik, gehiago ezin dudala sen i zen dudan unee an
e e ni e zain ego eaga ik. Zu baka ik izan zi ekeen ni e esia i aku zen
lehena.
Eske ik asko ni e bizi-laguna i. Eske ik asko, Edo a. Gai sen ia az en
nauzu p oposa zen didan edozein helbu u lo zeko. Elka ekin dena askoz
e azagoa da, dena askoz hobea. Ni e apus u ik onena zinen, auke a ik
onena. Egu e!!!
Eske ik asko ni e semea A a zi e a ni e alaba Laia i. Ni e bizi za elika zen
duen ba e ia za e e, dena au e a ja ai zeko a azoia za e e. Zeuek amaz
ha o sen i zea espe o du , aski du zue az zein ha o nagoen mila en ba .
Eske ik asko ama zu e baldin za ik gabeko mai asunaga ik, zu e e enga-
beko lagun zaga ik e a egin beha izan di uzun sak i izioenga ik. Auke az
be e iko bizi za ni i ema eko egin di uzun ahalegin guz ienga ik. Eske ik
asko ai a e a ama iza eaga ik. Eske ik asko guz iaga ik.
Ezin ni uzke eske on hauek bes e e a ba e a amai u. Eske ik asko, ai-
a. Hainbes e denbo a iga o da, al an bo a zen zai u . Azkenean a azoi
zenuen: Lo u du !
iii
Labu pena
Gau egun, osasuna en ikusmoldea pazien ea en ongiza e in eg ale a heda u
da, e a ha en i ismena gaixo asunik eza hu se ik ha a ago dago, alde di isi-
koak, men alak e a sozialak ba ne ha uz. Osasun-sis ema en eskakizun aldako-
en au ean, ingenia i zak e a konpu azio-zien ziek diagnos iko medikoak ho-
be zeko e a gaixo asunen de ekzioan kos uak mu iz eko eknologiak ga a ze a
bide a u a daude, medikamen u be i zaileen ga apene ik hasi e a p eben zio-
medikun zako p og ame a aino. Helbu u ho iek lo zeko, konpu azio isiologi-
koa en espa uko ike ke a- alde ba zuek seinale isiologikoe an pa oiak iden i-
ika zen di uz en sis ema in o ma ikoak so zen di uz e. Aplikazio e a sis ema
ho ien e abile a diagnos iko mediko ik ha a ago doa, e a pe sonen egoe a men-
alak e a emozionalak iden i ika zeko e a de ek a zeko e e baliaga iak di a. Ho-
ela, age ian ge a zen da medikun za en e a ingenia i za en munduen a eko
diziplina eko lankide za en ga an zia, e a bi diziplina ho ien a eko sine giak
bila zeko beha a azpima a zen da, p eben zioa en, de ekzio goiz ia a en e a
gaixo asunen diagnos ikoa en a loan giza e-, klinika- e a eknologia-mailan au-
e apen esangu a suak bul za zeko.
Tes uingu u ho e an, esi honek, un sean, bi ike ke a-ildo jo a zen di u.
Lehenengoa, bizka ezu -muineko lesio ze bikalak edo do sal al uak di uz en
pazien een dis e lexia au onomoko ge aka iak hau ema e a bide a zen da. Mui-
neko lesio ba en ondo en, neu ona sinpa ikoak e egula zen di uz en zi kui u
lokale an aldake a plas ikoak ikus en di a. Ildo ho en helbu u nagusia Ikaskun-
za Au oma ikoan oina i u ako sis ema ba ga a zea da, bizka ezu -muineko
lesioak di uz en pazien een dis e lexia au onomoa en hasie ako diagnos ikoa en
e onka i au e egi eko, diagnos iko ho e a ako me odo inbadi zaileak e abil-
zeko beha a minimiza zeko. Helbu u ho i be e zeko, diagnos ikoa bi maila an
bana zen duen sailkapen hie a kikoko sis ema ba p oposa zen da, modu ez-
inbadi zailean a e a ako ezauga iak soilik e abiliz. Labu bilduz, ildo ho e an
egindako eka penak hipo esi hau plan ea zen du: bide aga ia da gaixo asuna-
en hasie ako diagnos ikoa Machine Lea ning e a ezauga i ez-inbadi zailee an
oina i u ako sis emen bidez egi ea.
Bes alde, biga en ike ke a-ildoa egoe a men alen de ekzio au oma ikoan oi-
na i zen da. Ildo ho en abiapun ua da aldake a emozionalek, ba ez e e es es-
egoe e an e a e laxazio-egoe e an, zuzenean e agi en dio ela gizabanako ba-
en ne bio-sis ema au onomoa i. Ne bio-sis ema au onomoak hain sen sibili a e
handia duenez, pe sona ba lasai zen denean ge a zen di en aldake a isiolo-
ix
AURKIBIDEA
4.3.3. Zuhai ze an oina i u ako asko a iko sailkapen-sis-
emak ............................. 51
4.3.4. k Nea es Neighbou s (k-NN) . . . . . . . . . . . . . . . . 56
4.3.5. Na¨ı e Bayes (NB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
4.3.6. Suppo Vec o Machines (SVM) . . . . . . . . . . . . . . 59
4.3.7. Logis ic Reg ession (LR) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
4.3.8. Sa e Neu onal A i izialak (SNA) . . . . . . . . . . . . . . 64
4.4. E eduen ebaluazioa e a baliozko zea . . . . . . . . . . . . . . . . 69
4.4.1. Da uak za i zeko me odologiak . . . . . . . . . . . . . . . 69
4.4.2. E endimendu-me ikak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
4.5. Ga an zia en analisia. Tes es a is ikoak . . . . . . . . . . . . . 81
III. EKARPENAK 87
5. Ikaskun za Au oma ikoak dis e lexia en diagnos ikoa i egin-
dako eka penak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
5.1. Hi zau ea............................... 89
5.2. Da u-bilke a.............................. 90
5.3. Da uak au ep ozesa zea e a seinaleak i agaz ea . . . . . . . . . . 92
5.4. DA du en pazien een disau onomia-maila en analisi kuan i a iboa 93
5.4.1. Da uak bis a a zea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
5.4.2. Da uen analisi es a is ikoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
5.4.3. Analisi kuan i a iboa en emai zak e a ondo ioak . . . . . 95
5.5. Dis e lexia au onomoa en diagnos iko ez-
inbadi zailea egi eko sis ema hie a kikoa . . . . . . . . . . . . . . 96
5.5.1. Ezauga iak a e a zea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
5.5.2. Sailkapen- esna en kon igu azio espe imen ala . . . . . . 101
5.5.3. Emai zak ...........................101
5.5.4. Ondo ioak...........................106
6. Ikaskun za Au oma ikoa en eka penak egoe a emozionalak
de ek a zeko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
6.1. Hi zau ea...............................109
6.2. Da u-bilke a..............................110
6.2.1. Kon igu azio espe imen ala . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
6.2.2. Ezauga iak a e a zea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
6.3. Sailkapen- esna en diseinua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
6.3.1. Hasie ako ikuspegia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
6.3.2. Azken ikuspegia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
6.3.3. E e e en ziako da u-base ba ekin sailka zeko esna en
p oba .............................126
6.4. Aplikazio p ak ikoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
6.5. Ondo ioak...............................130
x i

AURKIBIDEA
IV. ONDORIOAK 131
7. ONDORIOAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
7.1. Ondo ioak...............................133
7.2. Pa ologiak de ek a zeko in o mazio isiologikoa e a Ikaskun za
Au oma ikoko eknikak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
7.3. Egoe a emozionalak de ek a zeko in o mazio isiologikoa e a Ikas-
kun za Au oma ikoko eknikak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
7.4. E o kizuneko lan-ildoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
7.5. A gi alpenak .............................138
V. ERANSKINAK 141
8. Dis e lexia Diagnos ikoa en Emai zak e a Ondo io Medikoak
143
8.1. Emai zak ...............................143
8.2. Ondo ioak...............................150
Bibliog a ia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
x ii
AURKIBIDEA
x iii
I udien au kibidea
2.1. Ize di-gu uinak............................. 10
2.2. Ge nu-apa a ua. ........................... 11
2.3. Masku ia. ............................... 12
2.4. Odol-konposizioa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5. Odol-hodien sailkapen ana omikoa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.6. Giza go pu za en a e ia e a zain nagusiak. . . . . . . . . . . . . 16
2.7. Biho za en kokapena giza go pu zean. . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.8. Biho za en ba ne-egi u ak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.9. Biho za en un zionamendua. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.10. Neu ona edo ne bio-zelula ba en za iak. . . . . . . . . . . . . . . 20
2.11. Ne bio-sis ema zen ala en e a pe i e ikoa en osagaiak . . . . . . 21
2.12. Zun z sinpa iko a e en een e a e e en een ja o ia e a banake a. . 24
2.13. Zun z pa asinpa iko a e en een e a e e en een ja o ia e a banake a. 25
2.14. Sis ema sinpa ikoa en e a pa asinpa ikoa en un zioak. . . . . . . 26
2.15. P ozesu dis e lexikoa en eskema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.16. Egoki zapen Sind ome O oko a en (SGA) i udikapen g a ikoa. . 32
3.1. 3 e a 5 de ibazioko elek odoak ja zea. . . . . . . . . . . . . . . 36
3.2. Elek oka diog ama (EKG). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3.3. Ondoz ondoko aupade an jaso ako p esio a e iala. . . . . . . . 38
3.4. EDA jaso zeko elek odoak ja zea. . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3.5. EDA seinale isiologikoa be e bi osagaiekin. . . . . . . . . . . . . 40
3.6. Elek odo e apola en sis ema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3.7. To axa en e edu zilind iko sinpli ika ua. . . . . . . . . . . . . . . 42
3.8. Inpedan zia-ka diog a ia en azadu a e a uhinak. . . . . . . . . . 43
4.1. Sailkapen- e a e eg esio-a azoen i udikapen g a ikoa. . . . . . . . 47
4.2. T a amendu medikoen aplikazioa i bu uzko e abaki-zuhai za e ai-
ki zekoadibidea. ........................... 50
4.3. Baggingen algo i moa en egi u a en adibidea. . . . . . . . . . . . 52
4.4. AdaBoos algo i moa en ena zeko ja o izko da uak . . . . . . . 53
4.5. AdaBoos algo i moak so u ako sailka zaile e azak . . . . . . . 53
4.6. AdaBoos algo i moa ekin lo u ako azken sailka zailea . . . . . 54
4.7. Random Fo es algo i moa en un zionamendua. . . . . . . . . . 55
xix
IRUDIEN AURKIBIDEA
4.8. k-NN me odoa e abiliz sailka zeko p ozedu a. . . . . . . . . . . . 57
4.9. Sailkapen p ozesua Na¨ı e Bayes algo i moa en bidez. . . . . . . . 59
4.10. Sailkapen op imoa euska i-bek o een makinekin (SVM). . . . . . 60
4.11. Sailkapen op imoa euska i-bek o een makinekin (SVM) e egula-
izazio- eknika aplika u a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
4.12. Sailkapen op imoa euska i-bek o een makinekin (SVM) Ke ne-
len ans o mazio- eknika aplika u a. . . . . . . . . . . . . . . . . 62
4.13. E eg esio Logis ikoa ekin (LR) sailka zea un zio logis ikoa en
edo sigmoidea en bidez. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
4.14. Sa e neu onal a i iziala en egi u a. . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
4.15. Pe zep oi mul ige uza (MLP) sa e ba en oina izko a ki ek u a. 65
4.16. Oina i E adialeko Sa ea (RBF) algo i moa en bidezko sailkapen-
p ozesua en egi u a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
4.17. Sa e neu onal a i izial adizional e a sakon ba en adibidea. . . . 68
4.18. Da u guz ien ausazko banake a bi bloke an. . . . . . . . . . . . . 70
4.19. Da u guz ien ausazko banake a hi u bloke an. . . . . . . . . . . . 70
4.20. K- old me odoa en un zionamendu-me odologia. . . . . . . . . . 71
4.21. Boo s ap me odologia: da uen laginke a-p ozesua o dezkapena
e abiliz. ................................ 73
4.22. Nahas e-ma izea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
4.23.AUC1.adibidea............................ 79
4.24.AUC2.adibidea............................ 79
4.25.AUC3.adibidea............................ 80
4.26.AUC4.adibidea............................ 80
4.27. -BC banake a. 1. adibidea: ia be i ∆acc <0............ 84
4.28. -BC banake a. 2. adibidea: ia be i ∆acc >0............ 84
4.29. -BC banake a. 3. adibidea: ia be i -0.1 <∆acc <0.1. . . . . . . 85
5.1. Espe imen u-e apak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
5.2. Lagineko subjek ue ako ba en ja o izko seinalea au ez p oze-
sa zea e a i agaz ea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
5.3. Espe imen ua en hi uga en asean jaso ako seinale isiologikoak
bis a a zea. .............................. 94
5.4. P esio a e ial sis olikoa en bilakae a pazien e dis e lexikoe an
e a pa ologia ho i jasa en ez du ene an. . . . . . . . . . . . . . . 95
5.5. P oposa u ako sailkapen hie a kikoko sis ema en egi u a. . . . . 105
6.1. Pa e-ha zaile ba engandik espe imen uan zeha lo u ako RR
e a EDA seinaleak, de ek a u ako RRespekin ba e a. . . . . . . . 112
6.2. Poinca ´e en sakabana ze-diag ama egi ean lo u ako elipsea en
adibidea.................................115
6.3. Biko eka egindako alde ake a en emai zak, BC es a e a puzzlea-
en da u-basea en 50 ezauga iak e abiliz. . . . . . . . . . . . . . 119
6.4. AdaB s. Bag konpa azio ako ondo engo PDFa. . . . . . . . . . . 120
6.5. RR Band ezauga iak RR seinalea en anpli udea disk e iza zen
duhi ubanda an. ..........................122
xx
IRUDIEN AURKIBIDEA
6.6. Biko ekako alde ake a en emai zak, BC es a e abiliz, RR Band
ezauga ia puzzlea en da u-basea en bes e 50 ezauga iei gehi u
ondo en.................................123
6.7. Sailka zaile onenen nahas e-ma izeak, puzzlea en da u-basea e a-
biliz...................................125
6.8. WESAD da u-basea en e egis o ba en seinaleak. . . . . . . . . 127
6.9. Ba ezbes eko nahas e-ma izea AdaB algo i moa en za , WESAD
da u-basea e abiliz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
8.1. P esio a e iala handi zeko e edua, ga z disoluzioa ekin 37oC- an
masku ia be e zen den bi a ean. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
8.2. E e lexu ba oha zailea en sen sibili a ea neu ke a a sedenean,
o eka sinbobagala e a no ad enalina e a basop esina zine ikoa,
dis e lexia au onomikoa ekiko e a gabeko bizka ezu -muineko le-
sioa du en pazien eengan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
xxi

IRUDIEN AURKIBIDEA
xxii
Taulen au kibidea
5.1. Pazien een his o ial kliniko ik a e a ako ezauga iak. . . . . . . . 98
5.2. Espe imen ua en ho mona-za i (odol-anali ika) ez-inbadi zailea en
ja o i isiologikoko ezauga iak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
5.3. Espe imen uko bioseinaleak bil zeko za i ez-inbadi zailea en ja-
o i isiologikoko ezauga iak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
5.4. Sailka zaile onena zenba es ea his o ial klinikoa en ezauga ien
azpiespazioa e abili a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
5.5. Sailka zaile ik onena zenba es ea me odo ez-inbadi zaileen bidez
a e a ako ezauga i isiologikoen azpiespazioa e abili a. . . . . . . 103
5.6. Sailka zaile ik onena zenba es ea ezauga i kliniko e a isiologiko
ez-inbadi zaileen azpiespazio konbina ua e abili a. . . . . . . . . 103
5.7. Bi maila ako sailka zaile hie a kikoa en ebaluazioa. . . . . . . . . 105
5.8. Lea e-one-ou me odologia e abiliz sailka zaile hie a kikoa en
emai zak. ...............................106
6.1. Az e u ako leiho bakoi ze ik a e a ako denbo a-e emuko ezau-
ga iak. ................................114
6.2. Sailka zailea en p oba en e endimenduak, puzzlea en da u-basea-
en 50 ezauga iak e abiliz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
6.3. Sailka zailea en p oba en e endimenduak, CFS algo i moak puzz-
lea en da u-base ako hau a u ako 11 ezauga iak baka ik e abiliz.121
6.4. Sailka zailea en p oba en e endimenduak, puzzlea en da u-mul zo-
a en bes e 50 ezauga iei RR Band ezauga ia gehi u ondo en. . 123
6.5. Sailka zailea en p oba en e endimenduak, RR Band ezauga ia
gehi u ondo en e a soilik CFS algo i moak puzzlea en da u mul-
zo ako hau a u ako 6ak e abiliz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
6.6. Sailka zailea en p oba en e endimenduak WESAD da u-basea
e abiliz. ................................127
8.1. Sin omen p ebalen zia, Au onomic S anda ds Assessmen Fo m
(ASAF) e abiliz neu ua. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
8.2. Demog a ia, da u klinikoak e a neu ke a au onomikoak, dis e le-
xia au onomikoa du en e a ez du en BMLko pazien eei dagokienez.146
xxiii
TAULEN AURKIBIDEA
xxi
I. Za ia
HITZAURREA
xx

2. Kapi ulua
Giza Go pu za en
Ana omia e a Fisiologia
2.1. Hi zau ea
Lan honen 1. Sa e an plan ea u den bezala, osasun-sis emak eknologia be-
iak eska zen di u pazien ea en ongiza e isikoa, psikologikoa e a emozionala
lo zeko. Helbu u ho i begi a, beha ezkoa da ezagu za medikoak e a inge-
nia i zakoak ba zea, espe imen azio e a ike ke a-lan desbe dine a ik lo dai ez-
keen au e apen eknologiko guz iak i izpide medikoe an oina i u beha bai i a.
Kon uan ha u a ana omia dela medikun za en oina ia [7], esi hone an kapi-
ulu hau ezinbes ekoa da giza go pu za en egi u a zein den ule zeko.
Giza go pu za en ana omia, go pu za en egi u a az e zen duen zien zia be-
zala de ini zen da e a zien zia biologiko zein medikoen hasie a izan zela us e
da. An zina oan hi z hau e abil zen hasi zi en: an zinako g ezia ak hasi zi en
go puak disekziona zen. Ho ega ik age u zen ana omia hi za, moz u, bana u
esanahia duena.
His o ian zeha , zibilizazioek au e apenak egin di uz e giza go pu za, ha-
en ehunak, o ganoak e a zelulak az e zea i dagokionez. Gau egun, e mino
ho en dibisioak edo azpi-diziplinak daude, hala nola: Ana omia Sis emikoa edo
Desk ip iboa (go pu za en az e ke a sis emen e a apa a uen a abe a), Ana o-
mia E egional edo Topog a ikoa (go pu za en az e ke a go pu z-zonaldea en
a abe a), Ana omia Mik oskopikoa edo His ologikoa (ehunen e a o ganoen az-
e ke a mik oskopioa e abiliz), Ana omia Fun zionala (giza go pu za osa zen
du en egi u en helbu ua en az e ke a), Neu oana omia (ne bio-sis ema en ana-
omia en az e ke a) e a Ana omia Pa ologikoa (o gano e a sis emen gaixo asun
edo pa ologien az e ke a).
Tesi hau ga a zeko ezinbes ekoa da giza go pu za en ana omia e a isiolo-
gia ezagu zea. Ana omia giza go pu za en egi u a en osagaien az e ke an zen-
a zen den bi a ean, au eko pa ag a oe an azaldu den bezala, isiologia o ga-
nismo bizidunen un zioak az e zen di uen zien zia da, bai osasuna en egoe an,
bai gaixo asuna enean.
7
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
XVIII. mendean so u zen isiologia edo ana omia biziduna e minoa, espe-
imen azioan oina i u a, giza go pu zak nola un ziona zen duen ule zen la-
gun zeko. Teknologiak au e a egin ahala, espe imen azio- e a behake a- eknika
be iak age zen di a, e a XX. mendean au kikun za isiologikoak ge o e a e i -
mo handiagoan ge a zen di a. Au e apen eknologikoei eske , isiologia hainba
ada e an bana zen da: neu o isiologia (ne bio-sis ema zen ala en e a pe i e i-
koa en un zioen miake a), elek o isiologia (biho za en ja due a elek ikoa en
miake a), isiologia zelula a (zelula ba ean ge a zen di en ja due en az e ke-
a biologikoa, bizi ik man en zeko) e a medikun zako espeziali a eei dagozkien
bes e ba zuk: ka dio isiologia, endok inologia, a nas isiologia, e ab.
Fisiologia medikun za mode noa en un sezko zu abea da; izan e e, alde
medikoen za ezinbes ekoa da o ganismoa en un zioak ezagu zea, bai baldin za
no male an, bai pa ologikoe an. Azken hauek un zio no malen al e azioak di a,
de ek a u e a ule u ahal iza eko aldez au e ik giza go pu za en isiologia zein
den jakin beha da.
Tesi hone an au kez en den lana giza go pu zean ge a zen di en enome-
noak au oma ikoki ikasiz hau ema ean oina i zen da. Ho i ho ela izanik, ezin-
bes ekoa da ana omia i e a isiologia i bu uzko oina izko ezagu zak iza ea esi-
memo ia hone an desk iba uko den lana ule zeko. Ho ega ik, kapi ulu hone a-
ko 2.2. A alak esi hone an egindako ike ke a-lana ekin lo u ako bizi-o ganoen
egi u a e a un zioak desk iba uko di u. Ja aian, 2.3. A ala zeha z-meha z sa -
uko da dis e lexia au onoma izeneko pa ologia en azalpenean, lan hone an au -
kez u ako lehen eka pena en oina ia bai a. Azkenik, 2.4. a alak egoe a emozio-
nalen e emua az e uko du, esi honen biga en eka pena babes en duena.
2.2. Giza go pu za en sis ema o ganikoak e a un-
zioak
Fun zio komuna be e zen du en e a giza go pu za en an olamendu-maila
ga an zi sua o dezka zen du en o ganoen mul zoa i sis ema o ganikoak esa-
en zaio. Giza go pu za ezauga i mo o un zional komunak di uz en lau sis e-
ma o ganiko an bana zen da: soma ikoak, e aie akoak, zi kulaziokoak e a ne -
biozkoak. Sis ema o ganiko ho ie ako bakoi za, aldi be ean, apa a u ezbe dinez
osa u a dago, be e zen du en un zioa en a abe a. Ondo en, sis ema ho ie ako
bakoi za osa zen du en o ganoak ze enda zen di a.
Giza go pu za en ho mak osa zen di uz en o ganoak e a egi u ak sis ema
soma ikoen pa e di a. Sis ema ho ien ba uan, sis ema egumen a ioa (azala e a
e anskinak) e a sis ema os eomioa ikula a edo lokomozio-apa a ua (hezu ak,
a ikulazioak e a muskulu eskele ikoak) daude.
E ai-sis emen pa e di en o gano e a egi u ei e aiak esa en zaie, giza go -
pu za en ba unbe handie an daude e a o ganismoa en un zio bege a iboe-
an esku ha zen du e. E aie ako sis emen ba uan daude diges io-apa a ua
(elikadu a-kanala e a gu uin e an siak), a nas apa a ua (a nas-hodiak e a bi i-
kak), ge nu-apa a ua (ge nu-hodiak e a gil zu unak), apa a u geni ala (gu uin
8
2.2. GIZA GORPUTZAREN SISTEMA ORGANIKOAK ETA FUNTZIOAK
sexualak edo gonadunak, ubide geni alak, gu uin e an siak e a kanpoko edo pe-
inealeko za ia) e a apa a u endok inoa (gu uin independen eak e a elka uak).
Go pu zeko likidoak (odola e a lin a) ga aia zen di uz en o ganoek e a egi-
u ek osa zen du e zi kulazio-sis ema. Talde ho en ba uan daude sis ema ka -
diobaskula a (biho za, odol- e a lin a iko-hodiak) e a immuni a e-sis ema edo
o gano hema opoie ikoak (mieloideak e a lin oideak).
Azkenik, ne bio-sis ema dago. Sis ema ho i o gano e a egi u ek osa zen du e,
e a o gano e a egi u a ho iek o ganismo osoan bana zen di a, ne bio-e egulazioko
un zio in eg a zailea be e zeko. Ne bio-sis ema bi alde an bana zen da: e dial-
dea (bizka ezu -muina e a en ze aloa) e a pe i e ikoa (ne bioak, gongoilak e a
ne bio-amaie ak).
Giza go pu za en sis ema o ganikoen sailkapena ikusi ondo en, esi hone an
au kez u ako lanak au e ik ze enda u ako lau lan baka ik izango di u a da z:
egumen a io apa a ua, ge nu-apa a ua, sis ema ka diobaskula a e a ne bio-
sis ema.
2.2.1. Tegumen a io apa a ua
Sis ema egumen a ioa en un zioak di a, ba e ik, kal ea en au kako babesa
e a, bes e ik, ingu uko ingu unea hau ema eko gai asuna. Sis ema hau hona-
ko hauek osa zen du e: la uazalak, la uazala en e anskinek (ileak, azazkalak,
ize di gu uinak, seba gu uinak), la uazalpeko ehunak, la uazal-muineko lo u-
ek e a bula ek. Hau da, go pu z osoa ingu a zen duen go pu z-sis ema da.
III. Za ian azaldu ako eka pene an desk iba zen den bezala, esi honen oi-
na ian dagoen lana en helbu ua da Ikaskun za Au oma ikoko eknikak apli-
ka uz go pu zean ge a zen di en hainba enomeno de ek a zea. Ho e a ako,
hainba seinale isiologiko bildu beha di a, la uazala en gainean koka u ako
elek odoak e abili a. Au eko pa ag a oan ze enda u ako sis ema egumen a-
ioa en osagai guz ien a ean, lan hau ize di-gu uine an baino ez da zen a zen,
ho iek ema en bai u e esi hone an au e ago bila uko di en enomenoen za i
ba hau ema eko beha den in o mazioa.
[8]- ik a e a ako 2.1. I udian e akus en di en ize di-gu uinak la uazalean
koka u ako u u-egi u a xikiak di a, e a o ganismoa en gu uin sek e uen pa e
di a. Be az, be e un zioa subs an ziak, kasu hone an ize dia, gainazal epi elia-
le a e oa ea da, hainba hodi en bidez. Bi ize di gu uin mo a daude: ek inak
e a apok inak. Lehenengoak, uga ienak ia go pu z osoa es al zen du enak, la-
uazala en gainazalean i eki zen di a zuzenean ize dia en po oan zeha , e a
go pu za en enpe a u a e egula zeaz a du a zen di a, ize di usaingabea, kolo-
egabea e a u sua ja ia uz. No malean, ize di ho ek e agi en du hipe ize dia.
Biga enak la uazala en gainalde aino heda zen di en ile- olikulue an amai zen
di a, e a ho ega ik daude, ba ez e e, ile- olikulu asko di uz en e emue an, hala
nola bu uko ile-la u, besape e a e emu geni ale an. Gu uin ho iek esen ziak
aska zen di uz e, usaindun ize dia so uz.
9
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
Ize di
gu uin
ek ina
Ize di
gu uin
apok ina
Ile- olikulua
Po oa
2.1. I udia: Ize di-gu uinak.
Tesi honi dagokionez, ize di gu uin ek inak di a gehien in e esa zen di e-
nak, uga ienak di enez e a go pu zeko a al asko an daudenez, neu ke ak egi eko
elek odoak ja zea e az en bai u e. 2.1. I udian ikus dai ekeen bezala, gu uin
ho iek egi u a ubula luzeak di a, de misean oso bi ibilka u ik dagoen za i ba
e a gu uine ik abia zen den e a ize dia go pu za en kanpoalde a e ama en duen
hodi es u ba di uz enak, la ua en gainazaleko po o ba e ik.
2.2.2. Ge nu-sis ema
Ge nu-apa a ua osa zen du en o ganoen un zio nagusiak di a ge nua ekoiz-
ea, bil egi a zea e a kanpo a zea, o ganismo ik hondakin ni ogena u likidoak
ken zeko, hala nola u ea e a azido u ikoa, bai a bes e gai oxiko ba zuk e e. 2.2.
I udiak, [9]- ik a e a akoak, e akus en duenez, apa a u hau bi gil zu unek, bi
u e e ek, masku iak e a u e ak osa zen du e [10].
10
2.2. GIZA GORPUTZAREN SISTEMA ORGANIKOAK ETA FUNTZIOAK
Gil zu una
U e e a
Masku ia
U e a
2.2. I udia: Ge nu-apa a ua.
Gil zu unak saihe sen azpian dauden bi o gano di a, azken bi o ax-o noen
pa ean, e a oina izko bi un zio di uz e. Lehenengoan, odolean dauden honda-
kin likidoak (u ea) i agaz en di a ne onak izeneko i agazke a-uni a een bidez,
e a ge nu- o man desage a az en di a. Biga ena, globulu go iak so zeko e i-
opoye ina izeneko ho mona ekoiz ea da.
Gil zu une a ik da o en ge nuak u e e izeneko bi hodi es ue an zeha zi -
kula zen du. Hodi ho iek 10 segundoan behin uzku zen e a e laxa zen di en
muskuluak di a, e a ge nua masku i a i is ea ahalbide zen du e.
Ja aian masku ia dago. O gano ho i zeha zago azal zen da, esi hone a ako
egindako lana en za i ba ha an oina i zen bai a. Masku ia go pu za en behe-
ko sabelean dagoen o gano hu s ba da. 200 ml ingu uko edukie a du, e a o ma
es e ikoa du be e a dagoenean, e a e aed okoa hu sik dagoenean. Masku iak bi
un zio nagusi di u. Alde ba e ik, u e e e a ik zeha i is en den ge nua me a ze-
ko un zioa du, o gano ho iek osa zen di uz en ho mak e laxa uz e a dila a uz.
Bes e alde ik, masku iak ho ma ho iek ha u e a lau zen di u, u e an zeha
ge nua kanpo a uz hus eko.
2.3. I udian ikus dai ekeenez, [11]- ik lo ua, masku ia egi u a ba zuek osa zen
du e. Egi u a ho iei eske , o ganoa handi u egi en da ge nua bil egi a zeko, e a,
bolumen jakin ba e a i i si denean, hus u egi en da, ge nua go pu za en kan-
poalde a i i s dadin mikzio- luxu egoki ba en bidez.
11

2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
U e e ak
U e e -zuloak
Muskulu
de uso ea
U e a
Ge nua
Pe i oneoa
2.3. I udia: Masku ia.
Ge nua masku ian sa zen da o gano ho en e dialdean dauden u e e -zuloe-
a ik. Sa zeko bide ho iek masku ia en ezke aldean e a eskuinaldean dauden
bi i ekidu ek osa zen di uz e.
Masku ia en gainazala i pe i oneoa esa en zaio. Min z ho en un zioa o -
gano ho en ba ne-za iak babes ea da, e a oles u ek osa zen du e. Toles u ek
malgu asun handia ema en dio e masku ia i, jasa en di uen amaina-aldake ekiko
e esis en ea izan dadin.
Pe i oneoa en azpian muskulu-zun z ba zuk daude, masku i osoa ingu a zen
duen muskulu de uso ea osa zen du enak. Be e ze-bolumen maximoa lo zen
denean edo, be e bo onda ez, mikziona u nahi denean, ga unak seinaleak bidal-
zen dizkio muskulu de uso ea ekin konek a u a dauden ne bio- alde ba i, e a
muskulu ho i osa zen du en zun zak uzku u egi en di a, ge nua u e an zeha
kanpo a a e a aziz e a masku ia en amaina xiki uz.
Azkenean u e a dago. Masku i ik da o en ge nua go pu ze ik kanpo a zeko
hodia da, ga unak es in e eko muskuluei lasai zeko bidal zen dizkien seinaleei
eske .
2.2.3. Sis ema ka diobaskula a
Sis ema ka diobaskula ak, odoleko zi kulazio-sis ema e e dei ua, e a sis e-
ma lin a ikoak osa zen du e zi kulazio-sis ema, odola e a lin a go pu ze ik zi ku-
la zea ahalbide zen du en o gano- e a egi u a-mul zo ba ez osa ua. Helbu ua da
man enugaiak e a bes e subs an zia ba zuk ga aia zea, hondakin me abolikoak
bil zea, o ganismoa gaixo asun in ekziosoe a ik de enda zea e a o ganismoa en
go pu zeko e a zelule ako enpe a u a e egula zen lagun zea.
12
2.2. GIZA GORPUTZAREN SISTEMA ORGANIKOAK ETA FUNTZIOAK
Sis ema lin a ikoa lin a (p o einak, ga zak, glukosa e a bes e subs an zia
ba zuk di uen likido ga den e a u sua) go pu z osoan ga aia zen du en hodi
lin a ikoz osa u ako sa e ba ek e a zen du. Be e un zio nagusiak di a, ba e-
ik, go pu z-likidoak o ekan man en zea e a, bes e ik, go pu za in ekzioe a ik
babes ea [12].
Sis ema ka diobaskula a odolak, odol-hodiek e a biho zak osa zen du e. Be-
e un zio nagusia o ganismo osoan zeha odol-zi kulazioa ahalbide zea da, ho-
ela oxigenoa, ho monak, man enugaiak e a bes e subs an zia ba zuk go pu ze-
ko zelule a a, ehune a a e a o ganoe a a bana zea lo uz.
Odola
Odola ehun konek ibo ba da, likidoa e a zelulak nahas en di uena, oina i
koloidal u sua e a osae a konplexu e a be iz aga ia duena, hezu -muinean
egi en dena e a zi kulazio-sis emako odol-hodie an zi kula zen duena.
Odola za i solido ba ek osa zen du ( %45), oso asuna en %95ean globulu go-
iek (e i ozi oak edo hema iak) e a gaine ako %5ean globulu zu iek (leukozi-
oak) e a plake ek ( onboi oak) e a ua. Za i likidoa, odol-plasma de i zona,
odola en bolumen osoa en %55 da, %90 u a da e a gaine ako %10 p o einak e a
ga zak di a. 2.4. I udiak g a iko zi kula ba e akus en du, e a ho i eske ikus en
da odola en osagaien ehunekoa.
Odola
Plasma Globulu go iak Globulu zu iak e a plake ak
2.4. I udia: Odol-konposizioa.
Odola en un zioak uga iak di a, baina ga an zi suenak honako hauek di-
a: lehena globulu go iei eske , man enugaiak, oxigenoa (O2) e a ho monak
go pu zeko a al guz ie a a ga aia zea da. Bes e ze egin ba da an igo pu zak
bidal zea leukozi oen bidez, o ganismoan age zen di en in ekzioei au e egi eko.
13
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
Globulu go iak be i o e e ka bono dioxidoa (CO2) e a zelula desbe dine a ik
da ozen bes e hondakin ba zuk ga aia zeko hi uga en lanean p o agonis a di-
a. Azkenik, bizi- un zio desbe dinak be e zen di u, hala nola e mo egulazioa,
go pu za enpe a u a egokian man enduz e a koagulazioa, plake en bidez, odo-
la en luxua be a e a o ganismoa en ehunen o bain zea e az uz.
Sis ema ka diobaskula a en lehen osagai ho en desk ibapena amai zeko,
aipa u beha da ba ezbes eko odol kopu ua go pu z-pisu osoa en %7 dela (4 e a
5 li o a ean) e a be e kolo e go ixka globulu go ien hemoglobina pigmen ua-
en ondo io dela.
Odol-hodiak
Odol-hodiak hodi hu sen o mako egi u ak di a, odola go pu z osoan zeha
ga aia zen du enak.
2.5. I udian ikus dai ekeenez ([13]- ik a e a a), odol-hodiak bes e bos egi-
u az osa u a badaude e e (a e iak, a e iolak, zainak, benulak e a kapila ak),
hi u alde en sailkapen ana omikoa egin dai eke, egi u a bakoi za en ezauga ie-
an zen a u a. Lehenengoa a e iek e a a e iolek osa zen du e: odola biho ze ik
u un zen den hodiak di a. Biga enak benulei e a zainei egi en die e e e en zia,
odola biho ze a isu zen den hodiak ba nebilduz. Ho elako hodiek balbulak di-
uz e, baina bes e bi kasue an ez da ho elako ik ge a zen. Azkenik, hi uga en
mul zoan, kapila ak daude. Ho men a gal asuna i eske , zelulaz kanpoko ingu-
unea ekin elka ukea ahalbide zen du en hodiak di a.
Kapila ak
A e ia
A e iola
Benula
Zaina
2.5. I udia: Odol-hodien sailkapen ana omikoa.
14
2.2. GIZA GORPUTZAREN SISTEMA ORGANIKOAK ETA FUNTZIOAK
A e iak odol-hodiak di a, e a odolak biho ze ik go pu zeko o gano guz ie a-
a zi kula zen du, odolean dauden oxigenoa e a man enugaiak ga aia uz, bi ike-
ako a e iak izan ezik, ho iek ka bono dioxidoa duen odola ga aia zen bai u e.
Ho mak lodiak, gogo ak e a elas ikoak di a p esio handiak jasan ahal iza e-
ko. Pa e e ako muskuluak lauak di a e a ne bio-sis ema au onomoa en mende
daude, uzku u e a luza u egi en di a biho zeko odol oxigena uak go pu zeko
o gano bakoi ze a egi en duen p esioa e egula zeko. Sis ole ben ikula a e-
kin, biho za uzku zen den unea, honen muskulu-ehuna en uzku du a en ondo-
ioz, odola biho ze ik a e a zen da e a a e ia be e egi en da. Odolak a e ia ik
biho ze a a ze a egin ez dezan, behin sis olea en zikloa egin ondo en, balbula
sigmoideak i xi egi en di a.
Giza go pu za en a e ia handiena ao a da, heldue an 25 mm-ko zabale a
izan dezakeena.
Biho ze ik u undu ahala, a e iak a e iola de i zen bes e hodi meheago e a
ez hain elas iko ba zue an ada ka zen di a, e a ho ien un zioa kapila ei odola
aska zeko e abil zen di en hodiak kon ola zea da.
Sailkapen ana omikoa en biga en mul zoan zainak e a benulak age i di a.
Odol-hodien ba uan, odol desoxigena ua o ganoe a ik e a odol-kapila e a ik
biho ze aino e ama eko un zioa du en zainak daude, bi salbuespenekin: lehe-
nengoa, biho ze a i i si au e ik gibele ik e a bi ike a ik iga o zen den zain po a
da, ka bono dioxidoa e a zelulen bes e hondakin me aboliko ba zuk ken zeko.
Biga en i egula asuna zaine ako odola en o dez odol a e iala ga aia zen
du en bi ike ako zainek ema en du e, zainek ga aia zen du en odola i esa en
zaion bezala. Hodi hu s o mako egi u ak di a, e a ez du e xa la elas iko ik,
a e ien kasuan ge a zen den bezala, e a odola iga o zeko ba unbea a e ie-
na baino handiagoa da. Giza go pu zean a e iak baino zain gehiago daude e a
odol-bolumen osoa en %70 ingu u du e.
Giza o ganismoa en zainik handienak goiko kaba zaina e a beheko kaba zaina
di a, heldu ba ean 35 mm-ko zabale a izan dezake enak.
Biga en mul zo ho en ba uan, benulak daude, kalib e oso xikiko odol-
hodiak, e a, ge o, ba u ahala, zainak e a zen di uz e. Hodi ho ien un zioa kapi-
la e ako odola bil zea e a zaine a a e ama ea da, ondo en zainek biho ze aino
e aman deza en. Benulak kapila ondoko mailan gasak, man enugaiak e a hon-
dakinak uka zeaz a du a zen di a.
2.6. I udian, [14]- ik a e a akoan, o ganismoan dauden zain e a a e ia na-
gusiak ikus dai ezke. Ho iek be eiz eko, li e a u an a e iak go iak e a zai-
nak u din kolo ekoak i udika zen di a. Zainei eslei u ako kolo ea en a azoia da
odol-hodien gainazala apu ba u dinxka dela, e a a e iak sakonago e a zainak
azalago iga o zen di enez, no mala da azkenekoe an onu u dina de ek a zea.
15
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
zioak, ikaskun za, memo ia e a mugimendua kon ola zeaz e e. Ze ebeloa bizka-
ezu muineko es imuluak ga une a i is eaz a du a zen da, e a be e un zioen
a ean daude biho za en aupada e egula zea, o eka, a nas un zioa e a mus-
kuluen mugimenduak kon ola zea, hala nola ibil zea e a idaz ea. En ze aloa en
hi uga en osagaia enbo en ze alikoa da, e a ha en xedea da oina izko un-
zio ez-bolun a ioak kon ola zea (loa, a naske a, biho z-kon ola) e a seinaleak
ansmi i zea en ze aloa en e a bizka ezu -muina en a ean.
NSZ en biga en osagaia bizka ezu -muina da, en ze aloa en luzapen gisa
de ini dai ekeena e a bizka ezu a en ba uan dagoena. Be e lana, alde ba e ik,
go pu za e a en ze aloa komunika zea da, be a ik so zen di en ne bio espinalen
bidez, e a, bes e ik, e e lexu ekin za asko en kon ola da ama.
Ne bio-sis ema pe i e ikoa (NSP)
Ne bio-sis ema pe i e ikoak bi osagai di u: ne bioak e a gongoil pe i e ikoak
edo ne bio-gongoilak. Ne bioek edo ne bio-zun z so ek ga ezu eko ne bioak (12
pa e) zein bizka ezu ekoak (31 pa e) bil zen di uz e, hau da, ne bio-sis ema ik
go pu z oso a a e a zen di en 43 ne bio-biko eak di a. So a gogo ak e a e e-
sis en eak di a, e a un zio nagusia ne bio-sis ema go pu zeko gaine ako elemen-
uekin komunika zea da.
Ne bio-gongoilak NSZ ik kanpo e a NSP en pa e di en ne bioen ibilbidean
dauden gongoil neu onek osa u ako egi u ak di a. Be e egi ekoa NSZ o gano
sen so ialekin konek a zea da.
Ikuspegi un zionale ik, ne bio-sis ema pe i e ikoa ne bio-sis ema soma i-
koan e a ne bio-sis ema au onomoan (NSA) bana zen da. Hu engo a alak NSP
au kez en du ikuspun u ho e a ik.
Ne bio-sis ema en an olake a un zionala
Aipa u bezala, ikuspun u un zionale ik, ne bio-sis ema bi alde an bana zen
da: ne bio-sis ema soma ikoa e a ne bio-sis ema au onomoa.
Ne bio-sis ema soma ikoa
Ne bio-sis ema soma ikoa neu ona sen si iboek e a neu ona mo o ek osa zen
du e. Lehenengoek ha zaile sen so iale a ik NSZ a e ama en du e in o mazioa;
biga enek, be iz, bulkada edo seinale elek ikoak muskulu eskele ikoe a a e a-
ma en di uz e, bo onda ezko mugimenduak egi eko. Bes e e a ba e a esanda,
ne bio-sis ema soma ikoa ne bio-sis ema pe i e ikoa en egi u a guz iek osa zen
du e, e a ho ien xedea in o mazio sen si iboa bide a zea e a muskulu eskele i-
koe a a kon ol mo o a en in o mazioa e ama ea da.
Be e un zio nagusia ha zaile sen si iboak NSZ en o gano sen so iale a a
konek a zea da, ondo en muskulue a a konek a zeko e a mugimendu bolun a-
ioak e agi eko.
22

2.2. GIZA GORPUTZAREN SISTEMA ORGANIKOAK ETA FUNTZIOAK
Ne bio-sis ema au onomoa (NSA)
Ne bio-sis ema au onomoa, neu obege azio-sis ema edo ne bio-e aie ako sis-
ema e e dei ua, neu ona e a ne bio-bide mul zo ba ek osa zen du, e a go pu za-
en e aie ako sis emak kon ola zea du eginkizun. Hau da, ne bio-sis ema pe i-
e ikoa en za ia da, e aien nahi gabeko un zioak kudea zen di uena. Izenak be-
ak adie az en duen bezala, sis ema au onomoa da, e a ekin za ez-bo onda ezko-
ez edo inkon zien eez e a au oma ikoez a du a zen da.
NSA en eginkizun nagusia homeos asi-egoe a i edo o ganismoa en egonko -
asuna i eus ea da, e a e an zun egokiak so zea, kanpoko e a ba uko aldake en
au ean egoki u ahal iza eko.
NSAk kon ola zen di uen nahigabeko un zioak uga iak di a: biho z-maiz a-
suna, zi kulazioa, a naske a, ize di zea, diges ioa, me abolismoa, go pu z- enpe-
a u a, ja iake a glandula a, lis u-ja ioa, mikzioa, e ab.
Ne bio-sis ema honek gaizki un ziona zea en ondo ioz NSA en dis un zioek
hainba sin oma e agi en di uz e, e a ho iek disau onomia izenpean aldeka zen
di a.
NSA en oina izko egi u a e a un zionamendua XX. mendea en hasie an de-
ini u zi en, e a ha en un sezko bi banake a aipa u zi en: sis ema sinpa ikoa e a
pa asinpa ikoa [21,22]. Gau egun, NSA e aie ako bide a e en eek, in eg azio-
zen oek (hipo alamoa e a ga un-ko exa) e a e aie ako bide e e en e sinpa iko
e a pa asinpa ikoek osa zen du ela baiez a zen da.
Ne bio-sis ema sinpa ikoa (NSS)
Ne bio-sis ema sinpa ikoa ale a-egoe e an ak iba zen da, hau da, go pu za
ale a- edo inda -egoe ak eska zen di uz en ekin ze a ako p es a zeaz a du a zen
da, hala nola a iskua, beldu a, hase ea, lo sa edo emozioa e agi en du en
egoe e a ako. Be e un zioa o gano ba zuk kon ola zea da, un zioak, e e le-
xuak e a e aien e eakzioak azka ak iba zea eska zen du en egoe e an. NSS
ak iba zeak epe labu ean la ialdiei au e egin ahal iza eko balio du.
Sis ema sinpa ikoa en bide e e en eak osa zen di uz en neu ona sinpa ikoak
bizka ezu -muina en a eko zu abean daude, T1 e a L2 segmen uen a ean
[23], [24]- ik a e a ako 2.12. I udian e akus en den bezala.
Go pu za la ialdi-egoe a ba ean p es a zeko, ne bio-sis ema sinpa ikoak hain-
ba bide konplexu ak iba zen di u. Bide ho ie an, age ikoa da biho z- e a a naske-
a-e i moa e a odol-p esioa a eago zea, begi-ninien dila azioa, ize di zea a ea-
go zea e a odol- luxua alda zea, odola la uazale ik, u daile ik e a hes ee a ik
a e a dadin, ja due a sinpa ikoa en au ean e an zun ho i ema eko beha di en
ga un, biho z e a muskulue a a zuzen zeko. NSS ak iba zen denean egindako
un zio ho ie ako ba zuk 2.14. I udian age zen di a.
23
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
Hanke a a
ne bio
a akideoaga ik
Begi-ninia en dila ado ea
Gu uin lak imala
Gu uin azpimandibula a
Pa o ida gu uina
Biho za
T akea
B onkioak
Bi ikak
U daila
Gibela
Pank ea
Gil zu un-gaineko muina
Gil zu una
Hes e lodia
Bu e a
Geni alak
Gonada
2.12. I udia: Zun z sinpa iko a e en een e a e e en een ja o ia e a banake a.
Ne bio-sis ema pa asinpa ikoa (NSPS)
Ne bio-sis ema pa asinpa ikoa en un zio nagusia ene gia bil egi a zea edo
au ez ea e az en du en ja due ak es imula zea da. Ene gia kon se ba ze a e a
be esku a ze a e a epe luze ako ongiza ea ziu a ze a bide a u ako aldake ak
e agi en di u. Esan li eke ne bio-sis ema pa asinpa ikoa sinpa ikoa en kon a-
koa dela, hau da, a sedenaldie an ak ibo man en zeaz a du a zen da, adibidez,
diges ioan.
NSPS en bide e agileak osa zen di uz en neu ona pa asinpa ikoek soma en-
bo en ze alikoa en nukleoe an edo bizka ezu -muin sak a ua en alboko zu a-
bean du e, [24]-ko 2.13. I udian ikus dai ekeen bezala.
24
2.2. GIZA GORPUTZAREN SISTEMA ORGANIKOAK ETA FUNTZIOAK
Muskulu zilia
Pupila es in e a
Gu uin lak imala
Mihiko gu uin azpimandibula a
Pa o ida gu uina
Biho za
Biho za
U daila
Gibela
Pank ea
Gil zu una
Hes e lodia
Bu e a
Gonada
Geni alak
T akea
B onkioak
Bi ikak
2.13. I udia: Zun z pa asinpa iko a e en een e a e e en een ja o ia e a bana-
ke a.
NSPS en un zioak a seden ha u e a diges ioaz a du a u e an zun moduan
desk iba zen di a; izan e e, sis ema ho i ak iba zen denean, biho z-e i moa mo-
el zen da, es in e ak e laxa zen di a e a glandula- e a hes e-ja due a a ea-
go zen da. Azken emai za ene gia bil egi a zea e a go pu za en un zioak e e-
gula zea da, hala nola diges ioa e a mikzioa. 2.14. I udian zehaz en di a o ga-
nismoan gauza zen di en un zioe ako ba zuk NSPS ak ibazioa en au ean.
Ne bio-sis ema au onomoa en sis ema sinpa iko e a pa asinpa ikoa ak iba zea-
en ondo iozko ekin zek zuzeneko elka ke an lan egi en du e, hau da, kon as-
a u ako ondo ioak di uz e, baina oso koo dina uak. Bi sis ema ho ien o eka
un sezkoa da gizakia en ongiza e ako. Elka en osaga i izan beha di a; be az,
ba ak es imulazio- un zioa badu, bes eak inhibi u egin beha ko du, e a, ho e-
la, ja due a en e a a sedena en a eko o eka man en zen da, ba ne-o ganoek,
gu uinek, muskuluek, a e iek e a zainek e i mikoki lan egi ea lo zeaz gain.
25
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
2.14. I udiak, [25]- ik a e a akoak, bi sis emek nola elka e agi en du en e a-
kus en du: sinpa ikoa e a pa asinpa ikoa.
PARASINPATIKOAk
SINPATIKOAk
Begi-niniak
uzku zen di u
Diges io-apa a ua
es imula zen du
A nasbideak
uzku zen di u
Biho z-e i moa
mu iz en du
Hes e-ja due a
es imula zen du
Masku ia uzku zen du
Geni alen e ekzioa
sus a zen du
Glukosa aska zea
inhibi zen du e a
besikula
es imula zen du
Saliba es imula zen du
Begi-niniak
dila a zen di u
Biho z-e i moa
a eago zen du
Saliba
inhibi zen du
Diges io-sis ema
inhibi zen du
Hes e-ja due a
inhibi zen du
A nasbideak
e laxa zen di u
Epine ina e a
no epine ina
ja ia zen di u
Masku ia
e laxa zen du
Glukosa aska zea
es imula zen du
e a besikula
inhibi zen du
Eiakulazioa e a uzku du a
baginala sus a zen di u
GARUNA
Bizka ezu -
muin
Ka e
gangliona u
sinpa ikoa
2.14. I udia: Sis ema sinpa ikoa en e a pa asinpa ikoa en un zioak.
26
2.3. DISREFLEXIA AUTONOMOA
2.3. Dis e lexia Au onomoa
Dis e lexia au onomoa (DA), hipe e lexia au onomikoa edo sinpa ikoa e e
esa en zaiona, gaixo asun la ia da, bizka ezu -muineko lesioa (BML) du en
pazien een a ean hilga ia e a a un a izan dai ekeena. Lesioa en maila en az-
pi ik so u ako es imulu ba en au ean kon ola u gabeko e an zun sinpa ikoa
da ha en ezauga ia.
Muineko lesioa o ganismoa en un zio sen si ibo, mo o edo a au onomoe an
al e azioa e agi en duen p ozesu pa ologikoa da. Fun sean, bizka ezu -muineko
ne bio-ehuna modu konponezinean kal e zen da, e a sen sibili a e ik e a pa a-
lisi ik eza e agi en du kal e u ako e emua en azpi ik [26]. Bizka ezu -muineko
lesioa zenba e a handiagoa e a la iagoa izan, o duan e a handiagoa izango da
na iadu a un zionala. Lesioa ze bikala edo o aziko al ua bada (T5a en gai-
ne ik [3, 27, 28]) kasuen e dian baino gehiago an ga a zen da, [4, 5], kon uan
ha u a lesioa en maila zenba e a al uagoa izan, o duan e a la iagoak izango
di ela DA ge aka iak [29–31].
BML en ondo en, o o ha T5 baino lesio handiagoa izanez ge o, enbo en ze-
alikoa en e a dien ze aloa en i ee ako luxu sinpa ikoa galdu egi en da. Den-
bo a ekin, neu ona a seginak kon ola zen di uz en zi kui u lokale an aldake a
plas ikoak iza en di a. DA edozein une an ga a dai eke BML en ondo en, e a,
ikuspegi kliniko ik, hipe ak ibi a e sinpa iko ba en ondo iozko hipe en sio aku-
uko ge aka iak di u ezauga i.
DA ge aka iak muineko lesio ik behe ako es imulu ba ge a zen denean
age zen di a. Es imulua ez da bu muine a i is en lesio ho en p esen ziaga ik,
e a e an zun sinpa iko o oko ba so zen da, basokons ikzioa e agi en duena,
e a ho ek, aldi be ean, k isi hipe en siboa e agi en du. O ganismoak sis ema
pa asinpa ikoa ak iba zen du, e a e an zun pa asinpa ikoa es imula zen du, en-
sioa handi zea i au e egi eko. A azoa da es imulu pa asinpa iko ho i lesioa en
gaine ik baino ez dela so zen, hau da, lesioa en azpi ik hipe es imulazio sin-
pa ikoa dago, e a lesioa en gaine ik hipe es imulazio pa asinpa ikoa. [32]- ik
a e a ako 2.15. I udian g a ikoki i udika u ako age oki ho ek DA en balizko
ge aka i ba en sin omak edo zeinuak age zea e agingo du [33].
Klinikoki, DA hipe en sio aku ua ekin lo zen da (20 mmHg-ko igoe a oina-
izko p esio a e ialean (PA)), hipe ak ibi a e sinpa ikoa en ondo ioz [34, 35].
Sin oma ik gabeko pazien eak egon dai ezkeen a en, DA ge ae a ba jaso zen
den unean, ohikoena da zenbai zeinu edo sin oma ga a zea, hala nola PA ba -
ba ean handi zea, an sie a ea, ikusmen lausoa, bu uko mina e a b adika dia
e e lexua, e a lesioa en maila en gaine ik go i zea e a ize di zea [36–38].
Lesioa en maila ik behe ako edozein es imuluk e agindako edozein une an
ga a dai eke DA; ohikoena masku ia en dis en sioa da, kasuen %75e ik %85e a
bi a e [34,38–40], e a ondo en, e agin ekala. Ho ega ik, 5. Kapi uluan xehe-
asun handiagoz ikus dai ekeenez, masku i-be e ze a i iziala egingo da, ge nu-
ka e e en bidez, BMLa du en pazien eengan dis e lexia-ge aka i ba so a az-
eko helbu ua ekin.
27

2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
1:Masku i be ea edo
hes ea en es imulua
2:Es imulu
a e en ea
3:E an zun
sinpa iko
masiboa
4:Basokons ikzio o oko a
5:Hipe en sioa
6:Ba oha zaileek odol-hodie an k isi
hipe en siboak de ek a zen di uz e –
Ga un-seinalea
Muineko lesioa en maila = T5 edo gaine ik
Bizka ezu -muin
7a:Biho z-
e i mo mo ela
7b:BMLak blokea u ako
behe anzko seinale
inhibi zaileak
2.15. I udia: P ozesu dis e lexikoa en eskema.
Ondo en, 5.5. A alean, DA ge ae ak de ek a zeko sis ema ba au kez uko
da, seinale isiologikoak bil zean inbadi zaile asuna minimiza u a. Zehazki, pa-
zien eei zunda ba ja zea da espe imen azio ik kendu beha eko za i inbadi zai-
lea, pisuzko bi a azoi enga ik. Lehenik e a behin, kon uan ha u a a a u beha-
eko pazien een hausko asuna e a mugiko asun- al a, dese osoa e a zaila zen
zunda ja zea, e a ondoeza e agi en zien, ge o a az e u beha eko seinalee ako
ba zuk jaso zea e ago z bai zezakeen. Biga en a azoia da ge nu- ak uko in ek-
zioen (GTI) %80 baino gehiagok ja o ia duela ge nu-zundak e abil zean [41];
be az, p ozesu ho i saihes en bada, pa e-ha zaileen osasuna oke zea p ebe-
ni zen da.
28
2.4. EGOERA EMOZIONALAK
DAa kausa- ak o ea ezaba u bezain las e ebaz en da. Hala e e, kon ol au o-
nomiko ka diobaskula a en na iadu ak BMLa du en pazien eak ge ae a bas-
kula en a isku handiagoan ja zen di u, hala nola, iskemia mioka dikoa, ga u-
neko odolja io hilga ia, en ze alopa ia hipe en siboa, konbul sioak, bi ike ako
edemak e a bai a he io za e e [42,43]. Ho ega ik guz iaga ik, DA la ialdi me-
diko hilga i za jo zen da [44].
DA e agi en du en ak o eak ezagu zea un sezkoa da e agin ho i p ebeni ze-
ko. O o ha , p eben zio-neu i ik onena masku ia e a hes ea beha bezala hus ea
da, DA en ge aka i gehienak lo u ako es imuluek e agi en bai i uz e.
2.4. Egoe a emozionalak
Giza go pu za en ule mena e a emozioekin duen ha emana e engabeko bi-
lakae a izan da zien zia en e a medikun za en his o ian. Mendee an zeha adi-
mena en e a go pu za en a eko diko omia ba man endu zen, bi alde di ho iek
en i a e be eizi gisa a a uz. Azken hama kade an, o dea, pa adigma-aldake a
esangu a sua so u da. Aldake a ho en a da za izan da giza go pu za en i a e
in eg ala dela e a osasuna e a emozioak lo u a daudela ondo ioz a zea.
Ho ega ik, adimen emozionala en ga apenak un sezko ze egina du emo-
zioak ule zeko e a emozioen au ean e an zuna kudea zeko [45]. Ga an zi sua
da naba men zea e an zunen kudeake ak un sezko elemen uak di uela, hala
nola, au oe egulazio emozionala, enpa ia e a hainba egoe a emozionali modu
egokian e an zu eko gai asuna. No be a sen i zen dena e aba ai o zeko gai de-
nean, emozioei modu oso e aginko ean hel zeko gai asuna lo zen da e a, ho i
eske , emozio nega iboen ondo io kal ega iak mu iz eko neu i zeha zak ha
dai ezke, ongiza ea e a osasuna o eka ezin hobean man en zen lagunduz [46].
Pe sona ba en egoe a emozionala sakonago ule zeko esna ba emozioek
go pu zean e agi en di uz en e an zun isiologikoak az e zea da. Emozioek, es-
pe ien zia subjek iboak badi a e e, zenbai aldake a e agi en di uz e ja due a
isiologikoan. E i mo ka diakoa, p esio a e iala, ja due a ze eb ala en e eduak,
azala en konduk an zia e a maila ho monalak di a emozioek e agi en di uz en
aldagai uga ie ako ba zuk [47,48].
Ho ela, bada konpu azio isiologikoa en e emuko ada ba , giza go pu za en
aldagaie an pa oi espezi ikoak iden i ika u e a hau ema en di uena, emozio ba
edo bes e sen i zen a i dela ondo ioz a zeko. E a be ean, e lazio ho iek ohiko
emozio ga biak ez di en egoe a men alak iden i ika zeko e e e abil dai ezke, e la-
xazioa e a es esa kasu, au e ago 6. Kapi uluan azalduko den bezala. Go pu z-
e an zun ho ien ule men sakonagoa lo zeko, beha ezkoa da 2.2.4. Azpia alean
ikusi ako ne bio-sis ema i bu uzko ezagu zak iza ea, bai a ja aian desk iba zen
di en emozioei, es esa i e a e laxazioa i bu uzko kon zep uak e e.
29
2. KAPITULUA - GIZA GORPUTZAREN ANATOMIA ETA FISIOLOGIA
2.4.1. Emozioak
Emozioak az e zea un sezko zu abea da psikologian e a giza po ae a ekin
lo u ako bes e diziplina ba zue an. His o ian zeha , emozio e minoak bilakae a
esangu a sua izan du, bai kon zep uzko de inizioan bai ule menean, jainkozko
azalpene a ik ikuspegi zien i ikoagoe a a e a diziplina ani zekoe a a iga oz. An-
zina oan, emozioak giza po ae an e agina zu en e agin jainko ia edo espi i ual
gisa in e p e a zen zi en. Filoso o g ekoek, A is o elesek bezala, ol nagusi ba
be e zu en emozioen kon zep ualizazioa i ekin zio enean, emozioak iden i ika-
uz e a konben zi zeko e a e e o ika ako un sezko elemen uak zi ela a gudia-
uz [49].
XIX. mendean, emozioen ule men zien i ikoago anzko aldake a ba ge a u
zen, e an zun isiologikoak emozioen au e ik daudela p oposa zen zu en eo-
iekin. Ho i da The P inciples o Psychology [50] lana en kasua, non emozioak
e an zun isiologikoen pe zepzio ik so zen di ela a gudia zen den. XX. men-
dea en hasie an, zien ziala iek emozioen ga an zia azpima a u zu en [51] e a
XX. mendea en biga en e dian, Paul Ekman psikologo es a uba ua ak un-
sezko ze egina be e zuen osagaie an oina i u ako emozioen eo ia ga a zean.
Au pegi-adie azpenei bu uzko ike ke a en bidez [52] sei emozio unibe sal ( is-
u a, poza, hase ea, beldu a, desi a, nazka, in e esa e a ha idu a) iden i ika u
zi uen, emozioak hobe o ule zen lagunduz. Gau egun un sezko za jo zen di a
bizi aupene ako e a ga apen pe sonale ako [45,53].
Emozio e minoa en bilakae a his o ikoa az e u ondo en, ga an zi sua da
azpima a zea ha en de inizioa konplexua dela e a ez dagoela aho ba eko ados-
asunik zien ziala ien a ean. O o ha , emozioek p ozesu ba zuk daka za e,
e a un sezko hi u elemen uk osa zen di uz e. Lehenengoak osagai kogni iboa i
egi en dio e e e en zia; osagai ho ek egoe a ba modu kon zien ean edo inkon-
zien ean ebalua zea e a hau ema ea eska zen du. Biga ena osagai isiologikoa
da, ne bio-sis ema au onomoa en nahigabeko aldake ak ba ne ha zen di ue-
na, hala nola, biho z-maiz asuna handi zea, ize di zea edo ho monak aska zea.
Azkenik, jokabide-osagaia emozioak go pu z-hizkun za en, hi zezko komunika-
zioa en e a ekin zen bidez adie az ean age zen da, e a ho ela, ingu unea ekiko
elka e agina e az en da e a emozioei lo u ako e an zun isiologikoak ema en
di a.
Emozioek un sezko hi u un zio be e zen di uz e: egoki ze- un zioa, pe so-
nei ho iek e agi en di uz en ingu uaba e a a modu ezin hobean egoki zeko au-
ke a ema en diena; mo ibazio- un zioa, jokabidea en ene gia e a e aginko asu-
na handi zen di uena, o ganismoa beha izan e a jomugak ase ze a bide a uz;
e a komunikazio- un zioa, pe sonen ba uko e a pe sonen a eko komunika-
zioa ba ne ha zen duena, no be a en egoe a emozionala i bu uzko in o mazioa
emanez e a bes een po ae a i e aginez.
Gau egun, emozioei bu uzko ike ke a dibe si ika u egin da, e a diziplina e-
ko ikuspegiek haien ule mena abe as u du e, be en ikuspegi zeha zago e a so is-
ika uagoa eskainiz. Neu ozien zia, psikologia kogni iboa e a psikologia posi iboa
bezalako diziplinek, bes eak bes e, a gia eman du e biologia ekin, pe zepzioa-
ekin e a emozioen maneiua ekin lo u ako gaiei bu uz. Adimen emozionala en
30
2.4. EGOERA EMOZIONALAK
ga apena en ga an zia i bu uzko ako dio ba eza i da. Ako dio ho ek emo-
zioak ona zea en e a e egula zea en ga an zia naba men zen du, e a ho ek,
aldi be ean, gu e egune oko bizipenen bilakae an a akas a iza en lagun zen
du [45].
2.4.2. Es esa
His o ian zeha , es esa en kon zep uak e aldake a esangu a sua izan du,
e a so e a ik au e a egune oko e abile a duen hi z gisa ibili da, psikologia en
e a medikun za en espa ue an un sezko zu abe bihu u a e. Es es e minoa
XVII. mendeko ingenia i zan e a a ki ek u an so u zen, non ma e ialei aplika-
u ako p esioa edo en sioa desk iba zeko e a objek uak kanpoko inda ei e an-
zunez nola de o ma zen di en azal zeko e abil zen zen. Denbo a ekin, e mino
ho i medikun za a, biologia a e a kimika a heda u zen.
Hala e e, be e bene ako e agina XX. mendea en hasie an ge a u zen, Wal-
e Cannonen ike ke a i aul zaileei eske es es kon zep ua psikologian zein me-
dikun zan sa u zenean [54]. Be e eka penik esangu a suena es esa i bu uzko
eo ia be i zaile ba ga a zea izan zen, egoe a po en zialki kal ega ien au ean
un sezko egoki zapen-mekanismo gisa, e a aldi be ean homeos asis kon zep ua
xe a u zuen [55].
Homeos asiak, Cannonen de inizioa en a abe a, o ganismo ba en ba neko
ingu unea en p opie a ee an e a konposizioan kons an zia man en ze a bide a-
u ako enomeno au oe egula zaileen mul zoa bil zen du. Be e a gudioe an,
Cannonek esan zuen pe sona ba ek egoe a a isku su ba i au e egin beha
dionean, es esa ins in uzko e an zun gisa age zen dela, bo oka edo ihesa en
bidez, bo oka- edo ihes-e an zuna dei u izan zaion p in zipio ba i au e egi e-
ko. P ozesu ho e an, o ganismoa ala ma- ase ba ean sa zen da, a ousal dei ua.
Egoe a ho e an, ne bio-sis ema au onomoa, zehazki be e ada sinpa ikoa, ak-
iba u egi en da. Aldi be ean, emozioen p ozesamenduan be ebiziko ga an zia
duen sis ema linbikoa ma xan ja zen da. Bi sis emek modu ha monia suan
lagun zen du e o ganismoa en o eka homeos a ikoa i eus eko. Ak ibazio isio-
logiko ho i un sezko osagaia da giza go pu zak a isku-egoe ei be ez ema en
dien e an zunean, e a un sezko ola be e zen du es esa i e a egoki zapena i
bu uzko Cannon-en eo ian.
XX. mendea en biga en e dian, es esak osasunean e a po ae an zi uen
ondo io kal ega iak ai o zen hasi zi en. Bilakae a ho e an un sezko ze egina
Hans Selye endok inologoak be e zuen, un sezko kon zep uak balia u bai zi-
uen, hala nola Egoki zapen Sind ome O oko a (SGA [56]), es esa ekiko e en-
gabeko esposizioa en au ean go pu zak di uen e an zun sis emikoak desk i-
ba zen di uena, ikus 2.16. I udia, [57]- ik a e a akoa. Be e ob an, The S ess
o Li e [58], Selyek es esa de ini u zuen go pu zak edozein eska i i emandako
e an zun ez-espezi iko gisa, e a es esa zaile e minoa so u zuen es esa e a-
gin zuen agen ea iden i ika zeko. E an zun ez-espezi ikoa i dagokionez, Selyek
adie az en du go pu zak e eakzio komuna e a o oko a duela es esa en au-
ean, e a an ze a age zen dela hainba egoe a es esaga i an, o ganismoak
au e egi en dion eska ia en edo es esa zailea en izae a zeha za kon uan ha u
31
3. KAPITULUA - SEINALE FISIOLOGIKOAK
P esio a e iala bi pa ame o an oina i u a ebalua zen da. Lehenengoa i
p esio a e ial sis olikoa (PAS) dei zen zaio. P esio ho i a e ia ba ean e agin-
dako en sioak e agi en du, biho za uzku zen denean odola kanpo a zeko. Bi-
ga ena p esio a e ial dias olikoa i (PAD) dagokio, biho za lasai zen denean
a e ia ba ean egindako p esioak e agindakoa. Laguna eko hizkun zan, p esio
sis olikoa i e a dias olikoa i p esio al ua e a xikia esa en zaie, hu enez hu en,
lehenengoa biga ena baino handiagoa bai a zenbakiz.
PA me ku iozko milime o an neu zen da (mmHg). Pe sona osasun su ba-
en za balio no malak 120 mmHg (16 kPa) di a sis olika en za e a 80 mmHg
(11 kPa) dias olikoa en za . P esio a e ial sis olikoa en balio handiegiak zein
dias olikoa en balio oso baxuak a azo ka diobaskula ak e agin di zake e.
Pe sona ba en odol-p esioa en balioak modu e az e a ez-inbadi zailean lo -
zen di a en siome oen bidez. Be e un zioa odolak a e ie an e agi en duen
p esioa neu zea da, bi une zeha ze an. Lehen unean biho za lasai zen da, odolez
be e dadin. Biga ena biho za uzku zeko unea i dagokio, odola kanpo a zeko.
Tensiome oa besoko ba ez osa u a dago. Besoan ukondoa en gaine ik 2 cm in-
gu u ja zen da, e a konp imi u egi en da zi kulazioa e en a e. Une ho e an
puz en has en da e a PA en neu iak ha zen di a.
3.3. I udian, [75]- ik a e a akoan, pe sona osasun su ba en PA i dagokion
seinale isiologikoa bis a a zen da. I udi ho e an be an age zen da EKGa
e e, e a, ho i eske , p esioa en seinalea ondoz ondoko aupada- a eekin lo u
dai eke.
P esioa (mmHg)
120
100
80
1
0.5
0
-0.5
0
Ten sioa (mV)
Sis olikoa
Dias olikoa
Denbo a segundo an
P esio a e iala en e a EKG en a eko ko elazioa
Q
S
P
T
R
3.3. I udia: Ondoz ondoko aupade an jaso ako p esio a e iala.
38

3.4. JARDUERA ELEKTRODERMIKOA
3.4. Ja due a elek ode mikoa
La uazala en ja due a elek ode mikoa (EDA) ize di-gu uinen e an zuna-
ekin lo u ako seinale isiologiko ba da, lehenago esi honen 2.2.1. Azpia aleko
2.1. I udian e aku sia. Ize di gu uinen ine bazio sinpa ikoa en adie azpen elek-
ikoa da [76], e a ize dia so zean la uazala en p opie a e elek ikoen aldake a
i udika zen du.
Giza ehune ako elek izi a ea asko az e u da XIX. mende ik [77–79]. Bio-
elek izi a ea i bu uzko ike ke a be iak al e na ibak so zen a i di a osasuna en
a loan. Ja due a elek ode mikoa seinale bioelek ikoe a ik abia u a diagnos i-
ko e a a amendue an ebiden zia uga i di uen aplikazio uga ie ako ba baino
ez da [80]. Neu ke an sen sibili a e handia du e a be e aldake ak pe sona en
egoe a kogni ibo e a emozionala ekin e laziona zen di a [81]. Azken ho i dela
e a, EDA ba ez e e es esa neu zeko e abili da [82–84].
Ga an zi sua da aipa zea giza la uazala be e o ma pu uan (elemen u hi-
d olipido ik edo elek onega ibi a e-p opie a eak di uz en agen e a o zik ga-
be) ez dela ka ga elek ikoen e oale ona [85]. Ko ne-ge uzak mende a zen di u
la uazala en p opie a e elek ikoak: e oanko asuna e a e esis en zia. Azken
ho i alda u egi en da ke a ina epide mikoa en ge uza en lodie a en, ga bike-
a en e a leho asuna en a abe a [86]. La uazala en e esis en zia i e agi en
dion bes e ak o e ba ize di-gu uinen aldizkako ki zikaga i asun i egula a
da. Ize dia honela osa u a dago: u a en %99 e a mine alen %1: ga zak, elek oli-
oak edo ioiak. Mine al ho iek, ingu une u suan dilui uak, ko on e elek ikoa
elek odo nega ibo ik (ka odoa) posi ibo a (anodoa) zi kula zea ahalbide zen
du e, emai za gisa zelula elek oli iko ba en e edu bidimen sional moduko ba
emanez [85].
EDA en neu ke a esku ahu a en edo a a zama en gainean elek odoak ja-
iz egi en da, 3.4. I udian ikus dai ekeen bezala ([85]- ik lo ua).
(-)
(+)
3.4. I udia: EDA jaso zeko elek odoak ja zea.
EDA ba ez e e bi osagaik e a zen du e: onikoak e a asikoak. 3.5. I u-
diak, [87]- ik a e a akoak, aldake a mo eleko ja due a sinpa iko onikoa zein
aldakun za azka eko ja due a asikoa isla zen di u. Ja due a sinpa iko onikoa
aldakun za geldoekin lo u a dago e a maila elek ode mikoko uni a ee an adie-
39
3. KAPITULUA - SEINALE FISIOLOGIKOAK
az dai eke (SCL). Ai zi ik, ja due a asiko sinpa ikoa aldakun za azka ekin lo-
u a dago e a e an zun elek ode mikoen uni a ee an adie az en da (SCR) [76].
EDA seinalea
Osagai onikoa
Osagai asikoa
Konduk an zia (µS)
Konduk an zia (a.u.)
Konduk an zia (a.u.)
Denbo a (s)
a)
Osagai onikoa
Osagai asikoa
Denbo a (s)
Konduk an zia (µS)
Konduk an zia (a.u.)
Konduk an zia (a.u.)
b)
EDA seinalea
3.5. I udia: EDA seinale isiologikoa be e bi osagaiekin. a) I udia. Kanpoko
es imuluen e aginpean dagoen subjek ua. b) I udia. Es imulu ik gabeko sub-
jek ua.
40
3.5. BIHOTZEKO INPEDANTZIA
3.5. Biho zeko inpedan zia
Biho z-inpedan zia eknika ez-inbadi zailea da, aupadaka egindako gas u
ka diakoa azka , e engabe e a e ep oduzi zeko moduan zehaz ea ahalbide zen
duena. Biho z-zikloan ao ako odol-bolumena en aldake en ondo ioz o axa en
e esis en zia elek ikoan ge a zen di en aldake ak neu zen di u. Sis olean e a
dias olean zeha izandako inpedan zia en edo odol-bolumena en go abehe en
e engabeko neu ke a ho i eske , bolumen sis olikoa, gas u ka diakoa, kon ak-
ili a e mioka dikoa e a o axa en luidoa en guz izko edukia zehaz u dai ez-
ke [88].
Biho zeko gas ua eknika ez-inbadi zaileen bidez zehaz ea [89] eknika inba-
di zaileak aplika zeko p oblema ika ezaba zen saia zen da, Swan-Ganz ka e e-
a en kasuan bezala [90,91].
Biho zeko inpedan zia en az e ke a e a e abile a e engabe ga a u da azken
be ogei a hama u ee an. Na ional Ae onau ical and Space Adminis a ion
(NASA) e akundeko ike zaileek, William Kubiceckekin ba e a, biho za en in-
pedan zia egi eko lehen me odo p ak ikoa ga a u zu en 1960ko hama kadan,
o axeko bioinpedan zia elek ikoa en (TEB) kon zep ua aplika uz [92].
Gau egungo inpedan zia-ka diog a iako gailuek elek odo e apola en sis-
ema e abil zen du e; ikusi 3.6. I udia, [88]- ik ha ua. Bi elek odo en bidez
(ba a abdomena en goiko aldean e a bes ea lepoa en goiko aldean) maiz asun
al uko e a magni ude baxuko ko on e kons an e ba sa zen da, o axean e emu
elek iko homogeneo ba so uz. Bes e bi elek odoek, ba a lepoa en sus aian
e a bes ea bula ezu a en beheko mu u ean, en sioa en aldake ak e a elek-
oka diog ama en seinalea de ek a zen di uz e [89].
To axean sa zen
den ko on ea
Inpedan zian
de ek a uko
aldake ak
3.6. I udia: Elek odo e apola en sis ema. Ko on e elek ikoa o axe a
sa zen da kanpoko elek odoen bidez. To axeko ko on ea en luxua ekiko
inpedan zia-aldake ak elek odo ba nekoenek de ek a zen di uz e.
41
3. KAPITULUA - SEINALE FISIOLOGIKOAK
Biho zeko inpedan zia en kalkulua Ohm-en legean oina i zen da, ikusi 3.1
ekuazioa, zeinean zi kui o ba en e minal ba en en sioa en jauske a (E) ko on-
e elek iko ba en luxua (I) adinakoa bai a, ko on e- luxua ekiko e esis en zia
edo inpedan ziaz (Z) za i u a.
I=E/Z o Z =E/I (3.1)
Kubicek-ek, [88]- ik a e a ako 3.7. I udian ikus dai ekeen bezala, o axa e e-
mu sekzionala (A) e a luze a (l) di uen zilind o soil gisa ha u zuen, e oale
elek iko ez-homogeneo gisa balioko lukeena. Plan eamendu ho i eske , Ohm-
en legea aplika u ahal izan zuen o ganismoan [93].
3.7. I udia: To axa en e edu zilind iko sinpli ika ua. As: odolez be e ako e emu
sekzionala. A : gaine ako ehunek okupa u ako e emu sekzionala.
3.8. I udian [88]- ik a e a ako biho z-inpedan zia i dagokion bioseinalea bis-
a a zen da.
42
3.5. BIHOTZEKO INPEDANTZIA
ECG
ΔZ
dZ/d
A
dZ/d max
Z0
B
T
P
ITS
QRS
C
X
O
Y
sis olea
dias olea
PPE
TRIV
TEV
TLLV
3.8. I udia: Inpedan zia-ka diog a ia en azadu a e a uhinak. Z0: inpedan-
zia basala; A: uzku du a au ikula a (sis ole elek omekanikoa en hasie a); B:
ao a-balbula en i ekie a; C: ao a- luxu gehieneko pun ua (dZ/d max), uzku -
du a mekanikoa; X: ao a-balbula en i xie a; Y: bi ika-balbula en i xie a; O:
mi al-balbula en i ekie a; PPE: au e-ejekzio-aldia; TEV : ejekzio ben ikula-
eko denbo a; TRIV : e laxazio isobolume ikoko denbo a; TLLV : ben ikulu-
be e ze-denbo a, ITS: denbo a- a e sis olikoa.
43

3. KAPITULUA - SEINALE FISIOLOGIKOAK
44
4. Kapi ulua
Ikaskun za Au oma ikoan
oina i u ako eknikak
4.1. Hi zau ea
Adimen a i iziala (AA), 1956an Da mou heko Kon e en zian o malki p o-
posa u ako adie azpena [94], in o ma ika en ba uko ike ke a-e emu ba da, e a
be e helbu ua da giza adimena en esku-ha zea beha du en ze eginak egi eko
gai asuna du en sis emak ga a zea. Sis ema ho iek p ozesu kogni iboak emu-
la zen ahalegin zen di a, hala nola a azoike a, ikaskun za, pe zepzioa e a e a-
bakiak ha zea.
AA en helbu u nagusia a azoei modu au onomoan e a moldaga ian au e
egin ahal iza eko makinak so zea da, be en espe ien zia ik ikasiz e a denbo a
iga o ahala e endimendua hobe uz. Adimen a i iziala sis ema oso ba beza-
la ikus en den a en, egia esan, sis ema ba ean inplemen a u ako eknologien
nahaspila ba da, a azoi zeko, ikas eko e a a azo konplexuei au e egi eko au-
ke a emango dio en e abakiak ha zeko gai ze alde a.
AA en espa uan Ikaskun za Au oma ikoa (Machine Lea ning, ML) dago.
Giza p ozesu kogni iboak emula zea e a adimena eska zen du en ze eginak egi-
ea bila zen du en sis emak e a algo i moak ga a zea du helbu u, hau da, sis-
emen ule men-gai asuna hobe zea. Algo i mo mo a ho i aldez au e ik bil egi-
a u ako da u edo adibidee an oina i u a ikas en da.
Ondo en, 4.2. A alean, Ikaskun za Au oma ikoa i e a ha en o mei bu uz-
ko desk ibapen zeha za emango da. 4.3. A ala Gainbegi a u ako Ikaskun za en
e emua osa zen du en algo i moen azalpen zeha za ema eko e abiliko da. Gai-
ne a, 4.4. A alean, sailka zaileen ebaluazio- e a baliozko ze-p ozesua zehaz uko
da, bai a haien ja duna ebalua zeko auke a ema en du en hainba me ika en
azalpena e e. Azkenik, 4.5. A alean, emai zen ga an zia en analisia egi eko esi
hone an e abili ako me odo es a is ikoak azalduko di a.
45
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
4.2. Ikaskun za Au oma ikoa
Ikaskun za Au oma ikoa AA en ada ba da, makinek da ue a ik abia u a
ikas eko e a p og amazio esplizi u ik gabe ze eginak egi eko auke a izan deza-
en. Fun sean, algo i mo ma ema ikoak di a, e a sa e a-aldagaien a abe ako
emai za lo zea du e helbu u.
Ikaskun za Au oma ikoak be ekin daka da u-his o iko ba e ik abia u a ikas-
eko e a be e bu ua hobe zeko gai di en algo i moak ga a zea, pa oiak eza-
gu zea e a e abakiak ha zea pe sona ba en lagun za ik beha izan gabe. A -
gibide p og ama uei ja ai u beha ean, Ikaskun za Au oma ikoko algo i moak
da ue a a egoki zen di a au oma ikoki, e a haien e endimendua hobe zen du-
e, da u gehiago e aku si e a ho iekin en ena zen di en heinean. Ikaskun za
Au oma ikoa en e eduak en enamendu-da uekin algo i mo ba exeku a zea en
emai za di a. O o ha , en enamendu ako zenba e a da u gehiago e abili, e e-
dua hobea izango da, e a i aga penak egi eko edo e abaki zeha zak ha zeko
gai asuna izango du.
Labu bilduz, Ikaskun za Au oma ikoa analisi- esna ba da e a da u kopu-
u handiekin elika u ako algo i moen bidez giza po ae ak imi a zeko gai da.
Egoe a en e a e abili di en da uen a abe a, algo i mo ho iek e abaki desbe -
dinak ha zen ikasiko du e, e a e edu ma ema iko ba so uko du e, makina i
au oma ikoki ja du eko auke a emango diona, konpondu beha eko a azo a ego-
ki u a.
Ikaskun za Au oma ikoak un sezko lau e apa di u. Lehenengo e apa da-
uak bil zea da. Be an, eba zi beha eko a azoa i bu uzko da u ga an zi suak
bil zen di a, bai e ike a u ako adibideak, bai e ike a u gabekoak. Ho ez gain,
Ikaskun za Au oma ikoko algo i moe a ako au ep ozesuko ase ba edo da uak
p es a zeko ase ba izan ohi du. Biga en e apan, e edua en en enamendua
dei u ikoan, algo i mo egokia auke a zen da e a e edu p edik ibo ba e aiki ze-
ko en enamendu-da ue an pa oiak e a e lazioak bila zen di a. P ozesu ho e-
an, algo i moak be e pa ame oak doi zen di u e edua en zehaz asuna hobe ze-
ko (baliozko ze-da uen bidez). Hi uga en e apa ebaluazioa e a i aga pena da.
Be an, e edua en e endimendua ebalua zen da, o ain a e e abili ez di en da-
u gehiga iak e abiliz ( es - edo p oba-mul zoa). Azkenik, lauga en e apan,
hau da, us iapen- asean, e endimendu egokia egiaz a u ondo en, e eduak da u
be ie an e a au ez ezagu u gabekoe an i aga penak egi eko gai asuna du.
Ikaskun za Au oma ikoa un sezko bi ka ego ia an oina i zen da nagusiki:
Gainbegi a u ako Ikaskun za e a Gainbegi a u Gabeko Ikaskun za. Lehenen-
goan, en enamendu- asean, e edua gai zeko e abil zen di en da uak aldez au-
e ik e ike a u beha izan di a. E ike a ho i mendeko klasea edo aldagaia da.
Biga enean, aldiz, e ike a ik ez du en da ue an e eduak e a egi u ak bila zen
di a. Hau da, e eduak modu au onomoan ikas en du, au eikusi ako ka ego iei
edo emai zei bu uzko au e iazko in o mazioa en mende egon gabe. Bi modali-
a ee an, da u ba ekin lo u ako in o mazioa (pa oi ba , kasu ba edo adibide
ba ) aldagai independen een bidez adie az en da, a ibu u edo ezauga i gisa e e
ezagu zen di enak. Hu engo a alean, Gainbegi a u ako Ikaskun za Au oma i-
46
4.3. GAINBEGIRATUTAKO IKASKUNTZAKO ALGORITMOAK
koa en algo i moak desk iba uko di a, esi hone an algo i moak soilik ga a zen
bai i a ka ego ia honen ba uan.
4.3. Gainbegi a u ako Ikaskun zako algo i moak
Au ez aipa u bezala, Gainbegi a u ako Ikaskun za en ikuspegian, algo i -
moa e ike a u ako da uak e abiliz en ena zen da. Hau da, en enamendu-mul-
zoak adibideak di u, espe o di en emai zekin ba e a. Helbu ua da e eduak sa-
e ak i ee a zuzenekin lo zen ikas ea e a da ue an i aga pen zeha zak egin
ahal iza ea, au ez ikusi gabeko e ike a ik ja i gabe. Bes e e a ba e a esanda,
algo i moak o oko zeko gai asuna ga a zea da helbu ua.
Ikaskun za Au oma ikoko algo i moak bi a azo mo a an bana zen di a: sail-
kapena e a e eg esioa, ikus 4.1. I udia [95]- ik a e a a. Lehenengo a azoa ge -
a zen da klasea aldagai disk e ua denean e a algo i moa klase desbe dinei ele-
men uak eslei zeaz a du a zen denean, emandako da ue an au ki zen di uen
pa oien a abe a. Ho ela, elemen u be i ba zein alde akoa den i aga deza-
ke. Bes alde, e eg esio-a azoa ge a zen da klasea aldagai ja ai ua denean e a
helbu ua zenbakizko balio espezi iko ba lo zea denean, elemen ua alde ba i
eslei u beha ean. Bes e e a ba e a esanda, algo i moak da ue an oina i u ako
es imazio ba egi en du nahi den zenbakizko i aga pena ema eko.
SAILKAPENA
ERREGRESIOA
4.1. I udia: Sailkapena (klaseen a eko be eizke a) e a e eg esioa (balio ja-
ai u ba en i aga pena) a azoen i udikapen g a ikoa.
4.2. au eko A alean desk iba u den bezala, Gainbegi a u ako Ikaskun zako
algo i moek un sezko lau e apako p ozesua i ja ai zen dio e. Lehenengo e a-
pan, a ibu uak e a dagozkien e ike ak bil zen di a. Ge o, biga en e apan, e edu
47
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
(H inal)azken sailka zailea sailka zaile sinpleen (h1,h2 e a h3) haz apen
gisa e aiki zen da, 4.6. I udian e akus en den bezala.
4.6. I udia: Azken sailka zailea lo zea. (α )balioak [103]- en me odoa en azal-
pen xeha uan age zen di en haz apenak di a.
Au eko adibidean ikus dai ekeen bezala, AdaBoos me odoa en aban aila
nagusie ako ba sailka zaile ahulen e endimendua hobe zea e a e edu zeha za-
goa e a o oko agoa so zea da. Hala e e, be e mugen a ean gaindoikun za-
ako duen joe a naba men zen da, en enamendu-mul zoak za a a edo balio
a ipikoak di uenean age dai ekeena. E aginko a izan a en, AdaBoos -a bes e
ikaskun za-algo i mo ba zuk baino mo elagoa izan dai eke, p ozesu i e a iboa
e a ins an zien haz apena di ela e a. Gogoe a ho iek go abehe a, AdaBoos -a
asko e abil zen da sailkapen-a azoe an, e a mundu e ealeko hainba aplikazio-
an e aginko a dela e aku si du.
Random Fo es (RF)
Random Fo es algo i moa, Leo B eimanek e a Adele Cu le ek p oposa-
ua [104], Gainbegi a u ako Ikaskun za Au oma ikoko eknika ba da, sailkapen-
ze egine a ako zein e eg esio-ze egine a ako e abil zen dena. Bagging-a e a
Boos ing-a bezala, ensemble lea ning (ba e ako ikaskun za) ideian oina i zen
da, non e edu asko konbina zen di en algo i moa en e endimendu o oko a ho-
be zeko. Fun sean, me odo honek hainba e abaki-zuhai z so zen di u en ena-
mendu-da uen mul zo ba e ik abia u a, e a emai zak konbina zen di u zuhai z
bakoi za en banakako emai zekin alde a u a e edu baka a e a sendoagoa so -
zeko. RF algo i moa be eiz en e a ezauga i zen duena da konbinazio ho i
da uen e a ezauga ien ausazko laginke a- ekniken bidez lo zen dela, e a ho-
ek algo i moa i za a a ekiko e esis en zia e a dimen sionali a e handiko da u-
mul zo handiak maneia zeko gai asuna ema en dio. Azken ba ean, RF algo i -
moak Ikaskun za Au oma ikoko a aza asko an e aginko a dela e aku si du,
be eziki zehaz asun e a e esis en zia oneko e eduak bila zen di enean.
4.7. I udian, [105]- ik a e a akoan, RF algo i moa en un zionamendua osa-
zen du en lau e apak bis a a zen di a. E apa hauek di a: basoa en so e a,
zuhai zen en enamendua, ezauga ien hau ake a e a i aga pena.
54

4.3. GAINBEGIRATUTAKO IKASKUNTZAKO ALGORITMOAK
X da u-mul zoa
N1 ezauga iak
N4 ezauga iak
N3 ezauga iak
N2 ezauga iak
1.NZUHAITZA
4.NZUHAITZA
3.NZUHAITZA
2.NZUHAITZA
C KLASEA
D KLASEA
B KLASEA
C KLASEA
GEHIENGOAREN
NNALDEKO BOTOA
AZKEN KLASEA
4.7. I udia: Random Fo es algo i moa en un zionamendua.
Has eko, RFak hainba e abaki-zuhai z so zen di u modu independen ean.
Basoko zuhai z kopu ua au e ik doi u dai ekeen pa ame o ba da. Zuhai z ho-
ie ako bakoi za en enamendu-da uen ausazko lagin ba e a ezauga ien (a i-
bu uak) ausazko azpimul zo ba e abiliz e aiki zen da. Ausazko laginke a-es a-
egia honek zuhai z bakoi za en aniz asuna be ma zen du, e a ho ek algo i -
moa en e aginko asuna i e a sendo asuna i lagun zen dio.
Hu engo e apan, zuhai z bakoi za Bagging p ozesua en bidez en ena zen
da. Ho ek esan nahi du zuhai z bakoi za ja o izko en enamendu mul zo ik
ha u ako ausazko lagin ba ekin en ena zen dela, adibide ba zuk e epika zeko
e a bes e ba zuk baz e zeko auke a ekin. O dez u ako ausazko laginke a en
eknika honek aldako asuna daka zuhai zen en enamenduan, haien a eko
ko elazio handia saihes uz e a algo i moa o oko zeko gai asuna hobe uz.
Ondo en, hi uga en e apan, algo i moak ezauga ien ausazko laginke a egi-
en du. Basoko zuhai z bakoi za en nodo bakoi zean, ezauga ien ausazko azpi-
mul zo ba hau a zen da, pun u ho e an za ike a ik onena zehaz eko. Ezauga-
iak ausaz hau a zeko es a egia ho i un sezkoa da zuhai zen a eko ko ela-
zioa mu iz eko e a e edua o oko zeko gai asuna hobe zeko. Zuhai z bakoi zean
hainba ezauga i-azpimul zo e abil zean, baso ani zagoa e a sendoagoa lo zen
da, e a ho ek gaindoikun za p ebeni zen e a da u be ie an i aga penen zehaz-
asuna handi zen lagun zen du.
Azkenik, basoko zuhai z guz iak e aiki ondo en, baso osoa e abil zen da
i aga penak egi eko. Sailkapen a aze an, zuhai z bakoi zak i aga pen ba igo -
zen du, e a RF en azken i aga pena gehiengoa en bozke a en bidez zehaz en
da, zuhai z guz ien e an zunak kon uan ha u a. Bes alde, e eg esio a aze an,
55
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
zuhai z guz ien i aga penen ba ezbes ekoa egi en da azken emai za lo zeko.
Zuhai z independen ee a ik da ozen i aga pen ani zen konbinazio honek RF al-
go i moa en zehaz asuna e a egonko asuna inda zen di u Ikaskun za Au oma-
ikoko hainba aplikazio an.
RF algo i moak modeloa en en enamenduan e abili ako ezauga ien ga an-
zia i bu uzko in o mazio ga an zi sua ema en du. Ga an zizko neu i ho i
ezauga i bakoi za sa zeak e edua en zehaz asuna hobe zen lagun zen duen
zenba ekoan oina i zen da. Fun zionali a e ho i eske , hobe o ule dai eke
ezauga iek nola e agi en du en e edua en au eikuspene an, e a e azagoa da
lo u ako emai zak in e p e a zea.
RFak hainba aban aila esangu a su eskain zen di u. Lehenik e a behin, en-
ena zeko e az asunaga ik naba men zen da, e azagoa bai a eknika konple-
xuekin alde a u a, baina an zeko e endimendua i eu siz. Gaine a, zehaz asuna
man en zeko gai da, bai a da u galduen p opo zio esangu a suekin e e, e a
da u-base handie an e endimendu handia e akus en du. I aga le ba baino
gehiago e abil zeko gai asuna, ba be a e e baz e u gabe, e a i aga le ho ien
ga an zia balioes eko ebe asuna di ela medio, dimen sional asuna mu iz eko
esna balio sua da. Da u za a a suen e a balio a ipikoen au ean duen sendo a-
sunaga ik e e naba men zen da, da uak no maliza zeko beha ik gabe e a e a-
baki zeko zuhai z baka ba ekin alde a u a gaindoikun za ako joe a xikiagoa-
ekin. Gaine a, ezauga ien ga an zia en neu ke a ba ema en du, a ibu uen
hau ake a e az uz.
Bes alde, RFak e e badi u zenbai desaban aila. Be e e agozpen nagusia
konpu azioan da za, baliabideei dagokienez ga es ia izan dai ekeelako e edu
sinpleagoekin alde a u a. Gaindoi zeko joe a xikiagoa duen a en, zuhai zen
a ean nolabai eko ko elazioa egon dai eke zuhai z kopu ua xikia bada. Bes-
alde, emai zak g a ikoki ikus eak in e p e a zeko zail asunak eka di zake, ba-
soa en konplexu asuna dela e a. Gaine a, be e i aga penak ez di a ja ai uak e a
e edua en en enamenduan e abili ako da u-mul zoa en balio- a e a muga u a
daude. Maila desbe dine ako i aga le ka ego ikoak di uz en egoe e an, emai zak
maila al uene a a le a u dai ezke.
4.3.4. k Nea es Neighbou s (k-NN)
k-Nea es Neighbo s algo i moa (k-NN) Ikaskun za Au oma ikoko me odo
ezagun ba da, sailka zeko e a e eg esio ako e abil zen dena. Ins an zie an oi-
na i u ako ikuspegia da, e a ho ek esan nahi du ez duela e edu esplizi u ba
ikas en en enamenduan zeha . Ho en o dez, en enamendu-da uen za i ba
go de zen du, e e e en zia-pa oien mul zoa (CPR) izenekoa, e a ins an zien
a eko an zeko asuna e abil zen du i aga penak egi eko. Kali a ezko CPR ba
so zeko, edizio- eknikak inplemen a zen di a, e e e en zia-pa oien mul zoa-
en kali a ean e agina izan dezake en da u ez-sendoak edo oke ak ezaba zea
ba ne. Halabe , da uek o ma u uni o mea iza ea e a eskala be ean ego ea ziu -
a zen da, konpa azioa e a analisia e az eko. Gaine a, konden sazio- eknikak
aplika zen di a da uen konplexu asuna sinpli ika zeko, un sezko in o mazioa
galdu gabe, e a ja o izko da u-mul zoa en lagin adie azga i ba auke a zeko;
56
4.3. GAINBEGIRATUTAKO IKASKUNTZAKO ALGORITMOAK
ho ela, da uen amaina mu iz en da, pa oien aniz asuna sak i ika u gabe.
Ins an zia be i ba en zein e e e en zia-mul zo en an z handiena duen zehaz-
e akoan, k-NN algo i moak ins an zia be i ho ek aldez au e ik sailka u ako
ins an ziekiko duen hu bil asuna kalkula zen du, dis an zia-neu iak e abiliz,
hala nola dis an zia euklidea a. Ge o, bozke a-p ozesu ba has en da, e a ins-
an zia be ia klaseko kide gisa sailka zen da, hu bileko ins an zia gehien di-
uena. Ho e a ako, k pa ame oa e abil zen da, e a pa ame o ho ek zehaz en
du ge uen dauden ins an zie a ik zenba ha uko di en kon uan bozke an, ez
bai i a ins an zia guz iak kon uan ha zen, baizik e a hu bilen daudenak baka-
ik. Fun sezkoa da k- ako balio egokia auke a zea, ho ek e agin naba mena
izan bai ezake sailkapena en emai zan. k xikia bada, e edua za a a ekiko e a
ezohiko balioekiko sen iko a izan dai eke; aldiz, balio handi ba ek e edu kon-
plexue a a egoki zeko gai asuna mu iz u dezake.
4.8. I udian, [106]- ik a e a a, algo i mo ho i e abiliz egindako sailkapena en
adibide ba ikus en da. Be an, emai zen a eko aldea ikus en da, auke a zen den
k balioa en a abe a. Diag aman bi klase be eiz dai ezke, A klasea e a B klasea.
Helbu ua da pun u be i ba sa zean bi klasee ako ba ean sailka zea. Da u be i
ba sa zen denean (iza ba ek i udika ua), k-NN algo i moak be e sailkapen-
p ozedu a e abil zen du da u be i ho i klase ba eslei zeko. k balioa 3 denean,
iza a en ingu uan zi kun e en zia ba so zen da, iza e ik hu bilen dauden 3
pun uak ha zen di uena. Zi kun e en zia honen ba uan, B klaseko 2 pun u e a
A klaseko pun u 1 daude. Kasu hone an, k-NNk iza a B klasean sailka uko du,
klase ho e ako pun u gehiago bai aude be e 3 ondoko hu bilenen a ean. Hala
e e, k balioa 6 a alda uz ge o, egoe a alda u egi en da. O ain, iza a en 6 ondoko
hu bilenen a ean, 4 A klasekoak di a e a 2 baka ik B klasekoak. Be az, k-NNk
iza a A klasean sailka uko du.
A klasea
B klasea
K = 3
K = 6
X2
X1
4.8. I udia: k-NN me odoa e abiliz sailka zeko p ozedu a.
57
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
Labu bilduz, k-NN ikuspegi e abilga ia e a e aza da, ins an zien a eko
hu bil asuna e abil zen du i aga penak egi eko, baina k egokina auke a zea un-
sezko alde dia da sailkapen-ze egine an emai za zeha zak lo zeko.
k-NN algo i moak aban aila esangu a suak eskain zen di u be e sinple a-
suna i, inplemen a zeko e az asuna i e a da ue ako ha eman konplexue a a-
ko moldaga i asuna i dagokienez. Hala e a guz iz e e, ga an zi sua da zen-
bai muga kon uan ha zea, hala nola kos u konpu azional handia sailkapenean
zeha , be eziki en enamendu alde handien za edo denbo a e ealeko i aga -
penen za . Kasu ho ie an, eskae en a eko dis an ziak kalkula zea ga es ia izan
dai eke. Gaine a, un sezkoa da da uen au ep ozesamendu egokia egi ea, albo-
apenak saihes eko e a e edua en oso asuna be ma zeko, ezauga ien no mali-
zazioa ba ne, eskala be a izan deza en, e a al a di en balioak e abil dai ezen.
4.3.5. Na¨ı e Bayes (NB)
Na¨ı e Bayes (NB) Ikaskun za Au oma ikoko algo i mo ba da, da uen sail-
kapenean e a es u-mea za i zan oso e abilia, ezauga ien a eko baldin zapeko
independen zia be e gain ha zen duena, e a ho ek aplikazio konk e u ba zue-
an azka e a e aginko bihu zen du.
NB algo i moa Bayesen eo eman oina i zen da, bi ge aka i en baldin zaz-
ko p obabili a een a eko e lazioa eza zen duena. Demagun ezauga i mul zo
ba X(a ibu uak) e a Cklaseko e ike a ba di ugula. 4.1 ekuazioan Bayesen
eo emak emandako adie azpena age zen da.
P(C|X) = P(X|C)∗P(C)
P(X)(4.1)
4.1 ekuazioan, P(C |X)-k ins an zia Cklasekoa iza eko p obabili a ea adie-
az en du, Xezauga ien balioa kon uan ha u a (a po e io i p obabili a ea).
P(X|C) X ezauga iak ge a zeko p obabili a ea da, ins an zia Cklasekoa de-
lako. Azkenik, P(C) C klasea en au e iko p obabili a ea da (a p io i p obabili-
a ea) e a P(X) X ezauga ien p obabili a ea da. Lehen esan bezala, algo i mo
ho i baldin zapeko independen zian oina i zen da (ho ik da o Na¨ı e e mi-
noa), e a ho ek esan nahi du Xezauga i guz iak independen e za jo zen
di ela, Cklasea en balioa kon uan ha u a. Ho ek ezauga i ba ego eak edo
ez ego eak ez duela e aginik bes e ezauga i ba zuen p esen zian edo absen zian
esan nahi du.
[107]- ik alda u ako 4.9. I udian ikus dai ekeenez, algo i mo honekin sail-
ka zeko p ozesuan, lehenik e a behin e ike a u ako ins an ziak di uen en ena-
mendu-mul zo ba beha da. Algo i moak klase bakoi ze ako ezauga ien p oba-
bili a eak e a klase bakoi za en au e iko p obabili a ea kalkula zen di u. Ondo-
en, e ike a u gabeko ins an zia be i ba au kez en denean, algo i moak Baye-
sen eo ema e a baldin zapeko independen zia-us ea e abiliz klase bakoi za ena
iza eko p obabili a ea es ima zen du. Azkenik, p obabili a e handiena duen kla-
sea en e ike a eslei zen da, hala nola i aga pena.
58
4.3. GAINBEGIRATUTAKO IKASKUNTZAKO ALGORITMOAK
𝑷(𝑪|𝑿)= 𝑷(𝑿|𝑪)∗ 𝑷(𝑪)
𝑷(𝑿)
4.9. I udia: Sailkapen p ozesua Na¨ı e Bayes algo i moa en bidez.
Na¨ı e Bayes-en hi u aldae a daude, bakoi za ezauga i e a aplikazio espe-
zi ikoekin. Lehenengoa NB Gaussianoa da, ezauga iek banake a no mala du-
ela ona zen denean e abil zen dena. Mo a hau e abilga ia da da uak kanpai
edo gaussiana banake a ba i egoki zen zaizkionean. Biga enik, NB Mul inomial
aldae a dago, ezauga i disk e u edo ka ego ikoe a ako egokia. Be eziki e abil-
zen da es ua sailka zeko a azoe an, hala nola sen imendua en analisian ( es u
ba en pola i a e emozionala zehaz ea, hau da, es uak sen imendu posi iboak,
nega iboak edo neu oak adie az en di uen zehaz ea) edo dokumen uen sailka-
penean (dokumen u ba i ka ego ia ba eslei zea edukian oina i u a), non hi z-
bu u azioak (hi z konk e u ba zuk age zen di en maiz asunez) kon a zen di en.
Azkenik, hi uga en mo a NB Be noulli da, e a be an ona zen da ezauga iak
bi a ak di ela, hau da, bene ako edo gezu ezko balioak di uz ela. Tes ua sail-
ka zeko a azoe an e e e abil zen da, e a egokia da hi zen p esen zia edo gabezia
baka ik kon uan ha zen denean.
Aldae a bakoi zak be e aban ailak e a aplikazio espezi ikoak di u, e a ho ek
auke a ema en du Ikaskun za Au oma ikoan e a da uen sailkapenean hainba
egoe a a a egoki zeko. Hala e e, ga an zi sua da kon uan ha zea baldin zape-
ko independen zia kasu ba zue an ez dela baliozkoa e a e agina izan dezakeela
algo i moa en zehaz asunean. Hala e a guz iz e e, Na¨ı e Bayes auke a heda ua
da o aindik e e, hainba aplikazio an duen sinple asuna e a e endimendu ona
dela e a.
4.3.6. Suppo Vec o Machines (SVM)
Euska i-Bek o ialeko Makinen algo i moak, SVM izenez ezagu zen denak
ingelesezko siglenga ik (Suppo Vec o Machines), ospe handia lo u du, da u-
mul zo konplexue an sailkapen zeha zak egi eko duen gai asunaga ik. Asko e a-
bil zen da sailkapen- e a e eg esio-ze egine an Gainbegi a u ako Ikaskun za en
e emuan.
59

4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
SVM en helbu u nagusia klaseen a eko ahalik e a be eizke a ik onena bi-
la zea da, klase desbe dinen a eko da uak hobe o be eiz en di uen hipe plano
op imoa au ki uz. Hipe plano hau azale a laua baino ez da, (n-1) dimen siokoa,
non n-k da uen ezauga i edo a ibu uen kan i a ea adie az en duen. Ho e-
la, hipe planoak klase ezbe dinen a eko muga gisa joka zen du. Hipe planoaz
gain, algo i mo hone a ako un sezko biga en kon zep u ba dago: euska i-
bek o eak. Hipe planoak eza i ako muga ik ge uen dauden e a muga ho en
kokapenean e a o ien azioan e agina du en da uen pun uak di a.
Algo i moak klaseen a eko a ea maximiza u nahi du, hau da, hipe planoa-
en e a euska i-bek o een a eko dis an zia pe pendikula a. Klaseak be eiziko
di uen le o op imo ba au ki u beha ean, SVMk hipe plano ba au ki zen du,
be eizke a-ma jina maximiza zen duena, e a ho ek da u be ie an o oko ze-
ko gai asun hobea ema en du. [108]- ik alda u ako 4.10. I udiak bi klase ako
dis an zien a eko gehieneko a ea lo uko lukeen hipe planoa en adibide ba
e akus en du.
Gehieneko
ma jina
Euska i-bek o eak
4.10. I udia: Sailkapen op imoa euska i-bek o een makinekin.
Kasu asko an, SVM algo i moa en ena zeko e abil zen di en da uek za a-
a izan dezake e edo modu inpe ek uan e ike a u a egon dai ezke. Gaine a,
ba zue an, da u pun u ba zuk zaila da beha bezala sailka zea, a azoa konple-
xuegia delako. Hala e e, kasu gehiene an, Ikaskun za Au oma ikoa en e eduak
ondo o oko zea bila zen da, nahiz e a en enamendu mul zoan pun u gu xi
ba zuk e a bikainean sailka u a ez egon.
60
4.3. GAINBEGIRATUTAKO IKASKUNTZAKO ALGORITMOAK
Egoe a ho iei au e egi eko, SVMk konponbide ba eskain zen du Cizene-
ko hipe pa ame o ba e abiliz. Hipe pa ame o hau al a- en alde an zizkoa en
an zekoa da Ridge, Lasso e a Elas icNe e egula izazioe an [109]. Chipe pa-
ame oa en bidez, e edua i aplika zen zaion e egula izazio-kan i a ea kon ola
dezakegu. Bes e e a ba e a esanda, C-k zehaz en du nola den zo o za edo mal-
gua SVMa, sailkapen-p ozesuan pun u ba zuk ezin hobe o doi zea ahalbide zen
bai u.
[108]- ik alda u ako 4.11. I udiak e akus en du nola SVM gai den kasu
gehiene an ondo o oko zeko, bai a en enamendu mul zoko pun u ba zuk beha
bezala sailka u a ez daudenean e e. Ho i eske , e edua sendoagoa da e a da u
be ie an hobe o lan egi en du.
C = 1
𝛼
4.11. I udia: Sailkapen op imoa euska i-bek o een makinekin e egula izazio-
eknika aplika u a.
Ba zue an ezinezkoa da bi klase be eiz ea ahalbide zen duen hipe plano ba
au ki zea, linealki be eizga iak ez di en klaseak bezala ezagu zen dena. A a-
zo ho i au e egi eko, Ke nela en ans o mazio- eknika e abil zen da, hau da,
dimen sio be i ba so zea, klaseak be eiz eko hipe plano ba au ki u ahal iza e-
ko. [108]- ik alda u ako 4.12. I udiak adibide ba ema en du: dimen sio be i ho i
gehi zean, bi klaseak e az be eiz dai ezke e abaki-azale a ba en bidez. Ho ela,
SVMk hipe plano ezin hobea e aiki dezake espazio be ian, klaseak e aginko -
asunez be eiz eko. Teknika hau be eziki e abilga ia da da u konplexuekin edo
ez-linealekin lan egi en denean, be eiz eko auke ak zabal zen di uelako e a SVM
algo i moa en e endimendua hobe zen duelako.
61
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
y
x
_
x
x
_
x
z
y
E abaki-azale a
4.12. I udia: Sailkapen op imoa euska i-bek o een makinekin Ke nelen
ans o mazio- eknika aplika u a.
SVM algo i moa dimen sio handiko espazioe an duen e aginko asunaga ik
naba men zen da, sailkapen bi a eko e a mul iklaseko a azoe an duen e endi-
mendu onaga ik e a ke nelak e abiliz linealki be eiz ez dai ezkeen da uei hel ze-
ko duen gai asunaga ik, e a ho ek gaindoikun za-a iskua mu iz en du. Ha-
la e e, desaban ailak di u, hala nola hipe pa ame oak kon u handiz doi zeko
beha a, da u mul zo oso handie an izan dezake en kos u konpu azionala e a
ezauga i kopu ua lagin kopu ua baino askoz handiagoa denean du en muga.
4.3.7. Logis ic Reg ession (LR)
E eg esio Logis ikoak (edo Logis ic Reg ession ingelesez, LR) bi emai za
posible ekin modela zen di u p obabili a eak sailkapen-a azoe an, hau da, na-
gusiki sailkapen bi a eko ze egine a ako e abil zen den Gainbegi a u ako Ikas-
kun zako algo i mo ba da. Asko e abil zen da da u-zien zia, Ikaskun za Au o-
ma ikoa e a es a is ika bezalako a loe an. Izenak e eg esio hi za ba ne ha zen
duen a en, LRa sailkapen- eknika ba da, e a ez e eg esio lineala en e edu ik
e a o iko e eg esio- eknika ba .
E eg esio lineala en e edua e eg esio-ze egine an e aginko a izan dai e-
ke, baina a azoak iza en di u sailkapen-a azoei aplika zen zaienean. Izan e e,
ikuspegi lineala ez da egokia sailka zeko auke ak so zeko, e a ez du ahalmenik
klaseak zenbakizko balio gisa in e p e a zeko (0 e a 1). Gaine a, e edu linea-
lak pun uen a eko in e polazioa egi eko joe a du, e a ho ek zaildu egi en du
emai zak p obabili a e gisa in e p e a zea.
Hala e e, E eg esio Logis ikoak sailkapene ako i enbide ba eskain zen du
un zio logis ikoa e abiliz ekuazio lineal ba en i ee a 0 e a 1 a ean muga ze-
62
4.3. GAINBEGIRATUTAKO IKASKUNTZAKO ALGORITMOAK
ko. Ins an zia ba klase jakin ba ekoa iza eko p obabili a ea au eikus ea du
helbu u. E eg esio linealak i ee a ja ai uak so zen di u, baina LRak p o-
babili a eak so zen di u 0 ik 1e a bi a ean. P obabili a e ho iek ge o klase
bi a bihu zen di a e abaki-a alase ba en bidez, 0.5 no malean (p obabili a ea
0.5ekoa edo handiagoa bada, klase ba bezala sailka zen da; bes ela, bes e klasea
bezala sailka zen da).
[110]- ik a e a ako 4.13. I udian ikus dai ekeenez, e eg esio lineala en e en-
gabeko i ee ak 0 ik 1e a bi a eko a ean p obabili a e bihu zen di uen un-
zioa sigmoide (edo un zio logis ikoa) un zioa da. Fun zio honek edozein balio
e eal ha zen du e a 0 e a 1 a eko balio ba i eslei zen dio, S-ko ku ba ba en
o ma ha uz. Fun zio logis ikoa 4.2 o mula ma ema ikoa en bidez de ini zen
da, non P(y=1)-k ins an zia klase 1ekoa iza eko p obabili a ea adie az en duen,
e a zezauga ien e a e edua en koe izien een konbinazio lineala da.
P(y= 1) = 1
1 + e−z(4.2)
0 1.75 3.5 5.25
0
0.5
1
Klase ba ekoa iza eko
p obabili a ea
1
BAI
0
EZ
4.13. I udia: E eg esio Logis ikoa ekin sailka zea un zio logis ikoa en edo
sigmoidea en bidez.
LRak aban aila esangu a suak eskain zen di u e aginko asun konpu azio-
nala i, inplemen a zeko e az asuna i e a in e p e a zeko e az asuna i dago-
kienez, sailkapen-p ozesuan ezauga i bakoi zak duen ga an zia en neu i ba
ema en bai u, e a ho ek e edua en az e ke a e a ule mena e az en du. Gaine a,
p obabili a eak so zeko duen gai asunaga ik naba men zen da, e a ho ek az-
ken sailkapena baka ik eman dezake en e edue a ik be eiz en du. Adibidez, %99
edo %58 klase ba eko kide iza eko p obabili a ea ezagu zeak alde handia adie-
az en du e abakiak ha ze akoan.
Hala e e, LRak, linealak di elako, mugak di u linealak ez di en sailkapen-
a azoe an e a ho ek da u konplexuekiko moldaga i asuna mu i z dezake. Ka-
su ho ie an, jada azaldu a dauden SVM (ikus 4.3.6.) edo Sa e Neu onal A i i-
zialak (ikus 4.3.8.) bezalako eknika au e a uagoak kon uan ha zea i adoki zen
63
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
di u, e a ho ek auke a ema en du en enamenduan zeha egoe a ezezagune a a
o oko zeko duen gai asuna balo a zeko [119].
Hold-ou me odoan un sezkoa da da uak ausaz en enamendu-mul zoa en
e a p oba-mul zoa en a ean bana zen di ela be ma zea; ikus 4.18. I udia [119]-
ik a e a a. Ho ela, au ez ikusi gabeko da ue an e edua en e endimendua en
ebaluazio inpa ziala, albo apenik gabea e a idaga ia ziu a zen da, e a ho ek
egoe a be ie a a o oko zeko duen gai asuna en ebaluazio zeha zagoa egi en du.
Lagin guz iak
En enamendu-mul zoa
P oba-mul zoa
4.18. I udia: Da u guz ien ausazko banake a bi bloke an.
Hold-ou me odoa eknika e aza e a e aginko a da sailka zaile ba en e en-
dimendua ebalua zeko, baina muga ba du, ba ez e e da u-mul zo xikiekin,
da uak bi mul zo an bana zean kalkulu ez hain zeha zak egin bai i zake. Ho-
ega ik, [119]- ik a e a ako 4.19. I udian ikus dai ekeenez, sa i an hi uga en
da u-mul zo ba beha iza en da e edua en zenbai alde di doi zeko. Fun sezkoa
da, e edua doi u ondo en, azken ebaluazioa egi ea, doikun za-p ozesu ik e aba
independen ea. Ikuspegi ho e an, da uak hi u mul zo an bana zen di a: en e-
namendua (da uen %40-50), baliozko zea (da uen %20) e a p oba (da uen %30-
40). Za ike a ho i eske , sailka zailea en e endimendua en ebaluazio sendoagoa
e a objek iboagoa egin dai eke au ez ikusi gabeko da ue an.
En enamendu-mul zoa
P oba-mul zoa
Ikaskun za
en enamendua, p es
ja zea e a ebaluazioa
Azken e endimendua en
Hasie ako da u-mul zoa
P oba-mul zoa
En enamendu-
mul zoa
Baliozko ze-
mul zoa
Au oma ikoko
algo i moa (ML)
I aga pen-e edua
zenba espena
4.19. I udia: Da u guz ien ausazko banake a hi u bloke an.
70

4.4. EREDUEN EBALUAZIOA ETA BALIOZKOTZEA
Me odo honek muga ba zuk di u, hala nola, balan zea u gabeko klaseen
e onka e a hasie ako da u gu xi daudenean hi u za ike a egi eko zail asuna.
Desaban aila ho iek gaindi zeko, ikuspegi so is ika uagoak daude, hala nola ja-
aian azal zen den K- old baliozko ze gu u za ua.
K- old c oss- alida ion (K- old baliozko ze gu u za ua)
K- old baliozko ze gu u za ua Ikaskun za Au oma ikoko e eduen e endi-
mendua ebalua zeko e abil zen den eknika da. Ikaskun zako algo i moa be ez
ez bezala, be e un zioa da ikaskun zako algo i mo ba en o oko zeko gai asuna
zehaz ea emandako en enamendu-mul zo ba ean [119].
Ikuspegi ho e an, da u-mul zoa an zeko amainako K azpimul zoe an ba-
na zen da, olds izenekoe an. Ondo en, en enamendu- e a ebaluazio-p ozesua
K aldiz egi en da, old bakoi za p oba-mul zo gisa e abiliz behin, e a gaine-
ako old-ak (K-1) i e azio bakoi zeko en enamendu-mul zo gisa. Azkenik, K
i e azioe an egindako ebaluazioen ba ezbes ekoa kalkula zen da, e a ho ek e e-
dua en e endimendua en zenba espen o oko a ema en du. P ozedu a hau 4.20.
I udian ilus a zen da, [120]- ik ha ua. I udi hone an ikus en da da u-mul zoa
K za i be dine an bana zen dela, ikuspegi es a i ika ua lehene siz (non K- ako
balio ipikoak 10 edo 5 izan ohi di en, nahiz e a bes e balio ba zuk e e e abil
dai ezkeen, hala nola 3 edo 20, aplikazio espezi ikoa en a abe a).
Da u guz iak
En enamendu-da uak
P oba-da uak
Fold 1
Fold 2
Fold 3
Fold 4
Fold 5
Fold 1
Fold 2
Fold 3
Fold 4
Fold 5
Fold 1
Fold 2
Fold 3
Fold 4
Fold 5
Fold 1
Fold 2
Fold 3
Fold 4
Fold 5
Fold 1
Fold 2
Fold 3
Fold 4
Fold 5
Fold 1
Fold 2
Fold 3
Fold 4
Fold 5
1. I e azioa
2. I e azioa
3. I e azioa
4. I e azioa
5. I e azioa
Pa ame oak
au ki zea
4.20. I udia: K- old me odoa en un zionamendu-me odologia.
K- old baliozko ze gu u za ua be eziki baliaga ia da da u-mul zoa xikia
denean edo e edua en ebaluazio sendoagoa bila zen denean. Pa izio asko e a-
bil zean, da uen banake a baka ba en mende ego ea saihes en da e edua en e-
71
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
na zeko e a ebalua zeko, e a ho ek ebaluazioa en inpa zial asuna e a zehaz-
asuna hobe zen di u. T esna balio sua da Ikaskun za Au oma ikoko e eduak
ga a zeko; izan e e, e endimendua en ebaluazio idaga iagoa e a objek iboa-
goa ema en du, e eduak e a hipe pa ame oak egoki hau a zea e az en bai u.
Aban ailak alde ba e a u zi a, K- old baliozko ze gu u za uak badi u muga
ga an zi su ba zuk. Be e desaban aila nagusia kos u konpu azionalean da za,
ba ez e e da u-mul zo handiak di enean. K i e azioak egi eak denbo a e a balia-
bide asko eska di zake, e a, ho en ondo ioz, kasu ba zue an ez da oso p ak ikoa
izango. Gaine a, eknikak e edua en e endimendua en es imazio idaga iagoa
ema en badu e e en enamendu-da uen mul zoan, ez du be ma zen, nahi aez,
ikusi gabeko da uak hobe o o oko zea. Be az, un sezkoa da kon u handiz az-
e zea kos u konpu azionala en e a ebaluazioa en zehaz asuna en a eko o eka,
p oiek u espezi iko ba ean K- old baliozko ze gu u za ua auke a u au e ik.
Muge ako ba zuk konpon zeko, eknika ho en aldae ak daude, hala nola
baliozko ze gu u za ua, ba kanpoan u zi a (lea e one ou ), edo baliozko ze gu-
u za ua, ausazko pa izioekin [119]. Lehenengoa baliozko ze gu u za uko ek-
nika be ezia da, e a da uak za i zeko mu u eko ikuspegia e abil zen du. K- old
baliozko ze gu u za uan ez bezala, be an banakako banake a ba egi en da
da u-mul zoa en lagin bakoi ze ako, lagin bakoi za p oba-mul zo gisa e a gai-
ne akoak i e azio bakoi zean en enamendu-mul zo gisa e abiliz. Teknika ho i
egokiagoa da da u xikien mul zoe a ako, e a e edua en e endimendua en zen-
ba espen zeha zak egin di zake. Hala e e, ez da gomendaga ia da u mul zo
handien za , kos u konpu azional handia du elako.
Biga en aldae ak esan nahi du da u mul zoa en za ike a K aldiz e epi-
ka zea en enamenduan e a p oban, e a i e azio bakoi zean, e edua en ena u
e a ebalua zen da. Banake a bakoi zean, da uak ausaz bana zen di a, en ena-
mendu ako e a p oba ako p opo zio kons an ea man enduz. Teknika hau be-
eziki e abilga ia da da u asko daudenean, azpilaginke a ahalbide zen bai u
e eduak azka ago e a modu e aginko agoan en ena u e a ebalua zeko.
Boo s ap
Boo s apping-a es a is ika- eknika ba da, lagin ba en ziu gabe asuna neu -
zeko e abil zen dena, beha u ako da u-mul zo ba e ik abia u a. [121]- ik a e a-
ako 4.21. I udian ikus dai ekeen bezala, Boo s ap me odoak beha u ako da u-
mul zo be a e abil zen du lagin al su uga i (Boo s ap laginak) so zeko o -
dezkapendun laginke a en bidez. Ho i eske , es imazio in e esga iak kalkula
dai ezke e a kon ian za- a eak lo dai ezke ja o izko da u-mul zoa en pa ame-
oe a ako.
I e azio bakoi za guz izko da u-mul zoa en amaina be eko lagin ba lo -
zean da za, elemen uak ausaz o dezkapena ekin a e az, e a ho ek e epika-
penak e a da u ba zuk ez sa zeko auke a ema en du. Modeloa a e a ako la-
gina ekin en ena zen da e a ja o izko mul zoa ekin ebalua zen da. Hala e e,
hau a u ako lagina ez da da u-base ik ezaba zen, e a, be az, hu engo i e a-
zioan be iz auke a dai eke. Azken zenba espena i e azio guz ien ba ezbes ekoa
72
4.4. EREDUEN EBALUAZIOA ETA BALIOZKOTZEA
ha uz lo zen da. Hala e e, ga an zi sua da kon uan ha zea es imazio ho i
baiko a izan dai ekeela, bi helbu ue a ako lagin be a e abil zeak e agindako
en enamendu- e a p oba-mul zoen a eko gainja ze handia dela e a.
X2
X3
X4
X5
X6
X7
X8
X9
X10
X8
X6
X2
X9
X5
X8
X1
X4
X8
X2
Boo s ap 1
Boo s ap 2
Boo s ap 3
Conjun os de en enamien o
Conjun os de p ueba
X10
X7
X3
X9
X6
X10
X1
X3
X5
X1
X7
X4
X2
X1
X8
X7
X3
X8
X10
X6
X5
X4
X1
X2
X4
X2
X6
X9
X2
X1
X2
X3
X4
X5
X6
X7
X8
X9
X10
X8
X6
X2
X9
X5
X8
X1
X4
X8
X2
X3
X7
X10
X10
X1
X3
X5
X1
X7
X4
X2
X1
X8
X6
X9
X6
X5
X4
X1
X2
X4
X2
X6
X9
X2
X3
X7
X8
X10
Ja o izko
da u-mul zoa
1. Boo s ap
Boo s ap 2
3. Boo s ap
En enamendu-mul zoak
P oba-mul zoak
2. Boo s ap
4.21. I udia: Boo s ap me odologia: da uen laginke a-p ozesua o dezkapena
e abiliz.
Boo s ap me odoak hainba aban aila esangu a su eskain zen di u. Lehe-
nik e a behin, lagin xikiekin kenka i es a is ikoak egi ea e az en du, ja o izko
lagina oina i ha u a bi lagin-mul zo zabala so zen bai u. Gaine a, laginke a
bi ja zea ekin e abil zean, bi laginak independen eak di ela ziu a zen du, e a
ho ek es imazio idaga iak daka za. Hala e e, Boo s ap me odoak e e mu-
ga handiak di u. Alde ba e ik, bi lagin kopu u handia so zea oso ga es ia izan
dai eke konpu azionalki, be eziki amaina handiko ja o izko laginekin lan egi-
en denean. Bes alde, Boo s ap es imazioen zehaz asuna ja o izko lagina en
kali a ea i lo u a dago, hau da, lagina albo a ua bada, Boo s ap es imazioak
e e hala izango di a. Azkenik, ez da egokia da u e a a azo mo a guz ie a ako;
izan e e, bali eke emai za onak ez eskain zea salbuespenezko egoe e an edo oso
ezohikoak di en da u-banake ekin.
4.4.2. E endimendu-me ikak
O ain a e, e eduak ebalua zeko da uak bana zeko hainba me odo ez abai-
da u di a. Hala e e, ez di a zehaz u e eduak ebalua zeko me odologie an e abi-
li ako ja duna en me ikak. Ho ien helbu ua e edua en e endimendua e a ka-
li a ea neu zea da, p oba-mul zoan lo u ako au eikuspene an e a emai ze an
oina i u a. Azpia al hone an e endimendu-me ika ohikoenak au kez uko di-
73
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
a, a azo jakin ba ean sailka zaile desbe dinen ja duna alde a zeko un sezkoak
di enak. Me ika ho iek un sezkoak di a e edua en e aginko asuna ebalua ze-
ko, e a auke a ema en du e zehaz eko zein ondo egoki zen den da ue a a e a
nola joka zen duen lagin be ien sailkapenean.
Sailkapen-lane an, ikuspegi komun ba da klasee ako ba e e e en zia za
ha zea e a indize hauek e abil zea e e e en zia-klase ho i dagokionez ins an-
ziak beha bezala sailka u di en i udika zeko:
Bene ako posi iboak (TP): beha bezala sailka u ako adibide posi iboak,
hau da, e e e en zia-klase ako zuzen sailka u di en ins an ziak.
Posi ibo al suak (FP): modu desegokian posi ibo gisa sailka u ako adi-
bide nega iboak, hau da, e e e en zia-klaseko gisa sailka u di en baina be an
ez zeuden ins an ziak.
Bene ako nega iboak (TN): beha bezala sailka u ako adibide nega i-
boak di a, hau da, e e e en zia-klasekoak ez di ela zuzen sailka u di en ins an-
ziak.
Nega ibo al suak (FN): modu desegokian nega ibo gisa sailka u ako adi-
bide posi iboak di a, hau da, e e e en zia-klasekoak ez di en baina be an sa -
zen zi en ins an ziak.
Indize ho iek modu a gi e a e azean bis a a zeko modu ba nahas e-ma izea
da, e o e-ma ize gisa e e ezagu zen dena, sailkapen-e edu ba en e endimen-
dua ebalua zeko e abil zen den aula labu ua [122]. Be an, i aga pen zuzen
e a oke en kopu ua labu bil zen da, klase bakoi zeko banaka u a. Ma ize ho-
ek e edua en e endimendua en ikuspegi a gia ema en du, e a ha en sailkapen-
gai asuna hobe zeko a loak iden i ika zen lagun zen du. 4.22. I udiak nahasmen-
ma izea en adibide ba e akus en du, e a be an ikus dai eke nola an ola uko
li a ekeen sailkapen ba en lau emai za posibleak, klase ba e e e en zia za ha -
u a.
TP
Posi i o
Nega i o
FN
FP
TN
Posi i o
Nega i o
P edicción
Realidad
I aga pena
E eali a ea
Posi iboa
Nega iboa
Posi iboa
Nega iboa
TN
FP
FN
TP
4.22. I udia: Nahas e-ma izea.
74
4.4. EREDUEN EBALUAZIOA ETA BALIOZKOTZEA
Ikus dai ekeenez, nahas e-ma izea un sezko esna da sailkapen-a azoe an,
Gainbegi a u ako Ikaskun zako algo i mo ba ek egindako i aga penak e aku si
beha zi uen emai za zuzenekin e laziona zean e edua en ja duna ebalua zeko.
Gaine a, e eduak klase bakoi zeko laginak zuzen edo oke sailka zeko modua i
bu uzko in o mazio balio sua ema en du en hainba ebaluazio-me ika kalku-
la zeko auke a ema en du. Nahas e-ma izea en in e p e azioak a azo posibleak
azal di zake, adibidez, klase espezi iko ba ean lagin gehiago sailka zeko joe a,
e a sailkapen-a alaseak egoki zen lagundu, emai za hobeak lo zeko.
Indizeak e a ho iek bis a a zeko modua azaldu ondo en, ja aian, gehien
e abil zen di en neu ke a-me ike ako ba zuk desk iba uko di a, indize ho iekin
lan eginez kalkula zen di enak.
Asma u akoen asa edo Zehaz asuna (Accu acy)
Egindako i aga pen guz ien gaineko e edua en i aga pen zuzenen p opo -
zioa neu zen du, hau da, e eduak zuzen sailka u zi uen i aga penen p opo -
zioa adie az en du. Asma u akoen asa en kalkulua 4.3 adie azpenean age zen
da.
acc =TP +TN
TP +TN +F P +FN (4.3)
Zehaz asuna en balioa, 4.3 adie azpenean lo ua, [0-1] a ekoa da. Behin
ezaguna denean, e o e- asa (e , ingelesez e o a e) zuzenean kalkula dai eke
4.4 adie azpenean age zen den bezala edo aldez au e ik zehaz asuna kalkula u
beha ik gabe 4.5 adie azpena en bidez.
e = 1 −acc (4.4)
e =FP +F N
TP +TN +F P +FN (4.5)
Asma u akoen e a aka sen ga an zia naba men alda dai eke. Adibidez, gai-
xo asunen diagnos ikoa en kasuan, posi ibo al su ba (FP) ona ga iagoa da
nega ibo al su ba (FN) baino [119]. Be az, es uingu ua en a abe a, ohikoa da
hainba neu i e abil zea aka s mo a guz ien e agina ebalua zeko e a ule ze-
ko. Ja aian, e endimendua en ikuspegi desbe dinak modu egokian a zema ea
ahalbide zen du en neu i ba zuk au kez en di a.
Doin asuna (P)
Doin asunak, p edikzio-balio posi ibo gisa e e ezagu zen denak, be esku a-
u ako ins an zien a eko ins an zia ga an zi suen p opo zioa adie az en du.
Bes e e a ba e a esanda, 4.6 adie azpenak e akus en duen bezala, posi ibo za
sailka u akoen p opo zioa e a bene an posi ibo za jo zen di enen p opo zioa
75

4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
adie az en di u. Fun sezko neu ia da e edu edo me odo ba en zehaz asuna e a
idaga i asuna ebalua zeko da uen sailkapenean.
P=TP
TP +FP (4.6)
Sen sibili a ea edo Recall (R)
Sen sibili a ea da u guz ien lagin posi ibo guz iekiko bene ako posi iboen
p opo zioa da. Bes e e a ba e a esanda, 4.7 adie azpenean azal zen den be-
zala, sailka zaileak kasu posi iboak beha bezala de ek a zeko duen gai asuna
adie az en du. Neu i ho i un sezkoa da e edu edo me odo ba ek da uen sailka-
pen ba en ba uan kasu posi iboak beha bezala iden i ika zeko duen gai asuna
ebalua zeko. Sen sibili a e handiak adie az en du sailka zaileak ebe asun ona
duela posi ibo al suak saihes eko e a kasu posi iboen sailkapen zeha zak egi-
eko, e a ho ek balio handia du hainba aplikazio an, hala nola diagnos iko
medikoan e a anomalien de ekzioan.
R=TP
TP +FN (4.7)
Espezi iko asuna (S)
Espezi iko asuna da u guz ien lagin nega iboen guz ien gaineko bene ako
nega iboen p opo zioa da, 4.8 adie azpenean e akus en den bezala. Bes e e a
ba e a esanda, bene ako kasu nega iboak zuzen iden i ika zeko gai asuna neu -
zen du. Espezi iko asuna sen sibili a ea en kon akoa da, kasu posi iboak de-
ek a zeko sailka zailea en gai asunean zen a zen bai a.
S=TN
TN +FP (4.8)
Espezi iko asunak adie az en du ze gai asun duen sailka zaileak ala ma al-
suak saihes eko. Espezi iko asun handia be eziki ga an zi sua da posi ibo al-
suak edo kasu nega iboen sailkapen oke ak minimiza u nahi di en egoe e an.
Neu i ho i ga an zi sua da hainba a lo an, hala nola p oba medikoe an e a
i uzu ak an zema eko sis eme an.
Posi ibo al suen asa (FPR)
4.9 adie azpenean age zen den posi ibo al suen asak posi ibo za oke sail-
ka zen di en kasu nega ibo guz ien p opo zioa adie az en du. Bes e e a ba e a
esanda, sailka zaileak lagin nega iboak posi ibo gisa oke iden i ika zean so -
u ako ala ma al suen kopu ua adie az en du. Neu i ga an zi sua da e edu
76
4.4. EREDUEN EBALUAZIOA ETA BALIOZKOTZEA
ba en e endimendua e a idaga i asuna ebalua zeko, posi ibo al suak mini-
miza u beha di en egoe e an, hala nola i uzu ak an zema eko edo medikua-
en diagnos ikoa egi eko sis eme an. Posi ibo al suen asa zenba e a xikiagoa
izan, o duan e a zeha zagoa e a idaga iagoa izango da mo a ho e ako e o eak
saihes eko sailka zailea.
FPR=F P
TN +FP = 1 −S(4.9)
F1-Sco e edo F1 Pun uazioa
F1-Sco e neu ke ak me ika baka ean doi asuna e a sen sibili a ea ( ecall)
o eka zea du helbu u. 4.10 adie azpenak e akus en duen bezala, bi neu ke en
ba ezbes eko ha moniko gisa kalkula zen da. Be e balioa 0 e a 1 a ekoa izan
dai eke, non 1ek doin asun e a sen sibili a e pe ek ua adie az en duen, e a 0k
e endimendu eskasa adie az en duen.
F1 = 2∗P∗R
P+R=2TP
2TP +FP +F N (4.10)
F1 pun uazioa e edua en zehaz asuna e a sendo asuna isla zen di uen neu-
ia da. Be eziki e abilga ia da da u-mul zo deso eka u ba dagoenean, kasu
posi ibo e a nega iboen kopu ua oso desbe dina bai a, bi neu iak e e haz a zen
bai i u.
O o ha , F1en balio handi ba ek adie az en du e eduak o eka ona duela
doin asuna en e a sen sibili a ea en a ean, e a ho ek esan nahi du gai dela ka-
su posi iboak zein nega iboak beha bezala sailka zeko. Sailkapen-lane an asko
e abil zen den me ika da, e a be e maximizazioa helbu u komuna da hainba
e edu e a algo i mo ebalua zean e a alde a zean.
ROC ku ba en azpiko e emua (AUC-ROC)
ROC (Ha zailea en Ezauga i Ope a iboa, ingelese ik Recei e Ope a ing
Cha ac e is ic) ku ba en azpiko e emuak e eduak klase posi iboak e a nega i-
boak be eiz eko duen gai asuna neu zen du, e a e endimendua en ebaluazioa
egi en du moz e-p obabili a ea hainba pun u an.
Sailka zaile askok i aga penak egi en di uz e ho iei lo u ako ziu gabe asun-
maila kuan i ika zean. Adibidez, Na¨ı e Bayesen algo i moa edo E eg esio Lo-
gis ikoa e abil zean, p obabili a eak lo zen di a emai za gisa, e a Euska i-
Bek o ialeko Makinek (SVM), be iz, e abaki-muga en hu bil asuna neu zen
du e. No malean, klase posi iboa au eikus en da p obabili a ea 0.5e ik go akoa
denean (edo SVM en kasuan, ebaluazioa posi iboa denean). Hala e e, ona pen-
a alasea doi u dai eke, sailka zailea zo o zagoa izan dadin adibide ba posi i-
bo za sailka zean. A alase ho i alda zean, hainba me ika-balio lo uko li a e-
77
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
ke (P, R, FPR, F1, bes eak bes e), sailka zaile e a da u-mul zo be a e abiliz.
Doikun za ho i egi ean, e edua en me iken a eko o eka desbe dina lo zen da.
Ho elako doikun zak egi en di enean, posible da g a ikoki i udika zea nola
alda zen di en me ikak a alase ho i alda zen den heinean. Bis a a ze ho i lagun-
ga ia izan dai eke bi me iken a eko konp omiso gogobe ega ia zein pun u an
lo zen den zehaz eko (ahal bada), bai a sailka zaile desbe dinak alde a zeko
e e. Ku bak a giago ule zen du nola e agi en dion e edua en e endimendua i
a alasea en doikun zak, e a ho ek e az u egi en du sailka zailea en zako kon-
igu azio egokia i bu uzko e abakiak ha zea.
ROC ku ba esna g a ikoa da, e a Y a da zeko bene ako posi iboen asa
(sen sibili a ea edo ecall) e a X a da zeko posi ibo al suen asa (FPR edo
1 - espezi iko asuna) adie az en di u, e abaki zeko a alaseak alda zean pa ea
(FPR,R) nola alda zen den e aku siz. Sailkapen-e edu bi a ba en e endimen-
dua ebalua zeko e abil zen da, a alasea doi zeko e a e edua en sen sibili a ea en
e a espezi iko asuna en a eko o eka desbe dina lo zeko auke a emanez.
ROC ku ban, sailka zaile ideal ba (0,1) pun uan koka uko li za eke, e a
ho ek adie az en du %100eko sen sibili a ea (bene ako posi ibo guz iak zuzen
iden i ika zen di u) e a %100eko espezi iko asuna (ez dago posi ibo al su ik).
O o ha , ROC ku ba pun u ideal hone a ik zenba e a ge uago egon e a au-
sazko sailka zaile ba ek i udika zen duen le o diagonale ik zenba e a u unago
egon, o duan e a hobea izango da e edua en e endimendua. ROC ku bak dia-
gonala ekiko duen dis an ziak i adoki zen du e eduak gai asuna duela klaseen
a ean be eiz eko e a be e ja duna en ebaluazio e aginko agoa ema eko.
ROC ku ba en azpiko e emua (AUC-ROC) modeloa en e endimendua la-
bu bil zen duen zenbakizko me ika ba da. 1eko AUC-ROC ba ek e endimendu
pe ek ua adie az en du, e a 0.5eko AUC-ROC ba ek, be iz, zo ia en an zeko
ja due a adie az en du. AUC-ROCen balioa 0.5e ik go akoa bada, baina 1e ik
behe akoa, e eduak ausazko sailka zaile ba ek baino disk iminazio-gai asun ho-
bea duela esan nahi du, nahiz e a zenbai sailkapen-e emu an muga ba zuk izan
di zakeen. AUC-ROC 1e ik zenba e a hu bilago egon (idealki 1, baina gu xienez
0.7 ik go akoa), o duan e a hobea izango da e edua en e endimendua. Neu i
ho ek in o mazio balio sua ema en du e eduak sailkapen zeha zak egi eko e a
klaseak sailkapen-a azoan be eiz eko duen gai asuna i bu uz.
Ja aian, 4.23., 4.24., 4.25. e a 4.26. I udiak age zen di a, [123]- ik a e a-
akoak, ROC ku ba en azpiko e emua ekin lo u ako hainba egoe a g a ikoki
ilus a zen di uz enak. Adibide ho ie a ako, aldez au e ik eza i da klase posi-
iboa (posi ibo gisa e ike a u ako kasuak) a alasea en gaineko a ea i dagokiola
([0.5-1]), e a klase nega iboa (nega ibo gisa e ike a u ako kasuak), be iz, a a-
lasea en azpi ik dagoela ([0-0.5]). Adibide g a iko ho iek ikusizko pe spek iba
ba eskain zen du e, e a, halabe , ze a adie az en du e: me ika ho iek nola al-
da zen di en e a nola ebalua dai ekeen sailkapen-e edu ba en ja duna egoe a
desbe dine an.
78
4.4. EREDUEN EBALUAZIOA ETA BALIOZKOTZEA
A alasea
4.23. I udia: AUC 1. adibidea: egoe a ideala. Bene ako nega iboen ku ba be -
dea (VN) zein bene ako posi iboen ku ba go ia (VP) ez di a inola e e gainja -
zen, e a, be az, e eduak banan zeko neu i ideala du. Oso gai da klase posi iboa
e a nega iboa be eiz eko.
A alasea
4.24. I udia: AUC 2. adibidea: bi ku bak (VN e a VP) gainja zean e o eak
sa zen di a. A alase en a abe a, minimiza u edo maximiza u egin di zakegu.
AUC 0.7 denean, esan nahi du %70eko p obabili a ea dagoela e eduak klase po-
si iboa e a nega iboa be eiz eko. Ku ba be dea en (VN) azpiko azale a, a alasea
gaindi zen duenean, posi ibo al su za (FP) joko li za eke. A alasea en au e-
ik dagoen ku ba go ia en (VP) azpiko azale a nega ibo al su gisa sailka uko
li za eke (FN).
79
4. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAN OINARRITUTAKO
TEKNIKAK
86

III. Za ia
EKARPENAK
87
5. Kapi ulua
Ikaskun za Au oma ikoak
dis e lexia en diagnos ikoa i
egindako eka penak
5.1. Hi zau ea
2.3. A alean aipa u den bezala, dis e lexia au onomoa (DA) bizka ezu -
muineko lesioa (BML) du en pazien een a ean sa iago ge a zen den gaixo-
asun po en zialki hilga ia da. Klinikoki, hipe ak ibi a e sinpa iko ba en ondo-
iozko hipe en sio aku uko ge aka iak di u ezauga i. E asan ho en ge aka i
ba ean, go pu za en behealdeko bulkada a e en eek onu sinpa ikoa ba -ba ean
handi zen du e, e a basokons ikzioa so zen du e, e a ho ek p esio a e ial
sis olikoa hasie ako balio ik 20 mmHg baino gehiago handi zen du [34,35]. Ne -
bio lausoak e a ne bio gloso a ingeoek bizka ezu -muine ik ansmi i zen ez
du enez, un zio ka diobaskula ak be e ho e an ja ai zen du BML en ondo-
en [5,6], e a ak iba u ako a ze aelikadu a-sis emak b adika dia e e lexua so -
zen du.
DA en p esen zia e a la i asuna oso aldako ak di a BML du en pazien een
a ean, e a ez di udi lesioa en maila en a abe akoak di enik. Nahiz e a e asan
ho i edozein une an ge a dai ekeen lesioa en maila ik behe ako es imulu ba
ge a zen denean, ohikoenak, lehenik e a behin, masku iko dis en sioa [39, 40]
di a, e a, ondo en, inpak u ekala [34]. Be az, masku iko be e ze kon ola ua
p oba diagnos iko ik ohikoene ako ba da BML duen pazien e ba ek DA duen
zehaz eko. Hala e e, az e ke a gu xik ebalua u du e pa ologia ho en maiz asuna
e a la i asuna masku ia be e e a hus ean (adibidez, mikzio e e lexu edo ge nu-
zundake a i aunko edo aldizkakoa en bidez) [38].
DA age zea ekin lo zen di en ak o eak iden i ika zea, aldez au e ik BML
du en zein pazien ek izan di zakeen gaixo asun ho en ge aka iak jaki eko, un-
sezkoa da ondo io hilga iak saihes eko, hala nola, iskemia mioka dikoa edo
89
5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
ga uneko odolja ioa [42–44,133,134].
Gau egun, p oba kliniko au onomiko ez-inbadi zaileak e a ondo baliozko-
uak esku aga i daude ingu une klinikoan. Fun zio sinpa ikoa en e a ka dio-
baskula a en ebaluazioa ba ne ha zen du e, biho z-maiz asuna en (FC) kon-
ola en e a p esio a e iala en (PA) bidez, hainba maniob a i dagokienez, hala
nola a naske a sakona i, Valsal a en maniob a i edo bu ua go an z maku ze-
ko p oba i dagokienez. Ho elako p oben bidez, DA iza eko a isku handiena
du en pazien eak iden i ika dai ezke, ez baka ik pa ologia ho en kon ola ho-
be zeko, bai a gaixo asun ho i age zea ekin lo u ako konplikazio la ien asa
mu iz eko e e. Tes uingu u ho e an, kapi ulu hone an au kez u ako ike ke-
a en helbu u nagusia gaixo asuna en hasie ako diagnos ikoa ahalik e a modu
ez-inbadi zaileenean lo zea izan zen.
5.2. Da u-bilke a
Esan bezala, masku ia be e zea da bizka ezu -muineko lesioak di uz en pa-
zien eengan DA ge ae a ba e agi eko kausa ohikoena. Gaine a, alde mediko
ba ek masku ia be e zea e az kon ola e a bi ja dezake ospi aleko ins alazioe-
an, e a ez du a isku handiago ik pazien een za . Ho i ho ela, ike ke a- aldeak
egoe a ho i labo a egian simula zea e abaki zuen, DA en hasie ako diagnos i-
koa en a azoa sakonago az e u ahal iza eko.
Ike lana egi eko beha ezko da uak bil zeko espe imen azioa Gu u ze ako
Unibe si a e Ospi aleko (GUO) alde medikoekin lankide zan egin zen. BML
ze bikala edo o azikoa e a gu xienez 18 u eko adina iza ea izan zi en sa ze-
ko i izpideak. Baz e zeko i izpideak p esio-ul ze ak edo la uazala i e agi en
dio en bes e a azo ba zuk iza ea izan zi en. Gaine a, p oba egin au eko 24
o due an, neu ke a hemodinamikoe an e agina izan zezakeen edozein a mako
ha zea e en zen e a pazien eei hes eak e a masku ia hus u beha izan zi zaiz-
kien ebaluazioa egin au e ik. Euskal Au onomia E kidegoko Ike ke a Klinikoko
Ba zo deak ona u zuen ike lana, PI2013132 baliozko ze-kodea ekin, e a pazien-
eek baimen- o mula io ba sina u zu en az e ke an sa u au e ik, Helsinkiko
Adie azpena en p in zipioekin ba e o iz [135].
Az e lana en lagina i dagokionez, BML zu en 37 pazien ek osa zen zu en
(27 gizon e a 10 emakume), 17 e a 77 u e bi a ekoak (ba ezbes ekoa = 42.4
e a desbide a ze ipikoa (DT) = 14.1 u e). Lesioa ge a u zen unean, pazien-
eak 17 e a 68 u e bi a ean zeuden (ba ez bes ekoa = 33.3 e a DT = 15.6
u e), baina gizonak emakumeak baino gaz eagoak zi en une ho e an (gizonek
39.6
±
13.4 u e ekin jasa en zu en lesioa, e a emakumeek, be iz, 49.7
±
13.8
u e ekin). Lesioa en es adioa aku ua (lesio ik u ebe e baino gu xiago) 14 pa-
zien e engan ( %37.8) izan zen e a k onikoa (lesio ik u ebe e baino gehiago) 23
pazien e engan ( %62.2), an zeko p opo zioa ekin bi sexue an. Kausa i dago-
kionez, BMLa 33 pazien e en auma ismo ba en ondo io izan zen ( %89), e a
kausa mediko ba izan zuen 4 pazien e engan ( %11). Kasu gehiene an, BMLa
ze bikale an izan zen ( e aplegia) (32 pazien e, %86.5), e a gaine akoek BML
o azikoa zu en (pa aplegia) (5 pazien e, %13.5).
90
5.2. DATU-BILKETA
BML en la i asuna p oba klinikoen e a az e ke a e adiologikoen bidez eba-
lua u zen, gabezia mo o ak e a sen so ialak e a haien inplikazio un ziona-
lak neu uz, Ame ican Spinal Co d Inju y Asocia ion-en (ASIA) [35] Bizka-
ezu Muineko Lesioen Sailkapen Neu ologiko ako Nazioa eko Es anda e an
(ISNCSCI) [35] oina i u a. Zehazki, ASIA en na iadu a-eskalak dauden bos
ka ego ie ako ba ean sailka zen di u pazien eak: bizka ezu -lesio osoa (A), le-
sio mo o osoa e a lesio sen so ial osa ugabea (B), lesio mo o e e a sen si ibo
osa ugabea (C edo D, de izi a en hedadu a en a abe a) edo no mala (E).
Ne bio-sis ema en e asana i dagokionez, Es anda Au onomikoak Ebalua ze-
ko Fo mula ioa (ASAF) e abiliz ebalua u zen. Fo mula io ho ek un zio au ono-
mo o oko a, hes e- un zioa, beheko ge nu- ak ua en un zioa e a u odinamika
be e zen di u. Gaine a, pazien een da uak bildu zi en, BML du en pazien een
a isku- ak o eei e e e en zia eginez, BMLn un zio ka diobaskula en nazioa -
eko da u-basean de ini u a [136]. Da u ho ie an, bes eak bes e, hipe en sioa,
hipe lipidemia, diabe es melli usa, hipo en sio o os a ikoa, gehiegizko pisua e a
DA be a sa u zi en.
Da uak bil zeko e a disau onomia ebalua zeko p o okolo espe imen ala 5.1.
I udian age zen di en hi u e ape an bana u zen. E apa ho iek be i mediku
ba en e a e izain ba en ikuska i zapean egi en di a, e a ja aian desk iba uko
di a.
RESTING POSITION BLADDER FILLING RESTING POSITION TABLE TILTED
on il ed a able 0o on il ed able a 0o on il ed a able 0o a 60o
ATSEDEN-EGOERA
MASKURIA BETETZEA
ATSEDEN-EGOERA
MAHAI NKLINATUA
0º mahai inklina ua
0º mahai inklina ua
0º mahai inklina ua
60º
1. Za ia:
His o ia
klinikoa
2. Za ia:
Odol-a e a zea
(az e lan ho monala)
3. Za ia:
Seinale isiologikoak bil zea
MAHAI INKLINATUA
60º
5.1. I udia: Espe imen u-e apak.
Espe imen ua en lehen e apan, pazien ea en his o ial klinikoa en da uak bil-
du zi en, hala nola BML ge a u zen bizka ezu -muina en maila, lesio mo a,
es in e en un zionamendu-maila, au e iko sin oma ologia, e ab. (da u hauen
izae a i bu uzko in o mazio gehiago emango da 5.5.1. Azpia alean).
Biga en e apan, pazien ea mahai kulunka i ba en gainean ja i e a bula-
aldea i e a beheko go pu z-ada ei eu si zie en. Ondo en, pazien ea mahai
gainean ja i a uz en zu en ahoz go ako posizioan (0o) e a klinikoek odol-lagin
ba (30ml) a e a zen zu en pazien ea en beso ik. 3 minu u ge oago, medikuek
60o- an maku u zu en mahaia, pazien ea bu ua al xa u a u zi a, e a bes e odol-
lagin ba ha u zu en. Biga en e auzke a ho en a azoia bi odol-laginen a eko
aldake a ho monalak alde a u ahal iza ea zen. Hain zuzen e e, konpa azioa ka-
ekolaminen mailen a ekoa li za eke (ad enalina, no ad enalina, dopamina e a
91

5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
basop esina). Ho mona ho iek, aminikoak e e esa en zaienak, odol- luxuan dau-
de. Ho ela, ho mona ho iek gehiegi aska uz ge o, BML ba en maila en azpi ik
dagoen es imulu minga i edo na i aga i ba ek pazien ea en p esio a e iala
naba men handi zea e agin dezake. Ho ega ik, ho monen balioak alde a zea
in e esga ia izan zen az e lan hone a ako.
Ospi alea en p o okoloa i ja ai uz, hi uga en e a azken e apa pazien eei
ge nu-ka e e ba ja i zi zaien (masku ia be e zeko), bai e a seinale isiologi-
koen ja aipena egi eko e a ho iek bil zeko elek odo egokiak e e, Task Fo ce
Moni o gailu ba ekin (CNSys ems
®
). Espe imen ua en hi uga en za ian lau
seinale isiologiko bildu zi en: p esio a e ial sis olikoa e a dias olikoa, biho z-
maiz asuna e a e esis en zia pe i e iko osoa. Ge o, elek odoak e a ka e e a
ja i ondo en, pazien ea en oina izko balio isiologikoak 10 minu uz e egis-
a u zi en, pazien ea mahaian 0o- an e zanda zegoen bi a ean. Ge o, pazien-
ea en seinale isiologikoak e egis a zen zi en bi a ean, medikuek masku ia
ga z-soluzio ba ekin ( %0.9ko kon zen azioa e a 37oC) be e zu en , DA ge ae a
ba ek e agin zezakeen es imulua so zeko helbu ua ekin. P ozesu ho ek masku-
ia be e a e i aungo zuen (p ozesua en i aupena alda u egi en zen pazien een
a ean). Azkenik, masku ia pixkanaka hus uz e a ka e e a kenduz amai zen zen
espe imen ua.
Espe imen ua en hi uga en e apa amai zeko, pazien ea ahoz go ako posi-
zioan egongo li za eke bes e 10 minu uz, be e bioseinaleak e egis a zen zi en
bi a ean. Ge oago, mahaia 60o- a a oke uko zen, e a pazien ea 10 minu uz
egongo zen posizio ho e an. Pun u ho e an, p ozedu a e en egi en zen pa-
zien eak sin omak aipa zen bazi uen, hala nola zo abioak edo kono ea gal zea
(sinkopea), edo p esio a e iala azka mu iz en zela ikus en bazen. Azken e a-
pa hone ako 10 minu uak iga o a, klinikoek mahaia 0o- a a oke uko luke e e a
espe imen uak pazien ea mahai ik aska uko luke.
5.3. Da uak au ep ozesa zea e a seinaleak i a-
gaz ea
Da uak bil zeko asea amai u ondo en, hu engo u a sa seinale isiologikoe-
a ik ze o en in o mazioa p ozesa zea izan zen. Lehenik e a behin, bildu a-
ko da uen au ep ozesa ze ba egin zen, e a ikusi zen denbo a- a e ba zue an
neu ke a-gailuek ez zu ela in o mazio ik bildu. Mediku- aldea i kon sul a egin
ondo en, ondo ioz a u zen da u al a ho i gailuek be ek izan zi zake en aka sen-
ga ik izan zela, e a, be az, i enbidea galdu ako in o mazioa bi kalkula zea izan
zen, lan egi eko in o mazio ik gabeko denbo a- a e ik egon ez zedin. Da uen
au ep ozesa ze ho i 5.2. I udian ikus dai eke; be an, adibide gisa, 32. subjek-
ua en e esis en zia pe i e iko osoa i (RPT) bu uzko seinalea en be e aikun za
e akus en da. Seinale go iak neu zeko gailue a ik lo u ako ja o izko seina-
lea adie az en du. Seinale ho e an, denbo a- a e ba ean da u ik ez dagoela
ikus en da (zi kulu bel z ba ez ma ka u a). Seinale u dina in o mazio ik ez ze-
goen denbo a- a e ho iei bu uzko da uak be i o kalkula u ondo en seinalea i
92
5.4. DA DUTEN PAZIENTEEN DISAUTONOMIA-MAILAREN ANALISI
KUANTITATIBOA
dagokio. Da uen au ep ozesa ze ho e an, balioen kalkulua egin zen in o ma-
zio ik gabeko denbo a- a ea en au e ik e a ondo en jaso ako balioen a eko
in e polazio lineal ba aplika uz.
0
2000
4000
6000
8000
Ja o izko
seinalea
L032 PAZIENTEAREN RPT (dyne*s*m2/cm5) SEINALEA BERRERAIKITZEA
0
2000
4000
6000
8000
Be e aiki ako
seinalea
0 500 1000 1500 2000 2500
Denbo a (s)
0
2000
4000
6000
I agazi ako
seinalea
5.2. I udia: Lagineko subjek ue ako ba en ja o izko seinalea au ez p oze-
sa zea e a i agaz ea.
Hu engo u a sa da uen au ep ozesake an lo u ako seinalea i agaz ea izan
zen. Au eko adibidea ekin ja ai uz, 5.2. I udian ikus en da seinale be e aikiak
(u dinez) jada ez duela in o mazio ik gabeko denbo a- a e ik, baina zabal asun
handiko on o ak e a go abehe ak ikus en di a, da uak neu zeko e a bil zeko
p ozesue an dauden za a en ondo ioz. Biho zeko aldako asuna e a au ep oze-
sa u ako gaine ako seinaleak maiz asun baxukoak di enez, ike ke a- aldeak 0.5
Hz-ko ebake a-maiz asuneko u a s baxuko i agazki ba e abili zuen neu ke a-
gailuek e agindako za a a ezaba zeko. Ho ela, i agazi ako seinalea lo zen da,
5.2. I udian kolo e be dean ikus dai ekeen bezala, ho i bai a ondo engo a ale an
kalkulu es a is ikoak egi eko e abili zen azken seinalea.
5.4. DA du en pazien een disau onomia-maila en
analisi kuan i a iboa
5.4.1. Da uak bis a a zea
Seinaleak au ep ozesa u e a i agazi ondo en, lan aldeak da u-base zabala
zuen espe imen azioan zeha jaso ako seinaleei bu uzko da uekin. Da uak modu
e azagoan az e u ahal iza eko, alde medikoak komeniga i za jo zuen pazien-
een seinale bakoi za ikus ea e a, ho ela, balio ho iek p ozesu osoan zeha izan
zu en bilakae a ule zea.
93
5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
5.3. I udian, ekipo medikoak bis a a zeko eska u zi uen lau seinale isiolo-
gikoen adibide ba age zen da. Lehenengo bi seinaleak ba da oz p esio a -
e ial sis olikoa ekin e a dias olikoa ekin, hu enez hu en; hi uga en seinaleak
biho z-maiz asuna adie az en du (FC), e a azkenak e esis en zia pe i e iko osoa
(RPT). I izpide klinikoa en a abe a, bioseinale ho ien bilakae a ikus eak DAko
balizko ge aka i ba diagnos ika zea e az en du.
80
100
120
140
Sis olikoa
(mmHg)
ATSEDENA BETETZEA MAHAIA
I agazi ako seinalea
Dis e lexia-ma ka
60
80
100
Dias olikoa
(mmHg)
I agazi ako seinalea
Dis e lexia-ma ka
60
80
100
FC
(bpm)
0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000
Denbo a (s)
1000
1500
2000
RPT
(dyne*s*m2/cm5)
5.3. I udia: Espe imen ua en hi uga en asean jaso ako seinale isiologikoak
bis a a zea.
Espe imen azio ho e an e e un sezkoa zen g a iko be ean pazien een sei-
naleak ikusi ahal iza ea. Bis a a ze ho en helbu ua zen pazien een seinaleen
pa oien a eko konpa azioa egin ahal iza ea espe imen ua en hi uga en aseko
a al guz ie an. 5.4. I udiak 6 pazien e en p esio a e ial sis olikoa en bilakae a
e akus en du, bai a seden-za ian, bai masku ia be e zean. Subjek u guz ie a ik
hi uk dis e lexia du e (L09, L10, L12), e a bes eek (L03, L17, L20) ez di uz e
ge aka i ho iek jasa en. Seinale ho iek bis a a zea i eske , pa ologia ik ez du-
enengan seinaleen pa oi an zekoa ikus en da: seinaleen a eko angoak ez di a
oso ezbe dinak a seden-unee an e a be e ze-unee an. Hala e e, pazien e dis e-
lexikoek e e an zeko e edua du e, e a go abehe a handiak iza en di a masku ia
be e zen den unean.
94
5.4. DA DUTEN PAZIENTEEN DISAUTONOMIA-MAILAREN ANALISI
KUANTITATIBOA
0 50 100 150 200 250 300
Denbo a (s)
40
60
80
100
120
140
160
180
Sis olikoa (mmHg)
DISREFLEXIA EZ DUTEN PAZIENTEAK ATSEDENEAN
L03
L17
L20
0 100 200 300 400 500 600
Denbo a (s)
40
60
80
100
120
140
160
180
Sis olikoa (mmHg)
DISREFLEXIA EZ DUTEN PAZIENTEAK BETETZEAN
L03
L17
L20
0 50 100 150 200 250 300
Denbo a (s)
40
60
80
100
120
140
160
180
Sis olikoa (mmHg)
DISREFLEXIA DUTEN PAZIENTEAK ATSEDENEAN
L09
L10
L12
0 100 200 300 400 500 600
Denbo a (s)
40
60
80
100
120
140
160
180
Sis olikoa (mmHg)
DISREFLEXIA DUTEN PAZIENTEAK BETETZEAN
L09
L10
L12
5.4. I udia: P esio a e ial sis olikoa en bilakae a pazien e dis e lexikoe an e a
pa ologia ho i jasa en ez du ene an.
5.4.2. Da uen analisi es a is ikoa
Da u guz iak p ozesa u ondo en, hu engo u a sa lo u ako in o mazioa
hainba es a is ika-analisi en mende ja zea izan zen. Ho ega ik kalkula u zi en,
ba e ik, aldagai kuan i a iboe a ako ba ezbes ekoak e a desbide a ze es anda-
ak, e a, bes e ik, aldagai kuali a iboe a ako p opo zioak. Txi-ka a u p o-
ba [137] e abili zen aldagai kuali a iboak alde a zeko e a Mann-Whi ney en U
p oba [138] ba ezbes eko angoak alde a zeko. Gaine a, ko elazio-analisie a ako
Rho de Spea man ko elazio-koe izien ea [139] kalkula u zen, es a is ikoki esan-
gu a suak di en p<0.05 balioak kon uan ha u a. Analisi es a is iko guz iak
SPSS .23 [140] so wa ekin egin zi en, e a g a ikoak R 3.6.1 e a G aphPad
P ism 6. so wa eekin so u zi en.
5.4.3. Analisi kuan i a iboa en emai zak e a ondo ioak
Pun u ho e a a a e, au kez u ako lanak DA duen BML ba du en pazien-
een hu s au onomikoa en i udi o oko a de ini zen du. Ho e a ako, pa ame o
au onomikoak e abil zen di a, ondo en, aupadaz aupadako moni o izazio he-
modinamiko ba en bidez neu u ako a sedenaldi luze ba en ondo en. Egindako
analisi es a is ikoa en ondo en, lo u ako emai zak he siki medikoak di a, e a,
be az, ho ien esposizio osoa V. E anskinean bil zen da. O o ha , naba men ze-
koa da DA du en pazien eek i ee a- luxu sinpa iko xikia e aku si zu ela a se-
denean, p esio a e ialak e a biho z-maiz asuna konpa aga iak zi ela a seden-
egoe a ho e an. Te mino sinplee an, gaixo asun ho i du en pe sonek ne bio-
sis ema ba du e, no malean e ne e a ak ibo man en zen dena, baina geldoago
un ziona zen duena a sedenean daudenean. Hala e a guz iz e e, be e p esio
95
5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
5.4. Taula: Sailka zaile onena zenba es ea his o ial klinikoa en ezauga ien az-
piespazioa e abili a.
1R DT kNN NB RBF SVM
Zehaz asuna 79.31 79.31 86.21 86.21 82.76 82.76
0 klaseko aka sa (FP) 4 4 31 1 3
1 klaseko aka sa (FN) 2 2 13 4 2
LR AdaB Bag RF MLP
Zehaz asuna 89.66 79.31 79.31 82.76 89.66
0 klaseko aka sa (FP) 1 4 4 3 1
1 klaseko aka sa (FN) 2 2 2 2 2
5.4. Taula en emai zek e akus en du e posible dela kasu kopu u handi ba
zuzen de ek a zea, soilik his o ial kliniko ik da ozen ezauga iak e abiliz. LR
e a MLP algo i moek zehaz asun onena lo u zu en, baina, hala e e, biek ne-
ga ibo al suen (FN) 2 e o e e agin zi uz en. 5.5. A alean adie azi den bezala,
DA ge aka ien ondo io hilga iak kon uan ha zen badi a, ho elako e o eak
saihes u egin beha di a, kos u handia bai u pazien een osasunean. Ho ela, FN
kan i a ea minimiza u nahi denean, k-NNk lo u zuen emai za ik onena, e a
ho ega ik eza i da algo i mo onena, nahiz e a zehaz asun handiena ez izan.
Hala e e, algo i moe ako ba ek e e ez zi uenez zehaz u ako helbu uak be e,
espe imen azioa e epika zea e abaki zen, me odo ez-inbadi zaileak aplika uz
bildu ako ezauga i isiologikoen azpiespazio a alda uz.
Ezauga i isiologiko ez-inbadi zaileen azpiespazioa
Sailkapenean ge a u ako FN e o eak ezaba zeko beha a en au ean, es a-
egia alda u zen e a a azoa i au e egi eko, espe imen ua en za i ez-inbadi zailea-
en da u isiologikoe a ik a e a ako 30 ezauga ien azpiespazioa az e u zen, ikus
5.2. e a 5.3. Taula. Kasu ho e an, pazien eek gu xieneko p oba inbadi zaileak
egin beha ko li uzke e, ohiko mediku-az e ke e an egin dai ezkeenen oso bes e-
lakoak ez di enak.
Au eko ikuspegiko me odologia ekin ja ai uz, biga en azpiespazio ho i az-
e zeko au eko kasuan e abili zi en Gainbegi a u ako Ikaskun zako 11 algo i -
moak e abili zi en, e a ja aian 5.5. Taulan age zen di en emai zak lo u zi en.
5.5. Taulan e aku si ako emai zak ikusi a, ikus en da zehaz asunak oke a-
goak di ela ezauga i klinikoen azpiespazioan lo u akoak baino. NB algo i moa
da emai za ik onena lo zen duena, bai zehaz asuna i dagokionez ( %82.76), bai
FN en kopu u xikiena i dagokionez (FN = 3). Hala e e, lo u ako emai zak
xa ak ez di en a en, ez da be e zen FN ez so zeko helbu ua, e a, be az,
baz e u egin da azpiespazio ho i e abil zea DA en age pena diagnos ika zeko.
102

5.5. DISREFLEXIA AUTONOMOAREN DIAGNOSTIKO EZ-
INBADITZAILEA EGITEKO SISTEMA HIERARKIKOA
5.5. Taula: Sailka zaile ik onena zenba es ea me odo ez-inbadi zaileen bidez
a e a ako ezauga i isiologikoen azpiespazioa e abili a.
1R DT kNN NB RBF SVM
Zehaz asuna 55.17 62.07 79.31 82.76 79.31 68.97
0 klaseko aka sa (FP) 6 6 2 23 5
1 klaseko aka sa (FN) 7 5 4 33 4
LR AdaB Bag RF MLP
Zehaz asuna 62.07 62.07 58.62 58.62 68.97
0 klaseko aka sa (FP) 3 5 8 7 3
1 klaseko aka sa (FN) 8 6 4 5 6
Ezauga i kliniko e a isiologiko ez-inbadi zaileen azpiespazio konbi-
na ua
Au eko bi saiake e an oga u den bezala, ez zen be e FNak ezaba zeko
helbu ua. Ho ega ik, ikuspegi ho e an, ike zaileek pazien een his o ial klini-
koe a ik da ozen ezauga iak nahiz me odo ez-inbadi zaileekin bildu ako ezau-
ga i isiologikoak e abili zi uz en. 5.6. Taulak 35 ezauga i ez-inbadi zaileen
(klinikoak e a isiologikoak) e abile a en emai zak au kez en di u, 11 sailkapen-
algo i moekin.
5.6. Taula: Sailka zaile ik onena zenba es ea ezauga i kliniko e a isiologiko
ez-inbadi zaileen azpiespazio konbina ua e abili a.
1R DT kNN NB RBF SVM
Zehaz asuna 55.17 68.97 79.31 86.21 82.76 82.76
0 klaseko aka sa (FP) 6 4 41 2 2
1 klaseko aka sa (FN) 7 5 23 3 3
LR AdaB Bag RF MLP
Zehaz asuna 75.86 75.86 75.86 75.86 72.41
0 klaseko aka sa (FP) 2 4 4 4 3
1 klaseko aka sa (FN) 5 3 3 3 5
5.6. Taulak e akus en duenez, zehaz asun- asak ezauga i isiologikoen az-
piespazioa e abiliz lo u akoak baino handiagoak di a, e a azpiespazio klinikoan
lo u akoen an zekoak. NB algo i moak lo u zuen zehaz asun handiena, e a
103
5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
RBF e a SVM izan zi en ondo en. Hala e e, ga an zi sua da azpima a zea
ho iek guz iek FN en 3 aka s egin zi uz ela. Ho ega ik, nahiz e a zehaz asun
handieneko algo i moa ez izan, kNN hau a u zen emai za ik onenak emanda-
koan, FNak 3 ik 2 a mu iz ea lo u bai zuen.
Sailkapen hie a kikoko sis ema
Au eko hi u saiake ek baiez a u zu en ezinezkoa dela au oma ikoki diag-
nos ika zea DA, sailkapen-a azoa i maila baka ba ean helduz. Ho i dela e a,
gaixo asuna bi maila an diagnos ika zea p oposa zen zuen es a egia be i ba
plan ea u zen, azpiespazio bakoi za en po en ziala e a sailkapena egi eko haien
a eko osaga i asuna ap obe xa uz.
Lehen mailan his o ia klinikoa en ezauga iekin baka ik lan egin zen DA
diagnos ika zeko. Lehen maila ho ek kasu a giak sailka zeko balioko luke, e a
sailkapen sendo ik lo uko ez luke en e abaki-muge a ik hu bil daudenak anbi-
guo za ha uko li uzke. Lehen mailan lo u ako kasu ez oso a gie a ako, biga-
en maila ba p oposa u zen, ezauga i isiologiko ez-inbadi zaileen azpiespazioa
e abiliz kasu ho ien azken klasea zehaz eko. Bi azpiespazioen miake a, o dena
ho e an, ba da o pazien eei espe imen azio ho en p obak egi eko beha a
minimiza zeko e a diagnos ikoa en inbasibi a ea ahalik e a gehien mu iz eko
helbu uekin.
Ja ai u beha eko es a egia plan ea u ondo en, ike zaileek 5.4. e a 5.5.
Taulen emai ze an oina i u zi en maila bakoi zeko algo i mo onenak hau a ze-
ko. Ho ela, sailka zaile hie a kikoa en lehen mailak k-NN algo i moa e abili-
ko luke e a biga enak NB. Hala e e, au eko espe imen azioak oga u zuen
ezinezkoa izan zela FN kopu ua ze o a mu iz ea. Be az, a azo ho i saihes e-
ko, poli ika kon se bado ea aplika u zi zaion lehen mailako sailka zailea i, e a
ziu asun-mu izke a eza i zen maila ho e an sailka zeko. Ho ela, sailka zai-
leak ins an zia ba en klasea zehaz uko luke, baldin e a gu xienez ondoko 5 pa-
oie a ik 4 klase be ekoak bali a. Ai zi ik, ins an zia anbiguoa izango li za eke
lehen sailka zailea en ziu asuna ahulagoa denean, e a biga en mailako sail-
ka zaileak e abakiko luke, azkenean, pazien ea gaixo asuna ekin diagnos ika zen
den ezauga i isiologiko ez-inbadi zaileak e abiliz. 5.5. I udia en diag amak p o-
posa u ako sis ema hie a kikoa en un zionamendu-eskema e akus en du.
Au eko kasue an bezala, aldeak 11 algo i moekin p oba u zuen sis ema,
bes e behin e e az e ke a osoan e abili ako lea e-one-ou me odologia e abiliz.
5.7. Taulan espe imen azio ho en emai zak age zen di a, e a, azkenean, FN en
sailkapen askea lo u ahal izan zen. Ba e ik, oga zen da lehen mailan k-NN
algo i moak 29 kasu a ik 21 zuzen sailka u zi uela, 1ean hu s egin zuela e a 7
anbiguo za jo zi uela. Bes alde, biga en mailan, NB algo i moak zuzen ka-
aloga u zi uen lehen sailka zaileak anbiguo gisa ma ka u ako 7 kasue a ik 6.
Ho ela, p oposa u ako sis ema hie a kikoak %93.10eko zehaz asuna lo u zuen.
104
5.5. DISREFLEXIA AUTONOMOAREN DIAGNOSTIKO EZ-
INBADITZAILEA EGITEKO SISTEMA HIERARKIKOA
Espe imen azioan
jaso ako da uak
Sailkapen-p ozesua
Diagnos ikoa en
emai za
Lehen maila
PAZIENTEAREN
DATUAK
His o ial
klinikoa en
5 ezauga i
Ez-inbadi zaile
30 ezauga i
isiologikoak
5-NN sailka zailea
ziu asun-a alasea ekin
Ins an zia
zeha zak
Ins an zia
anbiguoak
Biga en maila
Naï e Bayes (NB)
sailka zailea
DA ik EZ
DA ik EZ
DA ik EZ
DA
DA
DA
DA
DA
5.5. I udia: P oposa u ako sailkapen hie a kikoko sis ema en egi u a.
5.7. Taula: Bi maila ako sailka zaile hie a kikoa en ebaluazioa.
1. maila: ezauga i
klinikoak 5-NN 4/5eko
ziu asun-a alasea ekin
2. maila: ezauga i
isiologikoak
NB
Guz i a
DA EZ klasea:
8 pazien e
A akas a
Aka sa
Anbiguoa
1
1
6
5
1
0
6
2
-
DA klasea:
21 pazien e
Anbiguoa
Aka sa
A akas a
1
0
20
0
0
1
-
0
21
Sailkapen hie a kiko ho en emai zak e az ule zeko, 5.8. Taulak modu bi-
sualagoan e akus en di u beha bezala sailka u ahal izan zi en ins an ziak (be -
dez), bai lehen mailan, bai biga enean. Gaine a, 5.8. Taulak lehen mailako
sailka zailean (la anjaz) anbiguo ge a u zi en kasuak e e e akus en di u. Sis e-
mak ezin izan zi uen pazien ee ako bi beha bezala sailka u (go iz), e a FPko
bi aka s so u zi uen. Naba mendu beha da aka s mo a ho en ondo ioak ez
di ela hain la iak, esan nahiko lukeelako pazien eak espe imen uko masku ia
be e zeko za i inbadi zaile ik iga o beha ko lukeela, e a, ondo ioz, medikuak
oha uko li a eke pazien eak ez zuela gaixo asuna. Masku ia be e zeko p obak
ez daka enez inolako a isku ik pazien ea en za , ho elako aka sak so zea en
kos u baka a da pazien eak saihes u zi ekeen p oba ba egingo zuela.
105
5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
5.8. Taula: Lea e-one-ou me odologia e abiliz sailka zaile hie a kikoa en
emai zak. Pa en esi a eko ziu asunak [0-1] a ean daude.
Pazien e 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Klasea:
0-DA ik Ez / 1-DA 1 0 1 1 1 1 1 1 1 1
1. mailako sailka zailea:
I aga i ako klasea: 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Ziu asuna: (1) (0.6) (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1)
2. mailako sailka zailea:
I aga i ako klasea: - 0 - - - - - - - -
Ziu asuna: - (1) - - - - - - - -
Pazien e 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
Klasea:
0-DA ik Ez / 1-DA 1 0 0 1 0 0 0 1 1 1
1. mailako sailka zailea:
I aga i ako klasea: 1 0 1 1 0 0 0 1 1 1
Ziu asuna: (1) (0.6) (0.6) (1) (0.6) (0.6) (0.8) (1) (1) (1)
2. mailako sailka zailea:
I aga i ako klasea: - 0 0 - 0 1 - - - -
Ziu asuna: - (1) (1) - (1) (1) - - - -
Pazien e 21 22 23 24 25 26 27 28 29
Klasea:
0-DA ik Ez / 1-DA 1 1 1 0 1 1 0 1 1
1. mailako sailka zailea:
I aga i ako klasea: 1 1 1 0 1 1 1 1 0
Ziu asuna: (1) (1) (1) (0.6) (1) (1) (1) (1) (0.6)
2. mailako sailka zailea:
I aga i ako klasea: - - - 0 - - - - 1
Ziu asuna: - - - (1) - - - - (1)
5.5.4. Ondo ioak
Eka pen hone an au kez u ako edukia en a abe a, egindako lana en eka pe-
nak honako hauek izango li a eke: ba e ik, DAko ge aka iak hau ema ea i bu-
uzko egungo bibliog a ia abe as ea, Ikaskun za Au oma ikoko ekniken bidez.
E a, bes e alde ik, a lo ho e an lan egi en du en klinikoei euska ia ema ea.
Lehenik e a behin, 5.5. A al honen hasie an egiaz a u den bezala, lan honek
ikuspegi eknologikoak u iak di en a lo ba ean lagun zen du, au ki u ako biblio-
g a ia gehiena pa ologia ho en e a ha en ondo ioen desk ibapenean zen a zen
bai a. Hala e e, ia ez dago DA ge ae ak ikuspun u eknologiko ik de ek a ze-
ko lanik. Izan e e, li e a u a zien i ikoan ez dago ike ke a hone an so u den
da u-base konpa aga i ik.
106
5.5. DISREFLEXIA AUTONOMOAREN DIAGNOSTIKO EZ-
INBADITZAILEA EGITEKO SISTEMA HIERARKIKOA
Biga enik, lan ho ek Gu u ze ako Unibe si a e Ospi aleko klinikoen ona -
pena jaso zuen, DA diagnos ika zeko a azo konplexua en au ean i enbide ba
p oposa u bai zuen. Konponbide ho i i izpide medikoa en a abe a zehaz u a-
ko bi helbu ue a a egoki u zen: FN asa ze o a mu iz ea e a inbasibi a ea e a
p oba klinikoak egi eko beha a minimiza zea. Ho i lo u zen inbadi zaileak ez
di en i u ie a ik (his o ial klinikoa e a ja o i isiologikoko da uak, esa e ako)
a e a ako in o mazioa en e abile a i eske .
Lo u ako emai zak a akas a suak izan a en, ike ke a- aldeak e o kizune-
ko bi lan-ildo au eikusi zi uen. Lehenengoa az e ke a-lagina handi zean oina-
i zen zen; izan e e, espe imen azioan e abili ako 29 pazien eko lagina xikia
izan zi ekeen emai zak populazio zabalago ba e a o oko zeko. Biga ena p o-
pie a e esplika zaileak di uz en sailka zaileen e abile an zen a u zen, p opo-
sa u ako sis ema hie a kikoak klase ba ze ga ik auke a u zu en ez azal zeko
ahul asuna bai u. Ho ela, sailkapena sendoa e a ez-inbadi zailea iza eaz gain,
klinikoei azalpen ba emango lieke e abaki diagnos iko ba ha zeko.
107

5. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAK DISREFLEXIAREN
DIAGNOSTIKOARI EGINDAKO EKARPENAK
108
6. Kapi ulua
Ikaskun za Au oma ikoa en
eka penak egoe a
emozionalak de ek a zeko
6.1. Hi zau ea
Azken u eo an, osasuna en kon zepzioak, Osasuna en Mundu E akundeak
(OME) de ini zen duen bezala [146], aldake a naba mena izan du pe sonen
ongiza e isikoa e a emozionala xe a zean, soilik gaixo asunik eze a muga-
u beha ean. Bilakae a ho en ondo ioz, osasun-sis emek eknologia be iak
beha di uz e, diagnos iko-p ozesua op imiza zeko e a gaixo asunak hau ema-
ea ekin lo u ako kos uak mu iz eko. Tes uingu u ho e an, konpu azio isiolo-
gikoan espezializa u ako ike zaileek pazien een seinale isiologikoe an pa oiak
iden i ika zeko gai di en sis ema in o ma ikoak diseina zen di uz e, e a, ho i
eske , diagnos ikoak egin e a haien egoe a emozionala i bu uzko in o mazioa
eman dezake e. Ike ke a- alde askok landu du e es esa en e a osasun men ala-
en a eko ha emana [147–149]. Ike ke a ho iek ga an zi be ezia ha u du e,
COVID-19a en pandemia i lo u ako es es-mailak e a bu uko nahasmenduen
in ziden ziak naba men go a egin du elako [150,151]; be az, es esa en de ekzio
goiz ia a in e es handiko gaia da o aindik komuni a e zien i ikoan [152–154].
Joe a ho i ja ai uz, egoe a es esaga iek edo lasaiga iek o ganismoan e a-
gi en du en zuzeneko inpak uan oina i zen da eka pen ho i, e a ne bio-sis ema
au onomoan (NSA) isla zen da. NSAk sen sibili a e handia du, e a e an zun
isiologikoe an desbe din asunak iden i ika di zake, pe sona ba es es-egoe a
ba ean e laxa u a dagoenean, gi o lasai ba i kon aja i a.
Lehenago, ike ke a- alde ho ek algo i mo ba ga a u zuen es es-maila des-
be dinak de ek a zeko e a sailka zeko, bi seinale isiologiko an oina i u a [155]:
elek oka diog ama en RR seinalea (EKG) e a ja due a elek ode mikoa (EDA),
hu enez hu en 3.2. e a 3.4. A ale an azaldu a.
109
6. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAREN EKARPENAK
EGOERA EMOZIONALAK DETEKTATZEKO
Duela gu xi, ike zaileek a gi u zu en algo i mo ba ek o ganismoa en e laxa-
zio-e an zunak (RRespak) de ek a di zakeela pe sona ba en EDA baka ik mo-
ni o iza zean [156]. Az e lan honen helbu ua RRespen egoe a men alak de ek-
a zea da, e a hi u mo a an sailka zen di a: e laxazioa es esean, e laxazioa
a sedenean e a e laxazio ja ai ua. Ho e a ako, aldake ak egin zi en au e iko
sis eman [156], RR seinale ik e a o i ako ezauga i be iak gehi uz e a pa e-
ha zaileen es es e a e laxazio egoe ak e agi en zi uen espe imen u ba e ik a e-
a ako seinaleak e abiliz.
E laxazio-e an zunak ema en di enean, egoe a men ala ezagu zea baliaga ia
izan dai eke e apia e a eknologia espezi ikoe an, pazien ea ekiko egoki zapena
ebalua zeko [157]. Gaine a, izae a neu o isiologikoko p oba diagnos iko ba zue-
an [38,158], un sezkoa da RRespe an pazien ea en egoe a men ala ezagu zea,
emai za zeha zak be ma zeko; izan e e, p oba en unean balio isiologiko basalak
pazien ea en es uingu u men alak albo a u di zake.
Eka pen ho en egi u a honako hau da: 6.2. A alean, da uak bil zeko p o-
zesua zehaz en da, EDA e a RR seinaleak lo zeko p ozedu a en kon igu azio
espe imen ala ba ne, bai a au ep ozesua e a ezauga ien e auzke a e e, ondo en
az e zeko. Ho en os ean, 6.3. A alak sailka zailea en diseinua jo a zen du pa-
zien een egoe a men ala zehaz eko haien RRespak momen ue an, algo i moa en
e endimendua en ebaluazio ba ekin e a hi u egoe a men alak be eiz eko espe-
imen uan a e a ako ezauga ien analisi ba ekin. Gaine a, lo u ako i enbide-
ik onena e e e en ziazko da u-mul zo ba e abiliz p oba zen da. 6.4. A alean,
emai za posi iboak so uz esna aplika dai ekeen e emuak az e zen di a. Az-
kenik, 6.5. A alean ondo ioak au kez en di a e a e o kizuneko ike ke a-ildoak
p oposa zen di a.
6.2. Da u-bilke a
Sa e an aipa zen den bezala, a al hau bi azpia ale an bana zen da. Lehe-
nengoak ike zaile- aldeak egindako espe imen ua desk iba zen du; biga enak,
be iz, hainba ezauga i-mo a en e auzke a-p ozesua du a da z, ondo en az e -
zeko.
6.2.1. Kon igu azio espe imen ala
Ike zaileek espe imen u ba egin zu en egoe a es esaga iak e a lasaiga iak
so zeko Bilboko Ingenia i za Goi Eskola Teknikoko 20 ikasle en lagin ba ean
(15 gizon e a 5 emakume), 22 e a 32 u e bi a ekoak (ba ezbes ekoa = 25.76
u e, DT = 3.7 u e). Espe imen uak CEISH-UPV/EHU, BOPV 32 (M10 2016
189), e ika-ba zo dea en onespena jaso zuen, p iba u asun-eskubide guz ien ba-
besa e a espe imen ua i bu uzko lege egokiak be e zea be ma u zuena. Gaine a,
pa e-ha zaile guz iek bo onda ez pa e ha u zu en e a da uak modu anoni-
moan pa eka zeko baimena eman zu en.
Espe imen uak hi u e apa izan zi uen: lehenik, pa e-ha zaileek bideo la-
saiga i ba ikusi zu en isiologiako oina izko mailak eza zeko. Ondo en, bi-
110
6.2. DATU-BILKETA
ga en e apan, 3D zu ezko puzzle ba osa u zu en egoe a es esaga iak e agi-
eko. Azkenik, bideo lasaiga ia e aku si zi zaien be i o, egoe a es esaga ia-
en ondo en haien isiologia be i o lasai zen o e zen ikus eko. Espe imen ua
amai zean, pa e-ha zaileek galde egi ba osa u zu en e a banakako elka izke-
ak egin zi zaizkien be en egoe a emozionalei e a e eakzioei bu uzko in o mazio
gehiga ia lo zeko e apa desbe dine an.
P obe an zeha , pa e-ha zaileen EDA e a RR seinaleak e egis a u zi en,
ondo en Ikaskun za Au oma ikoko ekniken bidez az e zeko. Biopac
®
MP36
gailua (1000 Hz-ko laginke a) e a S uden lab p og ama (seinale isiologikoak
esku a zeko asko e abil zen dena) e abiliz bildu zi en bioseinale ho iek. Bi sei-
naleak elek odoen bidez jaso zi en: bi elek odo ja i zi en ha z nagi e a xikian
EDA jaso zeko [159], e a hi u elek odoko kon igu azioa [160] e abili zen elek-
oka diog ama ako (ho ik e a o zen da RR seinalea).
EDA en e a RR en a eko ha emana egoe a emozionalekin
EDA asko e abili da elek o isiologia en espa uan enomeno men alak de ek-
a zeko, hala nola, nekea, es esa e a emozioak [161–166]. Au e iko ike ke e an,
aldeak oga u zuen RRespak de ek a dai ezkeela EDA-n aldake ak moni o iza-
uz [156]. Seinale ho ek azala en e oanko asuna isla zen du e a ne bio-sis ema
sinpa ikoa en ak ibazioen ondo ioz ize dia zenba e a handiagoa izan, o duan
e a balio handiagoa du [167, 168]. Ondo ioz, e a e ek u ho en au ka, sis ema
sinpa ikoa en inhibizioek seinale ho en behe apena e agi en du e e a RResp
ba ge a zen a i dela e akus en du e.
Ildo ho e a ik ja ai uz, kapi ulu hone an au kez en den lanak RRespak
de ek a zeaz gain, e laxazioa so zen den egoe a men ala e e bila zen zuen,
egoe a en a abe a alda zen dena. Bibliog a iak RR seinalea en po ae a az e u
du en ike ke ak au kez en di u es es men al, isiko, a seden e a e laxazio egoe-
e an [169,170]. Elek oka diog ama ik e a o i ako seinale ho en auke ake a-
en oina ia da sis ema ka diobaskula ak es es e a e laxazio egoe ak isla zen
di uela, ne bio-sis ema au onomoa en ine bazio sinpa iko e a pa asinpa ikoa-
en e agina bai u. Gaine a, e laxazioa en es uingu uan, medi azioak biho z-
maiz asuna en aldako asunean duen e agina ike u da, e a elek oen ze alog a-
iako da uak e a biho z-seinaleak konbina uz e laxazio- e a medi azio-mailak
zenba es eko algo i mo ba ga a u da, RR seinalea ba ne [171,172]. Be az, al-
deak RR seinalea e a EDA az e ke an sa zeko e abakia ha u zuen, a gi bai ago
bi seinaleak balioga iak di ela egoe a emozionalak sailka zeko.
Ja aian, 6.1. I udian, espe imen uan bildu ako RR e a EDA seinaleen adi-
bide ba age zen da. G is a gian, au ep ozesa u gabeko seinaleak i udika zen
di a, hau da, hu suneekin e a a e ak uekin. Algo i moe an e o eak saihes eko,
ekipoak ja o izko seinaleak i agazi zi uen, i agazi ako seinaleak (be dea) lo -
uz. Azken g a ikoak e egis oe an a zemandako RRespak e akus en di u [156]
lanean au kez u ako algo i mo espezi iko ba en bidez.
111
6. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAREN EKARPENAK
EGOERA EMOZIONALAK DETEKTATZEKO
6.2. Taula: Sailka zailea en p oba en e endimenduak, puzzlea en da u-
basea en 50 ezauga iak e abiliz: zehaz asuna en ba ezbes ekoa %- an (P om.
Exac .) e a zehaz asuna en desbide a ze ipikoak %- an (D.T. Exac .), F1 pun-
uazioa e a ROC ku ba en azpiko e emua (AUC).
Me ika 1R DT 1-kNN 5-kNN NB RBF
P om. Exac . 73.14 86.63 88.16 83.88 71.27 74.07
D.T. Exac . 3.01 2.55 2.20 2.67 3.33 3.80
P om. F1 0.73 0.87 0.88 0.84 0.71 0.74
D.T. F1 0.03 0.02 0.02 0.03 0.03 0.04
P om. AUC 0.79 0.92 0.91 0.95 0.87 0.87
D.T. AUC 0.02 0.02 0.02 0.01 0.02 0.02
Me ika SVM LR AdaB Bag RF MLP
P om. Exac . 77.01 76.90 90.51 89.78 89.27 86.61
D.T. Exac . 3.10 3.30 2.37 2.18 2.37 2.73
P om. F1 0.77 0.77 0.91 0.90 0.89 0.87
D.T. F1 0.03 0.03 0.02 0.02 0.02 0.03
P om. AUC 0.86 0.91 0.97 0.97 0.97 0.95
D.T. AUC 0.02 0.02 0.01 0.01 0.01 0.01
6.2. Taulan, Bag ( %89.78
±
2.18) e a RF ( %89.27
±
2.37) sailka zaileek
AdaB- ik oso hu bil zeuden zehaz asunak e aku si zi uz en. Hi u algo i moek
ROC(AUC) balio be a lo u zu en, e a ho ek zail zen du zein den onena zehaz-
ea. Ho i dela e a, analisi es a is iko ba egin zen F iedman [130] es a e abi-
liz, e a ho ek baz e u egin zuen algo i mo guz iek 0.05eko adie azga i asun-
maila en pa eko emai za zeha zak iza ea en hipo esi nulua.
Algo i moek be en e endimenduan alde esangu a suak zi uz ela baiez a u
ondo en, egileek biga en es es a is iko ba egin zu en sailka zaile ik onena
zehaz eko. Baliozko ze gu u za ua en me odologia dela e a, ko ela u bayes-
a a p oba (BC es a) [131] e abili zu en hipo esi nulua en ga an zi-p oba en
al e na iba egokien za , noiz e a baliozko ze gu u za ua en me odologia e a-
bil zen den sailka zaile uga i konpa a zeko. Tes hau zeha zago desk iba zen da
4.5. A alean. Az e ke a es a is iko honen emai zen in e p e azioa i bu uzko o oi-
ga i gisa, algo i moak es a is ikoki baliokideak di ela jo zen da p obabili a e-
den si a ea en un zioa en (PDF) za i handiena baliokide asun p ak ikoa en zo-
naldea en ba uan badago (ROPE, [132]), e a ba ezbes eko zehaz asun-di e en-
zia
±
%1 baino xikiagoa bada.
BC es a en me odologia e abiliz, egileek 12 algo i moe ako bakoi za be e
11 au ka iekin alde a u zu en. Konpa azio ho en emai zak ma ize moduan
age zen di a (6.3. I udia), non gelaxka be deek adie az en du en e enkada en
algo i moak zu abea enak baino zehaz asun handiagoa lo zeko p obabili a e
handiagoa duela, e a gelaxka go iek kon akoa adie az en du e. G is a giko
118

6.3. SAILKAPEN-TRESNAREN DISEINUA
gelaxkek adie az en du e algo i moek modu baliokidean un ziona zen du ela
e a p obabili a e-den si a e gehiena ROPE zonaldea en ba uan dagoela.
1.00
1.00
1.00
0.75
0.48
0.99
0.98
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.69
0.94
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.99
0.95
0.68
1.00
0.69
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.93
0.74
0.55
0.70
1.00
0.94
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.95
0.75
1.00
1.00
1.00
0.95
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.48
1.00
1.00
1.00
0.95
0.95
0.92
1.00
1.00
1.00
1.00
0.99
1.00
1.00
1.00
1.00
0.95
0.81
1.00
1.00
1.00
1.00
0.98
1.00
1.00
1.00
1.00
0.92
0.81
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.93
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.64
0.61
1.00
1.00
0.99
0.74
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.64
0.73
0.99
1.00
0.95
0.55
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.61
0.73
0.96
1.00
0.68
0.70
0.95
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.99
0.96
1R
1R
DT
DT
1-NN
1-NN
5-NN
5-NN
NB
NB
RBF
RBF
SVM
SVM
LR
LR
AdaB
AdaB
Bag
Bag
RF
RF
MLP
MLP
6.3. I udia: Biko eka egindako alde ake a en emai zak, BC es a e a puzzlea-
en da u-basea en 50 ezauga iak e abiliz. Gelaxke ako balioek konpa azioa en
ondo engo p obabili a ea adie az en du e. Kolo eak adie az en du ila a en algo-
i moa zu abea ena baino hobea (be dea) edo oke agoa (go ia) den. Zenba e a
kolo e biziagoa, o duan e a p obabili a e handiagoa. Gelaxka g isek adie az en
du e algo i moek modu baliokidean un ziona zen du ela.
6.3. I udian ikus dai ekeenez, AdaB algo i moak du ga aipen kopu u han-
diena pa een a eko konpa azioe an. Gaine a, AdaB-en e a Bag-en a eko kasu
espezi ikoan, %64ko p obabili a ea dago modu baliokidean un ziona zeko. Hala
e e, konpa azio ho en PDFa en i udikapena xehe asun handiagoz az e uz ge-
o (ikus 6.4. I udia), ondo ioz a dai eke PDFa en gaine ako za i ik handienak
AdaB-k Bag gaindi zeko p obabili a e handiagoa duela adie az en duela. Be-
az, egileek ondo ioz a u zu en AdaB zela sailkapena egi eko auke a ik onena
da u-basea en ezauga i guz iak e abiliz ge o.
119
6. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAREN EKARPENAK
EGOERA EMOZIONALAK DETEKTATZEKO
0.02 0.00 0.02 0.04
AdaB s Bag
0
20
40
PDF
PDF
ROPE
6.4. I udia: AdaB s. Bag konpa azio ako ondo engo PDFa.
E endimendua en analisian, ohikoa da sis emak sinpli ika zea, konplexu a-
suna e a kos u konpu azionalak mu iz eko e abilga i asun gu xien duen in-
o mazioa ezaba zen bai a. Be az, a azoa en dimen sioa mu iz u e a ezauga i
ga an zi suenak baka ik e abiliz sailka zaileen e endimendua hobe u ohi da.
Ho i dela e a, hi u egoe a men alen a ean be eiz eko dauden 50 ezauga i ga-
an zi suenen hau ake a az e u zen. Ho e a ako, Weka en Ko elazioan oina-
i u ako Ezauga iak Hau a zeko (CFS) [181] me odoa en bes - i s (g eedy)
inplemen azioa e abili zen. Teknika honek 11 ezauga i oso be eizga i hau-
a u zi uen: RR Mean, RR No m Mean, RR Max, RR Min, RR No m Max,
RR No m Mean A g, RR No m Max A g, RR No m Min S d, RR Slope,
EDA Slope A g e a EDA/EDA Su Di .
Ho ela, a azoa en dimen sioa mu iz eak e a ezauga i ga an zi suenak ba-
ka ik e abil zeak sailka zaileen e endimendua hobe u egin zuen. E endimendu
ho i, 11 ezauga iak e abiliz, 6.3. Taulan age zen da. Taula ho e an, RFk ba-
ezbes eko zehaz asunik onena lo u zuen ( %90.34
±
2.32), e a, ondo en, AdaB
algo i moak ( %90.24
±
2.56) e a Bag algo i moak ( %89.88
±
2.33). Gaine a,
hi u ek F1 balio be a lo u zu en e a AUC oso an zekoak.
An zeko e endimendu-balioak di uz en algo i moak lo u ondo en, egileek
lehen aipa u ako es a is ika-p obak egin zi uz en ze a zehaz eko: ea hi u ak ba-
liokideak zi en edo zein zen onena. F iedmanen es ak hipo esi nulua baz e u
zuen, algo i mo guz iek be din joka u ez zu ela adie aziz. BC es ak AdaB, Bag
e a RF algo i moak alde a u zi uen, e a hi u algo i moe a ako p obabili a e
maximoa en den si a ea ROPE en mugen ba uan zegoela e aku si zuen. BC
es ak p es azio baliokideak adie azi zi uen a en, 6.3. Taula beha zean, age ian
120
6.3. SAILKAPEN-TRESNAREN DISEINUA
ge a u zen RFk zehaz asun onena e a desbide apen ipiko xikiena lo u zue-
la 12 algo i moen a ean. Be az, egileek RFa e abil zea e abakiko luke e, ba
auke a u beha ko balu e. Gaine a, CFS me odoa aplika zean e a 11 ezauga i
baka ik hau a zean, sailkapena e azagoa e a azka agoa izan zen, ba ezbes eko
zehaz asuna en 0.5 baino kos u xikiagoa ekin (AdaB (50 ezauga i) = %90.51
e a RF (11 ezauga i) = %90.34).
6.3. Taula: Sailka zailea en p oba en e endimenduak, CFS algo i moak puzz-
lea en da u-base ako hau a u ako 11 ezauga iak baka ik e abiliz: zehaz a-
suna en ba ezbes ekoa %- an (P om. Exac .) e a zehaz asuna en desbide a ze
ipikoak %- an (D.T. Exac .), F1 pun uazioa e a ROC ku ba en azpiko e emua
(AUC).
Me ika 1R DT 1-kNN 5-kNN NB RBF
P om. Exac . 73.14 87.11 89.65 87.87 72.76 72.24
D.T. Exac . 3.01 2.77 2.39 2.36 3.35 3.32
P om. F1 0.73 0.87 0.90 0.88 0.73 0.74
D.T. F1 0.03 0.03 0.02 0.02 0.03 0.03
P om. AUC 0.79 0.92 0.92 0.97 0.88 0.88
D.T. AUC 0.02 0.02 0.02 0.01 0.02 0.02
Me ika SVM LR AdaB Bag RF MLP
P om. Exac . 75.46 76.07 90.24 89.88 90.34 81.80
D.T. Exac . 3.35 3.11 2.56 2.33 2.32 3.25
P om. F1 0.76 0.76 0.90 0.90 0.90 0.82
D.T. F1 0.03 0.03 0.02 0.02 0.02 0.03
P om. AUC 0.85 0.90 0.97 0.98 0.98 0.93
D.T. AUC 0.02 0.02 0.01 0.01 0.01 0.02
6.3.2. Azken ikuspegia
6.3.1. Azpia ala en emai zak az e u ondo en, egileek ikusi zu en CFSk hau-
a u ako 11 ezauga ie a ik 8 RR seinalea en angoa ekin e a balioekin lo u a
zeudela: RR Mean, RR No m Mean, RR Max, RR Min, RR No m Max,
RR No m Mean A g, RR No m Max A g e a RR No m Min S d. Ho i ikusi-
a, egileek RR seinalea ekin lo u ako ezauga iak sin e iza u zi uz en RR Band
izeneko ezauga i baka ba ean, hi u balio an bana zen dena: 1-e laxazio-banda,
2-banda basala edo a seden-banda e a 3-es es-banda. Az e ke a-leiho ba ean
RR Band balioa eslei zeko mugak zehaz en di a, seinale osoan maximo abso-
lu ua en e a minimoa en a eko aldea hi u banda be dine an za i uz. Ikus 6.5.
I udia. Ge o, RR Mean balioa e abil zen da az e u ako leihoa zein bandakoa
den e abaki zeko. RR Band ezauga i ho i soluzio sendo e a moldaga i gisa
age zen da, mugak az e ke a-subjek ua en isiologia indibiduala en a abe a-
koak bai i a.
121
6. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAREN EKARPENAK
EGOERA EMOZIONALAK DETEKTATZEKO
Denbo a (s)
RR seinalea
A seden-e laxazioa a alasea
A seden-es esa a alasea
E laxazio-banda
A seden-banda
Es es-banda
RResp
E laxazioan
RResp
A sedenean
RResp
Es esean
RR (s)
6.5. I udia: RR Band ezauga iak RR seinalea en anpli udea disk e iza zen
du hi u banda an: 1 e laxazio-banda ako, 2 a seden-banda ako e a 3 es es-
banda ako.
Ins an zia guz ie a ako RR Band balioa kalkula u ondo en, ike zaileek es-
pe imen azioa e epika u zu en 12 sailka zaileekin, ezauga i be i ho ek sailka-
pena hobe zen zuen ikus eko. 6.3.1. A alak bezala, lehenik, ja o izko 50 ezauga-
iak gehi RR Band bil zen zi uen azpiespazio ba esplo a u zu en, e a, ondo en,
CFS algo i moak hau a u ako ezauga iak baka ik zi uen bes e azpiespazio ba ,
RR Band ba ne.
Lehen p oba en emai zak 6.4. Taulan e akus en di a, non algo i mo guz-
ien zehaz asunean go akada naba mena ikus en den: au eko espe imen ue an
e endimendu xa ena izan zu en algo i moek e e naba men egin zu en hobe a,
be en ba ezbes eko zehaz asunak %71.27
±
3.33 ik (NB) e a %72.24
±
3.32 ik
(RBF) gu xienez %89.46
±
2.11ko (NB) e a %88.40
±
2.39ko (RBF) ba ezbes-
eko zehaz asune a handi uz. Be az, esan dai eke RR Band ezauga i be ia
gehi zeak algo i moen e endimendu o oko a naba men handi zea eka i zuela,
ezauga i gehiga i ho i e abil zea en onu ak naba menduz.
Tes uingu u ho e an, 51 ezauga i ekin, AdaB, Bag e a RF zi en e endi-
mendu onena zu en algo i moak, e a, gaine a, zehez asun-, F1- e a AUC-balio
an zekoak lo u zi uz en. Taldeak F iedmanen es a en e a BC es a en kon-
binazio ba aplika u zuen algo i moen e endimendua alde a zeko. F iedmanen
es ak algo i moek e endimendu baliokideak zi uz ela adie azi zuen. Hala e e,
BC es ak e aku si zuen Bag algo i moak konpa azio kopu u handiena i abazi
zuela konpa azio ma izean (6.6. I udia). Emai za ho ie an oina i u a, egileek
ba auke a u beha ko balu e, Bag auke a uko luke e, konpa azio gehiago i aba-
zi zi uelako e a gu xieneko desbide a ze ipikoa ekin ba ezbes eko zehaz asunik
onena lo u zuelako 6.4. Taulan ikus dai ekeen bezala (Bag = %94.15
±
1.64 s
AdaB = %93.90
±
1.67 e a RF = %93.46
±
1.76).
122
6.3. SAILKAPEN-TRESNAREN DISEINUA
6.4. Taula: Sailka zailea en p oba en e endimenduak, puzzlea en da u-
mul zoa en bes e 50 ezauga iei RR Band ezauga ia gehi u ondo en: zehaz a-
suna en ba ezbes ekoa %- an (P om. Exac .) e a zehaz asuna en desbide a ze
ipikoak %- an (D.T. Exac .), F1 pun uazioa e a ROC ku ba en azpiko e emua
(AUC).
Me ika 1R DT 1-kNN 5-kNN NB RBF
P om. Exac 93.36 92.52 92.97 92.35 89.46 88.40
D.T. Exac . 1.86 1.65 1.57 1.91 2.11 2.39
P om. F1 0.93 0.92 0.93 0.92 0.89 0.88
D.T. F1 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02
P om. AUC 0.95 0.95 0.95 0.98 0.97 0.95
D.T. AUC 0.02 0.01 0.01 0.01 0.01 0.01
Me ika SVM LR AdaB Bag RF MLP
P om. Exac 93.36 92.22 93.90 94.15 93.46 92.63
D.T. Exac . 1.86 1.76 1.67 1.64 1.76 1.93
P om. F1 0.93 0.92 0.94 0.94 0.93 0.93
D.T. F1 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02
P om. AUC 0.96 0.98 0.98 0.98 0.98 0.98
D.T. AUC 0.01 0.01 0.01 0.01 0.01 0.01
0.61
0.81
0.51
1.00
1.00
1.00
0.62
0.80
0.69
0.86
0.68
0.61
0.79
0.88
1.00
1.00
0.61
0.89
0.76
0.88
0.54
0.87
0.81
0.79
0.73
1.00
1.00
0.81
0.66
0.55
0.63
0.80
0.84
0.51
0.88
0.73
0.99
1.00
0.51
0.90
0.84
0.95
0.57
0.86
1.00
1.00
1.00
0.99
0.54
1.00
0.99
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.54
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
1.00
0.61
0.81
0.51
1.00
1.00
0.62
0.80
0.69
0.86
0.68
0.62
0.89
0.66
0.90
0.99
1.00
0.62
0.90
0.98
0.64
0.86
0.80
0.76
0.55
0.84
1.00
1.00
0.80
0.90
0.94
0.82
0.69
0.69
0.88
0.63
0.95
1.00
1.00
0.69
0.98
0.94
0.69
0.84
0.86
0.54
0.80
0.57
1.00
1.00
0.86
0.64
0.82
0.69
0.59
0.68
0.87
0.84
0.86
1.00
1.00
0.68
0.86
0.69
0.84
0.59
1R
1R
DT
DT
1-NN
1-NN
5-NN
5-NN
NB
NB
RBF
RBF
SVM
SVM
LR
LR
AdaB
AdaB
Bag
Bag
RF
RF
MLP
MLP
6.6. I udia: Biko ekako alde ake a en emai zak, BC es a e abiliz, RR Band
ezauga ia puzzlea en da u-basea en bes e 50 ezauga iei gehi u ondo en.
Egileek au e iko espe imen ua e epika u zu en CFS e abiliz, ezauga i ga-
an zi suenak di uen azpiespazio ba so zeko. Espe o bezala, RR Band ezauga-
123

6. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAREN EKARPENAK
EGOERA EMOZIONALAK DETEKTATZEKO
ia 6 ga an zizkoenen a ean zegoen: RR Band, RR Mean, RR No m Mean S d,
EDA/EDA Su Di , EDA/RR Su Di e a RR/RR Su Di S d. Ho ek i ado-
ki zen du RR Band un sezko ezauga ia dela RR seinalea en aldake ei bu uzko
in o mazioa sin e iza zeko, da u-base hone an behin za . Azpimul zo hone ako
sailkapen-analisia en emai zak 6.5. Taulan au kez en di a, e a be i o naba -
men zen da RR Band ezauga iak sailkapenean duen onu a esangu a sua. Ezau-
ga i ho i e a CFS algo i moa konbina uz, e endimendu-me ika oso an zekoak
so u zi en algo i mo guz ien a ean, %1e ik behe ako aldea ekin onena en e a
oke ena en a eko ba ezbes eko zehaz asunean. Kasu hone an, RF algo i moak
e aku si zuen e endimendu ik onena ( %94.01
±
1.73), ba ezbes eko zehaz asu-
na Bag-e ik oso hu bil zegoela ( %93.94
±
1.75). Au kikun za ho iek RR Bandek
sailkapen-p ozesuan duen ga an zia sendo zen du e.
6.5. Taula: Sailka zailea en p oba en e endimenduak, RR Band ezauga ia
gehi u ondo en e a soilik CFS algo i moak puzzlea en da u mul zo ako hau-
a u ako 6ak e abiliz: zehaz asuna en ba ezbes ekoa %- an (P om. Exac .) e a
zehaz asuna en desbide a ze ipikoak %- an (D.T. Exac .), F1 pun uazioa e a
ROC ku ba en azpiko e emua (AUC).
M´e ica 1R DT 1-kNN 5-kNN NB RBF
P om. Exac . 93.36 93.38 93.18 93.46 93.29 93.02
D.T. Exac . 1.86 1.97 1.92 1.85 1.87 1.81
P om. F1 0.93 0.93 0.93 0.93 0.93 0.93
D.T. F1 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02
P om. AUC 0.95 0.97 0.95 0.97 0.97 0.97
D.T. AUC 0.01 0.01 0.02 0.01 0.01 0.01
M´e ica SVM LR AdaB Bag RF MLP
P om. Exac . 93.36 93.26 93.71 93.94 94.01 93.59
D.T. Exac . 1.86 1.82 1.86 1.75 1.73 1.75
P om. F1 0.93 0.93 0.94 0.94 0.94 0.94
D.T. F1 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02
P om. AUC 0.96 0.97 0.98 0.98 0.98 0.97
D.T. AUC 0.01 0.01 0.01 0.01 0.01 0.01
Emai za ho iekin, es es a is ikoak egi ea un sezkoa izan zen sailka zaileak
modu jus uan alde a zeko. Tes ho iei dagokienez, F iedmanen es ak hipo esi
nulua baz e u zuen bi a ean (sen sibili a e oso handia du), BC es ak ma i-
ze ba eman zuen, algo i mo guz iak modu baliokidean un ziona zen a i zi ela
adie az en zuena. Zen zu ho e an, 6.4. Taula en a abe a, RF auke a onena izan-
go li za eke egileen za , e endimendu onena lo zea bila uko balu e. Emai za
ho iek espa u be i ba i eki zen du e, non ez li za ekeen e endimenduan e a-
gin handi ik izango algo i mo sinpleago ba e abiliko bali z, adibidez, kos u xi-
kiko ha dwa e-gailu ba inplemen a zeko. Gaine a, espa u be i honek p opie-
a e esplika zaileak di uen sailka zaile ba e abil zea ahalbide uko luke, asko an
aplikazio medikoe an nahi den a ibu ua dena (azken e abakia medikuen esku
124
6.3. SAILKAPEN-TRESNAREN DISEINUA
dago be i, baina algo i moa en azalpenak e abaki ho i ha zen lagun diezaieke).
Egileek 6.4. A alean ez abaida uko du e diseinu honen e abile a baliaga ia izan
dai ekeen egoe ei bu uz.
Gaine a, CFSk RR Band e a RR Mean ezauga iak e e hau a u zi uen ga-
an zi suene ako bi bali a bezala. Ho ega ik, egileek espe imen ua e epika u
zu en, RR Band ezauga ia ekin %80 ik go ako ko elazioa zu en ezauga i guz-
iak eskuz ezaba uz (RR Mean ba ne). Hala e e, emai zek oke e a egin zu en,
e a ho ek i adoki zen du RR Meanek in o mazio baka a duela e a ezin dela
RR Band bidez o dezka u, azken ho en be sio ja ai ua bai a.
Emai zen az e ke a ekin ja ai uz, in e esga ia da, halabe , zein egoe a men-
al sailka zeko zailenak di en jaki ea. In o mazio ho i 6.7. I udian dago. I udi
ho e an, 6.2. e a 6.3. Taule ako e a 6.4. e a 6.5. Taule ako az e u ako bi kasuen
sailka zaile onenen nahas e-ma izeak age zen di a.
RResp
E laxazioan
gisa sailka ua
RResp
A sedenean
gisa sailka ua
RResp
Es esean
gisa sailka ua
Relajación
RResp
Basal
RResp
Es és
RResp
AdaB, ezauga iak hau a u gabe e a
RR_Band e abili gabe
Bag, ezauga iak hau a u gabe e a
RR_Band e abili a
RF, ezauga iak hau a u a e a
RR_Band e abili gabe
RF, ezauga iak hau a u a e a
RR_Band e abili a
Exac i ud p omedio: 90.51%
Exac i ud p omedio: 94.15%
Exac i ud p omedio: 90.34%
Exac i ud p omedio: 94.01%
RResp
E laxazioan
gisa sailka ua
RResp
A sedenean
gisa sailka ua
RResp
Es esean
gisa sailka ua
Relajación
RResp
Basal
RResp
Es és
RResp
Es és
RResp
Es és
RResp
Basal
RResp
Basal
RResp
Relajación
RResp
Relajación
RResp
RResp
Es esean
gisa sailka ua
RResp
Es esean
gisa sailka ua
RResp
A sedenean
gisa sailka ua
RResp
A sedenean
gisa sailka ua
RResp
E laxazioan
gisa sailka ua
RResp
E laxazioan
gisa sailka ua
0.8
0.6
0.4
0.2
0.8
0.8
0.8
0.6
0.6
0.6
0.4
0.4
0.4
0.2
0.2
0.2
0.0
0.0
0.0
%93.52
%88.54
%89.49
%5.26
%0.24
%10.27
%6.31
%6.19
%0.17
%93.69
%97.52
%91.20
%1.39
%0.00
%8.80
%6.31
%1.08
%0.00
%94.20
%88.54
%88.26
%6.19
%0.24
%11.49
%5.80
%5.26
%0.00
0.8
0.6
0.4
0.2
0.0
%94.37
%96.28
%91.44
%2.01
%0.00
%8.56
%5.63
%1.70
%0.00
RResp
E laxazioan
RResp
A sedenean
RResp
Es esean
RResp
E laxazioan
RResp
A sedenean
RResp
Es esean
RResp
E laxazioan
RResp
A sedenean
RResp
Es esean
RResp
E laxazioan
RResp
A sedenean
RResp
Es esean
Ba ezbes eko zehaz asuna: %90.51
Ba ezbes eko zehaz asuna: %94.15
Ba ezbes eko zehaz asuna: %94.01
Ba ezbes eko zehaz asuna: %90.34
6.7. I udia: Sailka zaile onenen nahas e-ma izeak, puzzlea en da u-basea e a-
biliz: AdaB CFS e a RR Band e abili gabe, RF CFS e abiliz baina ez RR Band,
Bag RR Band e abiliz baina ez CFS e a RF RR Band e a CFS e abiliz.
125
6. KAPITULUA - IKASKUNTZA AUTOMATIKOAREN EKARPENAK
EGOERA EMOZIONALAK DETEKTATZEKO
6.7. I udian e aku si ako emai zek e akus en du enez, RR Bandek sailka zai-
leen e endimendua hobe zen du, CFS en e abile a alde ba e a u zi a. Ezauga i
honek mu u eko klaseen a eko nahaske ak saihes en di u (RResp E laxazioan
e a RResp Es esean). Bes alde, ikus dai eke RResp A sedenean klasea beha be-
zala sailka zea dela lanik zailena, be e bi a eko izae aga ik e a bes e bi mo ekin
duen an zeko asuna dela e a. Emai za ho iek ezauga i be ia en sendo asuna
e akus en du e.
6.3.3. E e e en ziako da u-base ba ekin sailka zeko es-
na en p oba
Pun u hone a aino, eka pen hone an au kez u ako sailkapen- esna 3D puzz-
lea en espe imen uko da ue a ik so u ako da u-base ekin baka ik p oba u zen.
Hala e e, ha en e endimendua bes e da u-base ba ekin egiaz a u beha zen,
ha en e aginko asuna baliozko u ahal iza eko. Egileek ez zu en a azo be a lan-
zen zuen da u-base ik au ki u bibliog a ian. Ho i ho ela, UCI bil egiko WE-
SAD da u-basea [182] hau a u zu en konpa azio ho e a ako. A azoiak honako
hauek di a: alde ba e ik, bibliog a ian ai o u ako da u-basea da, e a, bes e ik,
seinale isiologikoek e a e ike ek esna hau diseina zeko e abili ako puzzlea en
da u-basea ekin du en an zeko asuna.
WESAD da u-baseak 15 pa e-ha zaile en (12 gizon e a 3 emakume) seina-
le isiologikoak di u, 27.5 u eko ba ezbes eko adina ekin. Bi gailu e abili zi en,
RespiBan
®
e a E4 W is band
®
, hainba seinale isiologiko bil zeko [182]. Lehe-
nengoa ekin o axe ik elek oka diog ama, EDA, elek omiog ama e a azala-
en enpe a u a bildu zi en; biga ena ekin, be iz, odol-bolumena en pul sua,
EDA, la uazala en enpe a u a e a nagusi ez den eskua en azele ome oa en
seinalea jaso zi en. Konpa azio ako, bi seinale baka ik e abili zi en: EDA ena
e a elek oka diog ama ik e a o i ako RRa ena [182].
Da u-base honen espe imen ua osa zen zu en p obek hainba egoe a an bil-
du ako seinaleak bil zen zi uz en. Alde ba e ik, bideoklipak edo disku soak
au kez en zi en, a sedenaldi ik, une es esaga ie a ik e a dibe imenduko bes-
e une ba zue a ik ze ozen egoe ak so zeko. Bes alde, pa e-ha zaileen a ean
e laxazio-egoe ak so zen zi en, medi azio-a ike ak eginez. 6.8. I udiak da u-
basea en e egis o ba en adibide ba e akus en du, EDA e a RR seinaleekin
e a e apa bakoi za i dagozkion e ike ekin.
6.3.2. A alean azaldu ako sailkapen- esna aplika u ahal iza eko, ekipoak be-
e algo i moa e abili zuen RRespak de ek a zeko [156] WESAD da u-baseko 15
e egis oe an, dibe iga i za ka aloga u ako za ien RRespak kon uan ha u
gabe, ez bai ze ozen ba eka pen hone an ikasi akoa ekin. 4184 kasu de ek a u
zi en e a honela e ike a u zi en espe imen ua en e apen a abe a: 1542 RResp
E laxazioan, 2017 RResp A sedenean e a 625 RResp Es esean. 6.3.2. Azpia a-
lean bezala, seinale isiologikoen 6 ezauga iak a e a zi en (RR Band, RR Mean,
RR No m Mean S d, EDA/EDA Su Di , EDA/RR Su Di e a RR/RR Su -
Di S d), 12 algo i moak en ena u zi en e a ba ezbes eko zehaz asuna, F1 pun-
uazioa e a AUC me ikak kalkula u zi en 10- olds 10 exekuzio ekin baliozko ze
gu u za ua e abiliz. Emai zak 6.6. Taulan daude.
126
6.3. SAILKAPEN-TRESNAREN DISEINUA
0.6
0.8
1
1.2
RR (s)
0 1000 2000 3000 4000 5000
Denbo a (s)
1
1.1
1.2
EDA (mS)
104
6.8. I udia: WESAD da u-basea en e egis o ba en seinaleak. Laukiek da u-
basea en e ike ak adie az en di uz e: be dea basal egoe a ako, mo ea dibe sio-
ako, u dina medi azio ako e a go ia es ese ako.
6.6. Taula: Sailka zailea en p oba en e endimenduak WESAD da u-basea e a-
biliz. Sailka zeko ezauga iak sei izan zi en, puzzlea en da u-base ako hau a-
uak.
Me ika 1R DT 1-kNN 5-kNN NB RBF
P om. Exac . 55.65 86.11 84.26 82.67 63.37 66.46
D.T. Exac . 2.54 1.92 1.71 1.91 1.99 2.15
P om. F1 0.55 0.86 0.84 0.83 0.61 0.64
D.T. F1 0.03 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02
P om. AUC 0.61 0.92 0.86 0.92 0.75 0.77
D.T. AUC 0.02 0.02 0.01 0.01 0.02 0.02
Me ika SVM LR AdaB Bag RF MLP
P om. Exac . 65.87 68.31 90.36 89.68 88.92 71.69
D.T. Exac . 1.74 1.91 1.62 1.52 1.45 1.31
P om. F1 0.63 0.67 0.90 0.90 0.89 0.71
D.T. F1 0.02 0.02 0.02 0.02 0.01 0.03
P om. AUC 0.71 0.79 0.97 0.97 0.96 0.82
D.T. AUC 0.01 0.02 0.01 0.01 0.01 0.03
6.6. Taula en emai zek e akus en du enez, p oposa u ako ikuspegia e abil-
zean, algo i mo onenek %90 ingu uko ba ezbes eko zehaz asuna lo u zu en.
Ja o izko da u-basea ekin lo u ako emai zak baino %5 oke agoak badi a e e,
127